# غرز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: غرز

غَرَزَ الإِبْرَةَ في الشيء غَرْزاً وغَرَّزَها: أَدخلها. وكلُّ ما سُمِّرَ في شيء فقد غُرِزَ وغُرِّزَ، وغَرَزْتُ الشيءَ بالإبرة أَغْرِزُه غَرْزاً. وفي حديث أَبي رافع: مَرَّ بالحسن بن عليّ، عليهما السلام، وقد غَرَزَ ضَفْرَ رأْسه أَي لَوَى شعره وأَدخل أَطرافه في أُصوله. وفي حديث الشَّعْبيِّ: ما طَلَع السِّماكُ قَطُّ إِلا غارِزاً ذَنَبَه في بَرْدٍ؛ أَراد السِّماكَ الأَعْزَلَ، وهو الكوكب المعروف في برج الميزان وطلوعه يكون مع الصبح لخمس تخلو من تَشْرِينَ الأوّل، وحينئذ يبتدئ، وهو من غَرَزَ الجرادُ ذَنَبه في الأَرض إِذا أَراد أَن يَبِيضَ. وغَرَزت الجَرادَةُ وهي غارِزٌ وغرَّزَتْ: أَثبتت ذَنَبها في الأَرض لتبيض، مثل رَزَّتْ؛ وجَرادةٌ غارِزٌ، ويقال: غارِزَةٌ إِذا رَزَّتْ ذَنَبها في الأَرض لِتَسْرَأَ؛ والمَغْرَزُ بفتح الراء: موضع بيضها. ويقال: غَرَزْتُ عُوداً في الأَرض ورَكَزْتُه بمعنى واحد.
ومَغْرِزُ الضِّلَع والضِّرْس والريشة ونحوها: أَصْلُها، وهي المغارِزُ. ومَنْكِب مُغَرَّزٌ: مُلْزَقٌ بالكاهل.
والغَرْزُ: رِكابُ الرحْل، وقيل: ركاب الرحْل من جُلود مخروزة، فإِذا كان من حديد أَو خشب فهو رِكابٌ، وكل ما كان مِساكاً للرِّجْلَين في المَرْكَب غَرْزٌ. وغَرَزَ رِجْلَه في الغَرْزِ يَغْرِزُها غَرْزاً: وضعها فيه ليركب وأَثبتها. واغْتَرَزَ: رَكِبَ. ابن الأَعرابي: والغَرْزُ للناقة مثل الحزام للفرس. غيره: الغَرْزُ للجَمَلِ مثل الركاب للبغل؛ وقال لبيد في غَرْز الناقة:
وإِذا حَرَّكْتُ غَرْزِي أَجْمَرَتْ،
أَو قِرابي، عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ
وفي الحديث: كان، صلى الله عليه وسلم، إِذا وَضَع رِجْلَه في الغَرْزِ، يريد السفرَ، يقول: بسم لله؛ الغَرْزُ: رِكابُ كُورِ الجَمَلِ. وفي الحديث: أَن رجلاً سأَله عن أَفضل الجهاد فسكت عنه حتى اغْتَرَزَ في الجَمْرَةِ الثالثة أَي دخَل فيها كما يَدْخُلُ قَدَمُ الراكب في الغَرْزِ. ومنه حديث أَبي بكر أَنه قال لعمر، رضي الله عنهما: اسْتَمْسِكْ بغَرْزِه أَي اعتلق به وأَمسِكْه واتَّبِعْ قولَهُ وفعلَهُ ولا تُخالِفْه؛ فاستعار له الغَرْزَ كالذي يُمسِكُ بركاب الراكب ويسير بسيره. واغْتَرَزَ السَّيْرَ اغْتِرازاً إِذا دنا مَسِيرُه، وأَصله من الغَرْزِ. والغارِزُ من النوق: القليلةُ اللبن.
وغَرَزَتِ الناقَةُ تَغْرُزُ
(* قوله« وغرزت الناقة تغرز» من باب كتب
كما هو صنيع القاموس ووجد كذلك مضبوطاً بنسخة صحيحة من النهاية، والحاصل أن غرز بمعنى نخس وطعن وأثبت من باب ضرب وبمعنى أطاع بعد عصيان من باب سمع، وغرزت الناقة قلّ لبنها من باب كتب كما في القاموس وغيره) غِرازاً وهي غارِزٌ من إِبل غُرَّزٍ: قَلَّ لبنها؛ قال القُطامي: كأَنَّ نُسُوعَ رَحْلي، حينَ ضَمَّتْ
حَوالِبَ غُرَّزاً ومِعًى جِياعا
نسب ذلك إِلى الحوالب لأَن اللبن إِنما يكون في العروق.
وغَرَّزَها صاحِبُها: ترك حلبها أَو كَسَع ضَرْعَها
