# غزل (غ-ز-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B2%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Onun ipliği

- Harfler: غ - ز - ل
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [غَزْلَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84/siga/%D8%BA%D9%8E%D8%B2%D9%92%D9%84%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعْلَهَا | Onun ipliği | 1 | 1 | [16:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84/ayet/16:92.md) |

## Mücavir kökler — 16 mücavir (25 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Bozulmuş iptir
2. [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Nukaz” birbirinden kopmuş iplik parçalarıdır
3. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
4. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kuvvet
5. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Biley taşı
6. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sağ yandır
7. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Emam ön demektir
8. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dahl: Kuytu yer demektir
9. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Half : Ense demektir
10. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Baid uzak demektir
11. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
12. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
13. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir
14. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
15. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
16. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غزل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84.md), [نسج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AC.md), [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Lifleri bükerek, döndürerek ve uzatarak dayanıklı ve bütünlüklü bir ip haline getirme |
| Çekirdek Özet 2 | Emek, dikkat ve ahitle örülen toplumsal ve ahlaki bağların korunması; sabırla inşa edilen hukuki ve ahlaki bütünlüğün dağıtılmaması |
| Çekirdek Özet 3 | Parçalı ve dağınık unsurların kasıtlı bir emekle işlevsel bir birliğe dönüştürülmesi ve bu birliğin keyfi biçimde bozulmasının doğuracağı ontolojik ve toplumsal çözülme |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki tekil kullanımını yalnızca kadınların ev içi dokuma uğraşına indirgeyip, ahitleri ve kurumsal yapıları ayakta tutan kolektif irade ve emek boyutunu ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غز | Bir hedefe yönelme, yoğunlaşma, çekip çıkarma veya odaklanmış bir hareketle bir şeyi talep etme; nitekim [غزو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D8%B2.md) kökünde belirli bir hedefe yönelerek sefere çıkma ve kastetme anlamı, [غزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D8%B2.md) kökünde ise sertleşme ve sıkılaşma anlamı görülür. | ل | Çekirdeğin taşıdığı hedefe yönelme ve yoğunlaşma hareketine süreklilik, esneklik ve birbirine dolayarak uzatma boyutu katar; böylece dağınık liflerin dairesel bir dönüşle bükülüp kesintisiz bir iplik haline getirilmesi anlamı özelleşir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | Göz / kaynak perdelenmesi, derinlik; proto-harf ع imgesinin hırıltılı sesle yoğunlaşmış türevidir | Görünmeyen, dağınık veya saklı liflerin bir araya toplanıp derine doğru yönlendirilmesi ve işlenmesi hareketini imler. |
| ز | Kesici alet, kama; hareket, sıçrama, keskin temas | Liflerin iğ ve kirman ekseninde hızlı, ritmik ve dönel bir hareketle bükülmesini, keskin bir çevrilmeyle gerilmesini sağlar. |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, bağlama, bir hedefe iletme | Dağınık lif parçalarının tek bir hat üzerinde toplanıp kesintisiz bir bağ ve hat haline getirilmesini temsil eder. |
| غزل | Dağınık ve gevşek liflerin ritmik bir dönüş ve yönlendirici bir bağ ile kesintisiz bir ipliğe dönüştürülmesi | Ayrık parçaların sürekli ve disiplinli bir döndürme hareketiyle tutarlı, sağlam ve işlevsel bir yapıya kavuşturulması hareketini oluşturur. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yün, pamuk veya keten liflerini kirman (iğ) yardımıyla döndürüp bükerek tek parça dayanıklı iplik haline getirmek; bükülmüş iplik. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cendel b. el-Müsennâ el-Hârisî, çöldeki beyaz kum veya bitki kalıntılarını kadınların büktüğü yumuşak pamuğa benzeterek kökü doğrudan fiziksel iplik bükme anlamında kullanmıştır: كأَنه، بالصَّحْصَحانِ الأَنْجَلِ، / قُطْنٌ سُخامٌ بأَيادي غُزَّلِ |
| Erken Arapça kullanım | İyâs b. Sehm el-Hüzelî şiirinde kökten türeyen iğ aletini (mığzel) benzetme unsuru olarak anmış; ayrıca erken dönemde güneşin doğup ışınlarını iplik iplik yaydığı kuşluk vaktine «gazâle» denilmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça غزل kökü, Sami dillerinin genelinde bükmek, eğirmek, dairesel hareketle iplik yapmak anlam alanıyla temsil edilir. İbranicede nadir ve geç dönemlerde görülen benzer kökler bükülme ve kıvrılma hareketine işaret ederken, Süryanicede iplik bükme ve dokuma bağlamındaki eylemlerle anlamsal örtüşme bulunur. Arapçada bu kök bir yandan somut olarak liflerin bükülüp iplik haline getirilmesini ifade ederken, diğer yandan mecazi olarak av köpeğinin ceylanın peşinden koşup yetiştiğinde oyalanması ve gençlerin duygusal-zarif sohbetleri (gazel) gibi anlam dallanmalarına uğramıştır. Arapçadaki bu genişleme, kökün bükme ve bağlama ana aksından ayrılmaksızın, karşılıklı çekim ve sözün inceltilerek uzatılması metaforu üzerinden gelişmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Payne Smith (Thesaurus Syriacus), Brown-Driver-Briggs ve David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Liflerin bükülmesi, döndürülmesi ve uzatılması | Birincil fiziksel anlam iğ ile iplik eğirmektir; buradan kadınlarla incelikli ve çekici sözleşme (gazel) ve sabah güneşi (gazâle) anlamları türetilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice bükme, dönme ve iplik oluşturma kökleri | Güney ve Orta Sami kollarında eğirme ve bükme eylemiyle fonetik ve semantik paralellik gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışındaki dil aileleriyle doğrudan doğrulanabilir bir kökensel bağ tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lane's Lexicon ve David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غزل | Anlamlı | İplik eğirmek, bükmek; iltifat etmek | Dağınık lifleri döndürerek sağlam iplik yapmak; sevgi ve arzu sözleri söylemek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| غلز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiş, dile ait bir kök olarak kaydedilmemiştir. | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîbü'l-Luğa kaydıyla mühmeldir. |
| [زغل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%BA%D9%84.md) | Anlamlı | Akıtmak, püskürtmek, az az vermek | Kırbadan suyun fışkırması, kuşun yavrusuna ağzından azar azar yem vermesi. | Kur'an'da geçmez. |
| [زلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%BA.md) | Anlamlı | Çatlamak, sıyrılmak | Derinin soyulması veya elin soğuktan çatlaması. | Kur'an'da geçmez. |
| [لغز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2.md) | Anlamlı | Dolambaçlı hale getirmek, gizlemek | Sözü üstü kapalı ve bilmece gibi söylemek; köstebek yuvasının dolambaçlı dehlizleri. | Dairesel ve dolambaçlı bükülme bakımından hedef kökle semantik akrabalık taşır; Kur'an'da geçmez. |
| لزغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük geleneğinde kullanılmayan terkip olarak kaydedilmiştir. | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîbü'l-Luğa kaydıyla mühmeldir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غزل | Merkez | İplik eğirme, bükerek bütünleme | Dağınık lifleri iğ üzerinde büküp gererek tek ve dayanıklı bir iplik haline getirme eylemidir. | Emekle oluşturulan ilk aşama yapısal bütünlük. |
| [فتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84.md) | Komşu | Bükme, çevirme | [فتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84.md) iki veya daha fazla ipi ya da cismi birbirine dolamakken, غزل ham liflerden sıfırdan iplik imal etmektir. | İpi burma ve kuvvetlendirme hareketi. |
| [نسج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AC.md) | Komşu | Dokuma, örme | [نسج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AC.md) hazır iplikleri atkı ve çözgü sistemiyle birleştirip kumaş yapma eylemidir; غزل ise bu kumaşın hammaddesi olan ipliği üretmektir. | Dokuma düzlemindeki ileri aşama. |
| [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) | Komşu | Düğümleme, bağlama | [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) iki ucu birbirine bağlayıp çözülmez kılma eylemidir; غزل liflerin kendi içinde homojen bir hat oluşturmasıdır. | Hukuki ve fiziki bağ kurma. |
| [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md) | Zıt | Bozma, çözme, dağıtma | [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md) örülmüş, bükülmüş veya kurulmuş bir yapıyı zorlayarak ya da gevşeterek parçalarına ayırmak ve hükümsüz kılmaktır. | غزل kökünün zıddı olarak Kur'an'da eşleşir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غزل | İplik eğirme, büklüm | Liflerin bükülüp sağlamlaştırılması ve bundan doğan bağ. | Kesin |
| Latince | nere, filare | İplik eğirmek, bükmek | Ham elyaftan bükerek iplik çekme eylemini tam karşılar; mecazi duygusal alanı dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | spinning, spun yarn | Eğirme, bükülmüş iplik | Liflerin iplik haline getirilme sürecini ve elde edilen ürünü karşılar; kökün ahit metaforundaki emeği yansıtır. | Kesin |
| Almanca | spinnen, Gespinst | Eğirmek, örüntü / iplik | Hem iplik eğirme ameliyesini hem de zihinsel örgü/kurgu anlamını karşılayabilen yakın bir eşdeğerdir. | Güçlü |
| Fransızca | filer, filage | İplik eğirmek, çekmek | Lifleri bükerek uzatma hareketini tam verir; sabırla inşa edilen yapı boyutunu aktarır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| غَزْل (İsim / Masdar) | Sabır ve emekle bükülüp sağlamlaştırılmış iplik; ahit ve akitlerin mecazi timsali | Toplumsal sözleşmelerin, yeminlerin ve antlaşmaların bozulmasını yasaklayan uyarı bağlamı; Nahl [16:92](https://lisan.digital/tr/ayet/16:92.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahde vefa ve ilahi adaletin sürekliliği | İmanın ve kulluk ahdinin kazanıldıktan sonra fısk veya irtidat ile sıfırlanmasının doğurduğu ontolojik iflas. | Kazanılmış salih amelin ve itikadi bütünlüğün heder edilmesi. |
| Fıkıh | Akitler hukuku (Ukûd) | Kurulmuş bir hukuki sözleşmenin (nikâh, ticaret, sulh) tek taraflı, meşru sebep olmaksızın feshedilmesinin haramlığı. | Akitlerin bağlayıcılığı ve tek taraflı keyfi feshin hukuki batıllığı. |
| Tefsir | Temsilî anlatım ve mesel tahlili | Mekke'de eğirdiği ipliği sonra söküp bozan kadının (Rayta bint Sa'd) kıssası üzerinden toplumsal güvenin yıkımı. | Somut iplik eğirme eyleminden soyut toplumsal sadakat ilkesine intikal. |
| Hadis | Ahlak ve sadakat | Verilen sözden dönmenin ve münafıklık alameti olan ahdi bozmanın yerilmesi. | İkili ve toplumsal ilişkilerde güven zeminini koruma zorunluluğu. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul ile Yaratıcı arasındaki misak | İbadet ve amellerle bükülen manevi bağ | İnancın sürekliliğini ve ahlaki bütünlüğü muhafaza etme | Dini hayat, tek tek amellerin sabırla bükülüp sağlam bir takva bağına dönüştürülmesidir; günahla bu bağın sökülmesi yasaklanır. | Kesin |
| İlmi | Kümülatif bilgi inşası | Tutarlı önermelerin birbirine bağlanması | Bilimsel metodolojinin ve tutarlılığın korunması | Dağınık verilerin yöntemli akıl yürütmeyle bükülerek bir teoriye dönüştürülmesi; keyfi inkârla bilginin dağıtılmaması. | Güçlü |
| Siyasi | Uluslararası ve toplumsal antlaşmalar | Toplumsal sözleşme ve anayasal mutabakat | Devlette istikrarı, barışı ve kamu düzenini sağlama | Menfaat değiştiğinde siyasi paktları veya barış antlaşmalarını bozmak, toplumu anarşi ve güvensizliğe sürükler. | Kesin |
| İktisadi | Emek-sermaye süreçleri ve üretim | Katma değerli üretim ve güvene dayalı piyasa | İktisadi birikimin ve sermaye güvenliğinin korunması | Ham maddeden emekle mamul ürün elde etmek; ticari güveni hileyle bozup ekonomik değeri sıfırlamamak. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Polimerizasyon ve entropi | Monomerlerin (tekil liflerin) kimyasal bağlarla dayanıklı polimer zincirlerine (iplik) dönüşmesi; sistemin dağıtılmasıyla termodinamik düzensizliğin (entropi) artması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal sermaye ve kurumsallaşma | Toplumdaki bireysel iradelerin ortak normlar ve kurumlar etrafında örülmesi; normların çiğnenmesiyle sosyal sermayenin ve hukuki dokunun çökmesi. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İlgili ayetteki (غزل) ifadesini sadece ilkel bir dokuma ameliyesi ya da folklorik bir kadın davranışı olarak okuyup, meselin işaret ettiği evrensel hukuk normunu görememek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da tek bir ayette geçmesine rağmen, tüm Kur'ani ahlakın temeli olan ahit, emanet, toplumsal mutabakat ve kolektif emeğin korunması ilkesinin somut modeli olarak kullanılır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayeti tarihte yaşamış meczup bir kadının münferit kıssası sanarak, devletler arası antlaşmaların çiğnenmesini, siyasi ilkesizlikleri ve modern bürokratik çözülmeleri ayetin eleştiri kapsamı dışında bırakmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın soyut toplumsal ilkeleri, ahlaki kuralları ve siyasi yükümlülükleri bedevi ve yerleşik zihnin en iyi bildiği somut emek süreçleriyle nasıl kristalize ettiğini gösteren zirve bir örnektir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yeminlerin kefaleti, ahitlerin yerine getirilmesi, uluslararası ilişkilerde güvenilirlik ve toplumsal sözleşmelerin bağlayıcılığını konu edinen Nahl suresi ve benzeri hukuk-ahlak ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çıkara dayalı stratejik ittifakların, daha güçlü bir topluluk bulunduğunda eski antlaşmaları hiçe sayarak bozulabileceği yönündeki oportünist ve pragmatist siyaset anlayışını mahkûm eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dağınık liflerin iğ üzerinde dairesel hareketle bükülerek, gerilerek ve uzatılarak dayanıklı tek parça iplik haline getirilmesi.
- Soyut anlam: Sabır, irade ve emekle oluşturulmuş ahlaki, hukuki ve toplumsal bağların sürekliliğinin sağlanması; sistemli bir emeğin ürünü olan düzenin korunması.
- Sistematik karşılık: Dağınık elemanların yapısal bir entegrasyonla düzenli ve mukavim bir bütüne evrilmesi; bu bağların koparılmasıyla entropinin maksimuma çıkması ve sistemin sıfırlanması.
- LaTeX modeli: $$S = \sum_{i=1}^{n} l_i \xrightarrow{R} Y \quad \text{ve} \quad Y \xrightarrow{D} \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $l_i$ bağımsız, dağınık lif elemanlarını temsil eder. $\sum$ operatörü bu elemanların bir araya toplanmasını, $R$ dönme ve bükme işlemcisini (iğ ile eğirme emeğini) gösterir. Bu işlem sonucunda $Y$ mukavim, bütünlüklü iplik (veya ahit yapısı) oluşur. Modelin ikinci kısmında yer alan $D$ ise bozucu, çözücü ve kasıtlı dış müdahaleyi (nakz eylemini) simgeler; bu müdahale sonucu oluşan yapı sıfırlanarak ($\emptyset$) başlangıçtaki parçalanmış, anlamsız ve işlevsiz lif yığınına geri döner.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B2%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Nahl 16:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84/ayet/16:92.md) — غَزْلَهَا

وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): İpliğini iyice eğirip katladıktan sonra, söküp bozan kadın gibi olmayın. Bir ümmetin diğerinden daha çok olmasından ötürü yeminlerinizi aranızda aldatma vasıtası yapıyorsunuz. Allah, onunla sizi imtihan eder. Kıyamet günü ihtilaf ettiğiniz şeyleri elbette size beyan edecektir.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والزاي واللام معهما
غ ز ل، ل غ ز، ز غ ل، ز ل غ مستعملات غزل: غَزَلَتِ المرأةُ تَغْزِلُ غَزْلاً بالمغزل، والمُغْزَلُ لغةٌ.
والغَزَلُ: حديث الفتيان مع الجواري، يقال: غازَلَها مُغازَلةً.
والتَّغَزُّلُ: تكلف ذاك.
والغَزالُ الشادن حين يتحرك ويمشي قبل الإثناء.
والغَزالةُ: عين الشمس.
والغَزالةُ: الضحى.
زغل: زَغَلَتِ المَزادَةُ من عزاليها أي صَبَّتْ.
وأَزْغَلَتِ القطاةُ فرخها، والاسم الزُّغلةُ.
لغز: اللُّغْزُ، واللَّغَزُ لغةٌ: ما أَلْغَزَتِ العَرَبُ من كلامٍ فَشَبَّهَتْ مَعناه. واللُّغَزُ والألْغازُ: حفرة يُلْغِزُها اليربوع في حجرة يمنة ويسرة يلوذ بها.
زلغ: تَزَلَّغَتُ يدي أي تشقَّقَتْ، وتَزَلَّغَتْ بالعين أيضاً.

##### Türkçe

باب **الغين** و**الزاي** و**اللام** معهما
غ ز ل، ل غ ز، ز غ ل، ز ل غ kullanımdadır. **غزل**: Kadın **غَزَلَتِ**; iğ ile **غَزْلاً** **تَغْزِلُ**. **المُغْزَلُ** bir lugattır.
**والغَزَلُ**: delikanlıların cariyelerle konuşmasıdır; “Onunla **غازَلَها** **مُغازَلةً**” denir.
**والتَّغَزُّلُ**: bunun külfetine girmektir.
**والغَزالُ**: **الشادن** (genç ceylan), hareket edip ikilemeden önce yürüdüğü zaman.
**والغَزالةُ**: güneşin gözü.
**والغَزالةُ**: kuşluk vakti.

**زغل**: **زَغَلَتِ** su tulumu, **عزاليها**’sından; yani döktü.
Ve **أَزْغَلَتِ** **القطاةُ** yavrusunu; isim **الزُّغلةُ**’dir.

**لغز**: **اللُّغْزُ** ve **اللَّغَزُ** bir lugattır: Arapların sözden **أَلْغَزَتِ** ettiği şey; böylece onun manasını benzetti. Ve **اللُّغَزُ** ile **الألْغازُ**: **اليربوع**’un bir odacıkta sağa ve sola **يُلْغِزُها** (kazdığı) çukur; onunla sığınır.

**زلغ**: **تَزَلَّغَتُ** elim; yani çatladı. Ve gözde de **تَزَلَّغَتْ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الغَزالُ: الشادنُ حين يتحرَّك، ويجمع على غِزْلَةٍ وغِزْلانٍ. وقد أغْزَلَتِ الظَبيةُ. ومُغازَلَةُ النساء: محادثتهن ومراودتهم. تقول: غازلتُها وغازَلَتْني. والاسم الغَزَلُ. وتَغَزَّلَ، أي تكلف الغَزَلَ، وتَغازَلوا. وغَزالَةُ الضحى: أوّلها. يقال: جاءنا فلان في غَزالَةِ الضُحى. ويقال: الغَزالَةُ الشمس أيضاً. وغَزَلَتِ المرأة القطنَ تَغْزِلُهُ غَزْلاً واغْتَزَلَتْهُ بمعنًى. والغَزْلُ أيضاً: المَغْزولُ. والمُغْزَلُ والمِغْزَلُ: ما يُغْزَلُ به. قال الفراء: والأصل الضم، وإنما هو من أُغْزِلَ، أي أُديرَ وفُتل. وأغْزَلَتِ المرأة: أدارت المُغْزَلَ. وغَزِلَ الكلب بالكسر، أي فَتَر، وهو أن يطلب الغَزالَ حتَّى إذا أدركه وثَغا من فَرقِه انصرف عنه ولَهيَ. ورجلٌ غَزِلٌ، أي صاحب غَزَلٍ؛ وقد غَزِلَ غَزَلاً.

##### Türkçe

**الغَزالُ**: hareket ettiği zaman **الشادنُ**; **غِزْلَةٍ** ve **غِزْلانٍ** üzere cem‘ olunur. Ve **الظَبيةُ** **أغْزَلَتِ**. Ve **مُغازَلَةُ النساء**: onları konuşturmak ve onlara yanaşmak. Dersin ki: **غازلتُها** ve **غازَلَتْني**. İsim **الغَزَلُ**’dür. Ve **تَغَزَّلَ**; yani **الغَزَلَ**i tekellüf etti; ve **تَغازَلوا**. Ve **غَزالَةُ الضحى**: onun evveli. Denilir: falan bize **غَزالَةِ الضُحى**’da geldi. Ve denilir: **الغَزالَةُ** güneş de. Ve kadın pamuğu **غَزَلَتِ**; onu **تَغْزِلُهُ** **غَزْلاً** olarak; ve onu **اغْتَزَلَتْهُ** aynı mânâ ile. Ve **الغَزْلُ** dahi: **المَغْزولُ**. Ve **المُغْزَلُ** ve **المِغْزَلُ**: kendisiyle eğrilen şey. **الفراء** dedi: asıl zammedir; ancak o **أُغْزِلَ**’dendir; yani döndürüldü ve büküldü. Ve kadın **أغْزَلَتِ**: **المُغْزَلَ**i döndürdü. Ve köpek kesre ile **غَزِلَ**; yani gevşedi; ve o, **الغَزالَ**ı ister; nihayet onu yakaladığında ve korkusundan melediğinde ondan döner ve oyalanır. Ve **غَزِلٌ** bir adam; yani **غَزَلٍ** sahibi; ve muhakkak **غَزِلَ** **غَزَلاً**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

غ ز ل
غزل ، زغل ، لغز ، زلغ : ( مستعملة ) .
زلغ : أما زلغَ فإني رأيتُه في كتاب الليث أنه مستَعملٌ .
وقال : تزلَّغَتْ رِجلي : أي : تشققت ، والتزلُّغُ الشُّقاق .
قلتُ : والمعروفُ تزلَّعتْ يدُه ورجْلُه إذا تشقَّقتْ بالعين غير مُعجمة وقد مَرَّ في ( كتاب العينِ ) ، ومن قال : تزلَّغتْ بمعنى تشقَّقتْ فهو عندي تصحيفٌ .
غزل : قال الليث : غزَلَتِ المرأةُ فهي تغزِلُ بالمِغزَل غزلاً .
وأنشد :
منَ السيْل والغُثَّاء فلكةُ مِغزل
وروى الحرّانيُّ عن ابن السكيت عن الفراء أنه قال : يقال مِغزلٌ ومُغزَلٌ للذي يُغزلُ به .
قال الفراء : وحكى الكسائيُّ : مَغزِلٌ .
وقال غيره : إنما هو مَغزَلٌ من الغزْل .
وقال الفراء : وقد استثقلتِ العرَبُ الضمةَ في حروفٍ فكسرَتْ مِيمَها وأصلُها الضمُّ من ذلك قولهُم مِصْحفٌ ومِخدَعٌ ومِجْسدٌ ومِطرَف ومِغزلٌ لأنها أُخِذتْ في المعنى مِن أُصحف أي جُمِعت فيه الصحفُ وكذلك المِغزَلُ إما هو من أغزِلَ أي أُديرَ
وفُتِل ، فهو مُغزَل .
وقال الليث : الغَزَل : حديثُ الفِتيان والفَتياتِ ، يقال : غازلها مُغازلة والتغزُّلُ : تكلُّفُ ذلك .
وأنشد :
صُلبُ العصا جافٍ عن التغزُّل
قال : والغزالُ : الشادنُ حين يتحركُ ويمشي قبل الإثْناء وتشبَّهُ به الجارية في التشبيبِ فيُذكَّرُ النعتُ والفعل على تذكير التشبيه .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : أُخِذ الغَزَلُ من غزَلِ الكلبِ ، وهو أن يطلُبَ الغزالَ فإذا أحسّ بالكلب خرِقَ أي لَصقَ بالأرضِ فلَهِيَ عنه الكلبُ وانصرف فيقال : غَزِلَ والله كلبُكَ وهو كلبٌ غَزِلٌ ، ويقال للضعيفِ الفارِّ على الشيء غزِلٌ ، ومنه رجلٌ غَزِلٌ لصاحب النساء لضعفهِ عن غير ذلك .
أبو عبيد : الغزالة : الشمسُ إذا ارتفع النهارُ ، ويقال : طلعتِ الغزالة ولا يقال : غابتِ الغزالة ، ويقال : ظَبية مُغزِلٌ : معها غزالها .
والغزَّالُ : الذي يبيع الغزلَ .
زغل : قال أبو عبيد عن الأحمر يقال : أزغلتِ المرأةُ ولدَها فهيَ مُزغل إذا أَرْضعتْ ، قال شمر : وأرْغلتْ بمعناه .
وأنشد :
فأزغلَتْ في حلقِه زغلة
لم تخطىءِ الحلقَ ولم تشفتر
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الحسن الصيداوِيِّ عن الرِّياشيِّ قال : يقال : رغلَ الجدْيُ أُمهُ وزغلها رغلاً وزغلاً إذا رضِعَها .
قلتُ : وسمعت أعرابيّاً يقول لآخر : اسقني زُغلةً منَ اللبنِ : أرادَ قدرَ ما يملأُ فمَه .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الزُّغلولُ : من الرجال .
قلت : وجمعُه الزغاليلُ .
وقال غيره : يقال للصِّبيان الخفافِ : الزغاليلُ ، واحدُهم زغلول .
وقال الليث : زغلتِ المرأةُ من عزلاء المزادةِ الماءَ : إذا صبَّتْه .
وقال ابن دُريد : زغلتُ الشيءَ وأزغلتُه إذا صَبَبتُه صَبّاً عنيفاً .
قلتُ : وسماعي من العرب أزغَلَ مِن عزلاءِ المزادة ، الماء إذا دفَقَه .
لغز : قال الليث : اللُّغز ما ألغزتُ من كلام فشبهْت معناه ، مثل قول الشاعر . أنشده الفرَّاءُ :
ولما رَأيت النَّسرَ عزَّ ابنَ داية
وعشَّشَ في وكرَيه جاشتْ له نفسي
أراد بالنسرِ الشَّيبَ شبهه به لِبياضه وشبَّه
الشباب بابن دايةٍ ، وهو الغراب الأسود ، لأن شعْرَ الشابِّ أسود .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثم أنه قال : اللُّغْزُ واللَّغْزُ اللُّغَزُ واللُّغَيْزَى والإلغازُ حفرة يحفِرها اليرْبوع في جحرهِ تحت الأرض ، يقال : ألْغز اليربوع إلغازاً فيحفر في جانبٍ منه طريقاً ويحفر في الجانبِ الآخر طريقاً ، وكذلك في الجانبِ الثالث والرابع فإذا طلبه البدويُّ بعصاه من جانبٍ نفقَ من الجانبِ الآخر .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي قال : اللُّغْزُ : الحَفر الملتوِي واللُّغزُ الكلامُ الملبَّس ، قال : وهيَ اللُّغَزُ واللَّغَز واللغيزَى ، ومن أمثالِ العرب فلان أنكحُ مِن ابن ألْغَز ، وكان أوتي حظّاً من الباءَة وبسطةً في الفَيشَة فضربته العربُ مثلاً في هذا الباب على التشبيهِ .

