# غزا (غ-ز-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B2%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: غ - ز - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D8%A7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

غَزَوْتُ العدوَّ غَزْواً. والاسم الغَزاةُ. والنسبة إلى الغَزْوِ غَزَوِيٌّ. ورجلٌ غازٍ والجمع غُزاةٌ وغُزَّى، وغَزِيٌ، وغُزَّاءٌ. وأغْزَيْتُ فلاناً، أي جهَّزته للغَزْوِ. والمُغْزِيَةُ: المرأة التي غزا زوجها. وأغْزَتِ الناقة، إذا عَسُر لقاحها. وأتانٌ مُغْزِيَةٌ: متأخِّرة النتاج ثم تنتج. وأغزَيْتُ الرجل: أمهلته وأخَّرت مالي عليه من الدَيْنِ. ومَغْزى الكلام: مَقصده وعرفت ما يغزى من هذا الكلام أي ما يراد.

##### Türkçe

**غَزَوْتُ** düşmana **غَزْواً** (olarak) saldırdım. İsim **الغَزاةُ**’dır. **الغَزْوِ**’ye nisbet **غَزَوِيٌّ**’dir. **غازٍ** bir adam; çoğulu **غُزاةٌ** ve **غُزَّى**; ve **غَزِيٌ**; ve **غُزَّاءٌ**. **وأغْزَيْتُ** falancayı; yani onu **الغَزْوِ** için donattım. **المُغْزِيَةُ**: kocası gazaya çıkan kadın. Dişi deve **أغْزَتِ**; yani onun gebe kalması zorlaştığında. **مُغْزِيَةٌ** bir dişi eşek: doğumu gecikmiş, sonra doğurur. **وأغزَيْتُ** adamı: ona mühlet verdim ve üzerimdeki borçtan ona ait malı geciktirdim. Sözün **مَغْزى**’sı: onun maksadı; ve bu sözden **يغزى** olanı, yani ne murad edildiğini bildim.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D8%A7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الغين والزاي
غزا ، غوز ، زيغ ، زغا ، وزغ .
غزا : قال الليث : غزوتُ بني فلانٍ أغزوهم غزواً ، والواحدةُ غَزْوَةٌ ، وأغْزَت المرأةُ ، فهي مُغزيةٌ : إذا غَزَا زَوْجُهَا ، والغُزَّى على بناء الرُّكَّع والسُّجَّدِ .
قال الله عزَّ وجلَّ : ( أَوْ كَانُواْ غُزًّى ) ( آل عمران : 156 ) ، والْمغزاةُ : موضعُ الغزْوِ ، وجمعها المغَازِي ، وتكون المَغازي بمعْنَى غَزَواتٍ ، يقال : غَزَوْتُ مَغْزًى ، وأَغْزَتِ الناقةُ فهي مُغز إذا عسُرَ لِقاحُهَا .
عمرو عن أبيه : الغزْوُ : الْقصدُ ، وكذلك الغَوْزُ ، قد غَزَاه وغَازَه غَزْواً وغَوْزاً : إذا قصدهُ ، قال : وغَزَّ فلانٌ بفلانٍ واغتزَّ بهِ واغتزَى بهِ : إذا اختصَّهُ من بين أصحابه .
أبو عبيد عن الأمويِّ : المُغْزيَةُ من الإبل التي جازتِ الحقَّ ولم تلدْ ، وحَقُّها : الوقتُ الذي ضربت فيه .
