# غرس (غ-ر-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B1%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: غ - ر - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والسين والراء معهما
غ س ر، غ ر س، ر غ س، ر س غ، س رغ مستعملات غسر: تَغَسَّر الغَزْلُ: التَبَسَ. والفحل غَسَرَ الناقةَ إذا ضربَها على غير ضَبْعَة.
غرس: الغِراسُ: وقت الغَرْسِ، والمَغْرِسُ موضعه.
والغِراس: فَسيل النَّخْل.
والغَرْسُ: الشَّجَرُ الذي يُغْرَسُ، وجمعه: أغراس.
والغِرْسُ: جُلَيْدَةٌ رقيقةٌ تخرُجُ على رأس الولد إذا حُسَّتِ افثاثَّتْ.
رغس: الرَّغْسُ: البركة والنماء.
وامرأة مَرْوُسةٌ: ولود، ورجل مَرْغُوسٌ: كثير الخير.
وعَيشٌ مُرغِسٌ: واسِعٌ. وهُمْ في مَرْغُوسٍ من أمرِهِم أي: في أخلاط.
رسغ: الرُّسْغ: مَفْصِلُ ما بين الساعد والكف، والساق والقدم.
والرِّساغُ: حبل يشد في رُسْغِ البَعير وهو المَرسَغ وجمعه مَراسِغُ. وإنه لمُرْسَغٌ عليه أي مُوَسَّعٌ. وعيشٌ رسيغٌ. وارتَسِغْ على عيالك.
سرغ سرغ: مَوْضِعٌ

##### Türkçe

غayn, sîn ve râ ile birlikte olan bâb
غ س ر، غ ر س، ر غ س، ر س غ، س رغ kullanılanlardır. **غسر**: **تَغَسَّر الغَزْلُ**: karıştı. Ve aygır, **غَسَرَ** dişi deveyi, onu **ضَبْعَة** olmaksızın vurduğu zaman (denir).
**غرس**: **الغِراسُ**: **الغَرْسِ** vakti; **المَغْرِسُ** ise onun yeridir.
Ve **الغِراس**: hurma fidanıdır.
Ve **الغَرْسُ**: dikilen ağaçtır; onun çoğulu: **أغراس**.
Ve **الغِرْسُ**: çocuğun başı üzerinde çıkan ince bir dericiktir; dokunulduğu zaman parçalanır.
**رغس**: **الرَّغْسُ**: bereket ve artmadır.
Ve **امرأة مَرْوُسةٌ**: doğurgan; **رجل مَرْغُوسٌ**: hayrı çok.
Ve **عَيشٌ مُرغِسٌ**: geniş. Ve “Onlar, işlerinin **مَرْغُوسٍ**’undadırlar” yani: karışıklıklar içindedirler.
**رسغ**: **الرُّسْغ**: önkol ile el ayası arasının, ve bacak ile ayak arasının eklemidir.
Ve **الرِّساغُ**: devenin **رُسْغِ**’unda bağlanan iptir; o **المَرسَغ**’dır; çoğulu **مَراسِغُ**. Ve “Şüphesiz o, onun üzerinde **لَمُرْسَغٌ**’dur” yani genişletilmiş. Ve **عيشٌ رسيغٌ**. Ve “Ailene karşı **ارتَسِغْ**.”
**سرغ سرغ**: bir yerdir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الغِرْسُ بالكسر: الذي يخرج مع الولد كأنه مُخاطٌ. ويقال: جُلَيْدَةٌ تكون على وجه الفَصيل ساعةَ يولد، فإن تُرِكَت قتلَتْه. وغَرَسْتُ الشجر أغْرِسُهُ غرْساً. والغِراسُ: فَسيلُ النخل. والغِراسُ أيضاً: وقتُ الغَرْسِ ويقال للنخلة أوَّلَ ما تَنْبُت غَريسةٌ.

##### Türkçe

**الغِرْسُ** (kesre ile): çocuğunla birlikte çıkan, sanki bir sümük gibi olan şey. Ve denir ki: yavru devenin yüzünde, doğduğu saat bulunan bir deri parçası; eğer bırakılırsa onu öldürür. Ve “ağacı diktim”: onu dikerim, dikme olarak. Ve **الغِراسُ**: hurma fidanıdır. Ve **الغِراسُ** ayrıca: dikme vaktidir; ve hurma ağacına ilk filizlendiği zaman **غَريسةٌ** denir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

غ س ر
غسر ، غرس ، رغس ، رسغ ، سرغ ، سغر : مستعملات .
غسر : قال الليث : تغسَّر الغزل إذا الْتبَسَ ، قلت : هذا حرف صحيح ، ومن العرب مسموع ، وكلُّ أَمر التبس وَعسرَ المخرجُ منه فقد تعسَّر وهذا أَمرٌ غَسِرٌ : أي مُلتبسٌ ملتاثٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الغَسْرُ : التَّشديدُ على الغريم بالغين مُعْجمةً ، وهو العَسْرُ أيضاً .
غرس : قال الليث : الْغِرَاسُ : وقت الْغَرْسِ ، والْمغْرِسُ : مَوْضِعُ الْغَرْسِ ، والفعل الْغَرْسُ والغِرَاسَةُ : فَسيلُ النَّخْلُ ، والغَرْسُ : الشَّجَرُ الذي يُغْرَسُ ويجمع على الأغْرَاس .
الحرانيُّ عن ابن السكيت : الغَرْسُ غَرْسُكَ الشجرَ ، والغِرْسُ واحد الأغْراسِ وهو جلدة رَقيقةٌ تخرج مع الولد إذا خرج من بطن أمه ، وأنشد :
يتركنَ في كلِّ مناخٍ أَبْسِ
كلَّ جنين مُشعَرٍ في الغِرْس
وقال أبو حاتم : قال الأصمعيُّ : الغِراسُ ما يُغْرَسُ من الشجرِ ، وأما ما يخرجُ من شارب دَواءِ المَشِيِّ فهو الْغراسُ بفتح الغين .
وقال ابن الأعرابيّ : الغِرْسُ : المشيمةُ ، والغِرْسُ : الغراب الصغيرُ .
رغس : في الحديث : ( أَنَّ رَجُلاً رَغسَهُ اللّهُ مالاً ) .
قال أبو عبيد : قال الأموي : رَغَسَهُ : أكثر له منه وبارك له فيه ، ويقال : رَغسَهُ الله يَرْغَسُهُ رَغساً إذا كان ماله نامياً كثيراً ، وكذلك في الحسب وغيره .
قال العجاجُ يمدح بعض الخلفاء :
خليفةً ساسَ بغير تَعس
إمامَ رَغسٍ في نصابٍ رَغس
وأنشد غيره :
حتى رأينا وجههُ الْمَرغوسَا
وقال الليث : الرَّغْسُ : البركة والنَّماء ، وامرأةٌ مَرْغوسَة إذا كانت وَلُوداً ، ورجلٌ مَرْغوسٌ : كثيرُ الخير .
رسغ : قال الليث : الرُّسْغُ مفصلُ ما بين الساعد والكفِّ ، والساق والقدم ، ومثلُ ذلك كذلك من كل دابةٍ ، والرِّساغُ : مُرَاسَغَةُ الصَّرِيعَيْنِ في الصراع إذا أَخذا أرْساغهما .
وقال ابنُ الأعرابيِّ : أَصابَنَا مَطَرٌ مُرَسَّغٌ إذا ثَرَّى الأرضَ حتى تبلغَ يد الحافر عنه إلى أَرْسَاغهِ .
وقال ابن بزرجَ : ارْتَسَغَ فلانٌ على عياله إذا وَسَّع عليهم النفقة ، ويقال : ارْتَسِغْ على عِيالك ولا تُقَتِّرْ .
وقال غيره : الرِّسَاغُ : حبلٌ يُشدُّ في رُسغي البعير إذا قُيِّدَ به .
وقال أبو مالكِ : عيشٌ رَسيغٌ : واسع ، وطعامٌ رَسيغٌ : كثيرٌ ، وإنه مُرَسَّغٌ عليه في العيش أي موسع عليه .
سرغ : ثعلب عن ابن الأعرابي : سُرُوغُ الكرم قضبانه الرطبةُ ، الواحدُ سَرْغٌ .
وقال أبو نصرٍ عن الأصمعيّ في السُّرُوغِ مِثْلُه بالغين .
وقال ابن الأعرابيِّ : سَرِغ الرَّجلُ إذا أَكل القُطوفَ من العنب بأصولها .
وقال الليث : هي السُّرُوعُ بالعين ، قلت : الغين فيها لُغةٌ مَعْروفةٌ .
سغر : ثعلب عن ابن الأعرابيِّ : السَّغْرُ النفيُ وقد سَغَرَه إذا نفاه .