##### Türkçe

غ ز ل
**غزل** , **زغل** , **لغز** , **زلغ** : (kullanılanlar).

**زلغ** : **زلغ**’a gelince, ben onu Leys’in kitabında, onun kullanılır olduğunu gördüm.
Ve dedi: **تزلَّغَتْ رِجلي** : yani: çatladı; ve **التزلُّغُ** çatlaklardır.
Ben dedim: Bilinen, **تزلَّعتْ** eli ve ayağıdır; **العين** (kitabında) geçtiği üzere, **تشقَّقتْ** (çatladı) olduğu zaman; **العين** ile, mu‘ceme olmayan (yani noktasız) ile. Ve (bu) **كتاب العين**’de geçmiştir. Ve kim **تزلَّغتْ** dedi de “çatladı” manasında (kullandı) ise, o benim yanımda bir tashiftir.

**غزل** : Leys dedi: **غزَلَتِ** kadın; o, **بالمِغزَل** ile **غزلاً** eğirir.
Ve inşad etti:
منَ السيْل والغُثَّاء فلكةُ مِغزل

Harrânî, İbn Sikkît’ten, Ferrâ’dan rivayet etti ki o dedi: Kendisiyle eğirilen şeye **مِغزلٌ** ve **مُغزَلٌ** denir.
Ferrâ dedi: Kisâî’nin (şunu) naklettiğini aktardı: **مَغزِلٌ**.
Ve başkası dedi: O ancak **مَغزَلٌ**’dır, **الغزْل**’den.
Ferrâ dedi: Araplar bazı harflerde ötreyi ağır buldular da onun **مِيم**’ini esrelediler; aslı ötrelidir. Bundan onların sözü: **مِصْحفٌ** ve **مِخدَعٌ** ve **مِجْسدٌ** ve **مِطرَف** ve **مِغزلٌ**; çünkü o, manada **أُصحف**’tan alınmıştır; yani sahifeler onda toplanmıştır. Aynı şekilde **المِغزَلُ** ya **أغزِلَ**’dendir; yani döndürüldü ve büküldü; o hâlde o **مُغزَل**’dır.

Leys dedi: **الغَزَل**: delikanlıların ve kızların konuşmasıdır; denir ki: **غازلها مُغازلة**; ve **التغزُّلُ**: bunun külfetine girmektir.
Ve inşad etti:
صُلبُ العصا جافٍ عن التغزُّل

Dedi: **الغزالُ**: **الشادن**’dir; hareket edip yürüdüğü zaman, **الإثْناء**’dan önce; ve teşbîbde cariye ona benzetilir; böylece sıfat ve fiil, benzetmenin müzekkerliği üzere müzekker kılınır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الغَزَل** , köpeğin **غزَل**’inden alınmıştır; o da şudur: ceylanı ister; köpeği hissedince **خرِقَ** eder; yani yere yapışır; böylece köpek ondan oyalanır ve döner. Denir ki: **غَزِلَ** —vallahi— köpeğin; o, **كلبٌ غَزِلٌ**’dir. Ve bir şey üzerine zayıf olup kaçana **غزِلٌ** denir. Ondandır: kadınların sahibi için **رجلٌ غَزِلٌ**; başka şeyden zayıflığı sebebiyle.

Ebû Ubeyd: **الغزالة**: gündüz yükseldiği zaman güneştir. Ve denir: **طلعتِ الغزالة**; ve denmez: **غابتِ الغزالة**. Ve denir: **ظَبية مُغزِلٌ**: onunla birlikte ceylanı vardır.
Ve **الغزَّالُ**: ipliği satan kimsedir.

**زغل** : Ebû Ubeyd, Ahmer’den: denir: **أزغلتِ المرأةُ ولدَها**; o, emzirdiği zaman **مُزغل**’dür. Şemmer dedi: **وأرْغلتْ** de onun manasındadır.
Ve inşad etti:
فأزغلَتْ في حلقِه زغلة
لم تخطىءِ الحلقَ ولم تشفتر

Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Hasen es-Saydâvî’den, Riyâşî’den; dedi: denir: **رغلَ الجدْيُ أُمهُ** ve **زغلها**; **رغلاً** ve **زغلاً** (olarak), onu emdiği zaman.
Ben dedim: Bir bedevîyi, bir başkasına şöyle derken işittim: **اسقني زُغلةً منَ اللبنِ**; ağzını dolduracak kadar miktarı istedi.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الزُّغلولُ**: erkeklerden (bir tür).
Ben dedim: onun çoğulu **الزغاليلُ**’dir.
Ve başkası dedi: hafif (çevik) çocuklara **الزغاليلُ** denir; onların teki **زغلول**’dür.
Leys dedi: **زغلتِ المرأةُ** , kırbanın **عزلاء**’sından suyu: onu döktüğü zaman.
İbn Düreyd dedi: **زغلتُ الشيءَ** ve **أزغلتُه**: onu şiddetli bir döküşle döktüğüm zaman.
Ben dedim: Araplardan işittiğim: **أزغَلَ** , kırbanın **عزلاءِ**’sından suyu; onu fışkırttığı zaman.

**لغز** : Leys dedi: **اللُّغز** , sözden lugazladığımdır; böylece onun manasını benzettim; şairin sözü gibi. Ferrâ onu inşad etti:
ولما رَأيت النَّسرَ عزَّ ابنَ داية
وعشَّشَ في وكرَيه جاشتْ له نفسي

**النسر** ile **الشَّيب**’i kastetti; beyazlığı sebebiyle onu ona benzetti; ve gençliği **ابن دايةٍ**’ye benzetti; o da siyah kargadır; çünkü gencin saçı siyahtır.
Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Heysem’den; o dedi: **اللُّغْزُ** ve **اللَّغْزُ** , **اللُّغَزُ** ve **اللُّغَيْزَى** ve **الإلغازُ**: yerin altında, yer faresi (jerboa)nin yuvasında kazdığı bir çukurdur. Denir: **ألْغز اليربوع إلغازاً**; böylece onun bir yanında bir yol kazar, öbür yanında bir yol kazar; aynı şekilde üçüncü ve dördüncü yanında. Bedevî onu değneğiyle bir yandan aradığı zaman, öbür yandan çıkar.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: **اللُّغْزُ**: dolambaçlı kazıdır; ve **اللُّغزُ**: örtülü sözdür. Dedi: O, **اللُّغَزُ** ve **اللَّغَز** ve **اللغيزَى**’dır. Arapların darbımesellerindendir: Falan, **ابن ألْغَز**’den daha çok nikâhlayıcıdır. O, **الباءَة**’den bir nasip ve **الفَيشَة**’de bir genişlik verilmişti; böylece Araplar onu bu bapta, benzetme üzere, bir mesel yaptılar.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الغين والزاء وما يثلثهما)
(غزل) الغين والزاء واللام ثلاثُ كلماتٍ متباينات، لا تُقاس منها واحدةٌ بأخرى.
فالأُولى: الغَزْل، يقال غَزَلت المرأة غَزْلَها، والخشبة مِغْزَل، والجمع مَغازِل.
والثانية: الغَزَل، وهو حديث الفِتْيان والفَتَيات. ويقال: غَزِلَ الكَلْب غَزَلاً، وهو أن يَطلُبَ الغزالَ حتّى إذا أدرَكَه تركه ولَهَا عنه.
والثانية: الغزال، وهو معروف، والأنثى غَزَالة، ولعلَّ اسمَ الشَّمسِ مستعارٌ من هذا، فإنَّ الشَّمسَ تسمَّى الغزالةَ ارتفاعَ الضُّحى.
(غزو) الغين والزاء والحرف المعتل أصلانِ صحيحان، أحدهما طلب شيء، والآخر في بابِ اللِّقاح.
فالأوَّل الغَزْو. *ويقال: غَزَوت أغزو. والغازي: الطَّالِبُ لذلك، والجمع غُزَاة وغَزِيٌّ أيضاً([1]) ، كما يقال لجماعة الحاجّ حَجيج. والمُغزِيَة: المرأة التي غزا زَوْجها.ويقال في النِّسبة إلى الغَزْو: غَزَوِيّ.
والثاني: قولهم: أغْزَت النَّاقةُ، إذا عَسُر لِقاحُها. وقال قومٌ: الأَتَان المُغْزِية: التي يتأخَّر نِتاجُها ثم تُنْتَج. قال الهذليّ([2]) :
يُرِنُّ على مُغْزِياتِ العِقا *** قِ يَقْرُو بها قَفَراتِ الصِّلالِ([3])
(غزد) الغين والزاء والدال ليس يُشْبِه صحيح كلام العرب. وقد زعموا أنَّ الغِزْيد([4]) الشديد الصوت، وأن الغِزْيَد: النبات النّاعم. والله أعلم.
(غزر) الغين والزاء والراء كلمةٌ واحدة، وهو قولهم: غَزُرت الناقة: كثُر لبنها غُـَزْراً وغَزَارة. وعين غَزيرَةٌ، ومعروفٌ غزير.
--------------ـــــ
([1])ويقال أيضاً "غزى" بضم الغين وتشديد الزاي المفتوحة، و"غزاء" بالمدّ. قال تأبط شراً:
فيوما بغزاء ويوماً بسربة  *** ويوماً بخشخاش من الرجل هيضل
([2]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي. ديوان الهذليين (2: 177) واللسان (غزا).
([3]) يرن: يصوت. وفي اللسان: "يزن"، تحريف.
([4]) في الأصل: "الغرد صوت"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس. وفي القاموس: "الغزيد كحذيم: الشديد الصوت، أو هو تصحيف غريد".

ـ

##### Türkçe

(غayn ile **الزاي** ve onları üçleyen şeyin bâbı)
(**غزل**) **الغين** ve **الزاي** ve **اللام** üç kelimedir; birbirinden ayrı (mütebâyin)dir; onlardan birinin diğeriyle kıyas edilmesi olmaz.
Birincisi: **الغَزْل**; denir ki: kadın **غَزْل**ını **غَزَلَت**; tahta **مِغْزَل**dir; çoğulu **مَغازِل**dir.
İkincisi: **الغَزَل**; o, delikanlıların ve kızların konuşmasıdır. Ve denir ki: köpek **غَزَلاً غَزِلَ**; o da, ceylanı istemesidir; nihayet onu yakaladığında onu bırakır ve ondan (ona dair) dalgınlaşır.
İkincisi: **الغزال**; o, bilinen (şey)dir; dişisi **غَزَالة**dır. Belki güneşin adı bundan ödünç alınmıştır; çünkü güneş, kuşluk vaktinin yükselişinde **الغزالة** diye adlandırılır.
(**غزو**) **الغين** ve **الزاي** ve illetli harf iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şey istemektir, diğeri dölleme bâbındadır.
Birincisi **الغَزْو**dur. Ve denir ki: **غَزَوتُ**; **أغزو**. Ve **الغازي**: bunun talibidir; çoğulu **غُزَاة** ve ayrıca **غَزِيٌّ**([1])’dir; nitekim hacı topluluğuna **حَجيج** denir. Ve **المُغزِيَة**: kocası gazveye çıkan kadındır. Ve **الغَزْو**ya nisbet hakkında denir: **غَزَوِيّ**.
İkincisi: onların sözü: dişi deve **أغْزَت**; döllemesi zorlaştığı zaman. Bir kavim dedi ki: **الأَتَان المُغْزِية**: doğumu geciken, sonra doğuran (dişi eşek)tir. Hüzeli([2]) dedi ki:
يُرِنُّ على **مُغْزِياتِ** العِقا *** قِ يَقْرُو بها قَفَراتِ الصِّلالِ([3])
(**غزد**) **الغين** ve **الزاي** ve **الدال** Arapların sahih sözüne benzemez. Ve iddia ettiler ki **الغِزْيد**([4]) şiddetli sestir; ve **الغِزْيَد**: yumuşak bitkidir. Allah daha iyi bilir.
(**غزر**) **الغين** ve **الزاي** ve **الراء** tek bir kelimedir; o da onların sözü: dişi deve **غَزُرت**: sütü **غُـَزْراً** ve **غَزَارة** olarak çoğaldı. Ve **عين غَزيرَةٌ**; ve **معروفٌ غزير**.

--------------ـــــ
([1]) Ayrıca “**غزى**” denir; **الغين**’in dammesiyle ve fethalı **الزاي**’ın şeddelenmesiyle; ve “**غزاء**” med ile. Teabbata Şerran dedi ki:
فيوما بغزاء ويوماً بسربة  *** ويوماً بخشخاش من الرجل هيضل
([2]) O, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’dir. Dîvânü’l-Hüzeliyyîn (2: 177) ve el-Lisân (**غزا**).
([3]) **يرن**: ses çıkarır. Ve el-Lisân’da: “**يزن**”, tahriftir.
([4]) Asılda: “**الغرد صوت**”; doğrusu el-Mücmel ve el-Lisân ve el-Kâmûs’tadır. Ve el-Kâmûs’ta: “**الغزيد** **كحذيم**: şiddetli ses; yahut o, **غريد**’in tashifidir”.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿ولا تكونوا كالتي نقضت غزلها﴾ [النحل/92]، وقد غزلت غزلها. والغزال: ولد الظبية، والغزالة: قرصة الشمس، وكني بالغزل والمغازلة عن مشافنة (الشفن: النظر بمؤخر العين) المرأة التي كأنها غزال، وغزل الكلب غزلا: إذا أدرك الغزال فلهي عنه بعد إدراكه.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi: ﴿**ولا تكونوا كالتي نقضت غزلها**﴾ [**النحل**/92] ve gerçekten o, **غزلها**’sını eğirmişti. **والغزال**: ceylanın yavrusu; **والغزالة**: güneşin ısırığı (yakıcılığı). Ve **الغزل** ve **المغازلة** ile, sanki ceylan olan kadına **مشافنة** kastedilmiştir (**الشفن**: gözün arka tarafıyla bakmak). Ve köpek **غزل** ile **غزلا**: ceylanı yakaladığı zaman, onu yakaladıktan sonra ondan oyalanıp (vazgeçip) uzaklaşmasıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

غ ز ل
طلعت الغزالة وهي الشمس ولا يقال‏:‏ غابت وهو اسمها إلى مدّ النهار وانتفاخه يقال‏:‏ لقيته غزالة الضحى وغزاغلات الضحى‏.‏
قال‏:‏ دعت سليمى دعوة هل من فتى يسوق بالقوم غزالات الضحى فقام لا وانٍ ولا رثّ القوى وجئتك مع الغزالة أي مع طلوع الشمس‏.‏
وفلان غزل ومتغزل وغزيل وهو غزيلها فعيل بمعنى مفاعل كحديث وكليم‏.‏
وتقول‏:‏ إن صاحب الغزل أضلّ من ساق مغزل وضلاله‏:‏ أنه يكسو الناس وهو عار‏.‏
قال إياس بن سهم الهذليّ‏:‏ نسبنا بليلى فانبعثت تعيبها أضلّ من الحجّام أو ساق مغزل يريد حجّام ساباط‏.‏
وتقول‏:‏ مغازلة الغزلان أهون من منازلة الأقران‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أطيب من أنفاس الصبا إذا غازلت رياض الرّبى‏.‏
وفلان يغازل رغدا من العيش‏.‏

##### Türkçe

غ ز ل
**الغزالة** doğdu; o, güneştir. “Battı” denilmez. O, gündüzün uzaması ve şişkinliği (vakti) boyunca onun adıdır. Denilir ki: “Onu **غزالة الضحى** (kuşluk güneşinin doğuşu vaktinde) karşıladım” ve “**غزاغلات الضحى** (kuşluk güneşinin doğuşları vakitlerinde).”
Dedi ki: “Süleymâ bir çağrı çağırdı: Kavme kuşluk güneşinin doğuşlarını sevk eden bir yiğit var mı?” Derken kalktı; ne gevşek ne de kuvvetleri zayıf. “Sana **الغزالة** ile geldim”; yani güneşin doğuşu ile.
Ve falan **غزل**’dir, **متغزل**’dir ve **غزيل**’dir; o, onun **غزيل**’idir. **فعيل** vezninde, **مفاعل** mânâsında; **حديث** ve **كليم** gibi.
Ve dersin ki: **الغزل** sahibi, **مغزل** süren kimseden daha sapıktır; ve onun sapıklığı: insanları giydirir, hâlbuki kendisi çıplaktır.
Hüzeli İyâs b. Sehm dedi: “Leylâ ile bize nisbet edildi de onu ayıplamaya koyuldu; **الحجّام**’dan yahut **مغزل** süren kimseden daha sapık.” **ساباط**’ın **حجّام**’ını kastediyor.
Ve dersin ki: **مغازلة الغزلان** (ceylanlarla cilveleşme), **منازلة الأقران**’dan (denklerle çarpışmadan) daha kolaydır.
Mecazdan: “**الصبا**’nın nefeslerinden daha hoş, **رياض الرّبى** ile cilveleştiği vakit.”
Ve falan, yaşayıştan bir bollukla cilveleşir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

