# غرز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: غرز

غرزه بالإبرة يغرزه، من حد ضرب: نخسه. من المجاز: غرز رجله في الغرز يغرزها غرزا - وهو، أي الغرز، بالفتح: ركاب الرحل من جلد مخروز، فإذا كان من حديد أو خشب فهو من ركاب - : وضعها فيه ليركب، وأثبتها، وكذا إذا غرز رجله في الركاب، كاغترز. وقال ابن الأعرابي: الغرز للناقة مثل الحزام للفرس، وقال غيره: الغرز للجمل مثل الركاب للبغل. وقال لبيد في غرز الناقة:
  وإذا حركت غرزي أجمزت                      أو قرابي عدو جون قد أتل

  وفي الحديث:  كان إذا وضع رجله في الغرز - يريد السفر - يقول: باسم الله  . وفي الحديث:  أن رجلا سأله عن أفضل الجهاد، فسكت عنه، حتى اغترز في الجمرة الثالثة  ، أي دخل فيها، كما يدخل قدم الراكب في الغرز. غرز الرجل، كسمع: أطاع السلطان بعد عصيان، نقله الصاغاني؛ وكأنه أمسك بغرز السلطان، وسار بسيره، وهو مجاز. وغرزت الناقة تغرز غرزا، بالفتح، وغرازا، بالكسر: قل لبنها، وهي غارز، من إبل غرز، وكذلك الأتان إذا قل لبنها، يقال: غرزت. وقال الأصمعي: الغارز: الناقة التي قد جذبت لبنها فرفعته. وقال القطامي:
  كأن نسوع رحلي حين ضمت                      حوالب غرزا ومعا جياعـا نسب ذلك إلى الحوالب، لأن اللبن إنما يكون في العروق. والغروز، بالضم: الأغصان تغرز في قضبان الكرم للوصل، جمع غرز، بالفتح، يقال: جرادة غارز، ويقال: غارزة، ويقال: مغرزة: قد رزت ذنبها في الأرض - أي أثبتتها - لتسرأ، أي لتبيض، وقد غرزت وغرزت. من المجاز: هو غارز رأسه في سنته، بكسر السين، قال الصاغاني: عبارة عن الجهل والذهاب عما عليه وله من التحفظ؛ أي جاهل، قال ابن زيابة واسمه سلمة بن ذهل التيمي:
  نبئت عمرا غارزا رأسه                      في سنة يوعد أخوالـه ولم يعده الزمخشري مجازا في الأساس، وهو غريب. والغرز، محركة: ضرب من الثمام صغير ينبت على شطوط الأنهار لا ورق لها، إنما هي أنابيب مركب بعضها فوق بعض، وهو من الحمض، وقيل: الأسل، وبه سميت الرماح، على التشبيه. وقال الأصمعي: الغرز: نبت رأيته في البادية، ينبت في سهولة الأرض أو نباته كنبات الإذخر، من شر - وقال أبو حنيفة: من وخيم - المرعى؛ وذلك أن الناقة التي ترعاه تنحر، فيوجد الغرز في كرشها متميزا عن الماء، لا يتفشى، ولا يورث المال قوة، واحدته غرزة، وهو غير العرز الذي تقدم ذكره في العين المهملة. وجعله المصنف تصحيفا، وغلط الأئمة المصنفين هناك تبعا للصاغاني، مع أن الصاغاني ذكره هنا ثانيا من غير تنبيه عليه. قلت: وبه فسر حديث عمر رضي الله عنه أنه رأى في روث فرس شعيرا في عام مجاعة فقال: لئن عشت لأجعلن له من غرز النقيع ما يغنيه عن قوت المسلمين. والنقيع: موضع حماه لنعم الفيء والخيل المعدة للسبيل. وواد مغرز، كمحسن: به الغرز. وقد أغرز الوادي، إذا أنبته. والتغاريز: ما حول من فسيل النخل وغيره، الواحد تغريز، قاله القتيبي، وقال: سمي بذلك لأنه يحول من موضع إلى موضع فيغرز، ومثله في التقدير التناوير، لنور الشجر، وبه فسر الحديث:  أن أهل التوحيد إذا خرجوا من النار وقد امتحشوا ينبتون كما تنبت التغاريز  ، ورواه بعضهم بالثاء المثلثة والعين المهملة والراءين، وقد ذكر في موضعه. والغريزة، كسفينة: الطبيعة. والقريحة والسجية، من خير أو شر. وقال اللحياني: هي الأصل، والطبيعة، قال الشاعر:
  إن الشجاعة في الفتـى                      والجود من كرم الغرائز