##### Türkçe

غ س ر
**غسر** , **غرس** , **رغس** , **رسغ** , **سرغ** , **سغر** : kullanımdadırlar .
**غسر** : Leys dedi : **تغسَّر الغزل** , eğrilmiş iplik karıştığı zaman (olur) , dedim : bu sahih bir harftir , ve Araplardan işitilmiştir , ve her iş karışıp da ondan çıkış zorlaştığında artık **تعسَّر** olmuştur ; ve bu **أَمرٌ غَسِرٌ** : yani karışık , dolaşık .
Sa‘leb , İbnü’l-A‘râbî’den : **الغَسْرُ** : غين مُعْجمة ile borçluya şiddet göstermektir , ve o aynı zamanda **العَسْرُ**’dür de .

**غرس** : Leys dedi : **الْغِرَاسُ** : **الْغَرْسِ** vakti , ve **الْمغْرِسُ** : **الْغَرْسِ** yeri , ve fiil **الْغَرْسُ** ve **الغِرَاسَةُ** : hurma fidanıdır , ve **الغَرْسُ** : dikilen ağaçtır ve **الأغْرَاس** üzerine cem‘ olunur .
Harrânî , İbnü’s-Sikkît’ten : **الغَرْسُ** senin ağacı dikmendir , ve **الغِرْسُ** **الأغْراس**’ın biridir ; o , anne karnından çıktığında çocukla beraber çıkan ince bir deridir , ve inşâd etti :
يتركنَ في كلِّ مناخٍ أَبْسِ
كلَّ جنين مُشعَرٍ في الغِرْس
Ve Ebû Hâtim dedi : Asma‘î dedi : **الغِراسُ** ağaçtan dikilen şeydir ; ama **دواءِ المَشِيِّ** içenin bıyığından çıkan şey ise **الْغراسُ**’tır , غين’in fethiyle .
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi : **الغِرْسُ** : eş (plasenta) , ve **الغِرْسُ** : küçük karga .

**رغس** : hadiste : ( bir adamı Allah malca **رَغسَهُ** ) .
Ebû Ubeyd dedi : Ümevî dedi : **رَغَسَهُ** : ona ondan çoğalttı ve onda ona bereket verdi , ve denir : Allah onu **رَغسَهُ** , **يَرْغَسُهُ** **رَغساً** , malı büyüyen çok olduğu zaman ; ve nesepte ve başkasında da böyledir .
A‘câc bazı halifeleri överek dedi :
خليفةً ساسَ بغير تَعس
إمامَ رَغسٍ في نصابٍ رَغس
Ve başkası inşâd etti :
حتى رأينا وجههُ الْمَرغوسَا
Ve Leys dedi : **الرَّغْسُ** : bereket ve artmadır , ve kadın **مَرْغوسَة** , doğurgan olduğu zaman , ve erkek **مَرْغوسٌ** : hayrı çok .

**رسغ** : Leys dedi : **الرُّسْغُ** önkol ile el arasındaki eklemdir , ve bacak ile ayak (arasındaki) , ve her binek hayvanından her birinde bunun benzeri de böyledir ; ve **الرِّساغُ** : güreşte iki güreşenin , **أَرْساغ**larını tuttukları zaman , onların **مُرَاسَغَة**sidir .
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi : bize **مَطَرٌ مُرَسَّغٌ** isabet etti , yeri ıslatıp da kazıcının eli ondan kendi **أَرْسَاغ**ına varıncaya kadar .
Ve İbn Büzerc dedi : falan kimse ailesi üzerine **ارْتَسَغَ** , onlara nafakayı genişlettiği zaman ; ve denir : ailene karşı **ارْتَسِغْ** ve kısmadan .
Ve başkası dedi : **الرِّسَاغُ** : deve onunla bağlandığı zaman devenin **رُسغ**lerine bağlanan bir iptir .
Ve Ebû Mâlik dedi : **عيشٌ رَسيغٌ** : geniş , ve **طعامٌ رَسيغٌ** : çok ; ve şüphesiz o , yaşayışta onun üzerine **مُرَسَّغٌ**’dur , yani ona genişletilmiş .

**سرغ** : Sa‘leb , İbnü’l-A‘râbî’den : **سُرُوغُ الكرم** asmanın taze çubuklarıdır , teki **سَرْغٌ** .
Ve Ebû Nasr , Asma‘î’den **السُّرُوغِ** hakkında : onun benzeri , غين ile .
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi : adam **سَرِغ** oldu , üzüm salkımlarını kökleriyle yediği zaman .
Ve Leys dedi : o **السُّرُوعُ**’dur , عين ile ; dedim : onda غين bir bilinen lehçedir .

**سغر** : Sa‘leb , İbnü’l-A‘râbî’den : **السَّغْرُ** sürgündür ; ve onu sürgün ettiğinde **سَغَرَه** (denir) .

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الغين والراء وما يثلثهما)
(غرز) الغين والراء والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رَزِّ الشَّيء في الشيء. من ذلك غَرَزْتُ الشَّيءَ أغرِزُه غَرْزاً. وغَرَزْتُ رِجله في الغَرْز. وغَرَزَت الجرادةُ بذَنَبِها في الأرض، مثل رَزّت. والطَّبيعة غريزة، كأنَّها شيء غُرِز في الإنسان. فأمَّا قولهم: اغترَزْت الشَّيءَ، واغترَزْت السَّيرَ اغترازاً، إذا دَنَا سيرك فمعناه تقريبُ السَّير، أي كأنِّي الآنَ وضعتُ رِجلي في غَرْز الرَّحْل. وأمَّا قولهم: غَرَزَت النَّاقةُ، إذا قلَّ لبنُها فمعناه من هذا أيضاً، كأنَّ لبَنَها غُرِزَ في جسمها فلم يَخْرُجْ.
(غرس) الغين والراء والسين أصلٌ صحيحٌ قريبٌ من الذي قبله. يقال: غَرَسْتُ الشَّجرَ غَرْساً، وهذا زَمَنُ الغِراس. ويقال إنَّ الغَرِيسة: النَّخْلةُ أوّلَ ما تَنبت.
ومما شذَّ عن هذا الغِرْس: جِلدةٌ رقيقة تخرجُ على رأس الوَلَد. قال:
* كُلَّ جنينٍ مُشْعَرٍ في غِرْسِ([1]) *
(غرض) الغين والراء والضاد من الأبواب التي لم تُوضَع على قياسٍ واحد، وكَلِمُه متباينةُ الأصول، وستَرى بُعْد ما بينهما.
فالغَرْض والغُرْضَة: البِطانُ، وهو حِزام الرَّحْل. والمَغْرِض من البعير كالمَحْزِم من الدابَّة. والإغريض: البَرَد، ويقال بل هو الطَّلع. ولحمٌ غَريض: طريٌّ. وماءٌ مغروضٌ مثلُه. والغَرَض: المَلاَلة، يقال غَرِضْت به ومنه. والغَرَض: الشَّوق. قال:
مَن ذا رسولٌ ناصحٌ فمبلِّغٌ *** عنِّي عُلَيَّةَ غيرَ قِيل الكاذِب([2])
أنِّي غَرِضْتُ إلى تَنَاصُفِ وجهِها *** غَرَضَ المحبِّ إلى الحبيب الغائبِ
ويقال: غَرَضت المرأة سِقاءها: مَخَضته. وغَرَضْنا السَّخْلَ نَغرِضهُ، إذا فَطَمْناه قبل إناه. والغَرْض: النُّقصان عن المِلْء. يقال: غَرِّضْ في سقائك، أي لا تملأه. ويقال: وَرَدَ الماءَ غارِضاً، أي مبكراً. والمَغَارض: جوانب البطن أسفَلَ الأضلاع، الواحد مَغْرِض.
(غرف) الغين والراء والفاء أصلٌ صحيحٌ، إلاَّ نَّ كَلِمهُ لا تنقاس، بل تتباين، فالغَرْف: مصدر غَرَفْت الماءَ وغيرَه أَغرِفُه غَرْفاً. والغُرفة: اسمُ ما يُغْرَف. والغَرِيف: الأجَمَة، والجمع غُرُف. قال:
* كما رَزَمَ العَيّار في الغُرُفِ([3]) *
والغُرْفة: العُِلِّيَّة. ويقال: غَرَفَ ناصيةَ فرسِهِ، إذا استأصلها جَزّاً.
(غرق) الغين والراء والقاف أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على انتهاءٍ في شيء يبلغ أقصاه. من ذلك الغَرَق في الماء. والغَرِقة: أرضٌ([4]) تكون في غاية الرِّيّ. واغْرَوْرَقت العينُ والأرض من ذلك أيضاً، كأنها قد غَرِقت في دمعها.
ومن الباب: أغرَقْتُ في القَوس: [مدَدتُها] غايةَ المدّ. واغْتَرَق الفرسُ في الخيل، إذا خالَطَها ثم سَبَقَها.
ومما شذَّ عن هذا الباب الغُرْقة من اللَّبن: قدر ثُلث الإناء، والجمع غُرَق. قال:
تُضْحِي وقد ضمِنت ضَرَّاتها غُرَقاً  *** من طيِّب الطَّعم حلوٍ غير مجهودِ([5])