غَزَلَت المرأَة القطن والكتان وغيرهما تَغْزله غَزْلاً، وكذلك اغْتَزَلَتْه وهي تَغْزِل بالمِغْزل، ونسوةٌ غُزَّلٌ غَوازُِلُ؛ قال جندل بن المثنى الحارثي:
كأَنه، بالصَّحْصَحانِ الأَنْجَلِ،
قُطْنٌ سُخامٌ بأَيادي غُزَّلِ
على أَن الغُزَّلَ قد يكون هنا الرجالَ لأَن فُعَّلاً في جمع فاعلٍ من المذكر أَكثر منه في جمع فاعِلة. والغَزْلُ أَيضاً: المغزول. والغَزْلُ: ما تغْزِلُه مذكر، والجمع غُزول؛ قال ابن سيده: وسمى سيبويه ما تنسجه العنكبوت غَزْلاً فقال في قول العجاج:
كأَنّ نَسْجَ العنكبوت المُرْمَل
الغَزْلُ: مذكر، والعنكبوت أُنثى، كذا قال الغَزْل مذكر وأَضرب عن ذكر النسج الذي في شعر العجاج؛ واستعمال أَبو النجم الغزل في الجبل (* قوله
«في الجبل» هكذا في الأصل) فقال:
يَنْفِشُ منه الموت ما لا تَغْزِلُه
واسم ما تَغْزلُ به المرأَة المِغْزَلُ والمُغْزَلُ والمَغْزَلُ، تميم تكسر الميم وقيس تضمها، والأَخيرة أَقلها، والأَصل الضم، وإِنما هو مِنْ أُغْزِلَ أَي أُدِيرَ وفُتِل. وأَغْزَلَت المرأَة: أَدارت المِغْزَلَ؛ قال الشاعر:
من السَّيْلِ والغُثَّاءِ فَلْكة مِغْزَل
قال الفراء: وقد استثقلت العرب الضمة في حروف وكسرت ميمها، وأَصلها الضم، من ذلك مِصْحَف ومِخْدَع ومِجْسَد ومِطْرَف ومِغْزَل، لأَنها في المعنى أُخذت من أُصْحِف أَي جُمعت فيه الصحف، وكذلك المِغْزَل إِنما هو من أُغْزِل أَي فُتِل وأُدير فهو مُغْزَل، وفي كتاب لقوم من اليهود: عليكم كذا وكذا ورُبع المغْزل أَي ربع ما غَزَلَ نساؤكم؛ قال ابن الأَثير: هو بالكسر الآلة، وبالفتح موضع الغَزْل، وبالضم ما يجعل فيه الغَزْل، وقيل: هو حُكْم خص به هؤلاء.
والمُغَيْزِل: حبل دقيق؛ قال ابن سيده: أَراه شُبّه بالمِغْزل لدقته؛ قال: حكى ذلك الحِرْمازي؛ وأَنشد:
وقال اللَّواتي كنّ فيها يَلُمْنَني:
لعل الهوى، يوم المُغَيزِل، قاتِلُهْ
والغَزَلُ: حديثُ الفِتْيان والفَتَيات. ابن سيده: الغَزَلُ اللهو مع النساء، وكذلك المَغْزَلُ؛ قال:
تقول لِيَ العَبْرَى المُصابُ حَلِيلُها:
أَيا مالكٌ هل في الظَّعائِن مَغْزَلُ؟
ومُغازَلَتُهنّ: مُحادثتُهن ومُراوَدتُهنَّ، وقد غازَلَها، والتَّغَزُّلُ: التكلّف لذلك؛ وأَنشد:
صُلْب العَصا جافٍ عن التَّغَزُّل
تقول: غازَلْتُها وغازَلَتْني، وتَغَزَّلَ أَي تكلف الغَزَلَ، وقد غَزِلَ غَزلاً وقد تَغَزَّلَ بها وغازَلَها وغازَلَتْه مُغازَلة. ورجل غَزِلٌ: مُتَغَزِّلٌ بالنساء على النسب أَي ذو غَزَلٍ. وفي المثل: هو أَغْزَلُ من امرئ القيس. والعرب تقول: أَغْزَلُ من الحُمَّى؛ يريدون أَنها معتادة للعليل متكررة عليه فكأَنها عاشقة له مُتَغَزلة به. ورجل غَزِلٌ: ضعيف عن الأَشياء فاترٌ فيها؛ عن ابن الأَعرابي. وغازَلَ الأَرْبَعين: دَنا منها؛ عن ثعلب.
والغَزالُ من الظِّباء: الشادِنُ قَبْل الإِثْناءِ حين يتحرك ويمشي، وتشبه به الجارية في التشبيب فيذكّر النعت والفعل على تذكير التشبيه، وقيل: هو بَعْد الطَّلا، وقيل: هو غَزالٌ من حين تَلِدُهُ أُمُّه إِلى أَن يبلغ أَشَدَّ الإِحْضار، وذلك حين يَقْرُن قوائمه فيضعها معاً ويرفعها معاً، والجمع غِزْلة وغِزْلانٌ مثل غِلْمة وغِلْمان، والأُنثى بالهاء، وقد أَغْزَلَت الظبيةُ. وظبية مُغْزِلٌ: ذات غَزال. وغَزِلَ الكلبُ، بالكسر، غَزَلاً إِذا طلب الغَزَالَ حتى إِذا أَدركه وثَغا من فَرَقِه انصرف منه ولهِيَ عنه. ابن الأَعرابي: الغَزَلُ مِنْ غَزِلَ الكلبُ، بالكسر، أَي فَتَر وهو أَن يطلب الغَزال فإِذا أَحسَّ بالكلب خَرِقَ أَي لَصِقَ بالأَرض ولَهِيَ عنه الكلبُ وانصرف، فيقال: غَزِلَ واللهِ كلبُك، وهو كلب غَزِلٌ. ويقال للضعيف الفاتر عن الشيء: غَزِلٌ، ومنه: رجل غَزِلٌ لصاحب النساء لضعفه عن غير ذلك.
والغَزالةُ: الشمس، وقيل: هي الشمس عند طلوعها، يقال: طلعت الغَزالةُ ولا يقل غابت الغَزالةُ، ويقال: غرَبت الجَوْنةُ، وإِنما سميت جَوْنةً لأَنها تَسْودّ عند الغُروب، ويقال: الغَزالةُ الشمس إِذا ارتفع النهار، وقيل: الغَزالةُ عين الشمس، وغَزالةُ الضحى وغَزالاتُه بعدما تنبسط الشمس وتُضْحي، وقيل: هو أَول الضحى إِلى مَدِّ النهار الأَكْبَرِ حتى يمضي من النهار نحوٌ من خُمُسِه. يقال: أَتيتُه غَزالاتِ الضُّحى؛ قال: يا حَبَّذا، أَيامَ غَيْلانَ، السُّرى
ودَعْوةُ القوم: أَلا هل مِنْ فتًى
يَسُوق بالقوم غَزالاتِ الضحى؟
وأَنشد أَبو عبيد لعُتَيبة بن الحرث اليربوعي:
تَرَوَّحْنا من اللَّعْباءِ عَصْراً،
فأَعْجَلْنا الغَزالةَ أَن تَؤُوبا
ويقال: فأَعجلنا الإِلاهةَ وهي المَهاة. ويقال: جاءنا فُلان في غَزالةِ الضحى؛ قال ذو الرمة:
فأَشرفْتُ، الغزالةَ، رأْسَ حُزْوى
أَراقِبُهم، وما أغنى قِبالا
يعني الأَظْعانَ، ونصب الغزالة على الظرف. وقال ابن خالويه: الغزالة في بيت ذي الرمة الشمس، وتقديرُه عنده فأَشرفتُ طلوعَ الغَزالةِ، ورأْس حُزْوى مفعول أَشْرَفْت، على معنى علَوْت أَي علوت رأْس حزوى طلوع الشمس، وجمعُ غَزالةِ الضحى غَزالاتٌ؛ قال:
دَعَتْ سُلَيْمى دَعْوَةً: هل مِنْ فَتًى
يَسُوقُ بالقوم، غَزالاتِ الضُّحى؟
وغَزالةُ والغَزالةُ: المرأَة الحَرُوريّة معروفة، سميت بأَحد هذه الأَشياء؛ قال أَيْمُنُ بن خُرَيم:
أَقامَت غَزالةُ سُوقَ الضِّراب،
لأَهْلِ العِراقَيْن، حَوْلاً قَمِيطا
وقال آخر:
هلاَّ كَرَرْتَ على غَزالَة في الوَغى؟
بل كان قَلْبُك في جَناحَيْ طائر
(* هذا البيت لعمران بن حِطّان يتهكم فيه الحجَّاج، وفي رواية أخرى: هلاّ برزت الى غزالة في الوغى).
وغَزالُ شَعْبانَ: ضربٌ من الجنادب. وغَزالٌ: موضع؛ قال سويد بن عمير الهذلي:
أَقْرَرْت لمَّا أَن رأَيت عَدِيَّنا،
ونَسِيت ما قدّمْت يومَ غَزالِ
وفَيْفاء غَزالٍ، وقَرْنُ غزال: موضعان. والغَزالةُ: عُشْبة من السُّطَّاح ينفرش على الأَرض يخرج من وسطه قضيب طويل يُقْشَر ويؤكل حلواً. ودمُ الغَزال: نبات شبيه بنبات البقلة التي تسمى الطَّرْخُون، يؤكل وله حُروفة، وهو أَخضر وله عِرق أَحمر مثل عرق الأَرْطاة تخطِّط بمائه مَسَكاً حُمْراً في أَيديهن. وغَزال وغُزَيّل: اسمان.

##### Türkçe

**غَزَلَت** kadın pamuğu, keteni ve bunların dışındakileri **تَغْزله** **غَزْلاً** (ip eğirerek) eğirdi; yine **اغْتَزَلَتْه** (onu eğirdi) ve o, **بالمِغْزل** (iğ ile) **تَغْزِل** (eğirir). Ve kadınlar: **غُزَّلٌ غَوازُِلُ**; Cündel b. el-Müsennâ el-Hârisî dedi:

كأَنه، بالصَّحْصَحانِ الأَنْجَلِ،
قُطْنٌ سُخامٌ بأَيادي غُزَّلِ

Şu var ki **الغُزَّلَ** burada erkekler de olabilir; çünkü müzekkerden **فاعلٍ**’in cem‘inde **فُعَّلاً**, müennesden **فاعِلة**’in cem‘inde olduğundan daha çoktur. Ve **الغَزْلُ** ayrıca: eğirilmiş olan (şey)dir. Ve **الغَزْلُ**: **ما تغْزِلُه** (onun eğirdiği şey) müzekkerdir; cem‘i **غُزول**’dür. İbn Sîde dedi: Sîbeveyh, örümceğin dokuduğu şeye **غَزْلاً** adını verdi; el-A‘câc’ın sözü hakkında şöyle dedi:

كأَنّ نَسْجَ العنكبوت المُرْمَل

**الغَزْلُ**: müzekkerdir; **العنكبوت** müennestir; işte böyle, **الغَزْل**’ün müzekker olduğunu söyledi ve el-A‘câc’ın şiirindeki **النسج**’i anmayı bıraktı. Ebû’n-Necm’in **الغزل**’i dağ hakkında kullanması ( * onun sözü: “**في الجبل**” asılda böyle) şöyle dedi:

يَنْفِشُ منه الموت ما لا تَغْزِلُه

Kadının onunla eğirdiği şeyin adı: **المِغْزَلُ** ve **المُغْزَلُ** ve **المَغْزَلُ**’dür; Temîm mîm’i kesreler, Kays onu dammeler; sonuncusu onların en azıdır; aslolan dammedir. Ancak o, **أُغْزِلَ**’dendir; yani döndürüldü ve büküldü. Ve **أَغْزَلَت** kadın: **المِغْزَلَ**’i döndürdü; şair dedi:

من السَّيْلِ والغُثَّاءِ فَلْكة مِغْزَل

Ferrâ dedi: Araplar bazı harflerde dammeyi ağır buldular da mîm’ini kesrelediler; aslolan dammedir. Bunlardan: **مِصْحَف** ve **مِخْدَع** ve **مِجْسَد** ve **مِطْرَف** ve **مِغْزَل**; çünkü bunlar anlam bakımından **أُصْحِف**’ten alınmıştır; yani sahifeler onda toplandı. Yine **المِغْزَل** ancak **أُغْزِل**’dendir; yani büküldü ve döndürüldü; o hâlde o **مُغْزَل**’dir. Yahudilerden bir kavme ait bir kitapta: “Üzerinize şu ve şu ve **رُبع المغْزل**”; yani kadınlarınızın eğirdiği şeyin dörtte biri. İbnü’l-Esîr dedi: Kesre ile (okunuşu) âlettir; fetha ile (okunuşu) eğirme yeri; damme ile (okunuşu) eğirmenin içine konulduğu şeydir. Ve denildi ki: Bu, bunlara tahsis edilmiş bir hükümdür.

**والمُغَيْزِل**: ince ip; İbn Sîde dedi: Onun inceliğinden dolayı **المِغْزل**’e benzetildiğini sanıyorum; dedi: Bunu **الحِرْمازي** rivayet etti; ve şu beyit okundu:

وقال اللَّواتي كنّ فيها يَلُمْنَني:
لعل الهوى، يوم المُغَيزِل، قاتِلُهْ

**والغَزَلُ**: delikanlıların ve kızların konuşmasıdır. İbn Sîde: **الغَزَلُ** kadınlarla eğlencedir; yine **المَغْزَلُ** de böyledir; dedi:

تقول لِيَ العَبْرَى المُصابُ حَلِيلُها:
أَيا مالكٌ هل في الظَّعائِن مَغْزَلُ؟

Ve **مُغازَلَتُهنّ**: onlarla konuşmak ve onlara kur yapmak; ve gerçekten **غازَلَها** (ona kur yaptı). Ve **التَّغَزُّلُ**: bunun için tekellüftür; ve şu beyit okundu:

صُلْب العَصا جافٍ عن التَّغَزُّل

Dersin ki: **غازَلْتُها** ve **غازَلَتْني**, ve **تَغَزَّلَ** yani **الغَزَلَ**’i tekellüf etti. Ve gerçekten **غَزِلَ** **غَزْلاً**; ve gerçekten onunla **تَغَزَّلَ** ve ona **غازَلَها** ve o da ona **غازَلَتْه** **مُغازَلة** (karşılıklı kurlaşma) ile. Ve bir adam **غَزِلٌ**: kadınlarla **مُتَغَزِّلٌ**; **على النسب** yani **ذو غَزَلٍ**. Meselde: “O, İmru’ul-Kays’tan daha **أَغْزَلُ**’dür.” Araplar der ki: “Humma’dan daha **أَغْزَلُ**”; onun hastaya alışık, ona tekrar tekrar gelen olduğunu kastederler; sanki o, ona âşık, onunla **مُتَغَزلة**’dir. Ve bir adam **غَزِلٌ**: şeylere karşı zayıf, onlarda gevşek; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **غازَلَ الأَرْبَعين**: ona yaklaştı; Sa‘leb’den.

**والغَزالُ** ceylanlardan: **الشادِنُ**’dir; **الإِثْناءِ**’dan önce, hareket edip yürüdüğü vakit. Teşbihte onunla cariye benzetilir; bu yüzden sıfat ve fiil, teşbihin müzekker kılınmasına göre müzekker yapılır. Ve denildi ki: o, **الطَّلا**’dan sonradır. Ve denildi ki: o, annesi onu doğurduğu andan, **أَشَدَّ الإِحْضار**’a ulaşıncaya kadar **غَزالٌ**’dır; bu da, ayaklarını birbirine yaklaştırıp onları birlikte koyduğu ve birlikte kaldırdığı vakittir. Cem‘i **غِزْلة** ve **غِزْلانٌ**’dır; **غِلْمة** ve **غِلْمان** gibi. Dişisi **بالهاء** iledir. Ve gerçekten **أَغْزَلَت** ceylan. Ve **ظبية مُغْزِلٌ**: **ذات غَزال** (yavrusu olan)dır. Ve **غَزِلَ** köpek, kesre ile, **غَزَلاً**: **الغَزَالَ**’ı isteyince; nihayet onu yakalayınca ve korkusundan meleyince ondan döner ve ondan oyalanır. İbnü’l-A‘râbî: **الغَزَلُ** **غَزِلَ** köpekten (kesre ile)dir; yani gevşedi. O da şudur: ceylanı ister; ceylan köpeği hissedince **خَرِقَ** yani yere yapışır; köpek de ondan oyalanır ve döner. Böylece denir: “Vallahi köpeğin **غَزِلَ** oldu”; ve o, **كلب غَزِلٌ**’dir. Ve bir şeye karşı zayıf, gevşek olana: **غَزِلٌ** denir; bundan: kadınların sahibine (düşkününe) **رجل غَزِلٌ**; başka şeye karşı zayıflığından dolayı.

**والغَزالةُ**: güneştir. Ve denildi ki: o, güneşin doğuşu vaktindeki güneştir; “**طلعت الغَزالةُ**” denir, “**غابت الغَزالةُ**” denmez. Ve “**غرَبت الجَوْنةُ**” denir; ancak ona **جَوْنةً** adı verildi; çünkü gurûbda kararır. Ve denilir: **الغَزالةُ** gündüz yükseldiğinde güneştir. Ve denildi ki: **الغَزالةُ** güneşin gözüdür. Ve **غَزالةُ الضحى** ve onun **غَزالاتُه**: güneş yayıldıktan ve kuşluk olduktan sonra. Ve denildi ki: o, kuşluğun evvelinden, günün en büyük uzamasına kadar; nihayet gündüzün yaklaşık beşte biri geçinceye dek. Denir: “Ona **غَزالاتِ الضُّحى** geldim”; dedi:

يا حَبَّذا، أَيامَ غَيْلانَ، السُّرى
ودَعْوةُ القوم: أَلا هل مِنْ فتًى
يَسُوق بالقوم غَزالاتِ الضحى؟

Ebû Ubeyd, Uteybe b. el-Hâris el-Yerbû‘î’den şu beyiti okudu:

تَرَوَّحْنا من اللَّعْباءِ عَصْراً،
فأَعْجَلْنا الغَزالةَ أَن تَؤُوبا

Ve denilir: “**فأَعجلنا الإِلاهةَ**” ve o **المَهاة**’dir. Ve denilir: “Falan bize **في غَزالةِ الضحى** geldi”; Zü’r-Rumme dedi:

فأَشرفْتُ، الغزالةَ، رأْسَ حُزْوى
أَراقِبُهم، وما أغنى قِبالا

Yani **الأَظْعانَ**; ve **الغزالة**’yi zarf olarak nasbetti. İbn Hâleveyh dedi: Zü’r-Rumme’nin beytinde **الغزالة** güneştir; onun takdiri ona göre: “Ben **طلوعَ الغَزالةِ**’yi gözetledim.” Ve **رأْس حُزْوى**, **أَشْرَفْت**’in mef‘ûlüdür; “yükseldim” manasında; yani **رأْس حزوى**’ya yükseldim, güneşin doğuşu (vaktinde). Ve **غَزالةِ الضحى**’nın cem‘i **غَزالاتٌ**’tır; dedi:

دَعَتْ سُلَيْمى دَعْوَةً: هل مِنْ فَتًى
يَسُوقُ بالقوم، غَزالاتِ الضُّحى؟

**وغَزالةُ** ve **الغَزالةُ**: bilinen **المرأَة الحَرُوريّة**’dir; bu şeylerden birine nispetle adlandırıldı. Eymen b. Hureym dedi:

أَقامَت غَزالةُ سُوقَ الضِّراب،
لأَهْلِ العِراقَيْن، حَوْلاً قَمِيطا

Bir başkası dedi:

هلاَّ كَرَرْتَ على غَزالَة في الوَغى؟
بل كان قَلْبُك في جَناحَيْ طائر

( * Bu beyit, Haccâc’ı yermek üzere İmrân b. Hıttân’ındır; başka bir rivayette: “هلاّ برزت الى غزالة في الوغى”.)

**وغَزالُ شَعْبانَ**: çekirgelerden bir türdür. Ve **غَزالٌ**: bir yerdir; Süveyd b. Umeyr el-Hüzelî dedi:

أَقْرَرْت لمَّا أَن رأَيت عَدِيَّنا،
ونَسِيت ما قدّمْت يومَ غَزالِ

Ve **فَيْفاء غَزالٍ**, ve **قَرْنُ غزال**: iki yerdir. Ve **الغَزالةُ**: **السُّطَّاح**’tan bir ottur; yere yayılır; ortasından uzun bir dal çıkar; soyulur ve tatlı olarak yenir. Ve **دمُ الغَزال**: **الطَّرْخُون** diye adlandırılan bakla bitkisine benzer bir bitkidir; yenir ve onda keskinlik vardır; o yeşildir ve onda **الأَرْطاة**’nın damarı gibi kırmızı bir damar vardır; onun suyuyla ellerinde kırmızı misk çizgileri yaparlar. Ve **غَزال** ve **غُزَيّل**: iki isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* غ ز ل * * الغَزَالُ * الشادن حين يتحرك وجمعه * غِزْلَةٌ * و * غِزْلانٌ * مثل غِلمة وغِلمان و * غَزَالَةُ * الضحى أوله يقال جاء فلان في غَزالة الضُّحى وقيل الغَزالة الشمس أيضا و * غَزَلتِ * المرأة القطن من باب ضرب و * اغْتَزَلَتْهُ * مثله و * الغَزْلُ * أيضا * المَغْزُولُ * و * المُغْزَلُ * بضم الميم وكسرها ما يُغزل به قال الفرَّاء والأصل الضم لأنه من * أُغْزِل * أي أُدير وفُتل و * أغْزَلَتِ * المرأة أدارت المُغزل ورجل * غَزِلٌ * أي صاحب غَزَل وقد * غَزِلَ * من باب طرِب

##### Türkçe

* غ ز ل * * **الغَزَالُ** * hareket ettiğinde **الشادن**; çoğulu **غِزْلَةٌ** ve **غِزْلانٌ**’dır; **غِلمة** ve **غِلمان** gibi. Ve **غَزَالَةُ**: kuşluk vaktinin başı; “Falan kimse kuşluğun **غَزالة**’sinde geldi” denir. Ve **الغَزالة**’nin güneş olduğu da söylenmiştir. Ve kadın pamuğu **غَزَلتِ**; **ضرب** bâbındandır; ve **اغْتَزَلَتْهُ**: onun gibidir. Ve **الغَزْلُ**: ayrıca **المَغْزُولُ**’dur. Ve **المُغْزَلُ**: **الميم**’in dammesiyle ve kesresiyle; kendisiyle ip eğrilen şeydir. **الفرَّاء** dedi ki: asıl olan dammedir; çünkü o, **أُغْزِل**’dendir; yani döndürüldü ve büküldü. Ve kadın **أغْزَلَتِ**: **المُغزل**’i döndürdü. Ve **غَزِلٌ** bir adam: yani **غَزَل** sahibi; ve **غَزِلَ**; **طرِب** bâbındandır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

غزلت المرأة القطن والكتان وغيرهما تغزله من حد ضرب، غزلا، واغتزلته أيضا فهو غزل، بالفتح، أي مغزول، قال الله تعالى:  كالتي نقضت غزلها  وهو مذكر، جمعه غزول، قال ابن سيده: وسمى سيبويه ما تنسجه العنكبوت غزلا. ونسوة غزل، كركع، وغوازل، قال جندل بن المثنى الحارثي:
  كأنه بالصحصحان الأنجل
  قطن سخام بأيادي غزل على أن الغزل قد يكون هنا الرجال؛ لأن فعلا في جمع فاعل من المذكر أكثر منه في جمع فاعلة. والمغزل، مثلثة الميم، تميم تكسر الميم، وقيس تضمها، والأخيرة أقلها، والأصل الضم: ما يغزل به، نقل ثعلب اللغات الثلاثة، وكذا ابن مالك، وأنكر الفراء الضم في كتابه البهي، كما في العباب. وأغزل: أداره. قلت: ونص الفراء في كتابه البهي: وقد استثقلت العرب الضمة في حروف وكسرت ميمها وأصلها الضم، من ذلك مصحف ومخدع ومجسد ومطرف ومغزل؛ لأنها في المعنى أخذت من أصحف أي جمعت فيه الصحف، وكذلك المغزل إنما هو من أغزل، أي: قتل وأدير فهو مغزل، وفي كتاب لقوم من اليهود: عليكم كذا وكذا وربع المغزل، أي ربع ما غزل نساؤكم، قال ابن الأثير: هو بالكسر: الآلة، وبالفتح: موضع الغزل، وبالضم: ما يجعل فيه الغزل، وقيل: هو حكم خص به هؤلاء. والمغيزل: حبل دقيق، قال ابن سيده: أراه شبه بالمغزل لدقته، قال ذلك الحرمازي، وأنشد:
  وقال اللواتي كن فيها يلمننـي                      لعل الهوى يوم المغيزل قاتله ومغازلة النساء: محادثتهن ومراودتهن، والاسم الغزل، محركة، وقد غزل غزلا، وغازلها مغازلة. قال ابن سيده: الغزل: اللهو مع النساء، كالمغزل، كمقعد، وأنشد:
  تقول لي العبرى المصاب حليلها                      أيا مالك هل في الظعائن مغزل

  قال شيخنا: ظاهره أن الغزل هو محادثة النساء، ولعله من معانيه، والمعروف عند أئمة الأدب وأهل اللسان أن الغزل والنسيب: هو مدح الأعضاء الظاهرة من المحبوب، أو ذكر أيام الوصل والهجر، أو نحو ذلك كما في عمدة ابن رشيق، وبسطه بعض البسط الشيخ ابن هشام في أوائل شرح الكعبية، انتهى. قلت: نص ابن رشيق في العمدة: والنسيب والغزل والتشبيب كلها بمعنى واحد، وقال عبد اللطيف البغدادي في شرح نقد الشعر لقدامة: يقال: فلان يشبب بفلانة، أي ينسب بها، ولتشابههما لا يفرق اللغويون بينهما، وليس ذلك إليهم، قال العلامة عبد القادر بن عمر البغدادي في حاشيته على شرح ابن هشام على الكعبية: إن التشبيب إنما هو ذكر صفات المرأة، وهو القسم الأول من النسيب، فلا يطلق التشبيب على ذكر صفات الناسب ولا على غيره من القسمين الباقيين، والتغزل بمعنى النسيب في الأقسام الأربعة، فيقال لكل منهما تغزل، كما يقال له نسيب، والتغزل: ذكر الغزل، فالغزل غير التغزل والنسيب، وقال عبد اللطيف البغدادي في شرحه على نقد الشعر لقدامة: اعلم أن النسيب والتشبيب والغزل ثلاثتها متقاربة، ولهذا يعسر الفرق بينهما حتى يظن بها أنها واحد، ونحن نوضح لك الفرق، فنقول: إن الغزل هو الأفعال والأحوال والأقوال الجارية بين المحب والمحبوب نفسها، وأما التشبيب فهو الإشادة بذكر المحبوب وصفاته، وإشهار ذلك، والتصريح به، وأما النسيب فهو ذكر الثلاثة أعني حال الناسب والمنسوب به، والأمور الجارية بينهما، فالتشبيب داخل في النسيب، والنسيب: ذكر الغزل، قال قدامة: والغزل إنما هو التصابي والاستهتار بمودات النساء، ويقال في الإنسان إنه غزل: إذا كان متشكلا بالصبوة التي تليق بالنساء وتجانس موافقاتهن بالوجد الذي يجده بهن إلى أن يملن إليه، والذي يميلهن إليه هو الشمائل الحلوة، والمعاطف الظريفة، والحركات اللطيفة، والكلام المستعذب، والمزح المستغرب، قال الشارح المذكور: ينبغي أن يفهم أن الغزل يطلق تارة على الاستعداد بنحو هذه الحال، والتخلق بهذه الخليقة، ويطلق تارة أخرى على الانفعال بهذه الحال، كما يقال: الغضبان، على المستعد للغضب، السريع الانفعال به، وعلى من انفعل له، وخرج به إلى الفعل، فقوله: الغزل إنما هو التصابي، يريد به التخلق والانفعال، وقوله: إذا كان متشكلا بالصبوة، يريد به الاستعداد، انتهى. والتغزل: التكلف له، أي للغزل، وقد يكون بمعنى ذكر الغزل، فالغزل غير التغزل، كما تقدم قريبا. الغزل، ككتف: المتغزل بهن، على النسب، أي ذو غزل، فالمراد بالتغزل هنا ذكر الغزل، لا تكلفه، وقد ذكر تحقيقه في قول قدامة قريبا. وقد غزل، كفرح غزلا. الغزل: الضعيف عن الأشياء الفاتر فيها عن ابن الأعرابي، قال: ومنه رجل غزل لصاحب النساء؛ لضعفه عن غير ذلك. والأغزل من الحمى: ما كانت هكذا في سائر النسخ، والصواب - كما في اللسان - والعرب تقول: أغزل من الحمى، يريدون أنها معتادة للعليل متكررة عليه، فكأنها عاشقة له. وغازل الأربعين: دنا منها، عن ثعلب. والغزال، كسحاب من الظباء: الشادن، وقيل: الأنثى، حين يتحرك ويمشي، وتشبه به الجارية في التشبيب، فيذكر النعت والفعل على تذكير التشبيه، وقيل هو بعد الطلى، أو هو غزال من حين يولد إلى أن يبلغ أشد الإحضار، وذلك حين يقرن قوائمه فيضعها معا ويرفعهما معا، ج: غزلة وغزلان، بكسرهما، كغلمة وغلمان، والأنثى بالهاء، قال شيخنا: وظاهره يوهم أن الغزال خاص بالذكور، وأنه لا

