# غزر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B2%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: غزر

غ ز ر
غزر ، غرز ، زغر ، رزغ : ( مستعملة ) .
غزر : قال الليث : غزُرت الناقةُ والشاةُ وهي تَغْزُرُ غزارةً فهي غزيرةٌ : كثيرةُ اللبن ، وعيْنُ ، غزيرةُ الماء ، ومطر غزير ، ومعروف غزير ، قلت : ويقال : ناقةٌ ذات غُزْرٍ أي ذات غزارة وكثرة لبن .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المغازَرَةُ : أن يُهْدِيَ الرجلُ شيئاً تافهاً لآخر ليضاعفهُ بها .
ورُوي عن بعض التابعين أنه قال : يثابُ الْجَانِبُ الْمُسْتَغزِرُ : أراد بالجانب الذي لا قرابة بينك وبينه يُهدى لك شيئاً لتثيبه من هديته أكثرَ مما أهدى ، واستغزر : إذا طلب أكثر مما أعطى .
غرز : قال الليث : الغرْزُ : غرزُكَ إبرةً في شيءٍ ، قال : والغرْزُ : ركابُ الرِّحال ، وكذلك ما كان مساكاً لِلرِّجْلين في المركب يُسَمَّى غرْزاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الغَرْزُ للنَّاقَةِ مثل الحزَامِ لِلْفرَسِ .
قال : والغَرْزُ للجملِ مثل الرِّكابِ للبغلِ ، قال : ويقال : الْزَمْ غَرْزَ فلانٍ : أي : أمرهُ ونَهْيَهُ .
وقال لَبِيدٌ في غَرْز النّاقَةِ :
وإِذا حَرَّكْتُ غَرْزِي أجْمَرَتْ
أوْ قِرَابِي عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ
وجرَادَةٌ غارزٌ ، ويقال : غارزةٌ إذا رزَّتْ ذنبَها في الأرض لتسرَأَ بَيضها ، ومَغْرِزُ الأضلاع : مُركَّبُ أصولها ، وكذلك مَغارزُ الرِّيشِ ونحوه ، والغريزة الطبيعة من خُلقٍ صالحٍ ورديء ، وأنشد :
إِنَّ الشجاعةَ في الفَتَى
والْجُود من كَرَمِ الغَرائزْ
وغَرَزَتِ النَّاقَةُ غِرَازاً فهي غارِزٌ : إذا قلَّ لبنها وقد غَرَّزَها صاحِبها إذا ترك حَلبَها أو كسع ضَرْعها بماء بارِدٍ لينقطِعَ لبنُها .
أبو عبيد عن الأصمعي : الغارِزُ : النَّاقَةُ التي جَذَبَتْ لبنُها فَرَفَعَتْهُ ، والغَرَزُ مُحَرَّكاً نبتٌ رَأَيتهُ في البادِية ينبتُ في سهولة الأرض ، وروي عن عمر أنه قال ورأى في رَوْثِ فرسٍ شعيراً في عامِ الرَّمادَةِ فقال : لئنْ عِشْتُ لأجعلنَّ له مِنْ غَرَز النَّقِيع ما يغنيه عن قُوتِ المسلمين ، عَنى بالغَرَزِ هذا النَّبتَ ، والنَّقيعُ : موضعٌ حَمَاهُ عمر لنعمِ الفيْءِ وللخَيْل المعَدَّةِ للسَّبيل .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : اغتَرَزَ السير اغتِرازاً إذا دَنَا مَسيره .
قال أبو عبيدة ، من أمثالهم : ( اشدد يديك بغرزه ) ، إِذا حُثّ على التمسُّك به ، قاله الأصمعي .
أبو عبيد عن الأصمعي قال : التّغريزُ للناقة : أن تَدَعَ حَلبةً بين حَلْبَتَيْنِ ، وذلك إذا أدْبَرَ لبنُها .
وقال أبو زيد : غنَم غوارِزُ وعيونٌ غوارز : ما تجري لهنَّ دُموعٌ .
وفي الحديث أن أهل التوحيد إذا أُخْرجُوا من النار وقد امْتَحشوا فيها ينبتون كما تَنبتُ التّغَازِيرُ .
قال القُتبيُّ : يقال : هو ما حُوِّلَ من فَسِيلِ النّخل وغيره ، سُمِّيَ بذلك لأنه يحول فَيُغْرَزُ في فِقره ، وهو التّغريزُ والتنبيتُ . قال : ورواه بعضهم : كما تنبتُ التّناويرُ وهي مثل الطَّراثيثِ .
ويقال : هي الثآليلُ .
ويقال : غرَزْتُ عُوداً في الأرض وَرَكَزْتهُ بمعنى واحد .
رزغ : قال الليث : الرَّزَغَةُ أشدُّ من الرَّدَغَةِ ، قال : والرَّزِغُ : المرتطِمُ فيه ، يقال : أرْزَغْتُ فلاناً : إذا لطَّختُهُ بِعيْبٍ .
وقال رُؤْبةُ :
وثُمَّة أَعْطَى الذُّلَّ كفّ المُرْزغ
أبو عبيد عن أبي زيد : أرْزغتُ فيه إرْزاغاً وأغمزت : فيه إغمازاً إذا اسْتَضعَفتُه .
وأنشد :
ومن يطع النساءَ يلاق منها
إِذا أغمزن فيه الأقورينا
وفي حديث عبد الرحمن بن سَمرة أنه قال في يوم جمعة : ما خَطَبَ أَميركم ، فقيل له : أما جَمَّعْتَ ، قال : منعنا هذا الرَّزَغُ ، قال أبو عبيد . قال أبو عمرو وغيره : الرَّزَغُ هو الطِّين والرُّطوبةُ ، يقال : قد أرْزغت السماءُ وأرْزغ المطر : إذا كان فيه مَا يبلُّ الأرض .
وقال طَرَفَةُ يمدح رجلاً :
وأنت على الأدنى صباً غير قرَّة
تذاءب منها مرزغ ومسيل
فهذا الرَّزَغُ ، وأما الرَّدَغَةُ فهي بالهاء ، وهي الماءُ والطين والوحل ، وجَمْعها رِداغ .
زغر : قال اللحياني : زخرَتْ دجلةُ وزَغَرتْ أي مدَّت ، وزَغْرُ كلِّ شيء : كثرته ، والإفراطُ فيه .
وقال أبو صخر :
بل قد أتاني ناصحٌ عن كاشح
بعداوة ظهرت وزَغْرِ أقاولِ
وزُغَرُ : قريةٌ بمشارفِ الشام ، وإياها عنى أبو دُواد :
ككتَابة الزُّغَرِيِّ زَينها
من الذهب الدُّلامِص
قال أبو منصور : وبهذه القرية عينٌ غزيرة الماء يقال لها : عَينُ زُغر .
وقيل : زُغَرُ : اسمُ بنت لوطٍ نزلت بهذه القرية فنُسبت إليها فسمِّيت باسمها .