وقال الأصمعيُّ : المغْزِيةُ من الغنم التي يتأخرُ وِلادُهَا بعد الغنم بشهر أو شهرين ، لأنها حملت بأَخَرَةٍ .
وقال ذو الرُّمَّةِ : فجعلَ الإغْزَاءَ في الوحشِ :
رباعٍ أقَبُّ البطنِ جَأْبٌ مطرَّدٌ
بِلَحْييهِ صَكُّ المغزِياتِ الرَّواكل
ويقال لجمع الغَازي غَزِيٌّ مثل : نادٍ ونديَ وناجٍ ونجيَ للقومِ يَتناجَوْنَ .
وقال زيادُ الأعجم :
قلْ للقوافلِ والغزيِّ إذا غَزَوْا
والباكِرِينَ وللمجدِّ الرَّائح
أبو عبيدٍ عن الكسائيِّ : ينسَبُ إلى غَزِيَّةَ غَزَويٌّ وإلى الغَزْو غَزَوِيٌّ .
ثعلب عن ابن الأعرابيِّ : النِّتاجُ الصيفي هو المُغْزَى ، والإغْزاءُ : نتاجُ سوءٍ ، حُوَارُهُ ضعيفٌ أبداً ، ويقال : ما تَغْزو ، أي : ما تطلبُ ، وما مَغزَاكَ من هذا الأمر : ما مطلبكَ ، وأَغزى فلانٌ فلاناً : إذا أعطاهُ دابة يغزُو عليها .
زيغ : قال الليث : الزَّيغُ : الميلُ ، والتَّزايُغ : التمايلُ .
وقال أبو سعيد : زَيَّغتُ فلاناً تَزييغاً : إذا أقمت زَيغَهُ ، قال : وهو مثلُ قولهمْ : تَظَلَّمَ فلانٌ من فُلانٍ إلى فُلانٍ فَظَلَّمَهُ تَظْلِيماً .
أبو عبيد عن أبي زيدٍ : تَزَيَّغَتِ المرأةُ تَزَيُّغاً ، وتزيقت تزيقاً : إذا تَزَينتْ .
وقال غيره : زَاغَتِ الشمس تَزيغ زيُوغاً ، فهي زَائغةٌ : إذا مالت وزالت .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زَاغُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَزَاغَ اللَّهُ ) ( الصف : 5 ) ، والزَّاغُ : هذا الطائر ، وجمعهُ : الزِّيغَانُ ، وَلا أَدري أعربيٌّ أمْ معرِّبٌ .
زغا : الزُّغاوَةُ : جِنسٌ من السودان والنسبةُ إليهم زغَاوِيٌّ .
وقال ابن الأعرابيِّ : الزُّغَى : رائحةُ الْحبَشيِّ ، والغُزَى : القصدُ .
وزغ : قال الليث : الوَزَغُ : سوامُّ أبرصَ ؛ الواحدة : وَزغةٌ .
وقال أبو عبيدة : إذا تبين صورةُ المهرِ في بطن أمه فقد وُزِّغ توزيغاً .
وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابيِّ : أوزغتِ الناقةُ ببولها إيزاغاً : إذا أزغلتْ به إزغالاً وقطعتهُ .
وأنشد أبو عبيد هذا البيت :
بضرْبٍ كآذان الفراء فضولُهُ
وطعنٍ كإيزاغِ المَخاض تبورها
ويقال لجمع الْوَزغِ وِزْغانٌ ووُزغَان ، ويقال بفلانٍ وزَغٌ : أي رِعْشةٌ .
وفي الحديث : ( أن الحكم بن العاص حاكى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) من خلفهِ فعلمَ بذلك فقال له : كذا فلتكن فكان به وَزغٌ ) .
غوز : ( عمرو عن أبيه : الغوزُ : القصد ، يقال : غازَه غوْزاً ، وغزاهُ غزواً : إذا قصدهُ ؛ قال : والأغْوَزُ : البارُّ بأهله ) .