  يقال في الأنثى، وإنما يقال لها ظبية، وهو الذي جزم به طائفة من فقهاء اللغة، ومال إليه الحريري والصفدي وغيرهما وصححوه، والصواب خلافه، فإنهم قالوا في الذكر غزال، وفي الأنثى غزالة، كما نقله الفيومي في المصباح، وغير واحد من الأئمة، فلا اعتداد بما زعموه، وإن قيل إن كلام المصنف ربما يوهم ما زعموه فلا التفات إليه، والله أعلم. وظبية مغزل، كمحسن: ذات غزال، وقد أغزلت. وغزل الكلب، كفرح: فتر، وهو أن يطلبه حتى إذا أدركه وثغا من فرقه انصرف منه ولهي عنه، كذا في الصحاح، وقال ابن الأعرابي: فإذا أحس بالكلب خرق ولصق بالأرض ولهي عنه الكلب وانصرف، فيقال: غزل والله كلبك. الغزالة، كسحابة: الشمس، سميت لأنها تمد حبالا كأنها تغزل، أو الشمس عند طلوعها، يقال: طلعت الغزالة، ولا يقال: غابت الغزالة، ويقال غابت الجونة؛ لأنها اسم للشمس عند غروبها، أو هي الشمس عند ارتفاعها، وفي المحكم: إذا ارتفع النهار، أو هي عين الشمس. أيضا: اسم امرأة شبيب الخارجي، يضرب بها المثل في الشجاعة، نقل أنها هجمت الكوفة في ثلاثين فارسا، وفيها ثلاثون ألف مقاتل فصلت الصبح، وقرأت فيها سورة البقرة، ثم هرب الحجاج ومن معه، وقصتها في كامل المبرد، وهي المرادة في قوله:يقال في الأنثى، وإنما يقال لها ظبية، وهو الذي جزم به طائفة من فقهاء اللغة، ومال إليه الحريري والصفدي وغيرهما وصححوه، والصواب خلافه، فإنهم قالوا في الذكر غزال، وفي الأنثى غزالة، كما نقله الفيومي في المصباح، وغير واحد من الأئمة، فلا اعتداد بما زعموه، وإن قيل إن كلام المصنف ربما يوهم ما زعموه فلا التفات إليه، والله أعلم. وظبية مغزل، كمحسن: ذات غزال، وقد أغزلت. وغزل الكلب، كفرح: فتر، وهو أن يطلبه حتى إذا أدركه وثغا من فرقه انصرف منه ولهي عنه، كذا في الصحاح، وقال ابن الأعرابي: فإذا أحس بالكلب خرق ولصق بالأرض ولهي عنه الكلب وانصرف، فيقال: غزل والله كلبك. الغزالة، كسحابة: الشمس، سميت لأنها تمد حبالا كأنها تغزل، أو الشمس عند طلوعها، يقال: طلعت الغزالة، ولا يقال: غابت الغزالة، ويقال غابت الجونة؛ لأنها اسم للشمس عند غروبها، أو هي الشمس عند ارتفاعها، وفي المحكم: إذا ارتفع النهار، أو هي عين الشمس. أيضا: اسم امرأة شبيب الخارجي، يضرب بها المثل في الشجاعة، نقل أنها هجمت الكوفة في ثلاثين فارسا، وفيها ثلاثون ألف مقاتل فصلت الصبح، وقرأت فيها سورة البقرة، ثم هرب الحجاج ومن معه، وقصتها في كامل المبرد، وهي المرادة في قوله:
  هلا برزت إلى الغزالة في الوغى                      إذ كان قلبك في جناحـي طـائر نقله شيخنا. قلت: والرواية: هلا كررت على غزالة... بل كان قلبك، ومثله قول الآخر:
  أقامت غزالة سوق الضراب                      لأهل العراقين حولا قميطا وقد تحذف لامها، أي لام المعرفة؛ لأنها للمح الأصل، قاله شيخنا. قال أبو نصر: الغزالة: عشبة من السطاح تتفرش على الأرض بورق أخضر، لا شوك فيه ولا أفنان، حلوة، يخرج من وسطها قضيب طويل يقشر فيؤكل، ولها نور أصفر من أسفل القضيب إلى أعلاه، وهي مرعى، يأكلها كل شيء، ومنابتها السهول. الغزالة: فرس محطم بن الأرقم الخولاني. وغزالة الضحى، وغزالاته: أوله، وفي الصحاح والعباب: أولها، يقال: أتيته غزالة الضحى وغزالات الضحى، قال:
  يا حبذا، أيام غيلان، السرى

  ودعوة القوم: ألا هل من فتى
  يسوق بالقوم غزالات الضحى ويقال: جاءنا فلان في غزالة الضحى، وأنشد الجوهري لذي الرمة:
  فأشرفت الغزالة رأس حزوى                      أراقبهم وما أغنـي قـبـالا هكذا في النسخ الصحاح، والصواب في الرواية على ما حققه أبو سهل وأبو زكريا:
  فأشرفت الغزالة رأس حوضى قال الجوهري: ونصب الغزالة على الظرف، قال الصاغاني: أي وقت الضحى، وقال ابن خالويه: الغزالة في بيت ذي الرمة الشمس، وتقديره عنده: فأشرفت طلوع الغزالة، ورأس حزوى: مفعول أشرفت، على معنى علوت، أي علوت رأس حزوى طلوع الشمس، أو بعيد ما تنبسط الشمس وتضحى، أو أولها أي الضحى إلى مد النهار الأكبر بمضي نحو خمس النهار. وغزال شعبان: دويبة، وهو ضرب من الجنادب. قال أبو حنيفة: دم الغزال: نبات كالطرخون حريف يؤكل وهو أخضر، وله عرق أحمر مثل عروق الأرطاة، تخطط الجواري بمائه مسكا في أيديهن حمرا، قال: هكذا أخبرني بعض بني أسد. وغزال، كسحاب: عقبة، وفي الروض للسهيلي: اسم طريق، وهو غير مصروف. قلت: ومنه قول سويد بن عمير الهذلي:
  أفررت لما أن رأيت عدينا                      ونسيت ما قدمت يوم غزال والغزيل، كربيع: جد المكشوح والد قيس، والمكشوح اسمه: هبيرة بن عبد يغوث. ودارة الغزيل لبلحارث بن ربيعة، وقد ذكرت في الدارات. والمغازل: عمد النورج الذي يداس به الكدس، نقله الصاغاني. وسموا غزالا وغزالة، كسحاب وسحابة. ومما يستدرك عليه: في المثل: هو أغزل من امرئ القيس، نقله الجوهري. وفي العباب: وقولهم: أغزل من عنكبوت، هو من النسج، وقولهم: أغزل من فرعل، هو من الغزل بمعنى الخرق، مثل خرق الكلب، وقيل: فرعل: رجل من القدماء، وهو بمعنى: أغزل من امرئ القيس. والتغازل نقله الجوهري، وهو تفاعل من الغزل. وفيفا غزال، وقرن غزال: موضعان، قال كثير:
  أناديك ما حج الحجيج وكبرت                      بفيفا غزال رفقة وأهـلـت

  وقد ذكر في ف-ي-ف. وعبد القادر بن مغيزل، أخذ عن السخاوي والسيوطي. ومنية الغزال، كسحاب: قرية بمصر، من أعمال المنوفية، وقد رأيتها. وغزالة، كسحابة: قرية من قرى طوس، قيل: وإليها نسب الإمام أبو حامد الغزالي، كما صرح به النووي في التبيان، وقال ابن الأثير: إن الغزالي مخففا خلاف المشهور، وصوب فيه التشديد، وهو منسوب إلى الغزال، بائع الغزل، أو الغزال على عادة أهل خوارزم وجرجان كالعصاري إلى العصار، وبسط ذلك السبكي وابن خلكان وابن شهبة. ويقال: هو غزيلها: فعيل بمعنى مفاعل، كحديث وكليم. وتقول: صاحب الغزل أضل ساق مغزل، وضلاله أنه يكسو الناس وهو عريان، كما في الأساس. ومن المجاز: أطيب من أنفاس الصبا إذا غازلت رياض الربا. وهو يغازل رغدا من العيش. وابن غزالة: شاعر جاهلي من تجيب، واسمه ربيعة بن عبد الله، وأمه غزالة بنت قنان، من إياد. والغزال، كسحاب: لقب يعقوب بن المبارك الكوفي. ويحيى بن حكم الغزال: شاعر أندلسي مجيد، مات سنة 250. وعبد الواحد بن أحمد بن غزال: مقرئ. ومحمد بن الحسين بن عين الغزال، كتب عنه أبو الطاهر بن أبي الصقر. وخالد بن محمد بن عبيد الدمياطي ابن عين الغزال، عن بكر بن سهل وغيره. ومحمد بن علي بن داود بن غزال: حافظ مكثر. وأبو عبد الرحمن غزال بن أبي بكر بن بندار الخباز، عن ثابت بن بندار. وأبو البدر محمد بن غزال الواسطي: محدث. وبالتشديد: أحمد بن أيوب المروزي الغزال، ومقاتل بن يحيى السلمي الغزال، وأحمد بن هارون البخاري الغزال: محدثون. وأم غزالة، مشددا: حصن من أعمال ماردة بالأندلس، قاله ياقوت. وأحمد بن محمد بن محمد بن نصر الله بن المغيزل الحموي، سمع من ابن رواحة، مات سنة 687.

##### Türkçe

**غزلت المرأة القطن والكتان وغيرهما**: kadın pamuğu, keteni ve başkalarını eğirdi; onu **تغزله**: şiddetli bir vurma haddiyle eğirir; **غزلا** (eğirme olarak); ve onu ayrıca **اغتزلته** de yaptı; o da **غزل**dir, fetih ile; yani **مغزول** (eğirilmiş). Allah Teâlâ dedi ki: **كالتي نقضت غزلها**; o müzekkerdir; cem‘i **غزول**dur. İbn Sîde dedi ki: Sîbeveyh, örümceğin dokuduğu şeye **غزلا** adını verdi. Ve **ونسوة غزل**: kadınlar (olarak) **غزل**, **كركع** gibi; ve **غوازل**. Cündel b. el-Müsennâ el-Hârisî dedi ki:
  Sanki **الصحصحان الأنجل**’de
  **قطن سخام** (gibi), **بأيادي غزل** (tarafından)
Şu şartla ki **الغزل** burada erkekler de olabilir; çünkü **فعلا** (vezni), müzekkerin **فاعل** cem‘inde, müennesin **فاعلة** cem‘inden daha çoktur.

Ve **المغزل**: mîm’i üç türlü (okunuşlu); Temîm mîm’i kesreler, Kays onu dammeler; sonuncusu onların en azıdır; asıl olan dammedir: kendisiyle eğirilen şey. Sa‘leb üç dili nakletti; aynı şekilde İbn Mâlik de. Ferrâ, **البهي** kitabında dammeyi inkâr etti; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **أغزل**: onu döndürdü. Dedim ki: Ferrâ’nın **البهي** kitabındaki nassı: Araplar bazı harflerde dammeyi ağır buldular da mîm’ini kesrelediler; aslı dammedir; bunlardan: **مصحف** ve **مخدع** ve **مجسد** ve **مطرف** ve **مغزل**; çünkü mana bakımından **أصحف**’tan alınmıştır; yani sahifeler onda toplandı; aynı şekilde **المغزل** de ancak **أغزل**’dendir; yani: eğirildi ve döndürüldü; o da **مغزل**dir. Ve Yahudilerden bir kavme ait bir kitapta: “Üzerinize şu kadar ve şu kadar ve **ربع المغزل**” (vardır); yani kadınlarınızın eğirdiğinin dörtte biri. İbnü’l-Esîr dedi ki: o kesre ile: âlet; fetih ile: eğirme yeri; damme ile: eğirmenin içine konulduğu şey. Ve denildi ki: o, bunlara tahsis edilmiş bir hükümdür.

Ve **المغيزل**: ince bir ip. İbn Sîde dedi ki: onu inceliğinden dolayı **المغزل**e benzetilmiş görüyorum; bunu el-Hurmâzî söyledi. Ve şu beyti okudu:
  Ve içinde olan, beni kınayan kadınlar dedi ki:
  Belki heva, **يوم المغيزل** günü, onu öldürendir.

Ve **مغازلة النساء**: onlarla konuşmak ve onları yoklamak; isim **الغزل**dir, harekeli; ve **غزل غزلا** yaptı; ve onunla **غازلها مغازلة** yaptı. İbn Sîde dedi ki: **الغزل**: kadınlarla eğlenmek; **كالمغزل** gibi; **كمقعد** gibi. Ve şu beyti okudu:
  Kocası musibete uğramış **العبرى** bana der ki:
  Ey Mâlik, **الظعائن** içinde **مغزل** var mı?

Şeyhimiz dedi ki: zahiri, **الغزل**in kadınlarla konuşmak olduğunu gösterir; belki onun manalarındandır. Edeb imamları ve lisan ehli yanında bilinen ise: **الغزل** ve **النسيب**: sevgilinin görünen uzuvlarını övmektir; yahut vuslat ve hicran günlerini anmaktır; yahut bunun benzeri; İbn Reşîk’in **عمدة**’sında olduğu gibi. Bunu bazı genişletmelerle şeyh İbn Hişâm, **شرح الكعبية**’nin evvellerinde genişçe açtı; bitti. Dedim ki: İbn Reşîk’in **العمدة**’daki nassı: **والنسيب والغزل والتشبيب كلها بمعنى واحد**. Abdüllatîf el-Bağdâdî, Kudâme’nin **نقد الشعر**’ine şerhinde dedi ki: “Falan, falanca ile **يشبب** eder” denir; yani onunla **ينسب** eder; ikisinin benzeşmesinden dolayı lugavîler aralarında ayırım yapmazlar; bu onlara ait değildir. Allâme Abdülkâdir b. Ömer el-Bağdâdî, İbn Hişâm’ın **الكعبية** şerhine hâşiyesinde dedi ki: **التشبيب** ancak kadının sıfatlarını anmaktır; o, **النسيب**in birinci kısmıdır; bu sebeple **التشبيب**, ne **الناسب**in sıfatlarını anmaya ne de kalan iki kısımdan başkasına ıtlak olunur. Ve **التغزل** dört kısımda **النسيب** manasınadır; ikisinden her biri için **تغزل** denir; nasıl ki ona **نسيب** denir. Ve **التغزل**: **الغزل**i anmaktır; öyleyse **الغزل** **التغزل** ve **النسيب** değildir. Abdüllatîf el-Bağdâdî, Kudâme’nin **نقد الشعر**’ine şerhinde dedi ki: Bil ki **النسيب** ve **التشبيب** ve **الغزل**in üçü de birbirine yakındır; bunun için aralarındaki fark zorlaşır; hatta onların bir olduğu zannedilir. Biz sana farkı açıklayacağız; deriz ki: **الغزل**: âşık ile mâşuk arasında bizzat cereyan eden fiiller, haller ve sözlerdir. **التشبيب** ise mâşuku ve sıfatlarını anmakla övünmek, bunu ilan etmek ve onu açıkça söylemektir. **النسيب** ise üçünü anmaktır; yani **الناسب**in ve kendisiyle nisbet edilenin hali ve ikisi arasında cereyan eden işler. Öyleyse **التشبيب**, **النسيب**in içindedir; ve **النسيب**: **الغزل**i anmaktır. Kudâme dedi ki: **والغزل إنما هو التصابي والاستهتار بمودات النساء**. Ve insanda “o **غزل**dir” denir; kadınlara yaraşan ve onların muvafakatleriyle cinsleşen bir **صبوة** ile şekillenmiş olduğu zaman; onlarda bulduğu vecd ile, kendisine meyletmelerine kadar. Onları kendisine meylettiren şey: tatlı huylar, zarif meyiller, latif hareketler, tatlı bulunan söz, garip bulunan şaka. Mezkûr şârih dedi ki: anlaşılmalıdır ki **الغزل** bazen bu hal gibi bir istidada ve bu huyla ahlaklanmaya ıtlak olunur; bazen de bu hal ile infiale ıtlak olunur; nasıl ki **الغضبان** denir: öfkeye müstaid olana, onunla çabuk infiale; ve onunla infiale uğrayıp fiile çıkan kimseye. Şu sözü: **الغزل إنما هو التصابي**; bununla ahlaklanmayı ve infiali kasteder. Ve şu sözü: **إذا كان متشكلا بالصبوة**; bununla istidadı kasteder; bitti.

Ve **التغزل**: ona, yani **الغزل**e tekellüftür. Ve **ذكر الغزل** manasında da olabilir; öyleyse **الغزل** **التغزل** değildir; az önce geçtiği gibi. **الغزل** (lafzı), **ككتف**: kendileriyle **متغزل بهن** olanlar; nisbet üzere; yani **ذو غزل**. Öyleyse burada **التغزل** ile murad, **الغزل**i anmaktır; onun tekellüfü değil. Onun tahkiki, Kudâme’nin az önceki sözünde zikredilmiştir. Ve **غزل** etti; **كفرح**: **غزلا**.

**الغزل**: eşyalardan zayıf olan, onlarda gevşek olan; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi ki: bundan: kadınların sahibine (düşkün olana) “adam **غزل**dir”; başka şeye karşı zayıflığından dolayı. Ve hummadan **الأغزل**: bütün nüshalarda böyle idi; doğru olan — **اللسان**’da olduğu gibi — Araplar “hummadan daha **أغزل**” derler; onun hastaya alışık, ona tekrar tekrar geldiğini kastederler; sanki ona âşıktır. Ve **غازل الأربعين**: ona yaklaştı; Sa‘leb’den.

Ve **الغزال**: **كسحاب**; ceylanlardan: **الشادن**. Ve denildi ki: dişi; hareket edip yürüdüğü zaman. Ve teşbîbde cariye ona benzetilir; teşbihin müzekkerliği üzere vasıf ve fiil müzekker olarak zikredilir. Ve denildi ki: o, **الطلى**’dan sonradır. Yahut o, doğduğu andan, **أشد الإحضار**a ulaşıncaya kadar **غزال**dır; bu da, ayaklarını birbirine yaklaştırıp ikisini birlikte koyduğu ve ikisini birlikte kaldırdığı zamandır. Cem‘i: **غزلة** ve **غزلان**; ikisi de kesre ile; **غلمة** ve **غلمان** gibi. Dişisi **بالهاء** iledir. Şeyhimiz dedi ki: zahiri, **الغزال**ın erkeklere mahsus olduğunu vehmettirebilir; ve onun…

Dişi hakkında söylenir; ona ancak **ظبية** denir. Bu, lugat fıkhı âlimlerinden bir topluluğun kesin hüküm verdiği, **الحريري**’nin, **الصفدي**’nin ve başkalarının da meylettiği ve sahih saydığı görüştür. Doğrusu bunun tersidir; çünkü onlar erkekte **غزال** dediler, dişide de **غزالة**; bunu **الفيومي**’nin **المصباح**’ta naklettiği gibi, imamlardan birden fazlası da (nakletmiştir). O hâlde onların iddia ettiklerine itibar yoktur. Eğer “musannifin sözü belki onların iddia ettiğini vehmettirebilir” denilirse, ona iltifat edilmez. Allah daha iyi bilir.

**وظبية مغزل**; **محسن** gibi: **غزال** sahibi (olan); ve **أغزلت**.

**غزل الكلب**; **فرح** gibi: gevşedi. Bu, onu aramasıdır; nihayet ona yetiştiğinde, korkusundan meledi; ondan dönüp ayrılır ve ondan oyalanıp vazgeçer. **الصحاح**’ta böyledir. **ابن الأعرابي** dedi ki: Köpeği hissedince delinir (kaçacak yer arar) ve yere yapışır; köpek ondan oyalanıp vazgeçer ve döner. Denir ki: Vallahi köpeğin **غزل** etti.

**الغزالة**; **سحابة** gibi: güneş. Sanki eğiriyormuş gibi ipler uzattığı için böyle adlandırıldı; yahut doğuşu sırasında güneş. Denir: **طلعت الغزالة**; denmez: **غابت الغزالة**. Denir: **غابت الجونة**; çünkü o, batışı sırasında güneşin adıdır. Yahut o, yükselişi sırasında güneştir. **المحكم**’de: gündüz yükseldiğinde; yahut o, güneşin bizzat kendisidir.

Yine: **شبيب الخارجي**’nin karısının adı; cesarette onunla darbımesel yapılır. Nakledildiğine göre o, otuz süvariyle Kûfe’ye baskın yaptı; orada otuz bin savaşçı varken sabah namazını kıldı ve orada **سورة البقرة**’yi okudu; sonra **الحجاج** ve onunla olanlar kaçtı. Kıssası **كامل المبرد**’dedir. Ve şu sözde murad edilen odur:
  **هلا برزت إلى الغزالة في الوغى                      إذ كان قلبك في جناحـي طـائر**
Bunu şeyhimiz nakletti. Dedim ki: Rivayet: **هلا كررت على غزالة... بل كان قلبك**; ve bunun benzeri diğerinin sözü:
  **أقامت غزالة سوق الضراب                      لأهل العراقين حولا قميطا**

Lâm’ı da hazfedebilir; yani marifelik lâm’ını; çünkü aslın ima edilmesi içindir; bunu şeyhimiz söyledi.

**أبو نصر** dedi ki: **الغزالة**: düz yerlerden bir ot; yeşil yaprakla yere yayılır; onda ne diken vardır ne dallar; tatlıdır. Ortasından uzun bir çubuk çıkar; soyulur da yenir. Çubuğun altından üstüne kadar sarı bir çiçeği vardır. O bir mer’adır; her şey onu yer. Bitme yerleri düzlüklerdir.

**الغزالة**: **محطم بن الأرقم الخولاني**’nin atı.

**غزالة الضحى** ve **غزالاته**: onun evveli. **الصحاح** ve **العباب**’da: onun evveli. Denir: **أتيته غزالة الضحى وغزالات الضحى**. Dedi ki:
  **يا حبذا، أيام غيلان، السرى**

  **ودعوة القوم: ألا هل من فتى**
  **يسوق بالقوم غزالات الضحى**

Ve denir: Falan bize **غزالة الضحى**’da geldi. **الجوهري** **ذي الرمة**’den şu beyti inşad etti:
  **فأشرفت الغزالة رأس حزوى                      أراقبهم وما أغنـي قـبـالا**

Sahih nüshalarda böyledir; doğrusu ise, **أبو سهل** ve **أبو زكريا**’nın tahkik ettiği üzere rivayette:
  **فأشرفت الغزالة رأس حوضى**

**الجوهري** dedi ki: **الغزالة**’yi zarf olarak nasb etti. **الصاغاني** dedi ki: yani kuşluk vakti. **ابن خالويه** dedi ki: **ذي الرمة**’nin beytindeki **الغزالة** güneştir; onun yanındaki takdiri: **فأشرفت طلوع الغزالة**. Ve **رأس حزوى**: **أشرفت**’in mef’ûlüdür; “yükseldim” manası üzere; yani **رأس حزوى**’ya yükseldim, güneşin doğuşu (ile); yahut güneşin yayılıp kuşluk yaptığı zamandan uzak (bir vakitte); yahut onun evveli, yani kuşluktan, gündüzün daha büyük uzamasına kadar; gündüzün yaklaşık beşte birinin geçmesiyle.

