# غرز — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B1%D8%B2/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B2.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: غرز

غ ز ر
غزر ، غرز ، زغر ، رزغ : ( مستعملة ) .
غزر : قال الليث : غزُرت الناقةُ والشاةُ وهي تَغْزُرُ غزارةً فهي غزيرةٌ : كثيرةُ اللبن ، وعيْنُ ، غزيرةُ الماء ، ومطر غزير ، ومعروف غزير ، قلت : ويقال : ناقةٌ ذات غُزْرٍ أي ذات غزارة وكثرة لبن .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المغازَرَةُ : أن يُهْدِيَ الرجلُ شيئاً تافهاً لآخر ليضاعفهُ بها .
ورُوي عن بعض التابعين أنه قال : يثابُ الْجَانِبُ الْمُسْتَغزِرُ : أراد بالجانب الذي لا قرابة بينك وبينه يُهدى لك شيئاً لتثيبه من هديته أكثرَ مما أهدى ، واستغزر : إذا طلب أكثر مما أعطى .
غرز : قال الليث : الغرْزُ : غرزُكَ إبرةً في شيءٍ ، قال : والغرْزُ : ركابُ الرِّحال ، وكذلك ما كان مساكاً لِلرِّجْلين في المركب يُسَمَّى غرْزاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الغَرْزُ للنَّاقَةِ مثل الحزَامِ لِلْفرَسِ .
قال : والغَرْزُ للجملِ مثل الرِّكابِ للبغلِ ، قال : ويقال : الْزَمْ غَرْزَ فلانٍ : أي : أمرهُ ونَهْيَهُ .
وقال لَبِيدٌ في غَرْز النّاقَةِ :
وإِذا حَرَّكْتُ غَرْزِي أجْمَرَتْ
أوْ قِرَابِي عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ
وجرَادَةٌ غارزٌ ، ويقال : غارزةٌ إذا رزَّتْ ذنبَها في الأرض لتسرَأَ بَيضها ، ومَغْرِزُ الأضلاع : مُركَّبُ أصولها ، وكذلك مَغارزُ الرِّيشِ ونحوه ، والغريزة الطبيعة من خُلقٍ صالحٍ ورديء ، وأنشد :
إِنَّ الشجاعةَ في الفَتَى
والْجُود من كَرَمِ الغَرائزْ
وغَرَزَتِ النَّاقَةُ غِرَازاً فهي غارِزٌ : إذا قلَّ لبنها وقد غَرَّزَها صاحِبها إذا ترك حَلبَها أو كسع ضَرْعها بماء بارِدٍ لينقطِعَ لبنُها .
أبو عبيد عن الأصمعي : الغارِزُ : النَّاقَةُ التي جَذَبَتْ لبنُها فَرَفَعَتْهُ ، والغَرَزُ مُحَرَّكاً نبتٌ رَأَيتهُ في البادِية ينبتُ في سهولة الأرض ، وروي عن عمر أنه قال ورأى في رَوْثِ فرسٍ شعيراً في عامِ الرَّمادَةِ فقال : لئنْ عِشْتُ لأجعلنَّ له مِنْ غَرَز النَّقِيع ما يغنيه عن قُوتِ المسلمين ، عَنى بالغَرَزِ هذا النَّبتَ ، والنَّقيعُ : موضعٌ حَمَاهُ عمر لنعمِ الفيْءِ وللخَيْل المعَدَّةِ للسَّبيل .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : اغتَرَزَ السير اغتِرازاً إذا دَنَا مَسيره .
قال أبو عبيدة ، من أمثالهم : ( اشدد يديك بغرزه ) ، إِذا حُثّ على التمسُّك به ، قاله الأصمعي .
أبو عبيد عن الأصمعي قال : التّغريزُ للناقة : أن تَدَعَ حَلبةً بين حَلْبَتَيْنِ ، وذلك إذا أدْبَرَ لبنُها .
وقال أبو زيد : غنَم غوارِزُ وعيونٌ غوارز : ما تجري لهنَّ دُموعٌ .
وفي الحديث أن أهل التوحيد إذا أُخْرجُوا من النار وقد امْتَحشوا فيها ينبتون كما تَنبتُ التّغَازِيرُ .
قال القُتبيُّ : يقال : هو ما حُوِّلَ من فَسِيلِ النّخل وغيره ، سُمِّيَ بذلك لأنه يحول فَيُغْرَزُ في فِقره ، وهو التّغريزُ والتنبيتُ . قال : ورواه بعضهم : كما تنبتُ التّناويرُ وهي مثل الطَّراثيثِ .
ويقال : هي الثآليلُ .
ويقال : غرَزْتُ عُوداً في الأرض وَرَكَزْتهُ بمعنى واحد .
رزغ : قال الليث : الرَّزَغَةُ أشدُّ من الرَّدَغَةِ ، قال : والرَّزِغُ : المرتطِمُ فيه ، يقال : أرْزَغْتُ فلاناً : إذا لطَّختُهُ بِعيْبٍ .
وقال رُؤْبةُ :
وثُمَّة أَعْطَى الذُّلَّ كفّ المُرْزغ
أبو عبيد عن أبي زيد : أرْزغتُ فيه إرْزاغاً وأغمزت : فيه إغمازاً إذا اسْتَضعَفتُه .
وأنشد :
ومن يطع النساءَ يلاق منها
إِذا أغمزن فيه الأقورينا
وفي حديث عبد الرحمن بن سَمرة أنه قال في يوم جمعة : ما خَطَبَ أَميركم ، فقيل له : أما جَمَّعْتَ ، قال : منعنا هذا الرَّزَغُ ، قال أبو عبيد . قال أبو عمرو وغيره : الرَّزَغُ هو الطِّين والرُّطوبةُ ، يقال : قد أرْزغت السماءُ وأرْزغ المطر : إذا كان فيه مَا يبلُّ الأرض .
وقال طَرَفَةُ يمدح رجلاً :
وأنت على الأدنى صباً غير قرَّة
تذاءب منها مرزغ ومسيل
فهذا الرَّزَغُ ، وأما الرَّدَغَةُ فهي بالهاء ، وهي الماءُ والطين والوحل ، وجَمْعها رِداغ .
زغر : قال اللحياني : زخرَتْ دجلةُ وزَغَرتْ أي مدَّت ، وزَغْرُ كلِّ شيء : كثرته ، والإفراطُ فيه .
وقال أبو صخر :
بل قد أتاني ناصحٌ عن كاشح
بعداوة ظهرت وزَغْرِ أقاولِ
وزُغَرُ : قريةٌ بمشارفِ الشام ، وإياها عنى أبو دُواد :
ككتَابة الزُّغَرِيِّ زَينها
من الذهب الدُّلامِص
قال أبو منصور : وبهذه القرية عينٌ غزيرة الماء يقال لها : عَينُ زُغر .
وقيل : زُغَرُ : اسمُ بنت لوطٍ نزلت بهذه القرية فنُسبت إليها فسمِّيت باسمها .