##### Türkçe

باب **الغين** و**الزاي**
**غزا** ، **غوز** ، **زيغ** ، **زغا** ، **وزغ** .
**غزا** : **الليث** dedi ki: “Falancanın oğullarına gazâ ettim; onlara gazâ ederim, gazâ olarak”; tekili **غَزْوَةٌ**’dir. Kadın **أغْزَت** olur, o **مُغزيةٌ**’dir: kocası gazâ ettiğinde. **الغُزَّى** ise **الرُّكَّع** ve **السُّجَّدِ** yapısı üzerinedir.
Aziz ve celil Allah dedi ki: ( **أَوْ كَانُواْ غُزًّى** ) ( Âl-i İmrân: 156 ). **الْمغزاةُ**: gazânın yeri; çoğulu **المغَازِي**’dir. **المَغازي** **غَزَواتٍ** mânâsında da olur. Denir ki: “Bir **مَغْزًى**’ya gazâ ettim.” Dişi deve **أَغْزَتِ** olur, o **مُغز**’dir: döl tutması zor olduğunda.
**عمرو** babasından: **الغزْوُ**: kastetmektir; **الغَوْزُ** da böyledir. Ona **غَزَاه** ve **غَازَه** der; **غَزْواً** ve **غَوْزاً**: onu kastettiğinde. Dedi ki: “Falanca, falancayı **غَزَّ** etti; onunla **اغتزَّ** etti ve onunla **اغتزَى** etti”: arkadaşları arasından onu özellikle seçtiğinde.”
**أبو عبيد** **الأمويِّ**’den: Develerden **المُغْزيَةُ**, hakkı geçmiş de doğurmamış olandır; onun **حَقُّها**’sı: içine vurulduğu vakittir.
**الأصمعيُّ** dedi ki: Koyunlardan **المغْزِيةُ**, doğumu koyunlardan sonra bir ay yahut iki ay geciken olandır; çünkü geç vakitte gebe kalmıştır.
**ذو الرُّمَّةِ** dedi; böylece vahşî hayvanda **الإغْزَاءَ**’ı yaptı:
رباعٍ أقَبُّ البطنِ جَأْبٌ مطرَّدٌ
بِلَحْييهِ صَكُّ المغزِياتِ الرَّواكل
**الغَازي**’nin cem‘ine **غَزِيٌّ** denir; şu misal gibi: **نادٍ** ve **نديَ**; ve **ناجٍ** ve **نجيَ**; kavim için, birbirleriyle fısıldaşırlar.
**زيادُ الأعجم** dedi:
قلْ للقوافلِ والغزيِّ إذا غَزَوْا
والباكِرِينَ وللمجدِّ الرَّائح
**أبو عبيدٍ** **الكسائيِّ**’den: **غَزِيَّةَ**’ye nisbet **غَزَويٌّ**; **الغَزْو**’a nisbet **غَزَوِيٌّ**’dir.
**ثعلب** **ابن الأعرابيِّ**’den: Yazlık doğum **المُغْزَى**’dır. **الإغْزاءُ**: kötü bir doğumdur; yavrusu daima zayıftır. Ve denir ki: “Sen **ما تَغْزو**”: yani “ne arıyorsun.” “Bu işten senin **ما مَغزَاكَ**’ın nedir?”: “senin isteğin nedir?” “Falanca, falancayı **أَغزى** etti”: üzerine gazâ edeceği bir binek hayvanı ona verdiğinde.
**زيغ** : **الليث** dedi ki: **الزَّيغُ**: meyletmektir; **التَّزايُغ**: sallanarak meyletmektir.
**أبو سعيد** dedi: “Falancayı **زَيَّغتُ**; **تَزييغاً**”: onun **زَيغَهُ**’ini ikame ettiğimde. Dedi ki: Bu, onların şu sözleri gibidir: “Falanca, falancadan falancaya **تَظَلَّمَ** etti; o da onu **تَظْلِيماً** ile **فَظَلَّمَهُ** etti.”
**أبو عبيد** **أبي زيدٍ**’den: Kadın **تَزَيَّغَتِ**; **تَزَيُّغاً**; ve **تزيقت**; **تزيقاً**: süslendiğinde.
Başkası dedi ki: Güneş **زَاغَتِ**; **تَزيغ**; **زيُوغاً**; o **زَائغةٌ**’dir: meyledip kaydığında.
Yüce ve aziz Allah dedi ki: ( **إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زَاغُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَزَاغَ اللَّهُ** ) ( Saff: 5 ). **الزَّاغُ**: şu kuştur; çoğulu **الزِّيغَانُ**’dır. Onun Arapça mı yoksa Arapçalaştırılmış mı olduğunu bilmiyorum.
**زغا** : **الزُّغاوَةُ**: Sudanlılardan bir cinstir; onlara nisbet **زغَاوِيٌّ**’dir.
**ابن الأعرابيِّ** dedi ki: **الزُّغَى**: Habeşlinin kokusudur; **الغُزَى**: kastetmektir.
**وزغ** : **الليث** dedi ki: **الوَزَغُ**: benekli kelerin zehirli olanlarıdır; tekili **وَزغةٌ**’dir.
**أبو عبيدة** dedi: Tayın sureti anasının karnında belirginleştiğinde, **وُزِّغ**; **توزيغاً**.
**أبو العباس** dedi: **ابن الأعرابيِّ** dedi ki: Dişi deve, idrarıyla **أوزغت**; **إيزاغاً**: onunla **إزغالاً** olarak **أزغلتْ** ettiğinde ve onu kestiğinde.
**أبو عبيد** şu beyti okudu:
بضرْبٍ كآذان الفراء فضولُهُ
وطعنٍ كإيزاغِ المَخاض تبورها
**الْوَزغِ**’un cem‘ine **وِزْغانٌ** ve **وُزغَان** denir. Ve “Falancada **وزَغٌ** vardır” denir: yani bir titreme.
Hadiste: ( “**الحكم بن العاص** Resûlullah’ı ( **صلى الله عليه وسلم** ) arkasından taklit etti; bunu bildi; ona dedi ki: ‘Böyle olsun’; derken onda **وَزغٌ** oldu.” ).
**غوز** : ( **عمرو** babasından: **الغوزُ**: kastetmektir. Denir ki: “Onu **غازَه**; **غوْزاً**; ve onu **غزاهُ**; **غزواً**”: onu kastettiğinde. Dedi ki: **الأغْوَزُ**: ehline iyilik eden kimsedir ).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D8%A7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الغزو: الخروج إلى محاربة العدو، وقد غزا يغزو غزوا، فهو غاز، وجمعه غزاة وغزى. قال تعالى: ﴿أو كانوا غزى﴾ [آل عمران/156].

##### Türkçe

- **الغزو**: düşmanı savaşmak üzere çıkış; ve “**غزا**” “**يغزو**” “**غزوا**” (diye) gazâ etti; o hâlde o **غاز**’dır; çoğulu **غزاة** ve **غزى**’dır. Yüce Allah dedi ki: ﴿أو كانوا **غزى**﴾ [Âl-i İmrân/156].