**غزال شعبان**: küçük bir hayvancık; çekirgelerin bir türüdür.

**أبو حنيفة** dedi ki: **دم الغزال**: tarhuna benzer bir bitki; keskin (acımsı)dır; yenir ve yeşildir. **الأرطاة**’nın damarları gibi kırmızı bir damarı vardır. Cariyeler onun suyuyla ellerinde kırmızı misk (gibi) çizgiler çizerler. Dedi ki: Bana **بني أسد**’den bazısı böyle haber verdi.

**غزال**; **سحاب** gibi: bir geçit. **الروض**’da, **السهيلي**’ye göre: bir yolun adı; ve gayr-i munsarıftır. Dedim ki: Ondandır **سويد بن عمير الهذلي**’nin sözü:
  **أفررت لما أن رأيت عدينا                      ونسيت ما قدمت يوم غزال**

**الغزيل**; **ربيع** gibi: **المكشوح**’un dedesi, **قيس**’in babası. **المكشوح**’un adı: **هبيرة بن عبد يغوث**.

**دارة الغزيل**: **بلحارث بن ربيعة**’nindir; ve **الدارات** içinde zikredilmiştir.

**المغازل**: harmanın dövüldüğü **النورج**’un direkleri; bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve **غزال** ve **غزالة** diye adlandırdılar; **سحاب** ve **سحابة** gibi.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: Meselde: O, **امرئ القيس**’ten daha **أغزل**’dir; bunu **الجوهري** nakletti. **العباب**’da: Onların sözü: **أغزل من عنكبوت**; o, dokumadandır. Ve onların sözü: **أغزل من فرعل**; o, **الغزل**’dendir, “delinme” manasıyla; köpeğin delinmesi gibi. Ve denildi ki: **فرعل**: eskilerden bir adamdır; ve manası: **أغزل من امرئ القيس**.

**التغازل**’i **الجوهري** nakletti; o, **الغزل**’den tefâ’uldür.

Ve **فيفا غزال** ve **قرن غزال**: iki yerdir. **كثير** dedi ki:
  **أناديك ما حج الحجيج وكبرت                      بفيفا غزال رفقة وأهـلـت**

Ve **ف-ي-ف**’te zikretmiştir. Ve Abdülkādir b. Muğayzil; Sehâvî ve Süyûtî’den aldı. Ve **منية الغزال**, **سحاب** gibi: Mısır’da bir köy; Menûfiyye amellerindendir; onu gördüm. Ve **غزالة**, **سحابة** gibi: Tûs köylerinden bir köy; denildi ki: İmam Ebû Hâmid el-Gazâlî ona nisbet edilmiştir; Nevevî bunu **التبيان**’da açıkça söylemiştir. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الغزالي** (hafifletilmiş) meşhurun hilâfınadır; onda şeddeli söyleyişi doğru buldu; o, **الغزال**’a mensuptur: **الغزل** satıcısı; yahut Hârizm ve Cürcân ehlinin âdeti üzere **الغزال** (diye), tıpkı **العصاري**’nin **العصار**’a (nisbeti) gibi. Bunu Sübkî, İbn Hallikân ve İbn Şehbe genişçe anlattı. Ve denilir: o, **غزيلها**’dır: **فعيل** vezninde, **مفاعل** mânâsında; **حديث** ve **كليم** gibi. Ve dersin ki: **صاحب الغزل** (ip eğirme sahibi) **ساق مغزل**’i (iğ milini) daha çok saptırır; onun sapması, insanları giydirmesi hâlde kendisinin çıplak olmasıdır; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve mecazdan: **أطيب من أنفاس الصبا إذا غازلت رياض الربا**. Ve o, yaşayıştan bir bolluğu **يغازل** eder. Ve **ابن غزالة**: Tücîb’den câhiliye şairi; adı Rabîa b. Abdullâh’tır; annesi, İyâd’dan, Kinân kızı **غزالة**’dır. Ve **الغزال**, **سحاب** gibi: Kûfeli Ya‘kūb b. el-Mübârek’in lakabıdır. Ve Yahyâ b. Hakem **الغزال**: iyi bir Endülüs şairi; 250 yılında öldü. Ve Abdülvâhid b. Ahmed b. Gazâl: kurrâ. Ve Muhammed b. el-Hüseyn b. Ayn **الغزال**; ondan Ebû’t-Tâhir b. Ebî’s-Sakr yazdı. Ve Hâlid b. Muhammed b. Ubeyd ed-Dimyâtî, İbn Ayn **الغزال**; Bekr b. Sehl ve başkalarından. Ve Muhammed b. Alî b. Dâvûd b. Gazâl: çok rivayet eden hâfız. Ve Ebû Abdirrahmân Gazâl b. Ebî Bekr b. Bendâr el-Habbâz; Sâbit b. Bendâr’dan. Ve Ebû’l-Bedr Muhammed b. Gazâl el-Vâsıtî: muhaddis. Ve şedde ile: Ahmed b. Eyyûb el-Mervezî **الغزال**, Mukātil b. Yahyâ es-Sülemî **الغزال**, Ahmed b. Hârûn el-Buhârî **الغزال**: muhaddislerdir. Ve **أم غزالة**, şeddeli: Endülüs’te Mârida amellerinden bir hisar; Yâkūt söyledi. Ve Ahmed b. Muhammed b. Muhammed b. Nasrullâh b. el-Muğayzil el-Hamevî; İbn Revâha’dan semâ etti; 687 yılında öldü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

غَزَلَتِ القُطْنَ
1 غَزَلَتِ القُطْنَ ذ , (S, MA, O, K,) and الكَتَّانَ وَغَيْرَهُمَا, (TA,) or الصُّوفَ وَنَحْوَهُ, (Msb,) aor. غَزِلَ (S, O, Msb, K,) inf. n. غَزْلٌ, (S, MA, O, KL,) She spun the cotton, (MA, KL, PS,) and the flax, &c., (TA,) or the wool, and the like; (Msb;) and ↓ اغتزلتهُ signifies the same. (S, K.) -A2- غَزِلَ, (S, O, K, TA,) aor. غَزَلَ , (K, TA,) inf. n. غَزَلٌ, (S, O, TA,) He talked, and acted in an amatory and enticing manner, with a woman, or with women; he practised غَزَل [meaning as expl. below, i. e. the talk, and actions, and circumstances, occurring between the lover and the object of love; &c.]. (S, * O, * K, * TA.) -A3- And غَزِلَ is also said of a dog, meaning He flagged, or became remiss, in the pursuit of a young gazelle; i. e., when he had come up to it, the latter uttered a cry by reason of its fright, whereupon he turned away from it, (S, O, K, TA,) and became diverted; (S, O, TA;) or, as IAar says, when it became sensible of the presence of the dog, it became confounded, or perplexed, and clave to the ground, and he (the dog) became diverted from it, and turned away: (TA:) or he was confounded, or perplexed, in pursuing a young gazelle, by its uttering a cry in his face when he came up to it. (Meyd in explanation of a prov.: see أَغْزَلُ, below.)

غَازَلَهَا
3 غَازَلَهَا ذ , (S, MA, TA,) inf. n. مُغَازَلَةٌ, (S, O, K, TA,) He talked with her, (S, O, * K, * TA,) and acted in an amatory and enticing manner with her; (S, TA;) and in like manner one says of a woman with a man: (S:) or he played, or sported, [or dallied, or wantoned,] and held amorous talk, with her. (MA.) ― -b2- [Hence,] one says, أَطْيَبُ مِنْ أَنْفَاسِ الصَّبَا اـِذَا غَازَلَتْ رِيَاضَ الربا (tropical:) [More pleasant, or delightful, than the breaths of the east wind (which is to the Arabs like the zephyr to us) when it has wantoned with the meadows of الربا, (app. الرُّبَا, the name of a place, mentioned in the K in art. ربو, there written الرُّبَى, and in the TA in that art. said to occur in poetry,) so as to have brought with it the odours of flowers]. (K.) And هُوَ يُغَازِلُ رَغَدًا مِنَ العَيْشِ (tropical:) [app. meaning He plays the wanton with ampleness and easiness and pleasantness of the means of subsistence]. (TA.) ― -b3- And غازل الأَرْبَعِينَ (assumed tropical:) He approached [the age of] forty [years]. (Th, K.)

اغزل
4 اغزل ذ , (K,) or اغزلت, (S, O,) He, or she, turned round, or made to revolve, [or rather twirled,] the مِغْزَل [or spindle]: (S, O, K:) [or so اغزل المغزلَ, or اغزلتهُ, for] one says of the مغزل [or spindle], أُغْزِلَ, i. e. it was turned round [or twirled]. (Fr, S.) ― -b2- اغزلت She (a gazelle) had a young one. (S, O. [See غَزَالٌ.])

تغزّل
5 تغزّل ذ He affected, or attempted, as a selfimposed task, (تَكَلَّفَ,) what is termed غَزَل [meaning as expl. below, i. e. the talk, and actions, and circumstances, occurring between the lover and the object of love; &c.]. (S, O, K, TA.) ― -b2- And sometimes it means He made mention, or spoke, [generally in verse,] of what is termed غَزَل. (TA.) [See also شَبَّبَ, inf. n. تَشْبِيبٌ; and نَسَبَ, inf. n. نَسِيبٌ.] One says, تغزّل بِالمَرْأَةِ meaning He mentioned the woman [in amatory language, as an object of love,] in his poetry. (TA in art. غنى.)

تغازلوا
6 تغازلوا ذ [They talked, and acted in an amatory and enticing manner; or they played, sported, dallied, or wantoned, and held amorous talk; one with another: see 3]: (S, O:) from الغَزَلُ [q. v.]. (TA.)

8 اـِغْتَزَلَ see 1, first sentence.

غَزْلٌ
غَزْلٌ ذ , applied to cotton, (S, O, K, TA,) and flax, &c., (TA,) or wool, and the like, (Msb,) i. q. مَغْزُولٌ [i. e. Spun]: (S, O, Msb, K, TA:) [or rather spun thread, or yarn of any kind; for] it is an inf. n. used as a subst.: (Msb:) of the masc. gender: pl. غُزُولٌ. (TA.) ― -b2- And accord. to ISd, The web of the spider. (TA.) ― -b3- And غَزْلُ النَبَاتِ is applied in Egypt to The sort of food called اـِطْرِيَة. (TA in art. طرو, q. v.)

غِزْلُ نِسَآءٍ
غِزْلُ نِسَآءٍ ذ A follower and lover of women; as also نِسَآءٍ ↓ غِزِّيلُ: (JK:) [or both may be rendered one who talks, and acts in an amatory and enticing manner; or who plays, sports, dallies, or wantons, and holds amorous talk; with women:] ↓ غِزِّيلٌ is of the measure فِعِّيلٌ in the sense of the measure مُفَاعِلٌ; like حِدِّيثٌ and كِلِّيمٌ. (TA.)

غَزَلٌ
غَزَلٌ ذ , as expl. by 'Abd-El-Muttalib El-Baghdلdee, in his Exposition of the نَقْدُ الشِعْرِ of Kudلmeh, signifies The talk, and actions, and circumstances, occurring between the lover and the object of love; differing somewhat from تَشْبِيبٌ, which is a celebrating of the person and qualities of the beloved; and from نَسِيبٌ, which is a mentioning of the state, or condition, of the نَاسِب [himself], and of the object of the نَسِيب, and of all the affairs, or events, occurring between them two, [in the prelude of an ode,] thus including the meaning of تَشْبِيبٌ, and being a mentioning of غَزَل: accord. to Kudلmeh, it signifies an inclining to foolish and youthful conduct, or a manifesting of passionate love, and becoming notorious for affections to women: (TA:) or it is the subst. from 3 [as such signifying talk, and amatory and enticing conduct, with women; or play, sport, dalliance, or wanton conduct, and amorous talk, with women]; (S, K;) as also ↓ مَغْزَلٌ: (K:) or play, sport, or diversion, with women: (ISd, TA:) or the talk of young men and [or with] young women: (Msb:) or, accord. to the leading authorities in polite literature, and those who have made the language to be their study, [or rather accord. to a loose and post-classical usage,] it signifies, like نَسِيبٌ, praise of what are apparent of the menbers of the object of love: or the mention of the days of union and of disunion: or the like thereof. (MF.)

غَزِلٌ
غَزِلٌ ذ [is, by, rule, the part. n. of غَزِلَ, as such signifying Talking, and acting in an amatory and enticing manner, with a woman, or with women; &c.: but it is said that it] signifies صَاحِبُ غَزَلٍ; (S, O;) or مُتَغَزِّلٌ بِالنِّسَآءِ; (K, TA;) by which is here meant making mention, or speaking, or one who makes mention, or who speaks, [generally in verse,] of what is termed غَزَل [signifying as expl. above, i. e. the talk, and actions, and circumstances, occurring between the lover and the object of love; &c.]; thus used as being a possessive epithet, [not as a part. n. of غَزِلَ, because this differs in meaning from تَغَزَّلَ,] i. e. it signifies [properly] ذُوغَزَلٍ: (TA:) or it means displaying amorous gestures or behaviour, and foolish and youthful conduct such as is suitable to women, with the love, or passionate love, that he experiences for them, in order that they may incline to him: (Kudلmeh, TA:) or it is applied to a man as meaning a companion of women because of his lacking strength to be otherwise: from what here follows. (IAar, TA.) ― -b2- Lacking strength, or ability, to perform, or accomplish, things; (IAar, K, TA;) remiss, or languid, in respect to them. (IAar, TA.)

غَزُلِىٌّ
غَزُلِىٌّ ذ [Of, or relating to, spun thread, or yarn;] the rel. n. from غَزْلٌ used as a subst. (Msb.)

غَزَالٌ
غَزَالٌ ذ A young gazelle, وَلَدُ ظَبْيَةٍ: (Msb:) or a شَادِن [or young gazelle], (T, S, O, Msb, K, TA,) or, as some say, the female, (TA, [but see what follows,]) when it becomes active, or in motion, (T, S, O, Msb, K, TA.) and walks; (T, Msb, K, TA;) to which the girl, or young woman, is likened in [the commencing of an ode by what is termed] التَّشْبِيب, wherefore the epithet and the verb [therein] are made mase.; (TA;) after the becoming a ثَنِىّ [q. v.]: (T, Msb:) or in the stage after that in which he is termed طَلًا [q. v.]: (AHلt, Msb, TA:) or from the time of his birth until he attains to the most vehement running; (K, TA;) which is when he puts his legs together, [app. meaning his fore legs together and so his hind legs,] and puts them down together and raises them together: (TA:) or i. q. ظَبْىٌ [i. e. a gazelle, of any age]: (M in art. ظبى: for الظَّبْىُ is there expl. as meaning الغَزَالُ: [but this seems to be a loose rendering:]) the female is called ↓ غَزَالَةٌ; (Msb, MF, TA;) though it seems from what is said in the K [&c.] that الغَزَالُ is applied peculiarly to the male, and that the female is called only ظَبْيَةٌ, as several of the lexicologists have decisively asserted: (MF, TA:) the pl. [of pane.] is غِزْلَةٌ and [of mult.] غِزْلانٌ. (S, O, Msb, K.) -A2- غَزَالُ شَعْبَانَ A certain insect (دُوَيْبَّةٌ), (K, TA,) a species of the [locusts, or locust-like insects, called] جَنَادِب [pl. of جُنْدَبٌ]. (TA.) -A3- دَمُ الغَزَالِ A certain plant, resembling the طَرْخُون [or tarragon], (O, K,) which is eaten, (O,) burning, or biting, to the tongue, (O, K,) green, and having a red root, like the roots of the أَرْطَاة [n. un. of أَرْطًى, q. v.], (O,) with the juice of which girls, or young women, make red streaks like bracelets upon their arms: (O, K:) thus AHn was informed by some one or more of the Benoo-Asad: (O:) and Aboo-Nasr says, it is of the [kind called] ذُكُور. [See also دَمُ الغَزَالِ and دَمُ الغِزْلَانِ and دُمْيَةُ الغِزْلَانِ voce دمٌ in art. دمو or دمى; and see likewise عَنْدَمٌ.]

غَزَالَةٌ
غَزَالَةٌ ذ fem. of غَزَالٌ, q. v. -A2- الغَزَالَةُ, also, signifies The sun; (S, O, K;) because it extends [what resemble] cords, [meaning its rays,] as though it were spinning: (K:) or the sun when rising; (Msb, K;) [therefore] one says طَلَعَتِ الغَزَالَةُ, but not غَرَبَتِ الغَزَالَةُ: (TA:) or the sun when high: (M, * K, TA:) or the عَيْن [meaning the disk, or, as it sometimes means, the rays, or beams,] of the sun. (K.) ― -b2- And غَزَالَةُ الضُّحَى means, (S, O, K,) as also غَزَالَاتُهُ, (K,) [or غَزَالَاتُهَا,] The beginning of the ضُحَى [or early part of the forenoon, after sunrise]; (S, O, K;) [whence] one says, جَآءَ فِى غَزَالَةِ الضُّحَى [He came in the beginning of the ضُحَى]; and Dhu-r-Rummeh uses الغَزَالَةَ, in the accus. case, as an adv. n., (S, O,) meaning in the time [or in the beginning] of the ضُحَى; (O;) or, accord. to IKh, this is for طُلُوعَ الغَزَالَةِ, meaning at the rising of the sun: (TA:) or the meaning of the phrases first mentioned in this sentence is after, or a little after, (accord. to different copies of the K,) the spreading of the son, [i. e. of the sunshine,] and its entrance upon the ضُحَى: or the first part of the ضُحَى, until the passing away of a fifth (or about a fifth, TA) of the day. (K.) -A3- Also (i. e. الغَزَالَةُ) A certain herb, (Aboo-Nasr. O, K,) of the [kind called] سُطَّاح, spreading upon the ground, with green leaves, having no thorns nor broaches; from the middle whereof comes forth a tall قَضِيب [or shoot], which is peeled and eaten, (Aboo-Nasr, O,) and it is sweet, (Aboo-Nasr, O, K,) and has yellow blossoms from its bottom to its top: and it is a pasture: (Aboo-Nasr, O:) every thing [i. e. animal] eats it: (Aboo-Nasr, O, K;) and the places of its growth are the plain, or soft, tracts. (Aboo-Nasr, O)

غَزَّالٌ
غَزَّالٌ ذ A vender [and a spinner] of غَزْل [i. e. thread,. or gave]. (TA.)

غِزِّيلٌ
غِزِّيلٌ ذ ; see غِزْلُ نِسَآءٍ, in two places.

غَازِلٌ
غَازِلٌ ذ [act. part. n. of غَزَلَ; Spinning]. The pls. غُزَّلٌ and غَوَازِلُ are applied as epithets to women: (K, TA:) but the former is also applied to men, and is of a measure more usual as that of the pl. of the mase. act. part. n. than of the fem. (TA.)

أَغْزَلُ مِنْ عَنْكَبُوتٍ
أَغْزَلُ مِنْ عَنْكَبُوتٍ ذ , from the act of spinning, (Meyd,) or from the act of weaving [the web], (O.) is a prov. [meaning More practised, or skilled, in weaving than a spider]: and so مِنْ سُرْفَةٍ [than a سُرْفَة, q. v.]. (Meyd.) ― -b2- And one says also, أَغْزَلُ مِنِ امْرِئِ القَيْسِ, (S, Meyd, O,) likewise a prov., meaning [More practised, or skilled,] in the celebrating of the person and qualities of the beloved in verse [than Imra-el-Keys]. (Meyd.) ― -b3- And [hence,] أَغْزَلُ مِنَ الحُمَّى (assumed tropical:) [More frequent in visiting, or more habitual, and more recurrent, than the fever]; a saying of the Arabs, by which they mean that it [the fever] is a frequent visiter of the sick person, recurrent to him; as though passionately loving him: thus, correctly, as in the L: in the K it is said that الأَغْزَلُ applied to the fever (الحُمَّى [though this is fem.]) means such as is a frequent visiter of the sick person; recurrent. (TA.) ― -b4- And أَغْزَلُ مِنْ فُرْعُلٍ [More confounded and perplexed than a young one of the hyena]; from الغَزَلُ as signifying “ the being confounded and perplexed ” like as is the dog (Meyd, O, K) when pursuing the young gazelle; for it may be that the فرعل becomes in the like state in pursuing the object of its chase: (Meyd:) or فرعل was a man of ancient times, and this saying (which is a prov., Meyd) is like أَغْزَلُ مِنِ امْرِئِ القَيْسِ. (Meyd, O, TA.)

مَغْزَلٌ
مَغْزَلٌ ذ : see مِغْزَلٌ, in two places: -A2- and see also غَزَلٌ, latter half.

مُغْزَلٌ
مُغْزَلٌ ذ : see مِغْزَلٌ, in three places.

مُغْزِلٌ
مُغْزِلٌ ذ A doe gazelle having a young one. (K.)

مِغْزَلٌ
مِغْزَلٌ ذ and ↓ مُغْزَلٌ (Fr, Th, S, O, Msb, K) and ↓ مَغْزَلٌ, (Th, O, K,) the first as pronounced by [the tribe of] Temeem, the second as pronounced by [that of] Keys, and the last the most rare, (TA,) or the second as pronounced by Temeem, (Msb,) A spindle; i. e. the thing with which one spins: (S, MA, O, Msb, K. KL:) Fr says that ↓ مُغْزَلٌ is the original form, from أُغْزِلَ “ it was made to turn round ” or “ revolve ” [or “ was twirled ”]; (S, TA;) but the dammeh was deemed by the Arabs difficult of pronunciation, and therefore they said مِغْزَلٌ, and in like manner مِصْحَفٌ and مِخْدَعٌ and مِجْسَدٌ and مِطْرَفٌ: accord. to IAth, مِغْزَلٌ signifies the instrument [with which one spins]; and ↓ مَغْزَلٌ, the place of the غَزْل [which means the act of spinning and the span thread or yard]; and ↓ مُغْزَلٌ, the place in which (فِيهِ [or this may here mean upon which]) the غَزْل [i. e. spun thread or yarn] is put: (TA:) pl. مَغَازِلُ. (MA.) أَعْرى مِنْ مِغْزَلٍ is a prov. [meaning More naked than a spindle]. (Meyd.) And one says, صَاحِبُ الغَزَلِ أَضَلُّ مِنْ سَاقِ مِغْزَلٍ [The practiser of the talk and actions &c. usual between the lover and the object of love is more erring than the shank (i. e. pin) of a spindle), of which the error is its [aiding in] clothing mankind while it is [itself] naked. (A, TA.) ― -b2- It is said in a book of certain of the Jews, عَلَيْكُمْ كَذَا وَكَذَا وَرُبْعُ المِغْزَلِ, meaning [I pon you lie as due from you such and such things and) the fourth part of what your women have spun. (TA.) ― -b3- And [the pl.] مَغَازِلُ signifies The عَمَد (O) or عُمُد (K) [app. meaning the upright wooden supports of the seat] of the [machine called] نَوْرَج [q. v.] with which the reaped grain heaped together is thrashed. (O, K.)

مِغْزَلِىٌّ
مِغْزَلِىٌّ ذ (MA) and ↓ مَغَازِلِىٌّ (S and K voce مِصْرَمٌ) A parer of spindles. (MA.)