(غرل) الغين والراء واللام كلمةٌ واحدة، وهي الغُرْلة، وهي القُلْفَة. والأغرل: الأقْلَف، ويقولون: إنَّ الغَرِل: المسترخِي الخَلْق.
(غرم) الغين والراء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على ملازَمة ومُلازَّة. من ذلك الغَريم، سمِّي غريماً للُزومه وإلحاحه. والغَرَام: العذاب اللازم، في قوله تعالى: ﴿إنَّ عَذَابَهَا كانَ غَرَاماً﴾  [الفرقان 65]. قال الأعشى:
إنْ يعاقِبْ يكنْ غَراماً وإن يُعْـ  *** طِ جزيلاً فإنَّه لا يُبالِي([6])
وغُرْم المالِ من هذا أيضاً، سمِّي لأنَّه مالُ الغَرِيم.
(غرن) الغين والراء والنون كلمةٌ واحدة، يقولون إنَّ الغَرِين([7]) : ما يَبقى في الحوض من مائه* وطِينِه.
(غرو) الغين والراء والحرف المعتل أصلٌ صحيح، وهو يدلُّ على الإعجاب والعَجَبِ لحُسْن الشَّيء. من ذلك الغَرِيُّ، وهو الحَسَن. يقال منه رجلٌ غَرٍ. ثمَّ سمِّي العَجَبُ غَرْواً. ومنه: أغريتُه بالشَّيء الذي تُلصَق به الأشياء. ويقال: غَارَت العينُ بالدَّمع غِراءً، إذا لجَّت في البكاء. وغَرِيَت بالدَّمع. وقال الشَّاعر([8]) :
إذا قلتُ أسلُو غارَتِ العينُ بالبُكا  *** غِراءً ومَدَّتْها مدامعُ حُفَّلُ([9])
(غرب) الغين والراء والباء أصلٌ صحيح، وكَلمُهُ غير منقاسةٍ لكنَّها متجانسة، فلذلك كتَبْناه على جهته من غير طلبٍ لقياسه.
فالغَرْب: حَدُّ الشّيء. يقال: هذا غَرْبُ السَّيف. ويقولون: كفَفْتُ من غَرْبه، أي أكْلَلْتُ حَدَّه وقولهم: استَغْرَب الرّجُل([10]) ، إذا بالَغَ في الضَّحِك، ممكنٌ أن يكون من هذا، كأنَّهُ بلغ آخِرَ حدِّ الضَّحِك. والغَرْب: الدَّلو العظيمة. والغَرْبانِ من العين: مُقْدِمُها ومُؤْخِرُها. وغُروب الأسنان: ماؤُها. فأمَّا الغُروب فَمَجارِي العَين. قال:
مالَكَ لا تذكُرُ أُمَّ عمرِو  *** إلاّ لعينَيْك غَروبٌ تَجْرِي([11])
والغَرْب أيضاً بسكون الراء([12]) ، في قولهم: أتاهُ سَهْمٌ غَرْب، إذا لم يُدْرَ مَن رماه به.
وأمّا الغَرَب بفتح الراء، فيقال إنَّ الغَرَبَ([13]) : الرَّاوية. والغَرَب: ما انصبَّ من الماء عند البئر فتغيَّرَتْ رائحتهُ. قال ذو الرُّمة:
* واسْتُنْشِئَ الغَرَبُ([14]) *
والغَرْب: شَجَر. ويقولون -والله أعلَمُ بصحّته-: إنَّ الغَرَب: إناءٌ من ذهب أو فِضَّة. ويُنشِدون:
فدعْدَعا سُرَّةَ الرَّكيِّ كَما  *** دَعْدَعَ ساقِي الأعاجم الغَرَبا([15])
والغَرْب: الوَرَم في المأْق، يقال منه غَرِبَت العينُ غَرَباً. والغَرْب: عِرْقٌ يَسقِي ولا يَنقطِع. والغُرْبة: البُعد عن الوطن، يقال: غَرَبَت الدَّار. ومن هذا الباب: غُروب الشَّمس، كأنَّه بُعْدُها عن وجه الأرض. وشَأْوٌ مُغَرَِّبٌ([16]) ، أي بعيد. قال:
أعْهَدَكَ مِن أُولَى الشَّبيبةِ تطلبُ  *** على دُبُرٍ هيهاتَ شَأْوٌ مغرَِّبُ([17])
ويقولون: "هل من مُغَرِّبةِ خَبَرٍ"، يريدون خبراً أتَى من بُعد.
وفي كتاب الخليل: "إذا أمْعَنَت الكلابُ في طلب الصَّيد قيل: غرَّبَت". وفيه نظر.
والغارب: أعلى الظَّهر والسَّنام. يقال: أَلْقَى حبلَه على غاربه، إذا خلاَّه. والغُراب معروف. والغُرابانِ: نُقرتانِ عند صَلَوَي العَجُز من الفَرس. والغُرَاب: رأس الفأس. ورِجْل الغُراب: نوعٌ من الصَّرِّ. قال الكميت:
* صُرَّ رِجْلَ الغُرابِ([18]) *
والغِربيب: الأسود، كأنّه مشتقٌّ من لون الغُراب. والمُغْرَب: الأبيض الأشفار من كلِّ شيء. والغَرْبيّ: الفضيخ من البُسْر يُنْبَذ. والغَرْبيُّ: صِبْغٌ أحمر.
(غرث) الغين والراء والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على الجُوع. والغَرث: الجوع. ورجلٌ غَرْثانُ. ويستعيرون هذا فيقولون: جاريةٌ غَرْثَى الوِشاح، لأنَّها دقيقةُ الخَصْرِ لا يُملأ وِشاحُها، وكأنَّ وِشاحَها غَرثان.
(غرد) الغين والراء والدال كلمتان: إحداهما صوت، والأخرى نبت. فالأولى: غرَّد الطّائر في صوته يُغَرِّد تغريداً. والكلمة الأخرى: الغَرَْد: الكمأة، الواحدة غَرَْدة. والمَغَاريد: نبتٌ، الواحدة مُغْرود، وزعموا أنَّها هي الكمأة أيضاً.
--------------ــــ
([1]) لمنظور بن مرثد الأسدي في اللسان (أبس). وأنشده في (غرس) بدون نسبة. وقبله: * يتركن في كل مناخ أبس *
([2]) وكذا أنشدهما في المجمل. والشعر لابن هرمة كما في اللسان (نصف، غرض). وفي الأصل: "قتل الكاذب"، وصوابه ما أثبت. والقيل: القول. على أن هذه الكلمة المحرفة ساقطة من المجمل.
([3]) البيت بتمامه كما في اللسان (عير):
لما رأيت أبا عمرو رزمت لـه  *** مني كما رزم العيار بالغرف
([4]) في الأصل: "أيضاً"، صوابه في المجمل.
([5]) البيت للشماخ، وقد سبق في (جهد، عرق).
([6]) ديوان الأعشى 10 واللسان (غرم).
([7]) بفتح فكسر، وبكسر العين وسكون الراء وفتح الياء، لغتان ذكرهما في القاموس.
([8]) هو كثير، كما في المجمل واللسان (غرا) والمخصص (12: 67).
([9]) كلمة "غراء" ساقطة من الأصل، وإثباتها من المراجع المتقدمة.
([10]) يقال أيضاً "استغرب" بالبناء للمجهول، بل هو أكثر.
([11]) الرجز في اللسان (غرب).
([12]) في اللسان: "بفتح الراء وسكونها، بالإضافة وغير الإضافة". وضبط في المجمل بسكون الراء مع الإضافة.
([13]) يقال للرواية أيضاً بسكون الراء.
([14]) قطعة من بيت لذي الرمة في ديوانه 11 واللسان (غرب). وهو بتمامه:
وأدرك المتبقى من ثميلته  *** ومن ثمائلها واستنشئ الغرب
([15]) البيت للبيد في ديوانه 142 طبع 1880 واللسان (دعع، ركا). ونسب في (غرب) إلى الأعشى خطأ. وروي: "سرة الركاء"، وهذه أيضاً تروى بفتح الراء وكسرها، كما في اللسان  (دعع، ركا) وهو اسم موضع.
([16]) يقال بفتح الراء المشددة وكسرها.
([17]) الكميت في اللسان (غرب، دبر).
([18]) البيت بتمامه كما في اللسان (غرب):
صر رجل الغرلب ملكك في النا  *** س على من أراد فيه الفجورا

ـ

##### Türkçe

(غayn ile راء ve bunların üçüncüsü olanlar bâbı)
(غرز) **الغين** ve **الراء** ve **الزاء**; **الشَّيء**’in **الشَّيء** içine saplanmasına delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **غَرَزْتُ الشَّيءَ**; onu **أغرِزُه**; **غَرْزاً**. Ve onun ayağını **الغَرْز** içine sapladım. Ve çekirge kuyruğuyla yere sapladı; **رَزّت** gibi. Ve tabiat **غريزة**’dir; sanki o, insana saplanmış bir şeydir. Amma onların sözü: **اغترَزْت الشَّيءَ** ve **اغترَزْت السَّيرَ اغترازاً**; yürüyüşün yaklaştığı zaman; mânâsı yürüyüşü yaklaştırmaktır; yani sanki ben şimdi ayağımı eyerin **غَرْز**’üne koydum. Amma onların sözü: **غَرَزَت النَّاقةُ**; sütü azaldığı zaman; mânâsı bu da bundandır; sanki onun sütü bedenine saplanmış da çıkmamıştır.