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

غَزَا الشيءَ غَزْواً: أَرادَه وطَلَبَه. وغَزَوت فُلاناً أَغْزُوه غَزْواً. والغِزْوَة: ما غُزِي وطُلِبَ؛ قال ساعدة بن جُؤية: لَقُلْتُ لدَهْرِي: إِنه هو غِزْوَتي،
وإِنِّي، وإِن أَرْغَبْتَني، غيرُ فاعِلِ
ومَغْزَى الكلام: مَقْصِدُه. وعَرفْتُ ما يُغْزَى من هذا الكلام أَي ما يُرادُ. والغَزْوُ: القَصْدُ، وكذلك الغَوْزُ، وقد غَزاهُ وغازَهُ غَزْواً وغَوْزاً إِذا قَصَدَه. وغَزَا الأَمرَ واغْتَزاه، كلاهما: قَصَدَه؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
قد يُغْتَزَى الهِجْرانُ بالتَّجَرُّمِ
التَّجَرُّمُ هنا: ادِّعاءُ الجُرْم. وغَزْوِي كذا أَي قَصْدِي. ويقال: كا تَغْزو وما مَغزاك أَي ما مَطْلَبُك. والغَزْوُ: السيرُ إِلى قِتالِ العَدُوِّ وانْتِهابه، غَزاهُم غَزْواً وغَزَواناً؛ عن سيبويه، صحت الواو فيه كراهِية الإِخلالِ، وغَزواةً؛ قال الهذلي:
تقولُ هُذَيْلٌ: لا غَزاوة عندَه،
بَلَى غَزَواتٌ بَينَهُنّ تَواثُبُ
قال ابن جني: الغَزاوة كالشَّقاوة والسَّراوَةِ، وأَكثرُ ما تأْتي الفَعالةُ مصدراً إِذا كانت لغيرِ المُتَعَدِّي، فأَكما الغَزاوة ففِعْلُها مُتَعَدٍّ، وكأَنها إِنما جاءت على غَزُوَ الرجلُ جاد غَزْوُه، وقَضُوَ جادَ قضاؤُه، وكما أَن قَوْلَهم ما أَضْرَبَ زيداً كأَنه على ضَرُبَ إِذا جادَ ضَرْبُه، قال: وقد رُوِينا عن محمد بن الحسن عن أَحمدَ بن يحيى ضَرُبَتْ يَدُهُ إِذا جاد ضَرْبُها. وقال ثعلب: إِذا قيل غَزاةٌ فهو عَمَلُ سنَةٍ، وإِذا قيل غَزْوَةٌ فهي المَرَّةُ الواحدة من الغَزْوِ، ولا يَطَّرِدُ هذا الأَصل، لا تقول مثلَ هذا في لَقاةٍ ولَقْيَةٍ بل هما بمعنًى واحد. ورجل غازٍ من قوم غُزًّى مثل سابقٍ وسُبَّقٍ وغَزِيّ على مثال فَعِيلٍ مثل حاجٍّ وحَجِيجٍ وقاطِنٍ وقَطِينٍ؛ حكاها سيبويه وقال: قلبت فيه الواو ياءً لخفة الياء وثقل الجمع، وكسرت الزاي لمجاورتها الياء. قال الأَزهري: يقال لجمع الغازِي غَزِيٌّ مثل نادٍ ونَدِيٍّ، وناجٍ ونَجِيٍّ للقوم يَتَناجَوْنَ؛ قال زياد الأَعجم:
قُلْ للقَوافِلِ والغَزِيِّ، إِذا غَزَوْا،
والباكِرين وللمُجِدِّ الرائِحِ
ورأَيتُ في حاشية بعض نسخ حواشي ابن بري أَنَّ هذا البيت للصِّلِّيان العَبْدِي لا لزِياد، قال: ولها خبر رواه زياد عن الصِّلِّيان مع القصيدة، فذُكِر ذلك في ديوان زياد، فتَوهَّم من رآها فيه أَنها له، وليس الأَمر كذلك، قال: وقد غلط أَيضاً في نسبتها لزياد أَبو الفَرَج الأَصْبهاني صاحب الأَغاني، وتبعه الناسُ على ذلك. ابن سيده: والغَزِيُّ اسمٌ للجمع؛ قال الشاعر:
سرَيْت بهم حتى تكلّ غَزِيُّهُم،
وحتى الجِيادُ ما يُقَدْن بأَرْسانِ
وفي جمعِ غازٍ أَيضاً غُزَّاءٌ، بالمدِّ، مثلُ فاسِقٍ وفُسَّاقٍ؛ قال تأَبَّط شَرًّا:
فيَوْماً يغُزَّاءٍ، ويوماً بسُرْيةٍ؛
ويوماً بخَشْخاشٍ مِنَ الرَّجْلِ هَيْضَلِ
وغُزاةٌ: مثلُ قاضٍ وقُضاةٍ. قال الأَزهري: والغُزَّى على بِناءِ الرُّكَّعِ والسُّجَّدِ. قال الله تعالى: أَو كانوا غُزًّى. سيبويه: رجلٌ مَغْزِيٌّ شَبَّهُوها حيث كانَ قَبْلَها حرفٌ مضمومٌ ولم يكن بينهما إِلاَّ حرفٌ ساكنٌ بأَدْلٍ، والوجْهُ في هذا النَّحْوِ الواوُ، والأُخرى عَرَبيَّة كثيرةٌ.
وأَغْزَى الرجلَ وغَزَّاه: حَمَلَه على أَن يَغْزُوَ. وأَغْزَى فلان فلاناً إِذا أَعْطاه دابَّة يَغْزُو عليها. قال سيبويه: وأَغْزَيْتُ الرجُل أَمْهَلْته وأَخَّرْت ما لي عليه من الدَّين.
قال: وقالوا غَزاة واحدةٌ يريدون عَمَلَ وَجْهٍ واحدٍ، كما قالوا حَجَّة واحدة يريدون عَمَلَ سنَةٍ واحدة؛ قال أَبو ذؤيب:
بَعِيد الغَزاةِ، فما إِنْ يَزا
لُ مُضُطَمِراً طُرَّاتاهُ طَلِيحا
والقياس غَزْوَة؛ قال الأَعشى:
ولا بُدَّ من غَزْوَةٍ، في الرَّبيعِ،
حَجُونٍ تُكِلُّ الوَقاحَ الشَّكُورا
والنَّسب إِلى الغَزْوِ غَزَوِيٌّ، وهو من نادر معدول النسب، وإِلى غَزِيَّة غَزَوِيٌّ. والمَغازِي: مَناقِبُ الغُزاةِ. الأَزهري: والمَغْزَى والمَغْزاةُ والمغازي مواضِعُ الغَزْوِ، وقد تكون الغَزْوَ نَفْسه؛ ومنه الحديث: كان إِذا اسْتَقْبَلَ مَغْزًى، وتكون المَغازِي مَناقِبَهُم وغَزَواتِهِم. وغَزَوْتُ العَدُوَّ غَزْواً، والاسم الغَزاةُ؛ قال ابن بري: وقد جاء الغَزْوَة في شعر الأَعشى، قال:
وفي كلِّ عامٍ أَنت حاسم غَزْوةٍ،
تَشُدُّ لأَقْصاها عَزِيمَ عَزائكا
(* قوله« حاسم» هو هكذا في الأصل.)
وقوله:
وفي كلِّ عام له غَزْوَةٌ،
تَحُثُّ الدَّوابِرَ حَثَّ السَّفَنْ
وقال جميل:
يقولُون جاهِدْ، يا جميلُ ، يغَزْوَةٍ،
وإِنَّ جِهاداً طَيِّءٌ وقِتالُها
تقديرها وإِنَّ جِهاداً جِهادُ طَيِّءٍ فحذف المضاف. وفي الحديث: قال يوم فتح مكة لا تُغْزَى قُرَيْشٌ بعدَها أَي لا تَكْفُرُ حتى تُغْزَى على الكُفْرِ، ونظيره: لا يُقْتَلُ قُرَشِيٌّ صَبراً بعد اليومِ أَي لا يَرْتَدُّ فَيُقْتَلَ صَبْراً على رِدَّتِه؛ ومنه الحديث الآخر: لا تُغْزَى هذه بعدَ اليومِ إِلى يومِ القيامة يعني مكة أَي لا تَعودُ دارَ كُفْرٍ يُغْزَى عليه، ويجوز أَن يُراد بها أَنَّ الكفَّار لا يَغْزُونَها أَبداً فإِن المسلمين قد غَزَوْها مَرَّات. وأَما قوله: ما مِنْ غازِيَةٍ تُخْفِقُ وتُصابُ إِلاَّ تَمَّ أَجْرُهُم؛ الغازية تأْنيثُ الغازِي وهي ههنا صفةٌ لجماعة. وأَخْفَقَ الغازِي إِذا لم يَغْنَم ولم يَظْفَرْ. وأَغْزَتِ المرأَةُ، فهي مُغْزِيَّةٌ إِذا غَزَا بَعْلُها. والمُغْزِية: التي غزَا زوجُها وبَقِيتَ وحْدُها في البيت. وحديث عمر، رضي الله عنه: لا يزال أَحدُهم كاسِراً وِسادَهُ عند مُغْزِيةٍ. وغَزا فلانٌ بفلانٍ واغْتَزَى اغْتزاءً إِذا اخْتصَّه من بين أَصحابه. والمُغْزِيَة من الإِبل: التي جازَتِ الحَقَّ ولم تَلِدْ، وحَقُّها الوَقْت الذي ضُرِبَتْ فيه. ابن سيده: والمُغْزِيَة من النُّوقِ التي زادت على السَّنَةِ شَهْراً أَو نَحْوَه ولم تَلِدْ مثل المِدْراجِ. والمُغْزي من الإِبلِ: التي عَسُر لِقاحُها، وأَغْزَتِ الناقةُ من ذلك؛ ومنه قول رؤبة:
والحَرْبُ عسْراءُ اللِّقاحِ مُغْزِ
أَي عَسِرَة اللقاح؛ واستعارَه أُمَيَّة في الأُتُنِ فقال: تُزَنُّ على مُغْزِياتِ العِقاقِ،
ويَقْرُو بها قفِراتِ الصِّلال
يريد القَفِرات التي بها الصلال، وهي أَمْطارٌ تَقَع متفرّقة، واحدتها صَلَّة. وأَتانٌ مُغْزِيةٌ: متأَخرة النِّتاجِ ثم تُنْتَج. والإِغْزاءُ والمُغْزى: نِتاجُ الصَّيْفِ؛ عن ابن الأَعرابي، قال: وهو مَذْموم؛ وقال ابن سيده: وعنْدي أَنَّ هذا ليس بشيء. قال ابن الأَعرابي: النِّتاجُ الصَّيٌفِي هو المُغْزى، والإِغْزاءُ نِتاجُ سَوْءٍ حُوارُه ضعيف أَبداً. الأَصمعي: المُغْزِيَة من الغَنَمِ التي يَتَأَخَّرُ وِلادُها بعد الغَنَم شهراً أَو شَهْرَين لأَنها حَمَلت بأَخَرَة؛ وقال ذو الرمة فجعل الإِغْزاءَ في الحمير:
رَباعٌ، أَقبُّ البَطْنِ، جأْب، مُطَرَّد،
بلَحْيَيهِ صَكُّ المُغْزِياتِ الرَّواكِلِ
وغَزِيَّة: قبيلة؛ قال دُريدُ بنُ الصِّمَّة:
وهَل أَنا إِلا من غَزِيَّةَ، إِن غَوَتْ
غَوَيْتُ، وإِنْ تَرْشُدْ غَزِيَّةُ أَرْشُدِ
وقال:
نَزَلت في غَزيَّة أَو مَرَاد
وأَبو غَزيَّة: كنية. وابنُ غَزيَّة: من شعراء هذيل. وغَزْوان: اسمُ رجل.