مُغَيْزِلٌ
مُغَيْزِلٌ ذ A slender cord (حَبْلٌ دَقِيقٌ) [so in copies of the K, and in the CK, but in the latter المُغْتَزَلُ is put for المُغَيْزِلُ: in my MS. copy of the K, المُغَيْزِلُ جَبَلٌ دَقِيقٌ, and this I think to be the correct reading. meaning El-Mugheyzil is a certain slender mountain]: ISd says, I think it to be likened to the مِغْزَل, because of its slenderness; adding that El-Hirmلzee has mentioned it. (TA. [A verse cited by El-Hirmلzee is there given as an ex.; mentioning the day of المُغَيْزِل, app. as the day of the separation of a lover from his beloved; and it is a common custom of the Arabs to call the day of an event the day of the place where it occurred.])

مَغَازِلِىٌّ
مَغَازِلِىٌّ ذ : see مِغْزَلِىٌّ.

##### Türkçe

**غَزَلَتِ القُطْنَ**
1 **غَزَلَتِ القُطْنَ** ذ , (S, MA, O, K,) ve **الكَتَّانَ وَغَيْرَهُمَا**, (TA,) yahut **الصُّوفَ وَنَحْوَهُ**, (Msb,) muzâri‘i **غَزِلَ** (S, O, Msb, K,) mastarı **غَزْلٌ**, (S, MA, O, KL,) O, pamuğu eğirdi, (MA, KL, PS,) ve keteni, vb., (TA,) yahut yünü ve benzerini; (Msb;) ve ↓ **اغتزلتهُ** aynı şeyi ifade eder. (S, K.) -A2- **غَزِلَ**, (S, O, K, TA,) muzâri‘i **غَزَلَ** , (K, TA,) mastarı **غَزَلٌ**, (S, O, TA,) O, bir kadınla yahut kadınlarla, âşıkâne ve cezbedici bir tarzda konuştu ve davrandı; **غَزَل** icra etti [aşağıda açıklandığı üzere, yani âşık ile sevilen nesne arasında vuku bulan konuşma, fiiller ve hâller; vb.]. (S, * O, * K, * TA.) -A3- Ve **غَزِلَ** köpek hakkında da söylenir; mânâsı: genç bir ceylanın peşine düşmede gevşedi yahut ihmalkâr oldu; yani ona yetiştiğinde, o (ceylan) korkusundan bir çığlık attı; bunun üzerine ondan yüz çevirdi, (S, O, K, TA,) ve oyalanıp başka şeye yöneldi; (S, O, TA;) yahut IAar’ın dediği gibi, köpeğin varlığını hissedince (ceylan) şaşırdı yahut bocaladı ve yere yapıştı; o (köpek) de ondan oyalanıp başka şeye yöneldi ve yüz çevirdi: (TA:) yahut ona yetiştiğinde yüzüne karşı bir çığlık atması sebebiyle, genç bir ceylanı kovalamada şaşırdı yahut bocaladı. (Meyd bir darbımeselin açıklamasında: aşağıda **أَغْزَلُ**’e bak.)

**غَازَلَهَا**
3 **غَازَلَهَا** ذ , (S, MA, TA,) mastarı **مُغَازَلَةٌ**, (S, O, K, TA,) O, onunla konuştu, (S, O, * K, * TA,) ve onunla âşıkâne ve cezbedici bir tarzda davrandı; (S, TA;) ve aynı şekilde bir kadının bir erkekle (yapması) hakkında da söylenir: (S:) yahut onunla oynadı yahut eğlendi, [yahut cilveleşti yahut şehvetli şakalaştı,] ve onunla âşıkâne konuşma yaptı. (MA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] şöyle denir: **أَطْيَبُ مِنْ أَنْفَاسِ الصَّبَا اـِذَا غَازَلَتْ رِيَاضَ الربا** (mecaz:) [**الصَّبَا**’nın nefeslerinden (Araplara göre bize göreki meltem gibi olan doğu rüzgârının esintilerinden) daha hoş yahut daha lezzetli; **الربا**’nın çayırlarıyla cilveleştiğinde (görünüşe göre **الرُّبَا**, bir yer adı; K’da ربو maddesinde orada **الرُّبَى** yazılı; TA’da o maddede şiirde geçtiği söylenir) öyle ki çiçek kokularını onunla getirmiş olur]. (K.) Ve **هُوَ يُغَازِلُ رَغَدًا مِنَ العَيْشِ** (mecaz:) [görünüşe göre mânâsı: geçim vasıtalarının bolluğu, kolaylığı ve hoşluğu ile cilveleşir]. (TA.) ― -b3- Ve **غازل الأَرْبَعِينَ** (varsayılan mecaz:) Kırk [yaşına] yaklaştı. (Th, K.)

**اغزل**
4 **اغزل** ذ , (K,) yahut **اغزلت**, (S, O,) O (erkek) yahut o (dişi), **مِغْزَل**’i [yahut iği] döndürdü yahut döndürttü, [daha doğrusu çevirdi]; (S, O, K:) [yahut **اغزل المغزلَ** yahut **اغزلتهُ** böyledir; zira] **مغزل** [yahut iğ] hakkında **أُغْزِلَ** denir; yani döndürüldü [yahut çevrildi]. (Fr, S.) ― -b2- **اغزلت** O (ceylan) yavrusu oldu. (S, O. [**غَزَالٌ**’a bak.])

**تغزّل**
5 **تغزّل** ذ O, **غَزَل** diye adlandırılan şeyi (تَكَلَّفَ) yapmacık olarak üstlendi yahut yapmaya kalkıştı [aşağıda açıklandığı üzere, yani âşık ile sevilen nesne arasında vuku bulan konuşma, fiiller ve hâller; vb.]. (S, O, K, TA.) ― -b2- Ve bazen şu mânâya gelir: **غَزَل** diye adlandırılan şeyi zikretti yahut ondan söz etti, [genellikle şiirde]. (TA.) [Ayrıca **شَبَّبَ**, mastarı **تَشْبِيبٌ**; ve **نَسَبَ**, mastarı **نَسِيبٌ**’e de bak.] **تغزّل بِالمَرْأَةِ** denir; mânâsı: şiirinde kadını [âşıkâne bir dille, sevilen nesne olarak] zikretti. (TA, غنى maddesinde.)

**تغازلوا**
6 **تغازلوا** ذ [Birbirleriyle âşıkâne ve cezbedici bir tarzda konuştular ve davrandılar; yahut birbirleriyle oynadılar, eğlendiler, cilveleştiler yahut şehvetli şakalaştılar ve âşıkâne konuşma yaptılar: 3’e bak]: (S, O:) **الغَزَلُ**’den [bk.]. (TA.)

8 **اـِغْتَزَلَ** 1’in ilk cümlesine bak.

**غَزْلٌ**
**غَزْلٌ** ذ , pamuğa uygulanır, (S, O, K, TA,) ve ketene, vb., (TA,) yahut yüne ve benzerine, (Msb,) **مَغْزُولٌ** ile aynı mânâdadır [yani: eğrilmiş]: (S, O, Msb, K, TA:) [yahut daha doğrusu her türden eğrilmiş iplik; zira] bir mastardır, isim olarak kullanılır: (Msb:) müzekker cinstendir: çoğulu **غُزُولٌ**. (TA.) ― -b2- Ve ISd’ye göre: örümceğin ağı. (TA.) ― -b3- Ve **غَزْلُ النَبَاتِ** Mısır’da **اـِطْرِيَة** denilen yiyecek türüne uygulanır. (TA, طرو maddesinde, bk.)

**غِزْلُ نِسَآءٍ**
**غِزْلُ نِسَآءٍ** ذ Kadınların tâbii ve âşığı; ayrıca ↓ **غِزِّيلُ نِسَآءٍ** da böyledir: (JK:) [yahut ikisi de şöyle tercüme edilebilir: kadınlarla âşıkâne ve cezbedici bir tarzda konuşan ve davranan; yahut kadınlarla oynayan, eğlenen, cilveleşen yahut şehvetli şakalaşan ve âşıkâne konuşma yapan:] ↓ **غِزِّيلٌ**, مُفَاعِلٌ vezninin mânâsında فِعِّيلٌ veznindedir; **حِدِّيثٌ** ve **كِلِّيمٌ** gibi. (TA.)

**غَزَلٌ**
**غَزَلٌ** ذ , Kudâme’nin **نَقْدُ الشِعْرِ**’inin şerhinde ‘Abd-El-Muttalib El-Baghdâdî’nin açıkladığı üzere, âşık ile sevilen nesne arasında vuku bulan konuşma, fiiller ve hâller demektir; **تَشْبِيبٌ**’den biraz farklıdır; zira o, sevgilinin şahsını ve vasıflarını övmektir; ve **نَسِيبٌ**’den de (farklıdır); zira o, **نَاسِب**’in [kendisinin] hâlini yahut durumunu, ve **نَسِيب**’in nesnesini, ve ikisi arasında vuku bulan bütün işleri yahut olayları [kasidenin nesib kısmında] zikretmektir; böylece **تَشْبِيبٌ**’in mânâsını da içine alır ve **غَزَل**’i zikretmek olur: Kudâme’ye göre, ahmakça ve genççe davranışa meyletmek, yahut şiddetli aşkı açığa vurmak ve kadınlara muhabbetleriyle meşhur olmak demektir: (TA:) yahut 3’ten isimdir [bu hâliyle kadınlarla konuşma ve âşıkâne ve cezbedici davranış; yahut oynama, eğlenme, cilveleşme yahut şehvetli şakalaşma ve âşıkâne konuşma, demektir]; (S, K;) ayrıca ↓ **مَغْزَلٌ** da böyledir: (K:) yahut kadınlarla oynama, eğlenme yahut oyalanma: (ISd, TA:) yahut genç erkeklerin ve genç kadınların konuşması [yahut genç kadınlarla konuşması]: (Msb:) yahut edebiyatta önde gelen otoritelere ve dili kendilerine çalışma konusu edinmiş olanlara göre, [yahut daha doğrusu gevşek ve klasik-sonrası bir kullanıma göre,] **نَسِيبٌ** gibi, sevilen nesnenin uzuvlarından görünen şeylerin övülmesi demektir: yahut vuslat ve ayrılık günlerinin zikri: yahut bunun benzeri. (MF.)

**غَزِلٌ**
**غَزِلٌ** ذ [kural gereği **غَزِلَ**’in ism-i fâilidir; bu hâliyle bir kadınla yahut kadınlarla âşıkâne ve cezbedici bir tarzda konuşan ve davranan; vb. demektir: fakat onun] **صَاحِبُ غَزَلٍ** mânâsına geldiği söylenir; (S, O;) yahut **مُتَغَزِّلٌ بِالنِّسَآءِ**; (K, TA;) burada bununla kastedilen, **غَزَل** diye adlandırılan şeyi (genellikle şiirde) zikreden yahut söyleyen, yahut zikreden yahut söyleyen kimse [yukarıda açıklandığı üzere, yani âşık ile sevilen nesne arasında vuku bulan konuşma, fiiller ve hâller; vb.]; böylece sahiplik bildiren bir sıfat olarak kullanılır, [**غَزِلَ**’in ism-i fâili olarak değil; çünkü bu, **تَغَزَّلَ**’den mânâca farklıdır,] yani [aslında] **ذُوغَزَلٍ** mânâsına gelir: (TA:) yahut kadınlara uygun olan âşıkâne işaretler yahut davranışlar ve ahmakça ve genççe davranışlar sergilemek; onlara karşı yaşadığı sevgi yahut şiddetli aşk ile, onların kendisine meyletmesi için: (Kudâme, TA:) yahut bir erkeğe, başka türlü olmaya gücü yetmediği için kadınların yoldaşı mânâsıyla uygulanır: aşağıda gelen şeyden. (IAar, TA.) ― -b2- İşleri yapmaya yahut gerçekleştirmeye güçsüz yahut yetersiz; (IAar, K, TA;) onlarda gevşek yahut bitkin. (IAar, TA.)

**غَزُلِىٌّ**
**غَزُلِىٌّ** ذ [Eğrilmiş ipliğe dair yahut onunla ilgili;] isim olarak kullanılan **غَزْلٌ**’den nisbet ismidir. (Msb.)

**غَزَالٌ**
**غَزَالٌ** ذ Genç ceylan, **وَلَدُ ظَبْيَةٍ**: (Msb:) yahut **شَادِن** [yahut genç ceylan], (T, S, O, Msb, K, TA,) yahut bazılarının dediği gibi dişisi, (TA, [fakat aşağıdakine bak,]) hareketli yahut devingen olduğunda, (T, S, O, Msb, K, TA.) ve yürüdüğünde; (T, Msb, K, TA;) kasidenin başında **التَّشْبِيب** denilen kısımda kıza yahut genç kadına benzetilir; bu yüzden sıfat ve fiil [orada] müzekker yapılır.; (TA;) **ثَنِىّ** olduktan sonra: (T, Msb:) yahut **طَلًا** diye adlandırıldığı merhaleden sonraki merhalede: (AHt, Msb, TA:) yahut doğduğu zamandan en şiddetli koşmaya erişinceye kadar: (K, TA;) bu da bacaklarını birleştirdiği zamandır, [görünüşe göre ön bacaklarını birlikte ve böylece arka bacaklarını,] ve onları birlikte yere koyup birlikte kaldırdığı zamandır: (TA:) yahut **ظَبْىٌ** ile aynı mânâdadır [yani her yaştan ceylan]: (M, ظبى maddesinde: zira orada **الظَّبْىُ** “**الغَزَالُ**” diye açıklanmıştır: [fakat bu gevşek bir karşılık gibi görünür:]) dişisine ↓ **غَزَالَةٌ** denir; (Msb, MF, TA;) her ne kadar K’da [&c.] söylenenden, **الغَزَالُ**’ın özellikle erkeğe uygulandığı ve dişinin yalnız **ظَبْيَةٌ** diye adlandırıldığı anlaşılıyor ise de; nitekim lugatçılardan birkaçı bunu kesin olarak söylemiştir: (MF, TA:) [tekil tür] çoğulu **غِزْلَةٌ** ve [çokluk] çoğulu **غِزْلانٌ**. (S, O, Msb, K.) -A2- **غَزَالُ شَعْبَانَ** Belli bir böcek (**دُوَيْبَّةٌ**), (K, TA,) **جَنَادِب** denilen [çekirge yahut çekirge benzeri böcekler] türlerinden bir tür; [**جُنْدَبٌ**’un çoğulu]. (TA.) -A3- **دَمُ الغَزَالِ** Belli bir bitki; **طَرْخُون**’a [yahut tarhuna] benzer, (O, K,) yenir, (O,) dile yakıcı yahut ısırıcıdır, (O, K,) yeşildir ve **أَرْطَاة**’nın kökleri gibi kırmızı bir kökü vardır, (**أَرْطًى**’nın tekili, bk.), (O,) kızlar yahut genç kadınlar onun suyuyla kollarına bilezikler gibi kırmızı çizgiler yaparlar: (O, K:) AHn, Benû-Esed’den bir veya birkaç kişiden böylece haber almıştır: (O:) ve Ebû-Nasr der ki: o, **ذُكُور** türündendir. [Ayrıca **دَمُ الغَزَالِ** ve **دَمُ الغِزْلَانِ** ve **دُمْيَةُ الغِزْلَانِ**’a, دمٌ lafzı altında, دمو yahut دمى maddesinde bak; ve yine **عَنْدَمٌ**’a da bak.]

**غَزَالَةٌ**
**غَزَالَةٌ** ذ **غَزَالٌ**’ın müennesi, bk. -A2- **الغَزَالَةُ** ayrıca Güneş demektir; (S, O, K;) çünkü [ipler gibi] uzatır, [yani ışınlarını,] sanki eğiriyormuş gibi: (K:) yahut doğarken güneş; (Msb, K;) [bu sebeple] **طَلَعَتِ الغَزَالَةُ** denir, fakat **غَرَبَتِ الغَزَالَةُ** denmez: (TA:) yahut yüksekteyken güneş: (M, * K, TA:) yahut güneşin **عَيْن**’i [yani diski; yahut bazen ışınları yahut şuaları kastedilir]. (K.) ― -b2- Ve **غَزَالَةُ الضُّحَى** demektir ki, (S, O, K,) ayrıca **غَزَالَاتُهُ** da (K,) [yahut **غَزَالَاتُهَا**,] **الضُحَى**’nın başlangıcı [yahut güneş doğduktan sonraki kuşluk vaktinin erken kısmı]; (S, O, K;) [buradan] **جَآءَ فِى غَزَالَةِ الضُّحَى** denir [kuşluğun başlangıcında geldi]; ve Zû’r-Rummeh **الغَزَالَةَ**’yı mansup hâlde zarf olarak kullanır, (S, O,) **الضُحَى** vaktinde [yahut kuşluğun başlangıcında] mânâsıyla; (O;) yahut IKh’ye göre bu, **طُلُوعَ الغَزَالَةِ** yerinedir; güneşin doğuşunda mânâsıyla: (TA:) yahut bu cümlede ilk zikredilen ibarelerin mânâsı, güneşin yayılmasından [yani güneş ışığının yayılmasından] ve **الضُحَى**’ya girişinden sonra, yahut biraz sonra (K’nın farklı nüshalarına göre): yahut günün beşte birinin (yahut yaklaşık beşte birinin, TA) geçip gitmesine kadar **الضُحَى**’nın ilk kısmı. (K.) -A3- Ayrıca (yani **الغَزَالَةُ**) belli bir ot; (Ebû-Nasr. O, K,) **سُطَّاح** türünden, yere yayılan, yeşil yapraklı, ne dikeni ne de pıtrağı olan; ortasından uzun bir **قَضِيب** [yahut sürgün] çıkar; soyulur ve yenir, (Ebû-Nasr, O,) ve tatlıdır, (Ebû-Nasr, O, K,) ve dibinden tepesine kadar sarı çiçekleri vardır: ve o bir otlaktır: (Ebû-Nasr, O:) her şey [yani hayvan] onu yer: (Ebû-Nasr, O, K;) ve yetiştiği yerler ova yahut yumuşak düzlüklerdir. (Ebû-Nasr, O)

**غَزَّالٌ**
**غَزَّالٌ** ذ **غَزْل**’ün [yani ipliğin] satıcısı [ve eğiricisi]. (TA.)

**غِزِّيلٌ**
**غِزِّيلٌ** ذ ; **غِزْلُ نِسَآءٍ**’a bak, iki yerde.

**غَازِلٌ**
**غَازِلٌ** ذ [**غَزَلَ**’in ism-i fâili; eğiren]. Çoğulları **غُزَّلٌ** ve **غَوَازِلُ** kadınlara sıfat olarak uygulanır: (K, TA:) fakat birincisi erkeklere de uygulanır ve müzekker ism-i fâilin çoğulu vezni olarak, müennesin çoğul vezninden daha yaygın bir vezindedir. (TA.)

**أَغْزَلُ مِنْ عَنْكَبُوتٍ**
**أَغْزَلُ مِنْ عَنْكَبُوتٍ** ذ , eğirme fiilinden, (Meyd,) yahut dokuma [ağı örme] fiilinden, (O.) bir darbımeseldir [mânâsı: örümcekten daha çok dokumaya alışkın yahut daha mahir]: ve **مِنْ سُرْفَةٍ** [**سُرْفَةٍ**’den daha (mahir)] de böyledir. (Meyd.) ― -b2- Ve ayrıca **أَغْزَلُ مِنِ امْرِئِ القَيْسِ** denir, (S, Meyd, O,) bu da bir darbımeseldir; mânâsı: sevgilinin şahsını ve vasıflarını şiirde övmede [İmru’ul-Kays’tan daha mahir]. (Meyd.) ― -b3- Ve [buradan] **أَغْزَلُ مِنَ الحُمَّى** (varsayılan mecaz:) [hummadan daha çok ziyaret eden, yahut daha alışkan ve daha tekrar eden]; Arapların bir sözüdür; bununla onun (hummanın) hastayı sık ziyaret eden, ona tekrar tekrar dönen (bir şey) olduğunu kastederler; sanki ona şiddetle âşıkmış gibi: böylece, L’de olduğu gibi doğru olan budur: K’da ise **الأَغْزَلُ**’ın hummaya (**الحُمَّى** [her ne kadar bu müennes ise de]) uygulanınca, hastayı sık ziyaret eden; tekrar eden (şey) demek olduğu söylenmiştir. (TA.) ― -b4- Ve **أَغْزَلُ مِنْ فُرْعُلٍ** [sırtlanın yavrusundan daha şaşkın ve bocalamış]; “şaşırıp bocalama” mânâsındaki **الغَزَلُ**’den; tıpkı köpeğin (Meyd, O, K) genç ceylanı kovalarken (olduğu gibi); zira olabilir ki **فرعل** da avını kovalamada benzeri bir hâle düşer: (Meyd:) yahut **فرعل** eski zamanlardan bir adamdı; bu söz (ki bir darbımeseldir, Meyd) **أَغْزَلُ مِنِ امْرِئِ القَيْسِ** gibidir. (Meyd, O, TA.)

**مَغْزَلٌ**
**مَغْزَلٌ** ذ : iki yerde **مِغْزَلٌ**’e bak: -A2- ve ayrıca **غَزَلٌ**’ün ikinci yarısına da bak.

**مُغْزَلٌ**
**مُغْزَلٌ** ذ : üç yerde **مِغْزَلٌ**’e bak.

**مُغْزِلٌ**
**مُغْزِلٌ** ذ Yavrusu olan dişi ceylan. (K.)

**مِغْزَلٌ**
**مِغْزَلٌ** ذ ve ↓ **مُغْزَلٌ** (Fr, Th, S, O, Msb, K) ve ↓ **مَغْزَلٌ**, (Th, O, K,) birincisi [Temîm kabilesinin] telaffuzuna göre, ikincisi [Kays kabilesinin] telaffuzuna göre, ve sonuncusu en nadir olanıdır, (TA,) yahut ikincisi Temîm’in telaffuzuna göredir, (Msb,) İğ; yani onunla eğirilen şey: (S, MA, O, Msb, K. KL:) Fr der ki ↓ **مُغْزَلٌ** asıl şekildir; **أُغْزِلَ** “döndürtüldü” yahut “döndürüldü” [yahut “çevrildi”]den; (S, TA;) fakat damme Araplara telaffuzda zor geldi; bu yüzden **مِغْزَلٌ** dediler; aynı şekilde **مِصْحَفٌ** ve **مِخْدَعٌ** ve **مِجْسَدٌ** ve **مِطْرَفٌ** (dedikleri gibi): IAth’ye göre **مِغْزَلٌ** eğirme aletini ifade eder; ve ↓ **مَغْزَلٌ**, **غَزْل**’ün yeri (ki bu, eğirme fiili ve eğrilmiş iplik demektir); ve ↓ **مُغْزَلٌ**, **غَزْل**’ün [yani eğrilmiş ipliğin] konulduğu yer: (TA:) çoğulu **مَغَازِلُ**. (MA.) **أَعْرى مِنْ مِغْزَلٍ** bir darbımeseldir [mânâsı: iğden daha çıplak]. (Meyd.) Ve şöyle denir: **صَاحِبُ الغَزَلِ أَضَلُّ مِنْ سَاقِ مِغْزَلٍ** [âşık ile sevilen nesne arasında âdet olan konuşma ve fiiller vb.nin uygulayıcısı, iğin ساق’ından (yani şişinden) daha sapıktır]; bunun sapıklığı, insanları giydirmeye yardım ederken kendisinin çıplak olmasıdır. (A, TA.) ― -b2- Bazı Yahudilerin bir kitabında şöyle denmiştir: **عَلَيْكُمْ كَذَا وَكَذَا وَرُبْعُ المِغْزَلِ**, mânâsı: [üzerinize, sizden borç olarak, şöyle şöyle şeyler ve] kadınlarınızın eğirdiğinin dörtte biri. (TA.) ― -b3- Ve [çoğul] **مَغَازِلُ**, **نَوْرَج** denilen [makinenin] (bk.) **عَمَد**’i (O) yahut **عُمُد**’ü (K) [görünüşe göre oturağın dikey ahşap dayanakları] demektir; onunla yığılmış biçili tahıl harmanlanır. (O, K.)