(غرس) **الغين** ve **الراء** ve **السين**; kendinden önce olana yakın sahih bir asıldır. Denir: **غَرَسْتُ الشَّجرَ غَرْساً**; ve bu, **الغِراس** zamanıdır. Ve denir ki **الغَرِيسة**: hurma, ilk filizlendiği zamandır.

Bundan şâz olan **الغِرْس**: çocuğun başı üzerinde çıkan ince bir deridir. Dedi:
* كُلَّ جنينٍ مُشْعَرٍ في غِرْسِ([1]) *

(غرض) **الغين** ve **الراء** ve **الضاد**; tek bir kıyas üzerine konulmamış bâblardandır; kelimeleri kökler bakımından ayrıdır; aralarındaki uzaklığı sonra göreceksin.
İşte **الغَرْض** ve **الغُرْضَة**: **البِطان**’dır; o, eyer kayışıdır. Ve **المَغْرِض** deveden, binek hayvandan **المَحْزِم** gibidir. Ve **الإغريض**: doludur; denir ki bilakis o, **الطَّلع**’dır. Ve **لحمٌ غَريض**: taze. Ve **ماءٌ مغروضٌ** da onun gibidir. Ve **الغَرَض**: bıkkınlıktır; denir: **غَرِضْت به** ve ondan. Ve **الغَرَض**: özlemdir. Dedi:
مَن ذا رسولٌ ناصحٌ فمبلِّغٌ *** عنِّي عُلَيَّةَ غيرَ قِيل الكاذِب([2])
أنِّي غَرِضْتُ إلى تَنَاصُفِ وجهِها *** غَرَضَ المحبِّ إلى الحبيب الغائبِ
Ve denir: kadın tulumunu **غَرَضت**: onu çalkaladı. Ve biz oğlağı **غَرَضْنا**; onu **نَغرِضهُ**; vaktinden önce sütten kestiğimiz zaman. Ve **الغَرْض**: doluluktan eksilmedir. Denir: **غَرِّضْ في سقائك**; yani onu doldurma. Ve denir: suya **غارِضاً** olarak vardı; yani erken. Ve **المَغَارض**: kaburgaların alt tarafında karnın yanlarıdır; teki **مَغْرِض**.

(غرف) **الغين** ve **الراء** ve **الفاء** sahih bir asıldır; ancak kelimeleri kıyaslanmaz; bilakis ayrışır. İşte **الغَرْف**: **غَرَفْت الماءَ** ve başkasını; onu **أَغرِفُه**; **غَرْفاً** kaynağıdır. Ve **الغُرفة**: alınan şeyin adıdır. Ve **الغَرِيف**: sazlıktır; çoğulu **غُرُف**. Dedi:
* كما رَزَمَ العَيّار في الغُرُفِ([3]) *
Ve **الغُرْفة**: üst odadır. Ve denir: atının perçemini **غَرَفَ**; onu kökünden kesip biçtiği zaman.

(غرق) **الغين** ve **الراء** ve **القاف**; bir tek sahih asıldır; bir şeyde, en sonuna varan bir sona delâlet eder. Bundan: suda **الغَرَق**. Ve **الغَرِقة**: çok sululuğun nihayetinde bulunan bir topraktır([4]). Ve **اغْرَوْرَقت** göz ve toprak da bundandır; sanki gözyaşında boğulmuştur.
Ve bâbdan: **أغرَقْتُ في القَوس**: [onu uzattım] uzatmanın nihayetine. Ve **اغْتَرَق** at, atların içinde; onlara karıştığı sonra onları geçtiği zaman.
Ve bu bâbdan şâz olan **الغُرْقة** sütten: kabın üçte biri miktarıdır; çoğulu **غُرَق**. Dedi:
تُضْحِي وقد ضمِنت ضَرَّاتها غُرَقاً  *** من طيِّب الطَّعم حلوٍ غير مجهودِ([5])

(غرل) **الغين** ve **الراء** ve **اللام** bir tek kelimedir; o da **الغُرْلة**’dir; o, **القُلْفَة**’dir. Ve **الأغرل**: **الأقْلَف**. Ve derler ki **الغَرِل**: yaratılışı gevşek olandır.

(غرم) **الغين** ve **الراء** ve **الميم**; bitişiklik ve yapışıklığa delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan **الغَريم**; ona, yapışıp ısrar ettiği için **غريماً** denildi. Ve **الغَرَام**: lâzım gelen azaptır; Yüce Allah’ın sözü: ﴿إنَّ عَذَابَهَا كانَ غَرَاماً﴾ [الفرقان 65]. A‘şâ dedi:
إنْ يعاقِبْ يكنْ غَراماً وإن يُعْـ  *** طِ جزيلاً فإنَّه لا يُبالِي([6])
Ve malın **غُرْم**’u da bundandır; ona, **الغَرِيم**’in malı olduğu için bu ad verildi.

(غرن) **الغين** ve **الراء** ve **النون** bir tek kelimedir; derler ki **الغَرِين**([7]): havuzun suyundan ve çamurundan geriye kalandır*.

(غرو) **الغين** ve **الراء** ve illetli harf; sahih bir asıldır; o, şeyin güzelliğine hayranlık ve şaşkınlığa delâlet eder. Bundan **الغَرِيُّ**; o, güzeldir. Ondan: **غَرٍ** bir adam denir. Sonra şaşkınlığa **غَرْواً** adı verildi. Ve ondan: **أغريتُه بالشَّيء**; şeylerin kendisiyle yapıştığı şey ile. Ve denir: göz yaşla **غَارَت**; **غِراءً**; ağlamada ısrar ettiği zaman. Ve gözyaşıyla **غَرِيَت**. Şair([8]) dedi:
إذا قلتُ أسلُو غارَتِ العينُ بالبُكا  *** غِراءً ومَدَّتْها مدامعُ حُفَّلُ([9])

(غرب) **الغين** ve **الراء** ve **الباء** sahih bir asıldır; kelimeleri kıyaslı değildir, fakat birbirine benzer; bu yüzden onu, kıyas aramaksızın kendi yönü üzere yazdık.
İşte **الغَرْب**: şeyin keskin kenarıdır. Denir: bu, kılıcın **غَرْب**’udur. Ve derler: onun **غَرْب**’undan **كفَفْتُ**; yani keskinliğini körelttim. Ve onların sözü: **استَغْرَب الرّجُل**([10]); çokça güldüğü zaman; bunun da bundan olması mümkündür; sanki gülmenin son haddine varmıştır. Ve **الغَرْب**: büyük kovadır. Ve gözden **الغَرْبانِ**: ön tarafı ve arka tarafıdır. Ve dişlerin **غُروب**’u: suyudur. Amma **الغُروب**: gözün akıntı yollarıdır. Dedi:
مالَكَ لا تذكُرُ أُمَّ عمرِو  *** إلاّ لعينَيْك غَروبٌ تَجْرِي([11])
Ve **الغَرْب** ayrıca, **الراء**’ın sükûnu ile([12]); onların sözü: ona **سَهْمٌ غَرْب** geldi; onu kimin attığı bilinmediği zaman.
Amma **الغَرَب**; **الراء**’ın fethi ile; denir ki **الغَرَب**([13]): su tulumudur. Ve **الغَرَب**: kuyu yanında akıp da kokusu değişen sudur. Zû’r-Rumme dedi:
* واسْتُنْشِئَ الغَرَبُ([14]) *
Ve **الغَرْب**: bir ağaçtır. Ve derler -Allah doğruluğunu daha iyi bilir-: **الغَرَب**: altın veya gümüşten bir kaptır. Ve şu beyiti okurlar:
فدعْدَعا سُرَّةَ الرَّكيِّ كَما  *** دَعْدَعَ ساقِي الأعاجم الغَرَبا([15])
Ve **الغَرْب**: göz pınarında şişliktir; ondan: göz **غَرِبَت**; **غَرَباً**. Ve **الغَرْب**: sulayan ve kesilmeyen bir damardır. Ve **الغُرْبة**: vatandan uzaklıktır; denir: ev **غَرَبَت**. Ve bu bâbdan: güneşin **غُروب**’u; sanki onun yer yüzünün yüzünden uzaklaşmasıdır. Ve **شَأْوٌ مُغَرَِّبٌ**([16]): yani uzak. Dedi:
أعْهَدَكَ مِن أُولَى الشَّبيبةِ تطلبُ  *** على دُبُرٍ هيهاتَ شَأْوٌ مغرَِّبُ([17])
Ve derler: "هل من مُغَرِّبةِ خَبَرٍ"; uzak yerden gelen bir haber isterler.
Halîl’in kitabında: "Köpekler avı aramada derinleştiği zaman **غرَّبَت** denir." Ve bunda bir bakış vardır.
Ve **الغارب**: sırtın ve hörgücün üst tarafıdır. Denir: ipini **غاربه** üzerine attı; onu salıverdiği zaman. Ve **الغُراب** mâlûmdur. Ve **الغُرابانِ**: atın sağrı yanındaki iki çukurdur. Ve **الغُرَاب**: baltanın başıdır. Ve **رِجْل الغُراب**: **الصَّرِّ**’den bir türdür. Kumeyt dedi:
* صُرَّ رِجْلَ الغُرابِ([18]) *
Ve **الغِربيب**: siyahtır; sanki **الغُراب**’ın renginden türetilmiştir. Ve **المُغْرَب**: her şeyden kirpikleri beyaz olandır. Ve **الغَرْبيّ**: **البُسْر**’den yapılan, içine bir şey atılıp bekletilen **الفضيخ**’tir. Ve **الغَرْبيُّ**: kırmızı bir boyadır.