##### Türkçe

**غَزَا** şeyi **غَزْواً**: onu istedi ve onu talep etti. Ve ben falanı **غَزَوت**; onu **أَغْزُوه** **غَزْواً**. Ve **الغِزْوَة**: kendisiyle gazâ edilen ve talep edilen şeydir; Sâide b. Cüeyye dedi ki:

Dönerdim dehrime: “Şüphesiz o, benim **غِزْوَتي**’mdir,
ve ben, beni rağbet ettirsen de, yapan değilim.”

Ve sözün **مَغْزَى**’sı: onun maksadıdır. Ve bu sözden neyin **يُغْزَى** olduğunu bildim; yani neyin murad edildiğini. Ve **الغَزْوُ**: kastetmektir; aynı şekilde **الغَوْزُ** da; ve onu **غَزاهُ** ve **غازَهُ** **غَزْواً** ve **غَوْزاً** (diye) kastettiği zaman (böyledir). Ve işi **غَزَا** ve onu **اغْتَزاه**; ikisi de: onu kastetti; İbnü’l-A‘râbî’den; ve (şu beyti) okudu:

**قد يُغْتَزَى الهِجْرانُ بالتَّجَرُّمِ**

Burada **التَّجَرُّمُ**: جرم iddiasıdır. Ve “**غَزْوِي** şöyle” yani “kastım şöyle” (demektir). Ve denir: “**كا تَغْزو** ve senin **مَغزاك** nedir?” yani “senin talebin nedir?” Ve **الغَزْوُ**: düşmanla savaşmaya ve onu yağmalamaya doğru yürüyüştür; onlara **غَزاهُم** **غَزْواً** ve **غَزَواناً**; Sîbeveyh’ten; onda vâv sahih oldu, eksiltmeden hoşlanmama sebebiyle; ve **غَزواةً**; Hüzeli dedi ki:

Hüzeyl der ki: “Onun yanında **غَزاوة** yoktur,”
Hayır; aralarında sıçrayışlar bulunan **غَزَوات** vardır.

İbn Cinnî dedi ki: **الغَزاوة** tıpkı **الشَّقاوة** ve **السَّراوَة** gibidir; ve çoğunlukla **الفَعالة** (kalıbı), müteaddî olmayanın dışında olduğu zaman masdar olarak gelir; fakat **الغَزاوة**’ye gelince, onun fiili müteaddîdir; sanki o ancak “adam **غَزُوَ** (oldu)” üzerine gelmiştir: onun gazâsı iyi oldu; ve “**قَضُوَ**”: onun hükmü iyi oldu; ve onların “Zeyd’i ne çok dövdü!” sözleri de sanki “**ضَرُبَ**” üzerinedir, dövmesi iyi olduğu zaman; dedi ki: Muhammed b. el-Hasen’den, Ahmed b. Yahyâ’dan bize rivayet edildi: “**ضَرُبَتْ يَدُهُ**” (denir), dövmesi iyi olduğu zaman. Sa‘leb dedi ki: **غَزاةٌ** denilirse o bir senenin amelidir; **غَزْوَةٌ** denilirse o, gazânın bir tek seferidir; ve bu asıl düzenli değildir; **لَقاةٍ** ve **لَقْيَةٍ** hakkında bunun benzerini söylemezsin; bilakis ikisi tek bir mânâdadır.