بماء بارد ليذهب لبنها وينقطع، وقيل: التَّغْرِيزُ أَن تَدَعَ حَلْبَةً بين حلبتين وذلك إِذا أَدبر لبن الناقة. الأَصمعي: الغارِزُ الناقةُ التي قد جَذَبَتْ لبنها فرفعته؛ قال أَبو حنيفة: التَّغْرِيزُ أَن يَنْضَح ضَرْعَ الناقة بالماء ثم يُلَوِّثَ الرجلُ يَدَه في التراب، ثم يَكْسَعَ الضَّرْعَ كَسْعاً حتى يدفع اللبن إِلى فوق، ثم يأْخذ بذنبها فيجتذبها به اجتذاباً شديداً، ثم يكسعها به كسعاً شديداً وتُخَلَّى، فإِنها تذهب حينئذ على وجهها ساعة. وفي حديث عطاء: وسئل عن تَغْرِيزِ الإِبل فقال: إِن كان مُباهاةً فلا، وإِن كان يريد أَن تَصْلُحَ للبيع فَنَعَمْ. قال ابن الأَثير: ويجوز أَن يكون تَغْرِيزُها نِتاجَها وسِمَنَها من غَرْزِ الشجر، قال: والأَول الوجه. وغَرَزَتِ الأَتانُ: قَلَّ لبنها أَيضاً. أَبو زيد: غَنَمٌ غَوارِزُ وعُيونٌ غَوارِزُ ما تجري لهن دُموع. وفي الحديث قالوا: يا رسول الله، إِن غنمنا قد غَرَزَتْ أَي قلّ لبنها. يقال: غَرَزَت الغنم غِرازاً وغَرَّزَها صاحبُها إِذا قطع حلبها وأَراد أَن تَسْمَنَ؛ ومنه قصيد كعب:
تمرُّ، مِثلَ عَسِيبِ النَّخْلِ ذا خُصَلٍ،
بغارِزٍ لم تُخَوِّنْهُ الأَحالِيلُ
الغارِزُ: الضَّرْعُ قد غَرَزَ وقَلَّ لبنه، ويروى بغارب. والغارِزُ من الرجال: القليل النكاح، والجمع غُرَّزٌ.
والغَرِيزَةُ: الطبيعةُ والقريحةُ والسَّجِيَّة من خير أَو شر؛ وقال اللحياني: هي الأَصل والطبيعة؛ قال الشاعر:
إِنّ الشَّجاعَةَ، في الفَتى،
والجُودَ من كَرَمِ الغَرائزْ
وفي حديث عمر، رضي الله عنه: الجُبْنُ والجُرْأةُ غَرائزُ أَي أَخلاق وطبائع صالحة أَو رديئة، واحدتها غَرِيزَة.
ويقال: الْزَمْ غَرْزَ فلان أَي أَمره ونهيه.
الأَصمعي: والغَرَزُ، محرّك، نبت رأَيته في البادية ينبت في سُهولة الأَرض. غيره: الغَرَزُ ضَرْبٌ من الثُّمامِ صغير ينبت على شُطُوط الأَنهار لا ورق لها، إِنما هي أَنابيب مركب بعضها في بعض، فإِذا اجتذبتها خرجت من جوف أُخرى كأَنها عِفاصٌ أُخرج من مُكْحُلَة وهو من الحَمْضِ؛ وقيل: هو الأَسَلُ، وبه سميت الرماح على التشبيه، وقال أَبو حنيفة: هو من وَخِيمِ المَرْعى، وذلك أَن الناقة التي ترعاه تنحر فيوجد الغَرَزُ في كوشها متميزاً عن الماء لا يَتَفَشَّى ولا يورث المال قوّة، واحدتها غَرَزَةٌ، وهو غير العَرَز الذي تقدم في العين المهملة. وروي عن عمر، رضي الله عنه، أَنه رأَى في رَوْث فرس شعِيراً في عام مَجاعةٍ فقال: لئن عِشْتُ لأَجعلنّ له من غَرَزِ النَّقِيعِ ما يُغْنيه عن قوت المسلمين أَي يَكُفُّه عن أَكل الشعير، وكان يومئذ قوتاً غالباً للناس يعني الخيل والإِبل؛ عَنى بالغَرَزِ هذا النَّبْتَ؛ والنقيع: موضع حماه عمر، رضي الله عنه، لِنَعَم الفَيْءِ والخيل المُعَدَّةِ للسبيل. وروي عن نافع عن ابن عمر، رضي الله عنهما، أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، حَمَى غَرَزَ النَّقِيع لخيل المسلمين؛ النقيع، بالنون: موضع قريب من المدينة كان حِمًى لنعم الفيء والصدقة. وفي الحديث أَيضاً: والذي نفسي بيده لَتُعالِجُنَّ غَرَزَ النَّقِيع. والتَّغارِيزُ: ما حُوِّلَ من فَسِيل النخل وغيره. وفي الحديث: إِن أَهل التوحيد إِذا أُخرجوا من النار وقد امْتُحِشُوا يَنْبُتون كما تَنْبُتُ التَّغارِيزُ؛ قال القُتَيْبيُّ: هو ما حُوِّلَ من فَسِيل النخل وغيره، سمي بذلك لأَنه يحوَّل من موضع إِلى موضع فيُغْرَزُ، وهو التَّغْريزُ والتَّنْبِيتُ، ومثله في التقدير التَّناوِيرُ لنَوْرِ الشجر، ورواه بعضهم بالثاء المثلثة والعين المهملة والراءين.