### Türkçe

غ ز ر
**غزر** , **غرز** , **زغر** , **رزغ** : (kullanılanlar).

**غزر** : Leys dedi: Dişi deve ve koyun sütü bol oldu; o **تَغْزُرُ** **غزارةً**; o hâlde o **غزيرةٌ**dur: sütü çok olan. Ve (denir:) suyu bol göz(e) (kaynak), suyu bol göz; bol yağmur; bol iyilik. Dedim: Ve denir: **ناقةٌ ذات غُزْرٍ**; yani bol oluş ve sütün çokluğu sahibi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المغازَرَةُ**: erkeğin, bir başkasına değersiz bir şeyi hediye etmesi; onun da bununla ona kat kat vermesi için.

Bazı tâbiînden rivayet olundu ki dedi: **يثابُ الْجَانِبُ الْمُسْتَغزِرُ**: **الجانب** ile, seninle onun arasında akrabalık bulunmayanı kastetti; sana bir şey hediye edilir ki sen onu, hediyesinden daha çok bir şeyle mükâfatlandırasın. Ve **استغزر**: verdiğinden daha çoğunu istediği zaman.

**غرز** : Leys dedi: **الغرْزُ**: senin bir şeyi bir şeye batırmandır. Dedi: Ve **الغرْزُ**: binek semerlerinin üzengisidir; aynı şekilde, gemide ayaklar için tutamak olan şeye **غرْزاً** denir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الغَرْزُ** dişi deve için, at için **الحزَامِ** gibidir.

Dedi: Ve **الغَرْزُ** deve için, katır için **الرِّكابِ** gibidir. Dedi: Ve denir: **الْزَمْ غَرْزَ فلانٍ**: yani onun emrine ve yasağına (uy).

Lebîd, dişi devenin **غَرْز**’i hakkında dedi:
وإِذا حَرَّكْتُ غَرْزِي أجْمَرَتْ
أوْ قِرَابِي عَدْوَ جَوْنٍ قد أَبَلْ

Ve **جرَادَةٌ غارزٌ**; ve denir: **غارزةٌ**; kuyruğunu yumurtasını gizlemek için yere sapladığı zaman. Ve **مَغْرِزُ الأضلاع**: köklerinin birleşme yeri; aynı şekilde tüyün ve benzerinin **مَغارزُ**’i. Ve **الغريزة**: iyi ve kötü huydan tabiat. Ve (şu) okundu:
إِنَّ الشجاعةَ في الفَتَى
والْجُود من كَرَمِ الغَرائزْ