Ve **غازٍ** adam, **غُزًّى** kavminden; tıpkı **سابقٍ** ve **سُبَّقٍ** gibi; ve **غَزِيّ** **فَعِيلٍ** misali üzere; tıpkı **حاجٍّ** ve **حَجِيجٍ** ve **قاطِنٍ** ve **قَطِينٍ** gibi; bunu Sîbeveyh nakletti ve dedi ki: onda vâvı yâ’ya çevirdi; yâ’nın hafifliği ve cem‘in ağırlığı sebebiyle; ve zâyı, yâ’ya komşuluğu sebebiyle esreledi. Ezherî dedi ki: **الغازِي**’nin cem‘ine **غَزِيٌّ** denir; tıpkı **نادٍ** ve **نَدِيٍّ**, ve **ناجٍ** ve **نَجِيٍّ** gibi; kavim için, **يَتَناجَوْنَ** (gizlice konuşurlar); Ziyâd el-A‘cem dedi ki:

Kervanlara ve **الغَزِيِّ**’ye, gazâ ettikleri zaman, de;
erken çıkanlara ve ciddî olan akşamlayana da.

İbn Berî’nin hâşiyelerinin bazı nüshalarının hâşiyesinde gördüm ki bu beyit Ziyâd’ın değil, es-Sılliyân el-‘Abdî’nindir. Dedi ki: Onun bir haberi vardır; Ziyâd, es-Sılliyân’dan kaside ile birlikte rivayet etti; böylece bu, Ziyâd’ın divanında zikredildi; onu orada gören, onun Ziyâd’a ait olduğunu vehmetti; hâlbuki iş öyle değildir. Dedi ki: Onu Ziyâd’a nispet etmede, **الأَغاني** sahibi Ebü’l-Ferec el-İsfahânî de yanıldı; insanlar da bunda ona tâbi oldular. İbn Sîde: **الغَزِيُّ** cem‘ için bir isimdir; şair dedi ki:

Onlarla yürüdüm; nihayet onların **غَزِيُّهُم**’u yorulur,
ve hatta atlar, yularlarla sevk olunmaz.

Ve **غازٍ**’ın cem‘inde ayrıca **غُزَّاءٌ** da vardır, med ile; tıpkı **فاسِقٍ** ve **فُسَّاقٍ** gibi; Teebbata Şerran dedi ki:

Bir gün **يغُزَّاءٍ** (günü), bir gün de bir seriyye ile;
bir gün de adamdan bir **خَشْخاشٍ** ile, heybetli.

Ve **غُزاةٌ**: tıpkı **قاضٍ** ve **قُضاةٍ** gibi. Ezherî dedi ki: **الغُزَّى** **الرُّكَّعِ** ve **السُّجَّدِ** binası üzerinedir. Allah Teâlâ dedi ki: **أَو كانوا غُزًّى**. Sîbeveyh: **مَغْزِيٌّ** adam; onu, öncesinde zamme’li bir harf bulunduğu ve aralarında sâkin bir harften başka bir şey olmadığı yerde, **أَدْلٍ**’e benzettiler; ve bu türde asıl olan vâvdır; öteki ise çokça Arapçadır.

Ve adamı **أَغْزَى** ve onu **غَزَّاه**: onu gazâ etmeye sevk etti. Ve falan, falana **أَغْزَى**; ona, üzerinde gazâ edeceği bir binek verdiği zaman. Sîbeveyh dedi ki: Ve adamı **أَغْزَيْتُ**: ona mühlet verdim ve üzerimdeki borçtan ona ait olanı erteledim.

Dedi ki: Ve “bir **غَزاة**” dediler; tek bir yönün amelini kastederler; tıpkı “bir **حَجَّة**” dedikleri gibi; tek bir senenin amelini kastederler; Ebû Züeyb dedi ki:

Gazâsı uzak; artık o, iki perçemi zayıf düşmüş olarak,
durmadan içe çekilmiş (halde) kalır.

Kıyas **غَزْوَة**’dir; A‘şâ dedi ki:

Ve mutlaka bir **غَزْوَةٍ** gerekir, baharda,
**حَجُونٍ**; şükreden yüzsüzleri yorar.

Ve **الغَزْوِ**’e nisbet: **غَزَوِيٌّ**’dir; o, nadir “ma‘dûl nisbet”tendir; ve **غَزِيَّة**’ye nisbet: **غَزَوِيٌّ**’dir. Ve **المَغازِي**: **الغُزاةِ**’nin menkıbeleridir. Ezherî: ve **المَغْزَى** ve **المَغْزاةُ** ve **المغازي** gazâ yerleridir; bazen gazânın kendisi de olabilir; bundan (şu) hadis: “Bir **مَغْزًى**’yı karşıladığı zaman...” Ve **المَغازِي**, onların menkıbeleri ve gazâları olabilir. Ve düşmana **غَزَوْتُ** **غَزْواً**; isim **الغَزاةُ**’dır; İbn Berî dedi ki: **الغَزْوَة** A‘şâ’nın şiirinde gelmiştir; dedi ki:

Ve her yıl sen bir **غَزْوةٍ**’yi kesensin,
en uzağına azimlerinin azmini bağlarsın.