(غرث) **الغين** ve **الراء** ve **الثاء**; açlığa delâlet eden sahih bir asıldır. Ve **الغَرث**: açlıktır. Ve **غَرْثانُ** bir adam. Ve bunu ödünç alırlar da derler: **جاريةٌ غَرْثَى الوِشاح**; çünkü o, beli ince olandır; kuşağı dolmaz; sanki kuşağı açtır.

(غرد) **الغين** ve **الراء** ve **الدال** iki kelimedir: birisi ses, öteki bitkidir. Birincisi: kuş sesinde **غرَّد**; **يُغَرِّد**; **تغريداً**. Öteki kelime: **الغَرَْد**: domalan mantarıdır; teki **غَرَْدة**. Ve **المَغَاريد**: bir bitkidir; teki **مُغْرود**; ve onun da domalan mantarı olduğunu iddia ettiler.

--------------ــــ
([1]) Esedî, Manzûr b. Mersed’e aittir; Lisân’da (أبس). Ve (غرس)’te nisbesiz okuttu. Ve ondan önce: * يتركن في كل مناخ أبس *
([2]) Mücmel’de de böyle okuttu. Şiir, Lisân’da (نصف، غرض)’ta olduğu üzere İbn Hirme’nindir. Asılda: "قتل الكاذب" vardır; doğrusu, sabit kıldığım gibidir. **القيل**: söz demektir. Şu da var ki bu tahrif edilmiş kelime Mücmel’den düşmüştür.
([3]) Beyit tamamıyla Lisân’da (عير):
لما رأيت أبا عمرو رزمت لـه  *** مني كما رزم العيار بالغرف
([4]) Asılda: "أيضاً"; doğrusu Mücmel’dedir.
([5]) Beyit Şemmâh’ındır; (جهد، عرق)’ta geçmişti.
([6]) A‘şâ divanı 10 ve Lisân (غرم).
([7]) Feth sonra kesr ile; ve **العين**’in kesri, **الراء**’ın sükûnu ve **الياء**’ın fethi ile; Kâmûs’ta zikrettiği iki lugattır.
([8]) O, Kesîr’dir; Mücmel ve Lisân (غرا) ve Muhaṣṣaṣ (12: 67)’de.
([9]) "غراء" kelimesi asıldan düşmüştür; ispatı, ileri geçen kaynaklardandır.
([10]) Ayrıca meçhul bina ile "استغرب" de denir; hatta o daha çoktur.
([11]) Recez, Lisân’da (غرب).
([12]) Lisân’da: "**الراء**’ın fethi ve sükûnu ile; izafetle ve izafetsiz." Mücmel’de izafetle birlikte **الراء**’ın sükûnu ile ضبط edilmiştir.
([13]) Su tulumuna **الراء**’ın sükûnu ile de denir.
([14]) Zû’r-Rumme’nin divanında 11 ve Lisân (غرب)’da bir beyitten parçadır. Tamamı:
وأدرك المتبقى من ثميلته  *** ومن ثمائلها واستنشئ الغرب
([15]) Beyit Lebîd’indir; divanında 142, 1880 baskısı ve Lisân (دعع، ركا). (غرب)’ta yanlışlıkla A‘şâ’ya nisbet edildi. "سرة الركاء" diye rivayet edildi; bu da Lisân’da (دعع، ركا) üzere **الراء**’ın fethi ve kesri ile rivayet edilir; o, bir yer adıdır.
([16]) Şeddeli **الراء**’ın fethi ve kesri ile denir.
([17]) Kumeyt, Lisân’da (غرب، دبر).
([18]) Beyit tamamıyla Lisân’da (غرب):
صر رجل الغرلب ملكك في النا  *** س على من أراد فيه الفجورا

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

غ ر س
هذا وقت الغراس وهو غرس الشجر‏:‏ تقول في حائطه غراس كثيرة وهي الفسلان جمع‏:‏ غرسٍ‏.‏
وغرائس كأنها عرائس جمع غريسة وهي النخلة تغرس حديثاً كالوليدة‏:‏ للصبية الحديثة العهد بالولاد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أنا غرس يدك ونحن غرس يدك على لفظ المصدر وإذا كسرت كان فعلاً بمعنى مفعول كالذبح والحمل فقلت‏:‏ ونحن أغراس يدك‏.‏
وتقول‏:‏ هذا مسقط رأسه ومكان غراسه‏.‏
ويمن فلان يوم غرسه وبخت وهو في غرسه وهو جليدة رقيقة تكون على رأس المولود‏.‏

##### Türkçe

غ ر س
Bu, **الغراس** vaktidir; o da ağaç dikmektir: bahçesinde “çok **غراس** vardır” dersin; o, **الفسلان**dır; **غرسٍ**’in cem‘idir.
Ve **غرائس**; sanki **عرائس** gibidir; **غريسة**’nin cem‘idir; o da yeni dikilen hurma fidanıdır; tıpkı **الوليدة** gibi: doğumla yeni ahdi olan kız çocuğu için.
Mecazdan olarak: “Ben senin elinin **غرس**’iyim ve biz senin elinin **غرس**’iyiz”; masdar lafzı üzerinedir. Eğer kesreli yaparsan fiil olur; mef‘ûl mânâsında; **الذبح** ve **الحمل** gibi; böylece “ve biz senin elinin **أغراس**’ıyız” dersin.
Ve dersin: “Bu, başının düştüğü yer ve **غراسه**’nin mekânıdır.”
Ve “Falan, **غرسه** gününde uğurludur ve bahtlıdır” (denir); ve “o, **غرسه**’sindedir”; o, yeni doğanın başında bulunan ince bir deridir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

غَرَس الشجر والشجرة يغرِسها غَرْساً. والغَرْس: الشجر الذي يُغْرَس، والجمع أَغْراس. ويقال للنَّخلة أَول ما تنبت: غَريسَة. والغَرْس: غَرْسُك الشجر. والغِراس: زَمَن الغَرس. والمَغْرِس: موضع الغَرْس، والفعل الغَرْس. والغِراس: ما يُغْرَس من الشجر. والغَرْس: القَّضِيب الذي يُنْزع من الحِبّة ثم يُغْرَس. والغَريسَة: شجر العنب أَوّل ما يُغْرَس. والغَريسة: النواة التي تُزرع؛ عن أَبي المجيب والحرِث بن دكين. والغَرِيسَة: الفَسِيلَة ساعة توضع في الأَرض حتى تَعْلَقَ، والجمع غَرائِس وغِراس، الأَخيرة نادِرَة. والغِراسَة: فَسِيل النَّخْل. وغَرَس فلان عِندي نعمة: أَثْبَتها، وهو على المثَل.
والغِرْس، بالكسر: الجلدة التي تخرج على رأْس الولد أَو الفصيل ساعة يُولد فإِن تُركت قَتَلَتْه؛ قال الراجز:
يُتْرُكْن، في كلّ مَناخٍ أَبْسِ،
كلَّ جَنِينٍ مُشْعَرٍ في غِرْسِ
وقيل: الغِرْس هو الذي يَخْرُج على الوَجْه، وقيل: هو الذي يَخْرُجُ معه كأَنه مُخاط، وجمعه أَغْراس. التهذيب: الغِرْس واحد الأَغراس، وهي جلدة رقيقة تخرج مع الولد إِذا خرج من بطن أُمه. ابن الأَعرابي: العِرْس المَشِيمَة؛ وقول قيس بن عيزارة:
وقالوا لنا: البَلْهاء أَوّل سُؤلَةٍ
وأَغْراسُها واللَّهُ غَنِّي يُدافِعُ
البلهاء: اسم ناقة، وعَنَى بأَغراسِها أَولادَها.
والغَراس، بفتح الغين: ما يخرج من شارِب الدواء كالخامّ. والغَراس: ما كثر من العُرْفُط؛ عن كراع.
والغِرْس والغَرْس: الغراب الصغير.
وغَرْس، بفتح الغين وسكون الراء والسين المهملة: بئر بالمدينة؛ قال الواقدي: كانت منازل بني النَّضِير بناحية الغَرْس.