  وفي حديث عمر رضي الله عنه: الجبن والجرأة غرائز، أي أخلاق وطبائع صالحة أو رديئة. وغرزة، بالفتح: ع، بين مكة والطائف، وقال الصاغاني ببلاد هذيل. غريز كزبير: ماء بضرية في ممتنع من العلم يستعذبها الناس، أو هو ببلاد أبي بكر بن كلاب. غراز كقطام وسحاب: ع. وغرزت الناقة تغريزا: ترك حلبها، أو كسع ضرعها بماء بارد، لينقطع لبنها ويذهب، أو تركت حلبة بين حلبتين؛ وذلك إذا أدبر لبن الناقة. وقال أبو حنيفة: التغريز: أن ينضح ضرع الناقة بالماء، ثم يلوث الرجل يده بالتراب، ثم يكسع الضرع كسعا، حتى يدفع اللبن إلى فوق، ثم يأخذ بذنبها فيجتذبها به اجتذابا شديدا، ثم يكسعها به كسعا شديدا، وتخلى؛ فإنها تذهب حينئذ على وجهها ساعة. وفي حديث عطاء: وسئل عن تغريز الإبل فقال: إن كان مباهاة فلا، وإن كان يريد أن تصلح للبيع فنعم. قال ابن الأثير: ويجوز أن يكون تغريزها نتاجها وسمنها؛ من غرز الشجر، قال: والأول الوجه. من المجاز: اغترز السير اغترازا؛ إذا دنا مسيره، وأصله من الغرز. من المجاز: الزم غرز فلان، أي أمره ونهيه. كذا قولهم: اشدد يديك بغرزه، أي حث نفسك على التمسك به، ومنه حديث أبي بكر: أنه قال لعمر رضي الله عنهما: استمسك بغرزه، أي اعتلق به وأمسكه واتبع قوله وفعله، ولا تخالفه؛ فاستعار له الغرز، كالذي يمسك بركاب الراكب، ويسير بسيره. ومما يستدرك عليه: غرز الإبرة في الشيء وغرزها: أدخلها. وكل ما سمر في شيء فقد غرز وغرز. وفي حديث الحسن: وقد غرز ضفر رأسه، أي لوى شعره وأدخل أطرافه في أصوله. وفي حديث الشعبي: ما طلع السماك قط إلا غارزا ذنبه في برد، أراد السماك الأعزل، وهو الكوكب المعروف في برج الميزان، وطلوعه يكون مع الصبح لخمس تخلو من تشرين الأول، وحينئذ يبتدئ البرد. والمغرز، كمقعد: موضع بيض الجراد. وغرزت عودا في الأرض وركزته، بمعنى واحد. ومغرز الضلع والضرع والريشة ونحوها، كمجلس: أصلها، وهي المغارز. ومنكب مغرز، كمعظم: ملزق بالكاهل. وقال أبو زيد: غنم غوارز، وعيون غوارز: ما تجري لهن دموع، والأخير مجاز. وغرزت الغنم غرزا وغرزها صاحبها، إذا قطع حلبها، وأراد أن تسمن. والغارز: الضرع القليل اللبن. ومن الرجال: القليل النكاح، وهو مجاز، والجمع غرز. ويقال: اطلب الخير في مغارسه ومغارزه، وهو مجاز. وقيس بن أبي غرزة بن عمير بن وهب الغفاري، محركة: صحابي كوفي، روى عنه أبو وائل حديثا صحيحا، ومن ولده: أحمد بن حازم بن أبي غرزة صاحب المسند. وابن غريزة - مصغرا - هو كبير بن عبد الله بن مالك بن هبيرة الدارمي: شاعر مخضرم، وغريزة أمه، وقيل: جدته.

### Türkçe

**غرزه بالإبرة يغرزه**: keskin bir darbeyle: onu dürttü. Mecazdan: **غرز رجله في الغرز يغرزها غرزا** – ve o, yani **الغرز** fetha ile: dikilmiş deriden olan semerin üzengisidir; eğer demirden veya ağaçtan olursa o, **ركاب**tandır –: onu içine koydu ki binsin, ve onu sabitledi; yine böyle, eğer ayağını **الركاب**a batırırsa, **كاغترز** gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الغرز** deve için, at için **الحزام** gibidir; başkası dedi: **الغرز** deve için, katır için **الركاب** gibidir. Lebîd, devenin **غرز**i hakkında dedi:
  Ve eğer **غرزي**mi hareket ettirirsem sıçrarım                      yahut **قرابي**m; koyu renkli bir koşu, gerçekten yorulmuş