(* “**حاسم**” lafzı asılda böyledir.)

Ve onun sözü:

Ve her yıl onun bir **غَزْوَةٌ**’si vardır,
hayvanları, gemilerin sürülüşü gibi sürer.

Ve Cemîl dedi ki:

Derler: “Çabala, ey Cemîl, bir **يغَزْوَةٍ** için;
ve şüphesiz Cihâd, Tayy’ın cihâdıdır ve onun savaşıdır.”

Onun takdiri: “ve şüphesiz cihâd, Tayy’ın cihâdıdır”; muzâfı hazfetti. Ve hadiste: Mekke’nin fethi günü dedi ki: “Ondan sonra Kureyş’e **تُغْزَى** olunmaz”; yani küfre dönmez ki küfür üzere kendisine gazâ edilsin; bunun benzeri: “Bugünden sonra bir Kureyşli sabren öldürülmez”; yani irtidat etmez de irtidadı üzere sabren öldürülür; ve ondan diğer hadis: “Bugünden sonra kıyamet gününe kadar buna **تُغْزَى** olunmaz”; yani Mekke; yani küfür diyarı olarak geri dönmez ki üzerine gazâ edilsin; ve onunla, kâfirlerin onu asla gazâ etmeyecekleri de murad edilebilir; çünkü Müslümanlar onu defalarca gazâ ettiler. Ama onun sözü: “Hiçbir **غازِيَةٍ** başarısız olup da isabet almaz ki, ancak onların ecirleri tamam olur”; **الغازية** **الغازِي**’nin müennesi olup burada bir cemaat için sıfattır. Ve **أَخْفَقَ** **الغازِي**: ganimet elde etmediği ve zafere erişmediği zaman. Ve kadın **أَغْزَتِ**; o **مُغْزِيَّةٌ**’dir; kocası gazâ ettiği zaman. Ve **المُغْزِية**: kocası gazâ etmiş ve kendisi evde yalnız kalmış olandır. Ömer’in hadisi, Allah ondan razı olsun: “Onlardan biri, bir **مُغْزِيةٍ** yanında yastığını kırar halde olmaya devam eder.” Ve falan, falanı ile **غَزا** ve **اغْتَزَى** **اغْتزاءً**: onu, arkadaşları arasından kendine tahsis ettiği zaman. Ve develerden **المُغْزِيَة**: **الحَقَّ**’ı geçtiği halde doğurmayan; ve onun **حَقُّ**’ı, içine çekildiği (aşılandığı) vakittir. İbn Sîde: ve dişi develerden **المُغْزِيَة**: bir seneyi bir ay yahut ona yakın aşmış ve doğurmamış olan; tıpkı **المِدْراجِ** gibi. Ve develerden **المُغْزي**: gebe kalması zor olan; dişi deve bundan dolayı **أَغْزَتِ**; Rü’be’nin sözü bundandır:

Ve savaş, gebe kalması zor, **مُغْزِ** (dir),

yani gebe kalması zor; Ümeyye bunu dişi eşeklerde istiâre etti de dedi ki:

Kısırların **مُغْزِياتِ**’ı üzerine tartılır,
ve onunla, içinde **الصِّلال** bulunan çorak yerleri sular.

**الصِّلال** bulunan **القَفِرات**’ı kasteder; o, dağınık düşen yağmurlardır; tekili **صَلَّة**’dir. Ve **مُغْزِيةٌ** dişi eşek: doğumu gecikmiş, sonra doğurur. Ve **الإِغْزاءُ** ve **المُغْزى**: yazın doğumudur; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: o yerilmiştir; İbn Sîde dedi ki: ve bence bu bir şey değildir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: yaz doğumu **المُغْزى**’dır; ve **الإِغْزاءُ**, yavrusu daima zayıf olan kötü bir doğumdur. Asma‘î: koyunlardan **المُغْزِيَة**: doğumu, koyunlardan sonra bir ay yahut iki ay geciken; çünkü geç vakitte gebe kalmıştır; Zü’r-Rumme dedi ki; **الإِغْزاءَ**’ı eşeklerde kıldı:

Dört yaşında, karnı ince, sert, süratli,
iki çenesinde, geride kalan **المُغْزِياتِ** **الرَّواكِلِ**’in çarpması.

Ve **غَزِيَّة**: bir kabiledir; Düreyd b. es-Sımme dedi ki:

Ben ancak **غَزِيَّة**’denim; eğer azarsa,
azdım; ve eğer **غَزِيَّة** doğru yola girerse, doğru yola girerim.

Ve dedi ki:

**غَزيَّة**’de yahut Murâd’da indim.

Ve **أَبو غَزيَّة**: bir künyedir. Ve **ابنُ غَزيَّة**: Hüzeyl şairlerindendir. Ve **غَزْوان**: bir adamın adıdır.