### Türkçe

غ ز ر
غزر ، غرز ، زغر ، رزغ : (kullanılan) .

غزر : Leys dedi: **غزُرت** deve ve koyun, o **تَغْزُرُ** **غزارةً**; o hâlde o **غزيرةٌ**dur: sütü çok olan; ve göz, suyu bol olan; ve yağmur bol; ve iyilik bol. Dedim: Ve denir: **ناقةٌ ذات غُزْرٍ** yani bolluk ve süt çokluğu sahibi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المغازَرَةُ**: erkeğin, bir başkasına değersiz bir şeyi hediye etmesi; onunla ona kat kat artırması için.

Ve bazı tâbiînden rivayet olundu ki dedi: **يثابُ الْجَانِبُ الْمُسْتَغزِرُ**: yan ile, seninle onun arasında akrabalık bulunmayan kimseyi kastetti; sana bir şey hediye edilir ki, onu hediyesinden daha çok bir şeyle mükâfatlandırasın. Ve **استغزر**: verdiğinden daha çoğunu istediği zaman.

غرز : Leys dedi: **الغرْزُ**: senin bir şeyi bir şeye batırmandır; dedi: ve **الغرْزُ**: eyerlerin üzengisidir; ve yine, binek içinde ayaklar için tutamak olan şey **غرْزاً** diye adlandırılır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الغَرْزُ** deve için, at için olan kuşak gibidir.

Dedi: ve **الغَرْزُ** deve için, katır için olan üzengi gibidir. Dedi: ve denir: **الْزَمْ غَرْزَ فلانٍ**: yani onun emrine ve yasağına (uy).

Lebîd, devenin **غَرْز**’i hakkında dedi:
وإِذا حَرَّكْتُ غَرْزِي أجْمَرَتْ
أوْ قِرَابِي عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ

Ve **جرَادَةٌ غارزٌ**; ve denir: **غارزةٌ**: yumurtasını gizlemek için kuyruğunu yere sapladığı zaman. Ve **مَغْرِزُ الأضلاع**: köklerinin birleşim yeridir; ve yine **مَغارزُ الرِّيشِ** ve benzeri. Ve **الغريزة**: iyi ve kötü huydan bir tabiat. Ve şu beyit okundu:
إِنَّ الشجاعةَ في الفَتَى
والْجُود من كَرَمِ الغَرائزْ