Ve hadiste:  o, ayağını **الغرز**e koyduğu zaman – yolculuğu kastediyor – derdi ki: Allah’ın adıyla  . Ve hadiste:  bir adam ona en faziletli cihadı sordu; o da ona sustu; ta ki **اغترز** etti **في الجمرة الثالثة**  , yani onun içine girdi; binekli kimsenin ayağının **الغرز**e girmesi gibi. **غرز الرجل، كسمع**: isyandan sonra sultana itaat etti; bunu es-Sâğânî nakletti; sanki sultanın **غرز**ini tutmuş ve onun gidişiyle yürümüştür; bu mecazdır. Ve **غرزت الناقة تغرز غرزا** fetha ile, ve **غرازا** kesra ile: sütü azaldı; o **غارز**dir; **إبل غرز**dendir. Yine böyle, dişi eşek sütü azaldığında; denir: **غرزت**. el-Asma‘î dedi: **الغارز**: sütünü çekmiş de onu yukarı kaldırmış olan devedir. el-Kutâmî dedi:
  Sanki semerimin kayışları, toplandığı zaman                      **غرزا** ve aç, susuz sağanlar

Bunu sağanlara nispet etti; çünkü süt ancak damarlarda olur. Ve **الغروز** damme ile: bağ çubuklarına birleştirmek için batırılan dallardır; fetha ile **غرز**ın çoğuludur. Denir: **جرادة غارز**; ve denir: **غارزة**; ve denir: **مغرزة**: kuyruğunu yere saplamıştır – yani onu sabitlemiştir – **لتسرأ** için, yani yumurtlamak için; ve gerçekten **غرزت** ve **غرزت**. Mecazdan: o, **غارز رأسه في سنته**dir; **السين**i kesra ile. es-Sâğânî dedi: cehalet ve kendisinde olan ve kendisi için olan korunmadan uzaklaşma hakkında bir ifadedir; yani cahildir. İbn Ziyâbe – adı Selame b. Zuhel et-Teymî’dir – dedi:
  Bana, Amr’ın başını saplamış olduğu haber verildi                      bir **سنة** içine; dayılarını tehdit eder; fakat onu tehdit etmedi

ez-Zemahşerî onu **الأساس**ta mecaz saymadı; o gariptir. Ve **الغرز** harekeli: yapraksız, nehir kıyılarında biten küçük bir **الثمام** türüdür; ancak birbirinin üstüne binmiş borulardır; o **الحمض**dandır. Ve denildi: **الأسل**dir; mızraklar onunla adlandırıldı; benzetme üzere. el-Asma‘î dedi: **الغرز**: çölde gördüğüm bir bitkidir; yerin düzlüklerinde biter; yahut bitişi **الإذخر**ün bitişi gibidir; kötü – Ebû Hanîfe dedi: ağır – otlaktandır; şu ki, onu otlayan deve boğazlanır; onun işkembesinde **الغرز** su’dan ayrışmış olarak bulunur; yayılmaz; ve mala kuvvet miras bırakmaz. Onun teki **غرزة**dir; o, **العين المهملة**de daha önce zikri geçen **العرز** değildir. Musannif onu bir tashîf kıldı; ve oradaki musannif imamlar, es-Sâğânî’ye tabi olarak musannifi hatalı saydılar; hâlbuki es-Sâğânî onu burada ikinci defa, ona dair bir uyarı olmaksızın zikretti. Dedim: bununla, Ömer رضي الله عنه hadisi tefsir edildi: o, kıtlık yılında bir atın gübresinde arpa gördü de dedi ki: eğer yaşarsam, ona **غرز النقيع**den, Müslümanların azığından onu müstağni kılacak şeyi mutlaka yapacağım. Ve **النقيع**: fey’ nimeti ve yol için hazırlanmış atlar için onu koruluk yaptığı bir yerdir. Ve **واد مغرز، كمحسن**: onda **الغرز** vardır. Ve vadi **أغرز** etti; onu bitirdiği zaman. Ve **التغاريز**: hurma fidanı ve başkası gibi şeylerden çevresinde olan şeylerdir; teki **تغريز**dir; bunu el-Kuteybî söyledi; ve dedi: ona bu ad verildi; çünkü bir yerden bir yere çevrilir de saplanır. Bunun takdirinde **التناوير** gibidir; ağaçların çiçeği için. Ve bununla hadisi tefsir edildi:  tevhid ehli ateşten çıktıkları zaman, yanmış oldukları hâlde, **التغاريز**in bitmesi gibi biterler  . Bazıları onu **بالثاء المثلثة والعين المهملة والراءين** ile rivayet etti; o, yerinde zikredilmiştir. Ve **الغريزة، كسفينة**: tabiat. Ve iyi veya kötüden **القريحة** ve **السجية**. el-Lihyânî dedi: o, asıl ve tabiatdır. Şair dedi:
  Yiğitte şecaat                      ve cömertlik, **الغرائز**in keremindendir