Ve dişi deve **غِرَازاً** **غَرَزَتِ**; o hâlde o **غارِزٌ**dur: sütü azaldığı zaman. Ve sahibi onu **غَرَّزَها**: sağmayı terk ettiği yahut memesini soğuk suyla vurduğu zaman; sütü kesilsin diye.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الغارِزُ**: sütünü çekip yukarı kaldıran dişi deve. Ve **الغَرَزُ** (harekeli) bir bitkidir; onu çölde gördüm, yerin düzlüğünde biter. Ve Ömer’den rivayet olundu ki dedi; ve bir atın dışkısında, **عامِ الرَّمادَةِ** yılında arpa gördü de dedi: “Eğer yaşarsam, ona **غَرَز النَّقِيع**’den, Müslümanların azığından onu müstağni kılacak kadar mutlaka yapacağım.” **الغَرَز** ile bu bitkiyi kastetti. Ve **النَّقيعُ**: Ömer’in, fey’ hayvanları ve yol için hazırlanmış atlar için koruluk yaptığı bir yerdir.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **اغتَرَزَ** yolculuk **اغتِرازاً**: yürüyüşü yaklaştığı zaman.

Ebû Ubeyde dedi; onların darbımesellerinden: (**اشدد يديك بغرزه**) : ona tutunmaya teşvik edildiği zaman; bunu Asma‘î söylemiştir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: dişi deve için **التّغريزُ**: iki sağım arasında bir sağımı bırakmandır; bu, sütü geri döndüğü zaman olur.

Ebû Zeyd dedi: **غنَم غوارِزُ** ve **عيونٌ غوارز**: kendileri için gözyaşı akmayanlar.

Hadiste: tevhid ehli, ateşten çıkarıldıkları ve onda yanıp kömürleştikleri zaman, **التّغَازِيرُ** biter gibi biterler.

Kutebî dedi: denir: o, hurma fidanı ve başkasından nakledilendir; bununla adlandırıldı; çünkü o nakledilir de belinden **يُغْرَزُ** (saplanır); o, **التّغريزُ** ve **التنبيتُ**tir. Dedi: Bazıları onu şöyle rivayet etti: **التّناويرُ** biter gibi; o da **الطَّراثيثِ** gibidir.

Ve denir: onlar siğillerdir.

Ve denir: yere bir çubuk **غرَزْتُ** ve onu **وَرَكَزْتهُ**; tek bir mânâ ile.

**رزغ** : Leys dedi: **الرَّزَغَةُ** **الرَّدَغَةِ**’den daha şiddetlidir. Dedi: Ve **الرَّزِغُ**: içine çarpıp batan. Denir: **أرْزَغْتُ** falanı: onu bir ayıpla bulaştırdığım zaman.

Rü’be dedi:
وثُمَّة أَعْطَى الذُّلَّ كفّ المُرْزغ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: onda **إرْزاغاً** **أرْزغتُ** ve onda **إغمازاً** **أغمزت**: onu zayıf saydığım zaman.

Ve (şu) okundu:
ومن يطع النساءَ يلاق منها
إِذا أغمزن فيه الأقورينا

Abdurrahman b. Semüre hadîsinde: cuma günü dedi ki: “Emîriniz hutbe okumadı.” Ona denildi: “Cuma kılmadın mı?” Dedi: “Bizi bu **الرَّزَغُ** engelledi.” Ebû Ubeyd dedi. Ebû Amr ve başkaları dedi: **الرَّزَغُ** çamur ve rutubettir. Denir: gök **أرْزغت** ve yağmur **أرْزغ**: içinde yeri ıslatacak şey bulunduğu zaman.

Tarafe, bir adamı överken dedi:
وأنت على الأدنى صباً غير قرَّة
تذاءب منها مرزغ ومسيل

İşte bu **الرَّزَغُ**dur. **الرَّدَغَةُ** ise **بالهاء**’dır; o, su, çamur ve balçıktır; çoğulu **رِداغ**.

**زغر** : Lihyânî dedi: Dicle **زخرَتْ** ve **زَغَرتْ**; yani kabardı. Ve her şeyin **زَغْرُ**’u: onun çokluğu ve onda aşırılıktır.

Ebû Sahr dedi:
بل قد أتاني ناصحٌ عن كاشح
بعداوة ظهرت وزَغْرِ أقاولِ

Ve **زُغَرُ**: Şam’ın kenarlarında bir köydür; Ebû Düvâd’ın kastettiği de odur:
ككتَابة الزُّغَرِيِّ زَينها
من الذهب الدُّلامِص

Ebû Mansûr dedi: Bu köyde suyu bol bir kaynak vardır; ona **عَينُ زُغر** denir.

Ve denildi: **زُغَرُ**: Lût’un kızının adıdır; bu köye indi de ona nisbet edildi; böylece onun adıyla adlandırıldı.