##### Türkçe

**غَرَس** ağacı ve ağacı onu **يغرِسها** **غَرْساً** (dikmek). Ve **الغَرْس**: dikilen ağaç; çoğulu **أَغْراس**. Ve hurma ağacına ilk filizlendiği vakit **غَريسَة** denir. Ve **الغَرْس**: senin ağacı dikmendir. Ve **الغِراس**: dikim zamanı. Ve **المَغْرِس**: dikim yeri; fiil **الغَرْس**. Ve **الغِراس**: ağaçtan dikilen şey. Ve **الغَرْس**: çekirdekten sonra çıkarılıp sonra dikilen çubuk. Ve **الغَريسَة**: ilk dikildiği vakit üzüm ağacı. Ve **الغَريسة**: ekilen çekirdek; Ebû’l-Mucîb ve el-Hâris b. Dukeyn’den. Ve **الغَرِيسَة**: toprağa konulduğu saatten tutununcaya kadar fidan; çoğulu **غَرائِس** ve **غِراس**; sonuncusu nâdirdir. Ve **الغِراسَة**: hurma fidanı. Ve falan kimse benim yanımda bir nimet **غَرَس** etti: onu sabitledi; bu, mesel üzerinedir.

Ve **الغِرْس**, kesre ile: çocuk yahut yavru deve doğduğu saat onun başında çıkan deri; eğer bırakılırsa onu öldürür; râciz dedi ki:
يُتْرُكْن، في كلّ مَناخٍ أَبْسِ،
كلَّ جَنِينٍ مُشْعَرٍ في غِرْسِ
Ve denildi: **الغِرْس** yüzde çıkan şeydir; ve denildi: onunla birlikte çıkan şeydir, sanki sümük gibi; çoğulu **أَغْراس**. **التهذيب**: **الغِرْس**, **الأَغراس**ın biridir; o, annesinin karnından çıktığında çocukla birlikte çıkan ince bir deridir. İbnü’l-A‘râbî: **العِرْس** meşîmedir; ve Kays b. ‘Ayzâre’nin sözü:
وقالوا لنا: البَلْهاء أَوّل سُؤلَةٍ
وأَغْراسُها واللَّهُ غَنِّي يُدافِعُ
**البلهاء**: bir dişi devenin adıdır; ve onun **أَغْراس**ı ile onun yavrularını kastetti.

Ve **الغَراس**, ğaynın fethasıyla: ilacı içenin bıyığından çıkan şey, ham gibi. Ve **الغَراس**: **العُرْفُط**tan çok olan şey; Kurâ‘dan.

Ve **الغِرْس** ve **الغَرْس**: küçük karga.

Ve **غَرْس**, ğaynın fethası, râ’nın sükûnu ve ihmâl edilmiş sîn ile: Medine’de bir kuyu; el-Vâkıdî dedi ki: Benî’n-Nadîr’in meskenleri **الغَرْس** tarafında idi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* غ ر س * * غَرَس * الشجر من باب ضرب و * الغِرَاسُ * بالكسر فسيل النخل وهو أيضا وقت * الغَرْسِ

##### Türkçe

* غ ر س * * **غَرَس** * ağacı, ضرب بابından (çekimindendir) ve * **الغِرَاسُ** * kesre ile: hurma fidanı; o, ayrıca **الغَرْسِ** vaktidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

غرس الشجر يغرس غرسا: أثبته في الأرض، كأغرسه، هذه عن الزجاج.والغرس، بالفتح: الشجر المغروس، ج أغراس وغراس، بالكسر. وبئر غرس: بالمدينة، وهو بالفتح، على ما يقتضي سياق المصنف، وهو الذي جزم به ابن الأثير وغيره، وصوبه السيد السمهودي، وحكى الأخير في تواريخه عن خط المراغي ضم الغين، وكذلك ضبطه الحافظ الذهبي، وهو المشهور الجاري على الألسنة. وقد تعقبه الحافظ ابن حجر، وصوب الفتح، ومنه الحديث غرس من عيون الجنة رواه ابن عباس مرفوعا، ويعضده حديث ابن عمر قال رسول الله صلى الله عليه وسلم وهو جالس على شفير بئر غرس:  رأيت الليلة أني جالس على عين من عيون الجنة  يعني هذه البئر، وعن عمر بن الحكم مرسلا: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:  نعم البئر بئر غرس، هي من عيون الجنة  . وغسل صلى الله عليه وسلم منها، كما نقله أرباب السير.
 ووادي الغرس قرب فدك، بينها وبين معدن النقرة، وقال الواقدي رحمه الله: كانت منازل بني النضير بناحية الغرس. والغرس، بالكسر: ما يخرج مع الولد كأنه مخاط، وقيل: ما يخرج على الوجه، وقال الأزهري: الغرس جلدة رقيقة تخرج مع الولد إذا خرج من بطن أمه. وقال ابن الأعرابي: الغرس: المشيمة، أو الغرس: جلدة رقيقة تخرج على وجه الفصيل ساعة يولد، فإن تركت عليه قتلته، قال الراجز: يتركن في كل مناخ أبس كل جنين مشعر في غرس ج أغراس

  و قال ابن الأعرابي: الغرس، بالكسر: الغراب الأسود، وزاد غيره: الصغير، وضبطه بالفتح أيضا. والغراس، كسحاب: ما يخرج من شارب دواء المشي، كالخام، عن الأصمعي. والغراس، بالكسر: وقت الغرس. وهو أيضا: ما يغرس من الشجر. ويقال: هم في مغروسة من الأمر ومرغوسة، أي اختلاط، عن ابن عباد.والغريسة: النخلة أول ما تنبت، كالوليدة للصبية الحديثة العهد بالولادة، أو الفسيلة ساعة توضع في الأرض حتى تعلق، عن ابن دريد، والجمع: غرائس وغراس، الأخيرة نادرة. وعن ابن عباد: الغريس، كأمير: النعجة، وتدعى للحلب بغريس غريس، نقله الصاغاني. وغريسة: علم للإماء. ومما يستدرك عليه: المغرس: موضع الغرس، والجمع: المغارس. والغرس: القضيب الذي ينزع من الحبة ثم يغرس. والغريسة: شجر العنب أول ما يغرس. والغريسة: النواة التي تزرع، عن أبي المجيب والحارث بن دكين. والغراسة: فسيل النخل. وغرس فلان عندي نعمة: أثبتها، وهو مجاز. وكذا غرس المعروف، إذا صنعه، نقله ابن القطاع. والغراس: ما كثر من العرفط، عن كراع. ومن المجاز: أنا غرس يدك، وفلان غرس نعمته. وتقول: هذا مسقط رأسه، ومكان غراسه. والغراس، بالكسر: حصن باليمن من أعمال ذي مرمر، وفيه يقول السيد صلاح بن أحمد الوزيري، من شعراء اليمن:
  لله أوقاتـي بـذي مـرمـر                      وطيب أوقاتي بربع الغراس وهي طويلة سائرة. وغريسة: من أعلام الإماء، نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**غرس** ağacı **يغرس** **غرسا**: onu yere sabitledi; **أغرسه** gibi; bu, ez-Zeccâc’dandır. Ve **الغرس**, fetha ile: dikilmiş ağaç; çoğulu **أغراس** ve **غراس**, kesra ile. Ve **بئر غرس**: Medine’dedir; ve o fetha iledir; musannifin siyakı neyi gerektiriyorsa ona göre; ve buna İbnü’l-Esîr ve başkaları kesin hüküm vermiştir; ve es-Seyyid es-Semhûdî onu tashih etmiştir; ve sonuncusu, tarihlerinde el-Merâğî’nin hattından ğayn’ın dammesini nakletmiştir; ve hâfız ez-Zehebî de onu böyle ضبط etmiştir; ve o, diller üzerinde yürüyen meşhur olandır. Ve hâfız İbn Hacer ona itiraz etmiş, ve fethayı tashih etmiştir; ve ondan hadis: **غرس** cennet pınarlarından bir pınardır; İbn Abbâs onu merfû‘ olarak rivayet etti; ve onu İbn Ömer hadisi destekler: Resûlullah صلى الله عليه وسلم **بئر غرس**’in kenarında otururken dedi ki: “Bu gece gördüm ki ben cennet pınarlarından bir pınarın üzerinde oturuyorum”; yani bu kuyu. Ve Ömer b. el-Hakem’den mürsel olarak: Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi ki: “Ne güzel kuyu, **بئر غرس** kuyusudur; o, cennet pınarlarındandır.” Ve سير ehlinin naklettiği üzere, صلى الله عليه وسلم ondan yıkandı.