### Türkçe

**غَرَزَ** **الإِبْرَةَ** bir şeye **غَرْزاً** olarak ve onu **غَرَّزَها**: onu içeri soktu. Ve her ne bir şeye çivilenmişse, muhakkak **غُرِزَ** ve **غُرِّزَ** olmuştur; ve ben şeyi iğne ile **غَرَزْتُ**: onu **أَغْرِزُه** **غَرْزاً** (olarak) saplarım. Ebû Râfi‘ hadîsinde: Hasan b. Ali’nin yanından geçti—ikisine de selâm olsun—, hâlbuki o, başının örgüsünü **غَرَزَ** etmişti; yani saçını büktü ve uçlarını köklerinin içine soktu. Ve Şa‘bî hadîsinde: **السِّماكُ** asla doğmadı ki kuyruğunu bir soğuğa **غارِزاً** (olarak) sokmuş olmasın; **السِّماكَ الأَعْزَلَ**’i kastetti; o, **برج الميزان**’da bilinen yıldızdır ve onun doğuşu, **تَشْرِينَ الأوّل**’den beş (gün) kalınca sabahla birlikte olur; o vakit başlar; ve bu, çekirgenin yumurtlamak istediğinde kuyruğunu yere sokması olan “**غَرَزَ الجرادُ ذَنَبه في الأَرض**”dendir. Ve çekirge **غَرَزت**—hâlbuki o **غارِزٌ**dur—ve **غرَّزَتْ**: yumurtlamak için kuyruğunu yere sabitledi; **رَزَّتْ** gibi. Ve **جَرادةٌ غارِزٌ** (denir); ve denir ki: kuyruğunu yumurtlamak için yere **رَزَّتْ** ettiğinde **غارِزَةٌ**. Ve **المَغْرَزُ**—**الراء**’ın fethiyle—: onun yumurtasının yeri. Ve denir ki: yere bir çubuk **غَرَزْتُ** ve onu **رَكَزْتُ**; tek mânâ ile.

Ve kaburganın, azı dişinin, tüyün ve benzerlerinin **مَغْرِزُ**: onların aslıdır; ve onlar **المغارِزُ**dir. Ve **مَنْكِب مُغَرَّزٌ**: kürek kemiğine yapışık.