Ve **غَرَزَتِ النَّاقَةُ غِرَازاً**; o hâlde o **غارِزٌ**dur: sütü azaldığı zaman. Ve sahibi onu **غَرَّزَها**: sağmayı terk ettiği yahut memesini soğuk suyla vurduğu zaman; sütü kesilsin diye.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الغارِزُ**: sütünü çekip onu yukarı kaldıran deve. Ve **الغَرَزُ** (harekeli olarak) bir bitkidir; onu çölde gördüm, yerin düzlüklerinde biter. Ve Ömer’den rivayet olundu ki dedi; bir atın gübresinde, kıtlık yılında arpa gördü de dedi: “Eğer yaşarsam, ona **غَرَز النَّقِيع**’den, onu Müslümanların azığından müstağni kılacak kadar yapacağım.” **الغَرَز** ile bu bitkiyi kastetti. Ve **النَّقيعُ**: Ömer’in fey’ hayvanları ve yol için hazırlanmış atlar için koruma altına aldığı bir yerdir.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **اغتَرَزَ** kayış **اغتِرازاً**: yürüyüşü yaklaştığı zaman.

Ebû Ubeyde dedi; onların darb-ı mesellerinden: (**اشدد يديك بغرزه**) : ona tutunmaya teşvik edildiği zaman; bunu Asma‘î söylemiştir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: deve için **التّغريزُ**: iki sağım arasında bir sağımı bırakmandır; bu, sütü geri döndüğü zaman olur.

Ebû Zeyd dedi: **غنَم غوارِزُ** ve **عيونٌ غوارز**: kendileri için gözyaşı akmayanlar.

Hadiste: tevhid ehli, ateşten çıkarıldıkları ve onda yanıp kavruldukları zaman, **التّغَازِيرُ** bittiği gibi biterler.

Kutebî dedi: denir: o, hurma fidanından ve başkasından nakledilendir; bununla adlandırıldı, çünkü nakledilir de, onun çukuruna saplanır; o, **التّغريزُ** ve filizlendirmedir. Dedi: Bazıları onu şöyle rivayet etti: **التّناويرُ** bittiği gibi; o da **الطَّراثيثِ** gibidir.

Ve denir: onlar siğillerdir.

Ve denir: **غرَزْتُ** bir dalı yere ve **وَرَكَزْتهُ**; ikisi bir mânâdadır.

رزغ : Leys dedi: **الرَّزَغَةُ** **الرَّدَغَةِ**’den daha şiddetlidir. Dedi: ve **الرَّزِغُ**: içine çarpıp bulaşandır. Denir: **أرْزَغْتُ** falanı: onu bir ayıpla lekelediğim zaman.

Rü’be dedi:
وثُمَّة أَعْطَى الذُّلَّ كفّ المُرْزغ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أرْزغتُ** onda **إرْزاغاً** ve **أغمزت**: onda **إغمازاً**: onu zayıf gördüğüm zaman.

Ve şu beyit okundu:
ومن يطع النساءَ يلاق منها
إِذا أغمزن فيه الأقورينا

Abdurrahman b. Semüre hadîsinde: Cuma günü dedi ki: “Emîriniz hutbe okumadı.” Ona denildi: “Cuma kılmadın mı?” Dedi: “Bizi bu **الرَّزَغُ** engelledi.” Ebû Ubeyd dedi. Ebû Amr ve başkaları dedi: **الرَّزَغُ** çamur ve rutubettir. Denir: **أرْزغت** gök ve **أرْزغ** yağmur: içinde yeri ıslatacak şey bulunduğu zaman.

Tarafe, bir adamı överken dedi:
وأنت على الأدنى صباً غير قرَّة
تذاءب منها مرزغ ومسيل

İşte bu **الرَّزَغُ**dur. **الرَّدَغَةُ** ise **الهاء** iledir; o, su, çamur ve balçıktır; çoğulu **رِداغ**.

زغر : Lihyânî dedi: **زخرَتْ** Dicle ve **زَغَرتْ**: yani kabardı. Ve her şeyin **زَغْرُ**: onun çokluğu ve onda aşırılıktır.

Ebû Sahr dedi:
بل قد أتاني ناصحٌ عن كاشح
بعداوة ظهرت وزَغْرِ أقاولِ

Ve **زُغَرُ**: Şam’ın sınırlarında bir köydür; Ebû Düvâd onunla onu kastetti:
ككتَابة الزُّغَرِيِّ زَينها
من الذهب الدُّلامِص

Ebû Mansûr dedi: ve bu köyde suyu bol bir pınar vardır; ona **عَينُ زُغر** denir.

Ve denildi: **زُغَرُ**: Lût’un kızının adıdır; bu köye indi de ona nisbet edildi; onun adıyla adlandırıldı.