Ve **وادي الغرس** Fedek yakınındadır; onunla Ma‘din en-Nukra arasında. Ve el-Vâkıdî رحمه الله dedi ki: Benî’n-Nadîr’in meskenleri **الغرس** tarafında idi. Ve **الغرس**, kesra ile: çocukla birlikte çıkan, sanki sümük gibi olan şey; ve denildi ki: yüzde çıkan şey. Ve el-Ezherî dedi ki: **الغرس** ince bir deridir; çocuk annesinin karnından çıktığında onunla birlikte çıkar. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الغرس**: eş (plasenta); yahut **الغرس**: tay doğduğu saat yüzünde çıkan ince bir deridir; eğer onun üzerinde bırakılırsa onu öldürür. Râciz dedi ki:
يتركن في كل مناخ أبس كل جنين مشعر في غرس ج أغراس

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الغرس**, kesra ile: siyah karga; başkası da ekledi: küçük olan; ve onu fetha ile de ضبط etti. Ve **الغراس**, **سحاب** vezninde: yürüyüş ilacı içenin bıyığından çıkan şey; ham madde gibi; el-Asma‘î’den. Ve **الغراس**, kesra ile: dikim vakti. Ve o ayrıca: ağaçtan dikilen şeydir. Ve denilir: onlar işten bir **مغروسة** ve **مرغوسة** içindedirler; yani karışıklık; İbn Abbâd’dan. Ve **الغريسة**: hurma ağacı ilk filizlendiğinde; yeni doğumla yeni tanışmış kız çocuğu için **الوليدة** gibi; yahut fidan, yere konulduğu saatten tutununcaya kadar; İbn Düreyd’den; çoğulu: **غرائس** ve **غراس**; sonuncusu nadirdir. Ve İbn Abbâd’dan: **الغريس**, **أمير** vezninde: koyun dişisi; ve sağım için “**غريس غريس**” ile çağrılır; es-Sağânî nakletti. Ve **غريسة**: cariyeler için bir özel addır. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **المغرس**: dikim yeri; çoğulu: **المغارس**. Ve **الغرس**: taneden çekilip çıkarılan sonra da dikilen çubuktur. Ve **الغريسة**: üzüm ağacı ilk dikildiğinde. Ve **الغريسة**: ekilen çekirdek; Ebû’l-Mücîb ve el-Hâris b. Dukeyn’den. Ve **الغراسة**: hurma fidanı. Ve falan kimse benim yanımda bir nimet **غرس** etti: onu sabitledi; ve o mecazdır. Ve aynı şekilde **غرس المعروف**, onu yaptığı zaman; İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve **الغراس**: **العرفط**’tan çok olan şey; Kurâ‘dan. Ve mecazdandır: “Ben senin elinin **غرس**’uyum”; ve “falan, onun nimetinin **غرس**’udur.” Ve dersin: “Bu onun başının düştüğü yerdir; ve onun **غراس** yeridir.” Ve **الغراس**, kesra ile: Yemen’de Zî Mermar’ın amellerinden bir hisardır; ve onda Yemen şairlerinden es-Seyyid Salâh b. Ahmed el-Vezîrî şöyle der:
لله أوقاتـي بـذي مـرمـر                      وطيب أوقاتي بربع الغراس
Ve o, uzun ve dillerde dolaşan (bir şiir)dir. Ve **غريسة**: cariyelerin özel adlarındandır; es-Sağânî nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

غَرَسَهُ
1 غَرَسَهُ ذ , aor. غَرِسَ , (S, A, Msb, K,) inf. n. غَرْسٌ, (S, Msb,) He planted it, or fixed it in the ground; (A, K;) namely, a tree; (S, A, Msb, K;) as also ↓ اغرسهُ, (Zj, A, K,) inf. n. اـِغْرَاسٌ. (A.) ― -b2- [Hence,] غَرَسَ فُلَانٌ عِنْدِى نِعْمَةً (tropical:) Such a one established, or settled, in my possession, a benefaction, or boon. (TA.) And غَرَسَ المَعْرُوفَ (tropical:) He did good, or what was beneficent or kind. (IKtt, TA.)

4 أَغْرَسَ see the preceding paragraph.

غَرْسٌ
غَرْسٌ ذ , [originally an inf. n.,] i. q. ↓ مَغْرُوسٌ, (S, Mgh, Msb, K,) i. e., A tree planted; [and used as a subst., meaning a set;] (A, K;) as also ↓ غِرْسٌ, (A,) and ↓ غِرَاسٌ: (Mgh, Msb, K:) pl. [of pauc.] أَغْرَاسٌ and [of mult.] غِرَاسٌ (K) [and accord. to general analogy غُرُوسٌ: see عُشُقٌ]. And A twig that is plucked from a garden and then planted: (TA:) and غِرَاسٌ, (S, A,) which is its pl., (A,) shoots, or offsets, of palm-trees, which are cut off from the mother-trees, or plucked forth from the ground, and planted; (S, K;) as also ↓ غَرِيسَةٌ: (TA:) or ↓ this last signifies one of such shoots or offsets from the time when it is put into the ground until it takes hold: (IDrd, K: *) or a palm-tree when it first grows: (S, K:) or a palm-tree recently planted: (A:) and the same word also signifies a grape-vine when first planted: (TA:) and a date-stone that is sown: (Abu-lMujeeb and El-Hلrith Ibn-Dukeyn:) and its pl. is غَرَائِسُ (A, TA) and غِرَاسٌ, which latter is extr. (TA.) ― -b2- [Hence,] أَنَا غَرْسُ يَدِكَ and يَدِكَ ↓ غِرْسُ (tropical:) [I am the creature of thy hand]: and نَحْنُ غَرْسُ يَدِكَ and أَغْرَاسُ يَدِكَ (tropical:) [We are the creatures of thy hand]; غَرْسٌ being an inf. n. [used in the sense of a pass. part. n. both sing. and pl. agreeably with a general rule]; and أَغْرَاسٌ being pl. of غِرْسٌ in the sense of مَغْرُوسٌ. (A.) And فُلَانٌ غَرْسُ نِعْمَتِهِ (tropical:) [Such a one is the creature of his (another's) beneficence]. (TA.)

غِرْسٌ
غِرْسٌ ذ : see غَرْسٌ, in two places. -A2- Also The membrane that encloses the child; syn. مَشِيمَةٌ: (IAar, S in art. شيم:) or the membrane, or thin skin, that comes forth with the child from the belly of its mother: (Az, TA:) or that is upon, or over, the head of the new-born child: (A:) or what comes forth upon, or over, the face: (TA:) or what comes forth with the child, resembling mucus: or the membrane, or thin skin, that is upon, or over, the face of the young one of a camel at the birth, and which, if left upon it, kills it: (S, K:) pl. أغْرَاسٌ. (K.)

غِرَاسٌ
غِرَاسٌ ذ The act of planting trees. (A.) ― -b2- [Hence,] هٰذَا مَسْقَطُ رَأْسِهِ وَمَكَانُ غِرَاسِهِ (tropical:) [This is the place of his birth, (lit., of the falling of his head,) and the place of his plantation]. (A.) -A2- The time of planting: (S, K:) or this is termed وَقْتُ الغِرَاسِ, (A,) or زَمَنُ الغِرَاسِ. (Msb.) -A3- See also غَرْسٌ [of which it is a syn. and a pl.]. ― -b2- Accord. to Kr, Abundance of the trees called عُرْفُط. (TA.)

غَرِيسَةٌ
غَرِيسَةٌ ذ : see غَرْسٌ, in two places. ― -b2- غَرِيسَةُ is a proper name for The female slave [as being planted in a family]. (Sgh, K.)

مَغْرِسٌ
مَغْرِسٌ ذ A place of planting: pl. مَغَارِسُ. (TA.) ― -b2- Hence, metaphorically, (tropical:) A woman, or wife. (Har p. 502.) ― -b3- [Hence also the saying,] اُطْلُبِ الخَيْرَ فِى مَغَارِسِهِ (tropical:) [Seek thou good in the persons in whom it is naturally implanted]; as also, فِى مَغَارِزِهِ. (A and TA in art. غرز.)