**مِغْزَلِىٌّ**
**مِغْزَلِىٌّ** ذ (MA) ve ↓ **مَغَازِلِىٌّ** (S ve K, **مِصْرَمٌ** maddesinde) İğ yontucusu. (MA.)

**مُغَيْزِلٌ**
**مُغَيْزِلٌ** ذ İnce bir ip (**حَبْلٌ دَقِيقٌ**) [K’nın nüshalarında ve CK’da böyledir; fakat ikincisinde **المُغْتَزَلُ**, **المُغَيْزِلُ** yerine konmuştur: K’nın bende bulunan yazma nüshasında **المُغَيْزِلُ جَبَلٌ دَقِيقٌ**; bunun doğru okunuş olduğunu sanıyorum; mânâsı: El-Mugheyzil, ince bir dağdır]: ISd der ki: onu, inceliğinden dolayı **مِغْزَل**’e benzetilmiş sanıyorum; ayrıca El-Hirmizî’nin onu zikrettiğini ekler. (TA. [El-Hirmizî’den nakledilen bir beyit orada örnek olarak verilmiştir; **المُغَيْزِل** gününden söz eder; görünüşe göre bir âşığın sevgilisinden ayrıldığı gün olarak; ve Arapların, bir olayın gününü, vuku bulduğu yerin günü diye adlandırması yaygın bir âdettir.])

**مَغَازِلِىٌّ**
**مَغَازِلِىٌّ** ذ : **مِغْزَلِىٌّ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

غَزَلَ
غَزَلَ I ( n. ac. غَزْل 1 ),
a.  Spun.

غَزِلَ
غَزِلَ A ( n. ac. غَزَل 4 )
a.  [ Bi ], Made love to, courted, dallied, toyed with.

غَاْزَلَ
غَاْزَلَ III ,
a.  Made love to &c.

أَغْزَلَ
أَغْزَلَ IV ,
a.  Spun, twirled the spindle.

b.  Had a young one ( gazelle ).

تَغَزَّلَ
تَغَزَّلَ V ,
a.  see ( غَزِلَ ).

تَغَاْزَلَ
تَغَاْزَلَ VI ,
a.  Made love to each other.

اِنْغَزَلَ
اِنْغَزَلَ VII
a.  [ coll. ], Was spun.

اِغْتَزَلَ
اِغْتَزَلَ VIII ,
a.  Spun.

غَزْل
غَزْل 1 , ( pl. غُزُوْل 27 ),
a.  Thread; spun thread, yarn.

b.  Spider's web.

غَزْلِيّ
غَزْلِيّ 1yi ,
a.  Thready.

غَزَل
غَزَل 4 ,
a.  Gallantry, dalliance, amorous conversation, love-talk.

b.  Erotic poetry.

غَزِل
غَزِل 5 ,
a.  Amorous; gallant; sonneteer.

أَغْزَلُ
أَغْزَلُ 14 ,
a.  Periodic, intermittent ( fever ).

مَغْزَل
مَغْزَل 17 ,
a.  see 20 .

مِغْزَل
مِغْزَل 20 , ( pl. مَغَاْزِلُ 44 ),
a.  Spindle.

غَاْزِلَة
غَاْزِلَة 21t , ( pl. غُزَّل 11 ,  غَوَاْزِلُ 41 ),
a.  Spinner, spinster ( woman ).

غَزَاْل
غَزَاْل 22 , ( pl. غِزْلَة 2t ,  غِزْلَاْن 34 ),
a.  Gazelle.

b.  Young gazelle, fawn.

غَزَاْلَة
غَزَاْلَة 22t ,
a.  Female gazelle, doe.

b.  [ art. ], The rising sun.

غَزَّاْل
غَزَّاْل 28 ,
a.  Spinner.

غَزَّاْلَة
غَزَّاْلَة 28t ,
a.  see 21t .

غَزڤلَ
N. P. غَزڤلَ I ,
a.  Spun.

تَغَزَّلَ
N. Ac. تَغَزَّلَ V ,
a.  see 4 .

##### Türkçe

**غَزَلَ**
**غَزَلَ** I ( n. ac. **غَزْل** 1 ),
a. Eğirdi.

**غَزِلَ**
**غَزِلَ** A ( n. ac. **غَزَل** 4 )
a. [ Bi ], Sevgiliyle konuştu, kur yaptı, cilveleşti, oynaştı.

**غَاْزَلَ**
**غَاْزَلَ** III ,
a. Sevgiliyle konuştu vb.

**أَغْزَلَ**
**أَغْزَلَ** IV ,
a. Eğirdi, iği çevirdi.

b. Bir yavrusu oldu (ceylan).

**تَغَزَّلَ**
**تَغَزَّلَ** V ,
a. bkz. ( **غَزِلَ** ).

**تَغَاْزَلَ**
**تَغَاْزَلَ** VI ,
a. Birbirleriyle sevgiliyle konuştular.

**اِنْغَزَلَ**
**اِنْغَزَلَ** VII
a. [ topl. ], Eğrildi.

**اِغْتَزَلَ**
**اِغْتَزَلَ** VIII ,
a. Eğirdi.

**غَزْل**
**غَزْل** 1 , ( pl. **غُزُوْل** 27 ),
a. İplik; eğrilmiş iplik, yumak.

b. Örümcek ağı.

**غَزْلِيّ**
**غَزْلِيّ** 1yi ,
a. İpliksi.

**غَزَل**
**غَزَل** 4 ,
a. Cilvelilik, oynaşma, âşıkâne konuşma, aşk konuşması.

b. Erotik şiir.

**غَزِل**
**غَزِل** 5 ,
a. Âşıkâne; cilveli; gazel söyleyen.

**أَغْزَلُ**
**أَغْزَلُ** 14 ,
a. Devreli, aralıklı (ateş).

**مَغْزَل**
**مَغْزَل** 17 ,
a. bkz. 20 .

**مِغْزَل**
**مِغْزَل** 20 , ( pl. **مَغَاْزِلُ** 44 ),
a. İğ.

**غَاْزِلَة**
**غَاْزِلَة** 21t , ( pl. **غُزَّل** 11 ,  **غَوَاْزِلُ** 41 ),
a. Eğirici, eğirici kadın (kadın).

**غَزَاْل**
**غَزَاْل** 22 , ( pl. **غِزْلَة** 2t ,  **غِزْلَاْن** 34 ),
a. Ceylan.

b. Yavru ceylan, ceylan yavrusu.

**غَزَاْلَة**
**غَزَاْلَة** 22t ,
a. Dişi ceylan.

b. [ art. ], Doğan güneş.