Ve **الغَرْزُ**: semerin üzengisidir; ve denildi ki: semerin üzengisi, dikilmiş derilerdendir; artık demirden yahut ağaçtan olursa o **رِكابٌ**dur; ve binek üzerinde iki ayağa tutamak olan her şey **غَرْزٌ**dür. Ve ayağını **الغَرْزِ** içine **غَرَزَ**—onu **يَغْرِزُها** **غَرْزاً** (olarak)—: binmek için onu içine koydu ve onu sabitledi. Ve **اغْتَرَزَ**: bindi. İbnü’l-A‘râbî: ve **الغَرْزُ** deve için, at için kemer gibidir. Başkası: **الغَرْزُ** deve için, katır için üzengi gibidir; Lebîd, devenin **غَرْز**’i hakkında dedi:
وَإِذا حَرَّكْتُ غَرْزِي أَجْمَرَتْ،
أَو قِرابي، عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ
Ve hadîste: o, sallallahu aleyhi ve sellem, yolculuk istemek üzere ayağını **الغَرْزِ** içine koyduğunda “بسم لله” derdi; **الغَرْزُ**: devenin **كُور**’unun üzengisidir. Ve hadîste: bir adam ona en faziletli cihadı sordu; o da, üçüncü **الجَمْرَة**’ye **اغْتَرَزَ** edinceye kadar ona cevap vermedi; yani, binenin ayağının **الغَرْزِ** içine girmesi gibi onun içine girdi. Ve ondan, Ebû Bekir’in—Allah ikisinden de razı olsun—Ömer’e dediği hadîs: onun **غَرْزِه**’ine tutun; yani ona asıl, onu tut ve onun sözünü ve fiilini izle ve ona muhalefet etme; böylece, binenin üzengisini tutup onun yürüyüşüyle yürüyen kimse gibi, ona **الغَرْزَ**ı ödünç aldı. Ve yürüyüşü **اغْتَرَزَ السَّيْرَ** **اغْتِرازاً**: yürüyüşü yaklaştığında; ve onun aslı **الغَرْزِ**dendir. Ve develerden **الغارِزُ**: sütü az olan.

Ve dişi deve **غَرَزَتِ**: **تَغْرُزُ**
(* Onun sözü: “**وغرزت الناقة تغرز**” **كتب** bâbındandır; bu, **القاموس**’un yaptığı gibidir; ve **النهاية**’nin sahih bir nüshasında da böyle ضبط edilmiş olarak bulundu; hâsıl: **غرز** “dürtmek, saplamak ve sabitlemek” mânâsıyla **ضرب** bâbındandır; “isyan sonrası itaat etti” mânâsıyla **سمع** bâbındandır; “dişi deve sütü azaldı” mânâsıyla **كتب** bâbındandır; **القاموس** ve başkalarında olduğu gibi.)
**غِرازاً**; hâlbuki o, **إِبل غُرَّزٍ**den **غارِزٌ**dür: sütü azaldı; **القُطامي** dedi:
كأَنَّ نُسُوعَ رَحْلي، حينَ ضَمَّتْ
حَوالِبَ غُرَّزاً ومِعًى جِياعا
Bunu sağanlara nisbet etti; çünkü süt ancak damarlarda olur.

Ve sahibi onu **غَرَّزَها**: onun sağılmasını bıraktı yahut memesini soğuk su ile **كَسَع** etti ki sütü gitsin ve kesilsin; ve denildi ki: **التَّغْرِيزُ**, iki sağım arasında bir sağımı terk etmendir; bu, devenin sütü geri döndüğünde olur. **الأَصمعي**: **الغارِزُ**, sütünü çekip yukarı kaldırmış olan dişi devedir; Ebû Hanîfe dedi: **التَّغْرِيزُ**, dişi devenin memesine su serpmendir; sonra adam elini toprağa bulasın; sonra memeyi **كَسْعاً** ile **يَكْسَعَ** etsin; ta ki sütü yukarıya itsin; sonra kuyruğundan tutup onu şiddetli bir çekişle çeksin; sonra onunla onu şiddetli bir vuruşla vursun; sonra salıverilir; çünkü o vakit bir süre yüzü üzere gider. Atâ hadîsinde: develerin **تَغْرِيزِ**i hakkında soruldu da dedi ki: eğer övünme ise hayır; eğer satışa elverişli olsun istiyorsa evet. İbnü’l-Esîr dedi: onun **تَغْرِيزُ**u, ağacın **غَرْزِ**inden, onun yavrulaması ve semirmesi olabilir; dedi ki: birincisi veçhtir. Ve dişi eşek **غَرَزَتِ**: onun da sütü azaldı.