مَغْرُوسٌ
مَغْرُوسٌ ذ : see غَرْسٌ.

##### Türkçe

غَرَسَهُ
1 **غَرَسَهُ** ذ , muzâri‘ **غَرِسَ** , (S, A, Msb, K,) mastar ismi **غَرْسٌ**, (S, Msb,) Onu dikti, yahut onu yere sabitledi; (A, K;) yani, bir ağaç; (S, A, Msb, K;) bunun gibi ↓ **اغرسهُ**, (Zj, A, K,) mastar ismi **اـِغْرَاسٌ**. (A.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **غَرَسَ فُلَانٌ عِنْدِى نِعْمَةً** (mecaz:) Böyle biri, benim mülkiyetimde bir nimet, yahut ihsanı yerleştirdi, yahut sabitledi. (TA.) Ve **غَرَسَ المَعْرُوفَ** (mecaz:) İyilik yaptı, yahut faydalı veya lütufkâr olanı yaptı. (IKtt, TA.)

4 **أَغْرَسَ** önceki paragrafa bak.

غَرْسٌ
**غَرْسٌ** ذ , [aslında bir mastar ismi,] ↓ **مَغْرُوسٌ** ile aynı, (S, Mgh, Msb, K,) yani, dikilmiş bir ağaç; [ve isim olarak kullanılır, “dikili” mânâsında;] (A, K;) bunun gibi ↓ **غِرْسٌ**, (A,) ve ↓ **غِرَاسٌ**: (Mgh, Msb, K:) cem‘ [kıllat] **أَغْرَاسٌ** ve [kesret] **غِرَاسٌ** (K) [ve genel kıyasa göre **غُرُوسٌ**: **عُشُقٌ**’a bak]. Ve bir bahçeden koparılıp sonra dikilen bir dal: (TA:) ve **غِرَاسٌ**, (S, A,) ki o bunun cem‘idir, (A,) hurma ağaçlarının sürgünleri yahut dip filizleri; ana ağaçlardan kesilip ayrılan, yahut yerden sökülüp çıkarılan ve dikilen; (S, K;) bunun gibi ↓ **غَرِيسَةٌ**: (TA:) yahut ↓ bu sonuncu, yere konulduğu zamandan tutununcaya kadar olan bu sürgünlerden yahut dip filizlerinden birini ifade eder: (IDrd, K: *) yahut ilk büyüdüğünde bir hurma ağacı: (S, K:) yahut yeni dikilmiş bir hurma ağacı: (A:) ve aynı kelime ayrıca ilk dikildiğinde bir asma (üzüm bağı) mânâsına gelir: (TA:) ve ekilen bir hurma çekirdeği: (Abu-lMujeeb and El-Hلrith Ibn-Dukeyn:) ve bunun cem‘i **غَرَائِسُ** (A, TA) ve **غِرَاسٌ**’tır; ki bu ikincisi şâzdır. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **أَنَا غَرْسُ يَدِكَ** ve **يَدِكَ** ↓ **غِرْسُ** (mecaz:) [Ben senin elinin yaratığıyım]: ve **نَحْنُ غَرْسُ يَدِكَ** ve **أَغْرَاسُ يَدِكَ** (mecaz:) [Biz senin elinin yaratıklarıyız]; **غَرْسٌ** bir mastar ismi olmakla beraber [genel bir kaideye uygun olarak hem tekil hem çoğulda edilgen ism-i mef‘ûl mânâsında kullanılır]; ve **أَغْرَاسٌ**, **مَغْرُوسٌ** mânâsında **غِرْسٌ**’ün cem‘idir. (A.) Ve **فُلَانٌ غَرْسُ نِعْمَتِهِ** (mecaz:) [Böyle biri, onun (başkasının) ihsanının yaratığıdır]. (TA.)

غِرْسٌ
**غِرْسٌ** ذ : iki yerde **غَرْسٌ**’a bak. -A2- Ayrıca çocuğu kuşatan zar; eş anlamlısı **مَشِيمَةٌ**: (IAar, S in art. شيم:) yahut anasının karnından çocukla birlikte çıkan zar, yahut ince deri: (Az, TA:) yahut yeni doğan çocuğun başının üzerinde olan: (A:) yahut yüzün üzerinde çıkan: (TA:) yahut çocukla birlikte çıkan, sümüğe benzeyen şey: yahut doğumda deve yavrusunun yüzünün üzerinde olan zar yahut ince deri; ki eğer onun üzerinde bırakılırsa onu öldürür: (S, K:) cem‘i **أغْرَاسٌ**. (K.)

غِرَاسٌ
**غِرَاسٌ** ذ Ağaç dikme fiili. (A.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **هٰذَا مَسْقَطُ رَأْسِهِ وَمَكَانُ غِرَاسِهِ** (mecaz:) [Bu, onun doğum yeridir (lafzen, başının düşüşünün yeri) ve onun dikiminin yeridir]. (A.) -A2- Dikim zamanı: (S, K:) yahut buna **وَقْتُ الغِرَاسِ** denir, (A,) yahut **زَمَنُ الغِرَاسِ**. (Msb.) -A3- Ayrıca **غَرْسٌ**’a bak [ki bunun eş anlamlısı ve cem‘idir]. ― -b2- Kr’ye göre, **عُرْفُط** denilen ağaçların çokluğu. (TA.)

غَرِيسَةٌ
**غَرِيسَةٌ** ذ : iki yerde **غَرْسٌ**’a bak. ― -b2- **غَرِيسَةُ**, aile içinde dikilmiş sayıldığı için, cariye için bir özel addır. (Sgh, K.)

مَغْرِسٌ
**مَغْرِسٌ** ذ Dikim yeri: cem‘i **مَغَارِسُ**. (TA.) ― -b2- Buradan, mecazen, (mecaz:) bir kadın, yahut eş. (Har p. 502.) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca şu söz,] **اُطْلُبِ الخَيْرَ فِى مَغَارِسِهِ** (mecaz:) [Hayrı, onda tabiatça yerleştirilmiş olduğu kimselerde ara]; bunun gibi, **فِى مَغَارِزِهِ**. (A and TA in art. غرز.)

مَغْرُوسٌ
**مَغْرُوسٌ** ذ : **غَرْسٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

غَرَسَ
غَرَسَ I ( n. ac. غَرْس 1 ),
a.  Planted.

أَغْرَسَ
أَغْرَسَ IV ,
a.  see I .

اِنْغَرَسَ
اِنْغَرَسَ VII ,
a.  Was planted.

غَرْس
غَرْس 1 ,
a.  Planting.

b.  ( pl. غِرَاْس 23 ,  أَغْرَاْس 38 ), Plant; shoot, slip; twig.

مَغْرِس
مَغْرِس 18 , ( pl. مَغَاْرِسُ 44 ),
a.  Nursery; plantation, shrubbery.

غِرَاْس
غِرَاْس 23 ,
a.  Time of planting.

b.  Shoot, slip.

غَرِيْسَة
غَرِيْسَة 25t , ( pl. غَرَاْئِسُ 46 ),
a.  Shoot; sapling.

غَرڤسَ
N. P. غَرڤسَ I ,
a.  Planted.

b.  Implanted, inherent.

أَنَا غَِرْسُ يَدَكَ
أَنَا غَِرْسُ يَدَكَ غَرڤسَ I
a.  am the creature of thy hand.

##### Türkçe

**غَرَسَ**
**غَرَسَ** I (mastar: **غَرْس** 1),
a. Dikdi.

**أَغْرَسَ**
**أَغْرَسَ** IV,
a. I’e bak.

**اِنْغَرَسَ**
**اِنْغَرَسَ** VII,
a. Dikildi.

**غَرْس**
**غَرْس** 1,
a. Dikme.

b. (çoğulu: **غِرَاْس** 23, **أَغْرَاْس** 38), Bitki; filiz, çelik; dalcık.

**مَغْرِس**
**مَغْرِس** 18, (çoğulu: **مَغَاْرِسُ** 44),
a. Fidanlık; dikimlik, çalılık.

**غِرَاْس**
**غِرَاْس** 23,
a. Dikim vakti.

b. Filiz, çelik.

**غَرِيْسَة**
**غَرِيْسَة** 25t, (çoğulu: **غَرَاْئِسُ** 46),
a. Filiz; fidan.

**غَرڤسَ**
Özel isim. **غَرڤسَ** I,
a. Dikdi.

b. Aşıladı, içkin.

**أَنَا غَِرْسُ يَدَكَ**
**أَنَا غَِرْسُ يَدَكَ** **غَرڤسَ** I
a. Senin elinin yaratığıyım.