**غَزَّاْل**
**غَزَّاْل** 28 ,
a. Eğirici.

**غَزَّاْلَة**
**غَزَّاْلَة** 28t ,
a. bkz. 21t .

**غَزڤلَ**
N. P. **غَزڤلَ** I ,
a. Eğirdi.

**تَغَزَّلَ**
N. Ac. **تَغَزَّلَ** V ,
a. bkz. 4 .

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

غزل
غَزَل - يَغْزِلُ - غَزْل
غَزَل - يَغْزِلُ + كائن + شيئاً: يحبك الخيوط من القطن أو الصوف على شكل غشاء أو ثوب
غَزْل: اسم فعل " غَزَل - يَغْزِلُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " غَزَل - يَغْزِلُ ": الغزل المغزول: النسيج الذي حبك من القطن أو الصوف
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقوية وزيادة التماسك وخاصة بالنسج أو بالبرم وفتل وغزل الحبل أو الخيط لتقويته وشده"، وهي:
بَرَمَ - يَبْرِمُ (بَرَمَ - يَبْرُمُ)، مَسَدَ - يَمْسُدُ، فَتَلَ- يَفْتِلُ، جَدَلَ - يَجْدُلُ (جَدَلَ - يَجْدِلُ)، حَبَكَ - يَحْبِكُ (حَبَكَ - يَحْبُكُ)، غَزَل - يَغْزِلُ
غزل
 	﴿ولا تكونوا كالتي نقضت غزلها من بعد قوة أنكاثا تتخذون أيمانكم دخلا بينكم أن تكون أمة هي أربى من أمة إنما يبلوكم الله به وليبينن لكم يوم القيامة ما كنتم فيه تختلفون(92)﴾ النحل
مختار الصحاح
● [غزل] غ ز ل: الغَزَالُ الشادن حين يتحرك وجمعه غِزْلَةٌ و غِزْلانٌ مثل غِلمة وغِلمان و غَزَالَةُ الضحى أوله يقال جاء فلان في غَزالة الضُّحى وقيل الغَزالة الشمس أيضا و غَزَلتِ المرأة القطن من باب ضرب و اغْتَزَلَتْهُ مثله و الغَزْلُ أيضا المَغْزُولُ و المُغْزَلُ بضم الميم وكسرها ما يُغزل به قال الفرَّاء والأصل الضم لأنه من أُغْزِل أي أُدير وفُتل و أغْزَلَتِ المرأة أدارت المُغزل ورجل غَزِلٌ أي صاحب غَزَل وقد غَزِلَ من باب طرِب
معجم الفرائد القرآنية:
غ ز ل
"غَزْلَهَا" فـي قولـه تعالـى :"وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا " (92) النحل .
الغَزْل : الفتل للقطن والكتان .
الراغب
غزل
- قال تعالى: }ولا تكونوا كالتي نقضت غزلها{ [النحل/92]، وقد غزلت غزلها. والغزال: ولد الظبية، والغزالة: قرصة الشمس، وكني بالغزل والمغازلة عن مشافنة (الشفن: النظر بمؤخر العين) المرأة التي كأنها غزال، وغزل الكلب غزلا: إذا أدرك الغزال فلهي عنه بعد إدراكه.
ملخص اللسان:
1.     غزل: غَزَلَت المرأَة القطن والكتان وغيرهما تَغْزِله غَزْلاً،
2.     والمُغَيْزِل: حبل دقيق؛
3.     والغَزَلُ: حديثُ الفِتْيان والفَتَيات.
4.      الغَزَلُ اللهو مع النساء،
5.      الغَزالةُ عين الشمس،
6.     والغَزالُ من الظِّباء: الشادِنُ قَبْل الإِثْناءِ حين يتحرك ويمشي،
لسان العرب
● - غزل: غَزَلَت المرأَة القطن والكتان وغيرهما تَغْزله غَزْلاً، وكذلك     اغْتَزَلَتْه وهي تَغْزِل بالمِغْزل، ونسوةٌ غُزَّلٌ غَوازُِلُ؛ قال جندل بن     المثنى الحارثي:     كأَنه، بالصَّحْصَحانِ الأَنْجَلِ،     قُطْنٌ سُخامٌ بأَيادي غُزَّلِ     على أَن الغُزَّلَ قد يكون هنا الرجالَ لأَن فُعَّلاً في جمع فاعلٍ من     المذكر أَكثر منه في جمع فاعِلة. والغَزْلُ أَيضاً: المغزول. والغَزْلُ:     ما تغْزِلُه مذكر، والجمع غُزول؛ قال ابن سيده: وسمى سيبويه ما تنسجه     العنكبوت غَزْلاً فقال في قول العجاج:     كأَنّ نَسْجَ العنكبوت المُرْمَل     الغَزْلُ: مذكر، والعنكبوت أُنثى، كذا قال الغَزْل مذكر وأَضرب عن ذكر     النسج الذي في شعر العجاج؛ واستعمال أَبو النجم الغزل في الجبل     (* قوله     «في الجبل» هكذا في الأصل) فقال:     يَنْفِشُ منه الموت ما لا تَغْزِلُه     واسم ما تَغْزلُ به المرأَة المِغْزَلُ والمُغْزَلُ والمَغْزَلُ، تميم     تكسر الميم وقيس تضمها، والأَخيرة أَقلها، والأَصل الضم، وإِنما هو مِنْ     أُغْزِلَ أَي أُدِيرَ وفُتِل. وأَغْزَلَت المرأَة: أَدارت المِغْزَلَ؛ قال     الشاعر:     من السَّيْلِ والغُثَّاءِ فَلْكة مِغْزَل     قال الفراء: وقد استثقلت العرب الضمة في حروف وكسرت ميمها، وأَصلها     الضم، من ذلك مِصْحَف ومِخْدَع ومِجْسَد ومِطْرَف ومِغْزَل، لأَنها في المعنى     أُخذت من أُصْحِف أَي جُمعت فيه الصحف، وكذلك المِغْزَل إِنما هو من     أُغْزِل أَي فُتِل وأُدير فهو مُغْزَل، وفي كتاب لقوم من اليهود: عليكم كذا     وكذا ورُبع المغْزل أَي ربع ما غَزَلَ نساؤكم؛ قال ابن الأَثير: هو     بالكسر الآلة، وبالفتح موضع الغَزْل، وبالضم ما يجعل فيه الغَزْل، وقيل: هو     حُكْم خص به هؤلاء.     والمُغَيْزِل: حبل دقيق؛ قال ابن سيده: أَراه شُبّه بالمِغْزل لدقته؛     قال: حكى ذلك الحِرْمازي؛ وأَنشد:     وقال اللَّواتي كنّ فيها يَلُمْنَني:     لعل الهوى، يوم المُغَيزِل، قاتِلُهْ     والغَزَلُ: حديثُ الفِتْيان والفَتَيات. ابن سيده: الغَزَلُ اللهو مع     النساء، وكذلك المَغْزَلُ؛ قال:     تقول لِيَ العَبْرَى المُصابُ حَلِيلُها:     أَيا مالكٌ هل في الظَّعائِن مَغْزَلُ؟     ومُغازَلَتُهنّ: مُحادثتُهن ومُراوَدتُهنَّ، وقد غازَلَها،     والتَّغَزُّلُ: التكلّف لذلك؛ وأَنشد:     صُلْب العَصا جافٍ عن التَّغَزُّل     تقول: غازَلْتُها وغازَلَتْني، وتَغَزَّلَ أَي تكلف الغَزَلَ، وقد     غَزِلَ غَزلاً وقد تَغَزَّلَ بها وغازَلَها وغازَلَتْه مُغازَلة. ورجل غَزِلٌ:     مُتَغَزِّلٌ بالنساء على النسب أَي ذو غَزَلٍ. وفي المثل: هو أَغْزَلُ     من امرئ القيس. والعرب تقول: أَغْزَلُ من الحُمَّى؛ يريدون أَنها معتادة     للعليل متكررة عليه فكأَنها عاشقة له مُتَغَزلة به. ورجل غَزِلٌ: ضعيف عن     الأَشياء فاترٌ فيها؛ عن ابن الأَعرابي. وغازَلَ الأَرْبَعين: دَنا     منها؛ عن ثعلب.     والغَزالُ من الظِّباء: الشادِنُ قَبْل الإِثْناءِ حين يتحرك ويمشي،     وتشبه به الجارية في التشبيب فيذكّر النعت والفعل على تذكير التشبيه، وقيل:     هو بَعْد الطَّلا، وقيل: هو غَزالٌ من حين تَلِدُهُ أُمُّه إِلى أَن يبلغ     أَشَدَّ الإِحْضار، وذلك حين يَقْرُن قوائمه فيضعها معاً ويرفعها معاً،     والجمع غِزْلة وغِزْلانٌ مثل غِلْمة وغِلْمان، والأُنثى بالهاء، وقد     أَغْزَلَت الظبيةُ. وظبية مُغْزِلٌ: ذات غَزال. وغَزِلَ الكلبُ، بالكسر،     غَزَلاً إِذا طلب الغَزَالَ حتى إِذا أَدركه وثَغا من فَرَقِه انصرف منه     ولهِيَ عنه. ابن الأَعرابي: الغَزَلُ مِنْ غَزِلَ الكلبُ، بالكسر، أَي فَتَر     وهو أَن يطلب الغَزال فإِذا أَحسَّ بالكلب خَرِقَ أَي لَصِقَ بالأَرض     ولَهِيَ عنه الكلبُ وانصرف، فيقال: غَزِلَ واللهِ كلبُك، وهو كلب غَزِلٌ.     ويقال للضعيف الفاتر عن الشيء: غَزِلٌ، ومنه: رجل غَزِلٌ لصاحب النساء     لضعفه عن غير ذلك.     والغَزالةُ: الشمس، وقيل: هي الشمس عند طلوعها، يقال: طلعت الغَزالةُ     ولا يقل غابت الغَزالةُ، ويقال: غرَبت الجَوْنةُ، وإِنما سميت جَوْنةً     لأَنها تَسْودّ عند الغُروب، ويقال: الغَزالةُ الشمس إِذا ارتفع النهار،     وقيل: الغَزالةُ عين الشمس، وغَزالةُ الضحى وغَزالاتُه بعدما تنبسط الشمس     وتُضْحي، وقيل: هو أَول الضحى إِلى مَدِّ النهار الأَكْبَرِ حتى يمضي من     النهار نحوٌ من خُمُسِه. يقال: أَتيتُه غَزالاتِ الضُّحى؛ قال:     يا حَبَّذا، أَيامَ غَيْلانَ، السُّرى     ودَعْوةُ القوم: أَلا هل مِنْ فتًى     يَسُوق بالقوم غَزالاتِ الضحى؟     وأَنشد أَبو عبيد لعُتَيبة بن الحرث اليربوعي:     تَرَوَّحْنا من اللَّعْباءِ عَصْراً،     فأَعْجَلْنا الغَزالةَ أَن تَؤُوبا     ويقال: فأَعجلنا الإِلاهةَ وهي المَهاة. ويقال: جاءنا فُلان في غَزالةِ     الضحى؛ قال ذو الرمة:     فأَشرفْتُ، الغزالةَ، رأْسَ حُزْوى     أَراقِبُهم، وما أغنى قِبالا     يعني الأَظْعانَ، ونصب الغزالة على الظرف. وقال ابن خالويه: الغزالة في     بيت ذي الرمة الشمس، وتقديرُه عنده فأَشرفتُ طلوعَ الغَزالةِ، ورأْس     حُزْوى مفعول أَشْرَفْت، على معنى علَوْت أَي علوت رأْس حزوى طلوع الشمس،     وجمعُ غَزالةِ الضحى غَزالاتٌ؛ قال:     دَعَتْ سُلَيْمى دَعْوَةً: هل مِنْ فَتًى     يَسُوقُ بالقوم، غَزالاتِ الضُّحى؟     وغَزالةُ والغَزالةُ: المرأَة الحَرُوريّة معروفة، سميت بأَحد هذه     الأَشياء؛ قال أَيْمُنُ بن خُرَيم:     أَقامَت غَزالةُ سُوقَ الضِّراب،     لأَهْلِ العِراقَيْن، حَوْلاً قَمِيطا     وقال آخر:     هلاَّ كَرَرْتَ على غَزالَة في الوَغى؟     بل كان قَلْبُك في جَناحَيْ طائر     (* هذا البيت لعمران بن حِطّان يتهكم فيه الحجَّاج، وفي رواية أخرى:     هلاّ برزت الى غزالة في الوغى).     وغَزالُ شَعْبانَ: ضربٌ من الجنادب. وغَزالٌ: موضع؛ قال سويد بن عمير     الهذلي:     أَقْرَرْت لمَّا أَن رأَيت عَدِيَّنا،     ونَسِيت ما قدّمْت يومَ غَزالِ     وفَيْفاء غَزالٍ، وقَرْنُ غزال: موضعان. والغَزالةُ: عُشْبة من     السُّطَّاح ينفرش على الأَرض يخرج من وسطه قضيب طويل يُقْشَر ويؤكل حلواً. ودمُ     الغَزال: نبات شبيه بنبات البقلة التي تسمى الطَّرْخُون، يؤكل وله حُروفة،     وهو أَخضر وله عِرق أَحمر مثل عرق الأَرْطاة تخطِّط بمائه مَسَكاً     حُمْراً في أَيديهن. وغَزال وغُزَيّل: اسمان.
مقاييس اللغة:
(غزل) الغين والزاء واللام ثلاثُ كلماتٍ متباينات، لا تُقاس منها واحدةٌ بأخرى.
فالأُولى: الغَزْل، يقال غَزَلت المرأة غَزْلَها، والخشبة مِغْزَل، والجمع مَغازِل.
والثانية: الغَزَل، وهو حديث الفِتْيان والفَتَيات. ويقال: غَزِلَ الكَلْب غَزَلاً، وهو أن يَطلُبَ الغزالَ حتّى إذا أدرَكَه تركه ولَهَا عنه.
والثانية: الغزال، وهو معروف، والأنثى غَزَالة، ولعلَّ اسمَ الشَّمسِ مستعارٌ من هذا، فإنَّ الشَّمسَ تسمَّى الغزالةَ ارتفاعَ الضُّحى.
القاموس المحيط:
غَزَلَتِ القُطْنَ تَغْزِلُه واغْتَزَلَتْه، فهو غَزْلٌ، بالفتح أي مَغْزولٌ. ونسْوةٌ غُزَّلٌ، كرُكَّعٍ، وغَوازِلُ.
والمَغْزَلُ، مُثَلَّثَةَ الميمِ: ما يُغْزَلُ به. وأغْزَلَ: أدارَه. والمُغَيْزِلُ: حَبْلٌ دقيقٌ. ومُغازَلَةُ النِّساءِ: مُحادَثَتُهُنَّ، والاسمُ: الغَزَلُ، محرَّكةً، وكمَقْعَدٍ. والتَّغَزُّلُ: التَّكَلُّفُ له. وككتِفٍ: المُتَغَزِّل بهنَّ، وقد غَزِل، كفرِحَ، والضعيفُ عن الأَشْياءِ. والأَغْزَلُ من الحُمَّى: ما كانتْ مُعْتادةً للعَليلِ مُتَكَرِّرةً.
وغازَلَ الأربعينَ: دَنا منها. والغَزالُ، كسحابٍ: الشادِنُ حينَ يَتَحَرَّكُ ويَمْشي، أو من حينَ يولدُ إلى أن يَبْلُغَ أشُدَّ الإِحْضارِ ج: غِزْلَةٌ وغِزْلانٌ، بكسرهما. وظَبْيَةٌ مُغْزِلٌ، كمُحْسِنٍ: ذاتُ غَزالٍ.
وغَزِلَ الكَلْبُ، كفرِحَ: فَتَرَ، وهو أن يَطْلبَه حتى إذا أدْرَكَهُ وثَغا من فَرَقِه، انْصَرفَ عنه. وكسحابةٍ: الشمسُ لأنها تَمُدُّ حِبالاً، كأَنَّها تَغْزِلُ، أو الشمسُ عند طلوعها، أو عندَ ارْتِفاعِها، أو عَيْنُ الشمسِ، وامرأةٌ، وقد تُحْذَفُ لامُها، وعُشْبَةٌ حُلْوَةٌ يأْكُلُها كلُّ شيءٍ، وفَرَسُ مُحَطِّمِ بنِ الأَرْقَمِ. وغَزالَةُ الضُّحَى وغَزالاتُه: أوَّلُهُ، أو بُعَيْدَ ما تَنْبَسِطُ الشمسُ وتَضْحَى، أو أوَّلُها إلى مُضِيِّ خُمُس النَّهارِ. وغَزالُ شَعْبان: دُوَيبَّةٌ. ودَمُ الغَزَالِ: نَباتٌ كالطُّرْخونِ حرِّيفٌ، تُخَطِّطُ الجَواري بمائِه مَسَكاً في أيْديهِنَّ حُمْراً. وغَزالُ: عَقَبَةٌ. والغُزَيِّلُ، كرُبَيِّعٍ: جَدُّ هُبَيْرَةَ بنِ عبدِ يَغوثَ. ودارَةُ الغُزَيِّل: لبَلْحَارِثِ بنِ رَبيعَةَ. والمَغازِلُ: عُمُدُ النَّوْرَجِ الذي يُداسُ به الكُدْسُ. وسَمَّوْا غَزالاً وغَزالَةَ.
تاج العروس:
غزل
غَزَلَتْ المرأةُ القُطنَ والكَتّانَ وغيرَهما تَغْزِلُه من حدِّ ضَرَبَ غَزْلاً واغْتَزَلَتْه أيضاً فهو غَزِلٌ بالفَتْح أي مَغْزُولٌ قال الله تَعالى : " كالتي نَقَضَتْ غَزْلَها " وهو مُذَكَّرٌ جمعُه غُزولٌ قال ابنُ سِيدَه : وسَمَّى سيبويهِ ما تَنْسِجُه العَنكَبوتُ غَزْلاً . ونِسوَةٌ غُزَّلٌ كرُكَّعٍ وغَوازِلُ قال جَنْدَلُ بنُ المُثَنَّى الحارثيُّ :
" كأنّه بالصَّحْصَحانِ الأَنْجَلِ
" قُطْنٌ سُخامٌ بأيادي غُزَّلِ على أنّ الغُزَّلَ قد يكونُ هنا الرِّجال ؛ لأنّ فُعَّلاً في جمعِ فاعلٍ من المُذَكَّرِ أكثرُ منه في جمعِ فاعِلَةٍ . والمِغْزَل مُثَلَّثَةَ الميمِ تميمٌ تكسرُ الميمَ وَقَيْسٌ تضُمُّها والأخيرةُ أَقَلُّها والأصلُ الضمُّ : ما يُغْزَلُ به نقل ثعلبٌ اللُّغَاتِ الثلاثةَ وكذا ابنُ مالكٍ وأنكرَ الفَرّاءُ الضمَّ في كتابِه البَهِيّ كما في العُباب . وَأَغْزَلَ : أدارَه . قلتُ : ونصُّ الفَرّاءِ في كتابِه البَهِيِّ : وقد استَثْقَلَتِ العربُ الضمّةَ في حروفٍ وَكَسَرتْ مِيمَها وأصلُها الضمُّ من ذلك مِصْحَفٌ ومِخْدَعٌ ومِجْسَدٌ ومِطْرَفٌ ومِغْزَلٌ ؛ لأنّها في المعنى أُخِذَتْ من أُصْحِفَ أي جُمِعَتْ فيه الصُّحُف وكذلك المِغْزَل إنّما هو من أُغْزِلَ أي : قُتِلَ وأُديرَ فهو مُغْزَلٌ وفي كتابٍ لقومٍ من اليهودِ : عليكم كذا وكذا ورُبُعُ المِغْزَلِ أي رُبُعُ ما غَزَلَ نِساؤُكم قال ابنُ الأثير : هو بالكَسْر : الآلَةُ وبالفَتْح : مَوْضِعُ الغَزْلِ وبالضَّمّ : ما يُجعَلُ فيه الغَزْلُ وقيل : هو حُكْمٌ خُصَّ به هؤلاء . والمُغَيْزِل : حَبلٌ دَقيقٌ قال ابنُ سِيدَه : أُراه شُبِّه بالمِغْزَلِ لدِقَّتِه قال ذلك الحِرْمازِيُّ وأنشدَ :
وقال اللَّواتي كُنَّ فيها يَلُمْنَني ... لَعَلَّ الهَوى يَوْمَ المُغَيْزِلِ قاتِلُهْ ومُغازَلَةُ النساءِ : مُحادَثَتُهُنَّ ومُراوَدَتُهُنَّ والاسمُ الغَزَلُ مُحَرَّكَةً وقد غَزِلَ غَزَلاً وغازَلَها مُغازَلةً . قال ابنُ سِيدَه : الغَزَل : اللَّهْوُ مع النساءِ كالمَغْزَلِ كَمَقْعَدٍ وأنشدَ :
تقولُ لي العَبْرى المُصابُ حَليلُها ... أيا مالكٌ هل في الظَّعائِنِ مَغْزَلُ
قال شَيْخُنا : ظاهرُه أنّ الغَزَلَ هو مُحادثَةُ النساءِ ولعلَّه من مَعانيه والمعروفُ عند أئمّةِ الأدَبِ وأهلِ اللِّسان أنّ الغَزَلَ والنَّسيبَ : هو مَدْحُ الأعضاءِ الظاهرةِ من المَحبوب أو ذِكرُ أيّامِ الوَصْلِ والهَجْرِ أو نحو ذلك كما في عُمْدَة ابنِ رَشيقٍ وَبَسَطه بعضَ البَسْطِ الشيخُ ابنُ هشامٍ في أوائلِ شَرْحِ الكَعْبِيَّة انتهى . قلتُ : نصُّ ابنِ رَشيقٍ في العُمدَة : والنَّسيبُ والغَزَلُ والتَّشْبيبُ كلُّها بمعنىً واحدٍ وقال عبدُ اللطيف البغداديُّ في شرحِ نَقْدِ الشِّعرِ لقُدامَة : يقال : فلانٌ يُشَبِّبُ بفلانةٍ أي يَنسِبُ بها ولتَشابُههما لا يُفَرِّقُ اللُّغَوِيُّون بينهما وليس ذلك إليهم قال العَلاّمةُ عبدُ القادرِ بنُ عمرَ البغداديُّ في حاشِيَتِه على شرحِ ابنِ هشامٍ على الكَعْبِيَّة : إنّ التَّشْبيبَ إنّما هو ذِكرُ صِفاتِ المرأةِ وهو القسمُ الأوّلُ من النَّسيبِ فلا يُطلقُ التَّشبيبُ على ذِكرِ صفاتِ النّاسِبِ ولا على غيرِه من القسمَيْن الباقيَيْن والتَّغَزُّلُ بمعنى النَّسيبِ في الأقسامِ الأربعةِ فيُقالُ لكلٍّ منهما تغَزُّلٌ كما يقال له نَسيبٌ والتغَزُّل : ذِكرُ الغَزَل فالغَزَلُ غيرُ التغَزُّلِ والنَّسيب وقال عبدُ اللطيفِ البغداديُّ في شرحِه على نقدِ الشِّعرِ لقُدامة : اعلم أنّ النَّسيبَ والتَّشْبيبَ والغَزَلَ ثلاثَتُها مُتقارِبَةٌ ولهذا يَعْسُرُ الفرقُ بينهما حتى يُظَنَّ بها أنّها واحدٌ ونحن نُوَضِّحُ لك الفرقَ فنقول : إنّ الغزَلَ هو الأفعالُ والأحوالُ والأقوالُ الجارِيَةُ بين المُحِبِّ والمَحبوبِ نَفْسُها وأمّا التَّشبيبُ فهو الإشادةُ بذِكرِ المحبوبِ وصفاتِه وإشهارُ ذلك والتَّصريحُ به وأمّا النَّسيبُ فهو ذِكرُ الثلاثةِ أعني حالَ الناسبِ والمنسوبِ به والأمورَ الجاريةَ بينهما فالتَّشبيبُ داخلٌ في النَّسيب والنَّسيب : ذِكرُ الغزَلِ قال قُدامَة : والغزَلُ إنّما هو التَّصابي والاسْتِهتارُ بمَوَدَّاتِ النساءِ ويقال في الإنسانِ إنّه غَزِلٌ : إذا كان مُتَشَكِّلاً بالصَّبْوَةِ التي تَليقُ بالنساءِ وتُجانِسُ مُوافقاتِهنَّ بالوَجْدِ الذي يَجِدُه بهنَّ إلى أن يَمِلْنَ إليه والذي يُميلُهنَّ إليه هو الشَّمائلُ الحُلْوَة والمَعاطِفُ الظريفةُ والحركاتُ اللطيفةُ والكلامُ المُسْتَعْذَبُ والمَزحُ المُستَغْرَبُ قال الشارحُ المذكور : ينبغي أن يُفهَمَ أنّ الغزَلَ يُطلَقُ تارةً على الاستعدادِ بنحوِ هذه الحالِ والتَّخَلُّقِ بهذه الخَليقةِ ويُطلقُ تارةً أُخرى على الانفعالِ بهذه الحالِ كما يقال : الغَضْبان على المُستَعِدِّ للغضَب السريعِ الانفعالِ به وعلى من انْفَعلَ له وخرجَ به إلى الفِعلِ فقولُه : الغزَلُ إنّما هو التَّصابي يريدُ به التَّخَلُّقَ والانفِعال وقولُه : إذا كان مُتَشَكِّلاً بالصَّبْوَةِ يريد به الاستعدادَ انتهى . والتغَزُّل : التَّكَلُّفُ له أي للغزَلِ وقد يكونُ بمعنى ذِكرِ الغزَلِ فالغَزَلُ غيرُ التغَزُّلِ كما تقدّم قريباً . الغَزِلُ ككَتِفٍ : المُتَغَزِّلُ بهنَّ على النَّسَب أي ذو غَزَلٍ فالمُرادُ بالتغَزُّلِ هنا ذِكرُ الغَزَل لا تَكَلُّفُه وقد ذُكِرَ تحقيقه في قولِ قُدامَةَ قريباً . وقد غَزِلَ كفَرِحَ غَزَلاً . الغَزِل : الضعيفُ عن الأشياءِ الفاتِرُ فيها عن ابْن الأَعْرابِيّ قال : ومنه رجلٌ غَزِلٌ لصاحبِ النساءِ ؛ لضَعفِه عن غيرِ ذلك . والأَغْزَلُ من الحُمَّى : ما كانتْ هكذا في سائرِ النسخ والصوابُ - كما في اللِّسان - والعربُ تقول : أَغْزَلُ من الحُمَّى يريدون أنّها مُعتادة للعَليلِ مُتَكَرِّرَة عليه فكأنّها عاشِقةٌ له . وغازَلَ الأربَعين : دَنا منها عن ثَعْلَبٍ . والغَزال كسَحابٍ من الظِّباء : الشّادِن وقيل : الأُنثى حين يتحرَّكُ ويَمشي وتُشَبَّه به الجارِيَةُ في التَّشبيب فيُذَكَّرُ النعتُ والفِعلُ على تذكيرِ التشبيه وقيل هو بَعْدَ الطَّلَى أو هو غَزالٌ من حين يُولَدُ إلى أن يَبْلُغَ أشدَّ الإحْضارِ وذلك حين يَقْرِنُ قوائِمَه فيضعُها معاً ويرفَعُهما معاً ج : غِزْلَةٌ وغِزْلان بكسرِهما كغِلَمةٍ وغِلْمانٍ والأُنْثى بالهاءِ قال شَيْخُنا : وظاهرُه يُوهِمُ أنّ الغَزالَ خاصٌّ بالذُّكورِ وأنّه لا
يُقالُ في الأُنثى وإنّما يُقال لها ظَبْيَةً وهو الذي جَزَمَ به طائفةٌ من فُقَهاءِ اللُّغَة ومالَ إليه الحَريريُّ والصَّفَديُّ وغيرُهما وصَحَّحوه والصوابُ خِلافُه فإنّهم قالوا في الذَّكَرِ غَزالٌ وفي الأُنثى غَزالَةٌ كما نَقَلَه الفَيُّوميُّ في المِصباحِ وغيرُ واحدٍ من الأئمّةِ فلا اعتِدادَ بما زعَموه وإن قيل إنّ كلامَ المُصَنِّف ربّما يُوهمُ ما زعَموه فلا التفاتَ إليه والله أعلم . وَظَبْيَةٌ مُغْزِلٌ كمُحسِنٍ : ذاتُ غَزالٍ وقد أَغْزَلَتْ . وغَزِلَ الكلبُ كفَرِحَ : فَتَرَ وهو أن يطلبَه حتى إذا أَدْرَكَه وَثَغَا من فَرَقِه انْصرَفَ منه ولَهِيَ عنه كذا في الصِّحاح وقال ابْن الأَعْرابِيّ : فإذا أحَسَّ بالكلبِ خَرِقَ ولَصِقَ بالأرضِ ولَهِيَ عنه الكلبُ وانْصرفَ فيُقال : غَزِلَ واللهِ كَلْبُكَ . الغَزالَة كسَحابَةٍ : الشمسُ سُمِّيت لأنّها تَمُدُّ حِبالاً كأنَّها تَغْزِلُ أو الشمسُ عند طُلوعِها يقال : طَلَعَت الغَزالَةُ ولا يقال : غابَت الغَزالَةُ ويقال غابَت الجَوْنَةُ ؛ لأنّها اسمٌ للشمسِ عند غروبِها أو هي الشمسُ عند ارتِفاعِها وفي المُحكَم : إذا ارتفعَ النهارُ أو هي عَيْنُ الشمسِ . أيضاً : اسمُ امرأةِ شَبيبٍ الخارِجِيِّ يُضرَبُ بها المثَلُ في الشَّجاعةِ نُقِلَ أنّها هَجَمَت الكوفةَ في ثلاثينَ فارساً وفيها ثلاثون أَلْفَ مُقاتلٍ فصَلَّتْ الصُّبْحَ وَقَرَأتْ فيها سُورةَ البقَرةِ ثمّ هَرَبَ الحَجّاجُ ومن معه وقِصَّتُها في كاملِ المُبَرِّد وهي المُرادَةُ في قولِه : يُقالُ في الأُنثى وإنّما يُقال لها ظَبْيَةً وهو الذي جَزَمَ به طائفةٌ من فُقَهاءِ اللُّغَة ومالَ إليه الحَريريُّ والصَّفَديُّ وغيرُهما وصَحَّحوه والصوابُ خِلافُه فإنّهم قالوا في الذَّكَرِ غَزالٌ وفي الأُنثى غَزالَةٌ كما نَقَلَه الفَيُّوميُّ في المِصباحِ وغيرُ واحدٍ من الأئمّةِ فلا اعتِدادَ بما زعَموه وإن قيل إنّ كلامَ المُصَنِّف ربّما يُوهمُ ما زعَموه فلا التفاتَ إليه والله أعلم . وَظَبْيَةٌ مُغْزِلٌ كمُحسِنٍ : ذاتُ غَزالٍ وقد أَغْزَلَتْ . وغَزِلَ الكلبُ كفَرِحَ : فَتَرَ وهو أن يطلبَه حتى إذا أَدْرَكَه وَثَغَا من فَرَقِه انْصرَفَ منه ولَهِيَ عنه كذا في الصِّحاح وقال ابْن الأَعْرابِيّ : فإذا أحَسَّ بالكلبِ خَرِقَ ولَصِقَ بالأرضِ ولَهِيَ عنه الكلبُ وانْصرفَ فيُقال : غَزِلَ واللهِ كَلْبُكَ . الغَزالَة كسَحابَةٍ : الشمسُ سُمِّيت لأنّها تَمُدُّ حِبالاً كأنَّها تَغْزِلُ أو الشمسُ عند طُلوعِها يقال : طَلَعَت الغَزالَةُ ولا يقال : غابَت الغَزالَةُ ويقال غابَت الجَوْنَةُ ؛ لأنّها اسمٌ للشمسِ عند غروبِها أو هي الشمسُ عند ارتِفاعِها وفي المُحكَم : إذا ارتفعَ النهارُ أو هي عَيْنُ الشمسِ . أيضاً : اسمُ امرأةِ شَبيبٍ الخارِجِيِّ يُضرَبُ بها المثَلُ في الشَّجاعةِ نُقِلَ أنّها هَجَمَت الكوفةَ في ثلاثينَ فارساً وفيها ثلاثون أَلْفَ مُقاتلٍ فصَلَّتْ الصُّبْحَ وَقَرَأتْ فيها سُورةَ البقَرةِ ثمّ هَرَبَ الحَجّاجُ ومن معه وقِصَّتُها في كاملِ المُبَرِّد وهي المُرادَةُ في قولِه :
هَلاّ بَرَزْتَ إلى الغَزالةِ في الوَغى ... إذ كان قَلْبُكَ في جَناحَيْ طائِرِ نَقَلَه شَيْخُنا . قلتُ : والرِّوايةُ : هَلاّ كَرَرْتَ على غَزالةَ... بل كان قَلْبُكَ ومِثلُه قولُ الآخَرِ :
أقامَتْ غَزالةُ سُوقَ الضِّرابِ ... لأهلِ العِراقَيْنِ حَوْلاً قَميطا وقد تُحذَفُ لامُها أي لامُ المَعرِفةِ ؛ لأنّها لِلَمْحِ الأصلِ قاله شيخُنا . قال أبو نَصْرٍ : الغَزالَةُ : عُشبَةٌ من السُّطَّاحِ تَتَفَرَّشُ على الأرضِ بورَقٍ أَخْضَرَ لا شَوْكَ فيه ولا أَفْنَان حُلوَةٌ يخرجُ من وسَطِها قَضيبٌ طويلٌ يُقشَرُ فيُؤكَلُ ولها نَوْرٌ أَصْفَرُ من أَسْفَلِ القَضيبِ إلى أعلاه وهي مَرْعَىً يأكلُها كلُّ شيءٍ ومنابِتُها السُّهول . الغَزالة : فرَسُ مُحَطِّمِ بنِ الأَرْقَمِ الخَوْلانِيِّ . وَغَزَالَةُ الضُّحى وغَزالاتُه : أوّلُه وفي الصِّحاح والعُباب : أوّلُها يقال : أَتَيْتُه غَزالةَ الضُّحى وغَزالاتِ الضُّحى قال :
" يا حَبَّذا أيّامَ غَيْلانَ السُّرى
" وَدَعْوَةُ القومِ : ألا هلْ مِن فتى
" يَسُوقُ بالقومِ غَزالاتِ الضُّحى ويقال : جاءَنا فلانٌ في غزالةِ الضُّحى وأنشدَ الجَوْهَرِيّ لذي الرُّمَّة :
فَأَشْرَفْتُ الغَزالَةَ رَأْسَ حُزْوى ... أُراقِبُهم وما أُغني قِبالا هكذا في النسخِ الصِّحاح والصوابُ في الرِّوايةِ على ما حَقَّقَه أبو سَهلٍ وأبو زكَرِيّا :
" فَأَشْرَفْتُ الغَزالةَ رأسَ حَوْضَى قال الجَوْهَرِيّ : ونصب الغَزالةَ على الظَّرْفِ قال الصَّاغانِيّ : أي وَقْتَ الضُّحى وقال ابنُ خالَوَيْه : الغَزالةُ في بيتِ ذي الرُّمَّةِ الشمسُ وتقديرُه عنده : فَأَشْرَفْتُ طُلوعَ الغَزالةِ ورأسَ حُزْوى : مَفعولُ أَشْرَفْتُ على معنى عَلَوْتُ أي علوتُ رَأْسَ حُزْوى طُلوعَ الشمسِ أو بُعَيْدَ ما تَنْبَسِطُ الشمسُ وَتَضْحى أو أوَّلُها أي الضُّحى إلى مَدِّ النهارِ الأكبرِ بمُضِيّ نحوِ خُمُسِ النهارِ . وغَزالُ شَعْبَانَ : دُوَيْبَّةٌ وهو ضَرْبٌ من الجَنادِب . قال أبو حَنيفةَ : دَمُ الغَزالِ : نباتٌ كالطُّرْخُونِ حِرِّيفٌ يُؤكَلُ وهو أَخْضَرُ وله عِرْقٌ أحمرُ مثلُ عُروقِ الأَرْطاةِ تُخَطِّطُ الجَواري بمائِهِ مَسَكَاً في أيديهِنَّ حُمْراً قال : هكذا أَخْبَرني بعضُ بَني أسَدٍ . وغَزالُ كسَحابٍ : عَقَبَةٌ وفي الرَّوْضِ للسُّهَيْليِّ : اسمُ طَريقٍ وهو غيرُ مَصْرُوفٍ . قلتُ : ومنه قولُ سُوَيْدِ بنِ عُمَيْرٍ الهُذَليِّ :
أَفَرَرْتَ لمّا أنْ رَأَيْتَ عَدِيَّنا ... ونَسيتَ ما قَدَّمْتَ يومَ غَزالِ والغُزَيِّل كرُبَيِّع : جَدُّ المَكْشوحِ والدِ قَيْسٍ والمَكْشوحُ اسمُه : هُبَيْرة بنِ عَبْدِ يَغوث . ودارَةُ الغُزَيِّلِ لبَلْحارِثِ بنِ رَبيعةَ وقد ذُكِرَت في الدّارات . والمَغازِل : عُمُدُ النَّوْرَجِ الذي يُداسُ به الكُدْسُ نقله الصَّاغانِيّ . وسمَّوْا غَزالاً وغَزالةَ كسَحابٍ وسَحابَةٍ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : في المثَل : هو أَغْزَلُ من امرئِ القَيسِ نقله الجَوْهَرِيّ . وفي العُباب : وقولُهم : أَغْزَلُ من عَنْكَبوتٍ هو من النَّسْجِ وقولُهم : أَغْزَلُ من فُرْعُلٍ هو من الغَزَلِ بمعنى الخَرَقِ مثل خَرَقِ الكلبِ وقيل : فُرْعُلٌ : رجلٌ من القُدَماءِ وهو بمعنى : أَغْزَلُ من امرئِ القَيسِ . والتَّغازُل نقله الجَوْهَرِيّ وهو تَفاعُلٌ من الغَزَل . وَفَيْفا غَزالٍ وَقَرْنُ غَزالٍ : مَوْضِعانِ قال كُثَيِّرٌ :
أُناديكِ ما حَجَّ الحَجيجُ وكَبَّرَتْ ... بفَيْفا غَزالٍ رُفْقَةٌ وأَهَلَّتِ
وقد ذكر في فيف . وعبدُ القادر بن مُغَيْزِلٍ أَخَذَ عن السَّخاويِّ والسُّيوطِيِّ . ومُنْيَةُ الغَزالِ كسَحابٍ : قريةٌ بمصر من أعمالِ المَنُوفِيَّةِ وقد رأيتُها . وغَزالة كسَحابةٍ : قريةٌ من قُرى طُوسٍ قيل : وإليها نُسِبَ الإمامُ أبو حامِدٍ الغَزاليُّ كما صرَّحَ به النَّوَوِيُّ في التِّبْيانِ وقال ابنُ الأثير : إنّ الغَزالِيَّ مُخَفَّفاً خِلافُ المَشهورِ وصوَّبَ فيه التَّشديد وهو منسوبٌ إلى الغَزَّال بائِعِ الغَزْلِ أو الغَزّالِ على عادةِ أهلِ خُوارِزْمَ وجُرْجانَ كالعَصّارِيِّ إلى العَصّارِ وَبَسَطَ ذلك السُّبْكِيُّ وابنُ خِلِّكانِ وابنُ شُهْبَةَ . ويقال : هو غَزيلُها : فَعيلٌ بمعنى مُفاعِلٍ كحَديثٍ وكَليمٍ . وتقول : صاحبُ الغَزَل أَضَلُّ ساقِ مِغْزَل وضَلالُهُ أنّه يَكْسُو الناسَ وهو عُرْيان كما في الأساس . ومنَ المَجاز : أَطْيَبُ من أَنْفَاسِ الصَّبا إذا غازَلَتْ رِياضَ الرُّبا . وهو يُغازِلُ رَغَدَاً من العَيْش . وابنُ غَزالةَ : شاعرٌ جاهليٌّ من تُجِيبَ واسمُه رَبيعةُ بنُ عَبْد الله وأمُّه غَزالةُ بنتُ قَنَانٍ من إيادٍ . والغَزال كسَحابٍ : لقَبُ يعقوبَ بنِ المُبارَكِ الكُوفيِّ . ويحيى بنُ حَكَمٍ الغَزال : شاعرٌ أندلُسِيٌّ مُجيدٌ مات سنةَ 250 . وعبدُ الواحدِ بن أحمدَ بنِ غَزالٍ : مُقْرِئٌ . ومحمد بنُ الحسينِ بن عَيْنِ الغَزال كَتَبَ عنه أبو الطاهرِ بنُ أبي الصَّقْر . وخالدُ بنُ محمد بن عُبَيْدٍ الدِّمْياطيّ ابن عَيْنِ الغَزال عن بَكْرِ بن سَهْلٍ وغيرِه . ومحمد بن عليٍّ بن داوُدَ بنِ غَزالٍ : حافظٌ مُكْثِرٌ . وأبو عبد الرحمن غَزالُ بن أبي بكرِ بنُ بُنْدارَ الخَبّاز عن ثابتِ بنِ بُنْدار . وأبو البَدْرِ محمد بنُ غَزالٍ الواسِطيِّ : مُحدِّث . وبالتشديد : أحمد بن أيُّوب المَرْوَزِيّ الغَزّالُ ومُقاتِلُ بن يَحْيَى السُّلَمِيّ الغَزّال وأحمدُ بنُ هارونَ البُخاريُّ الغَزّال : مُحدِّثون . وأمُّ غَزالَةَ مُشَدَّداً : حِصنٌ من أعمالِ مارِدَةَ بالأنْدَلُس قاله ياقوتُ . وأحمدُ بن محمد بن محمد بن نَصْرِ اللهِ بنِ المُغَيْزِلِ الحَمَوِيّ سَمِعَ من ابنِ رَواحَةَ مات سنة 687

_Türkçe çeviri henüz yok_