Ebû Zeyd: **غَنَمٌ غَوارِزُ** ve **عُيونٌ غَوارِزُ**: onlar için gözyaşları akmaz. Ve hadîste: dediler ki: ey Allah’ın Resûlü, bizim koyunlarımız **غَرَزَتْ**; yani sütü azaldı. Denir ki: koyun **غَرَزَت** **غِرازاً**; ve sahibi onu **غَرَّزَها**: sağımını kesti ve semirmesini istediğinde; ondan, Ka‘b’ın kasidesi:
تمرُّ، مِثلَ عَسِيبِ النَّخْلِ ذا خُصَلٍ،
بغارِزٍ لم تُخَوِّنْهُ الأَحالِيلُ
**الغارِزُ**: memedir; **غَرَزَ** etmiş ve sütü azalmıştır; ve **بغارب** diye de rivayet edilir. Ve erkeklerden **الغارِزُ**: cinsel ilişkisi az olan; cem‘i **غُرَّزٌ**dür.

Ve **الغَرِيزَةُ**: tabiat ve meleke ve huy; hayırdan yahut şerden; **اللحياني** dedi: o, asıl ve tabiattır; şair dedi:
إِنّ الشَّجاعَةَ، في الفَتى،
والجُودَ من كَرَمِ الغَرائزْ
Ve Ömer hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: korkaklık ve cesaret **غَرائزُ**dür; yani iyi yahut kötü ahlâklar ve tabiatlar; onun bir teki **غَرِيزَة**dir.

Ve denir ki: falanın **غَرْزَ**’ine yapış; yani onun emrine ve yasağına.

**الأَصمعي**: ve **الغَرَزُ**—harekeli—, çölde gördüğün bir bitkidir; yerin düzlüklerinde biter. Başkası: **الغَرَزُ**, küçük bir **الثُّمام** türüdür; nehir kıyılarında biter; onun yaprağı yoktur; ancak, birbirinin içine geçmiş borulardır; onu çekip kopardığında, birinin içinden öteki çıkar; sanki bir **عِفاص** bir **مُكْحُلَة**’den çıkarılmış gibidir; ve o, **الحَمْضِ**dendir. Ve denildi ki: o, **الأَسَلُ**dir; ve benzetme üzere mızraklar onunla adlandırıldı. Ebû Hanîfe dedi: o, otlağın kötüsündendir; bu, onu otlayan dişi devenin boğazlanmasıyla, **الغَرَزُ**ün onun işkembesinde sudan ayrışmış olarak bulunması sebebiyledir; yayılmaz ve mala kuvvet vermez; onun bir teki **غَرَزَةٌ**dir; ve o, daha önce **العين المهملة**’de geçen **العَرَز** değildir. Ömer’den—Allah ondan razı olsun—rivayet edildi: kıtlık yılında bir atın dışkısında arpa gördü de dedi ki: yaşarsam, ona **غَرَزِ النَّقِيعِ**’den, onu Müslümanların azığından müstağni kılacak kadar mutlaka yapacağım; yani onu arpa yemekten alıkoyacağım; o gün, insanlar için galip azık idi; yani atlar ve develer; bu **الغَرَزِ** ile bu bitkiyi kastetti. Ve **النقيع**: Ömer’in—Allah ondan razı olsun—fey’ develeri ve yol için hazırlanmış atlar için koruluk yaptığı yerdir. Nâfi‘den, İbn Ömer’den—Allah ikisinden de razı olsun—rivayet edildi: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, Müslümanların atları için **غَرَزَ النَّقِيع**’i koruluk yaptı; **النقيع**—**النون** ile—Medine’ye yakın bir yerdir; fey’ ve sadaka hayvanları için koruluk idi. Ve hadîste de: canım elinde olana yemin olsun ki, **غَرَزَ النَّقِيع** ile mutlaka uğraşacaksınız.

Ve **التَّغارِيزُ**: hurma fidanından ve başkasından nakledilmiş olan şeylerdir. Ve hadîste: tevhid ehli, ateşten çıkarıldıklarında ve yanıp kömürleştiklerinde, **التَّغارِيزُ**ün bitmesi gibi biterler. **القُتَيْبيُّ** dedi: o, hurma fidanından ve başkasından nakledilmiş olandır; bu ad ona verildi; çünkü bir yerden bir yere nakledilir de **يُغْرَزُ** edilir; ve o, **التَّغْريزُ** ve **التَّنْبِيتُ**tir. Ve takdirde onun benzeri, ağacın çiçeği için **التَّناوِيرُ**dur. Ve bazıları onu **الثاء المثلثة** ve **العين المهملة** ve iki **الراء** ile rivayet etti.