Ve Ömer رضي الله عنه hadîsinde: korkaklık ve cesaret **غرائز**dir; yani iyi veya kötü ahlâklar ve tabiatlardır. Ve **غرزة** fetha ile: ع, Mekke ile Tâif arasında. es-Sâğânî dedi: Hüzeyl diyarındadır. **غريز كزبير**: Dırıyye’de bir sudur; **العلم**den mümtani‘ bir yerde; insanlar onu tatlı bulur; yahut o, Ebû Bekr b. Kilâb diyarındadır. **غراز كقطام وسحاب**: ع. Ve **غرزت الناقة تغريزا**: sağımını bıraktı; yahut memesini soğuk suyla vurdu ki sütü kesilsin ve gitsin; yahut iki sağım arasında bir sağımı bıraktı; bu, devenin sütü geri döndüğü zaman olur. Ebû Hanîfe dedi: **التغريز**: devenin memesine su serpmendir; sonra adam elini toprakla kirletir; sonra memeyi bir vuruşla vurur; ta ki sütü yukarıya itsin; sonra kuyruğundan tutar da onu şiddetli bir çekişle çeker; sonra onunla şiddetli bir vuruşla vurur; sonra bırakılır; o zaman o, bir süre kendi hâli üzere gider. Atâ hadîsinde: develerin **تغريز**i hakkında soruldu da dedi: eğer övünme ise hayır; eğer satış için düzelmesini istiyorsa evet. İbnü’l-Esîr dedi: onun **تغريز**i, yavrulaması ve semirmesi de olabilir; ağaç **غرز**inden. Dedi: birincisi vechdir. Mecazdan: **اغترز السير اغترازا**; yürüyüşü yaklaştırdığı zaman; aslı **الغرز**dendir. Mecazdan: **الزم غرز فلان**; yani onun emrini ve nehyini. Yine onların sözü: **اشدد يديك بغرزه**; yani ona tutunmaya nefsini teşvik et. Ondan, Ebû Bekr hadîsi: o, Ömer رضي الله عنهما’ya dedi ki: **استمسك بغرزه**; yani ona tutun, onu yakala, onun sözünü ve fiilini izle, ona muhalefet etme; böylece ona **الغرز**i ödünç aldı; binekli kimsenin üzengisini tutup onun yürüyüşüyle yürümesi gibi. Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **غرز الإبرة في الشيء وغرزها**: onu soktu. Ve her ne bir şeyde çivilenirse, gerçekten **غرز** etti ve **غرز** etti. Hasan hadîsinde: ve gerçekten **غرز ضفر رأسه**; yani saçını büktü ve uçlarını köklerine soktu. eş-Şa‘bî hadîsinde: **ما طلع السماك قط إلا غارزا ذنبه في برد**; **السماك الأعزل**i kastetti; o, **برج الميزان**da bilinen yıldızdır; onun doğuşu, **تشرين الأول**den beş gün geçince sabahla birlikte olur; o vakitte soğuk başlar. Ve **المغرز، كمقعد**: çekirgenin yumurta yeri. Ve **غرزت عودا في الأرض وركزته**: tek bir mânâdadır. Ve **مغرز الضلع والضرع والريشة ونحوها، كمجلس**: onun aslıdır; onlar **المغارز**dir. Ve **منكب مغرز، كمعظم**: kürek kemiğine yapışık. Ebû Zeyd dedi: **غنم غوارز** ve **عيون غوارز**: onlar için gözyaşı akmayan şeylerdir; sonuncusu mecazdır. Ve **غرزت الغنم غرزا** ve sahibi onu **غرزها** etti: sağımını kestiği ve semirmesini istediği zaman. Ve **الغارز**: sütü az olan meme. Ve erkeklerden: cinsel ilişkisi az olan; bu mecazdır; çoğulu **غرز**dır. Ve denir: hayrı, onun **مغارسه** ve **مغارزه**inde ara; bu mecazdır. Ve Kays b. Ebî **غرزة** b. Umeyr b. Vehb el-Gıfârî, harekeli: Kûfeli bir sahâbîdir; Ebû Vâil ondan sahih bir hadis rivayet etti. Ve onun soyundan: Müsned sahibi Ahmed b. Hâzim b. Ebî **غرزة**. Ve İbn **غريزة** – küçültme olarak – o, Kebîr b. Abdullâh b. Mâlik b. Hubeyra ed-Dârimî’dir: muhadram bir şairdir; **غريزة** onun annesidir; ve denildi: büyükannesidir.
