# غسق (غ-س-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B3%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ğasak, Kanlı irin demektir

- Harfler: غ - س - ق
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 4 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [غَاسِقٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/siga/%D8%BA%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D9%82%D9%8D.md) | فَاعِلٍ | Alacakaranlık | 1 | 1 | [113:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/ayet/113:3.md) |
| [غَسَقِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/siga/%D8%BA%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%82%D9%90.md) | فَعَلِ | Kararmak | 1 | 1 | [17:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/ayet/17:78.md) |
| [وَغَسَّاقًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D8%BA%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%82%D9%8B%D8%A7.md) | وَفَعَّالًا | Ve irin | 1 | 1 | [78:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/ayet/78:25.md) |
| [وَغَسَّاقٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D8%BA%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%82%D9%8C.md) | وَفَعَّالٌ | Ve irin | 1 | 1 | [38:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/ayet/38:57.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (18 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Hümem kömür demektir
2. [دلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Duluk hayvanların otlayıp otlarını bitirdiği yer demektir
3. [وقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · “Vekab”, dar ve derin çukur demektir
4. [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fecr Yarık demektir
5. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Şerareden gelen bir kelimedir
6. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Güneş demektir
7. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
8. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
9. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
10. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Namaz
11. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Petekteki baldır
12. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
13. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غسق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md), [دجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D9%88.md), [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [فلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıvının (irin, gözyaşı, süt) sızıp dökülmesi ve şafağın batmasıyla koyu karanlığın çökmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Işığın çekilip kesif karanlığın yayılması ve cehennem ehlinin bedeninden sızan kokuşmuş soğuk akıntı |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık nizamında ışık, ısı ve enerjinin çekilmesiyle meydana gelen organik ve kozmik çözülme |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir gece vakti sayarak bünyesindeki sızma, akma, çürüme ve kokuşma dinamizmini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غس | Sıvı ile temas, akıtma, dökülme ve ıslanma; nitekim aynı ikili çekirdeği paylaşan [غسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%84.md) kökünde de su ile kiri akıtıp giderme anlamı esastır. | ق | ق harfinin getirdiği sınırlandırma, toplanma ve kesafet etkisiyle akış hareketi salt temizleyici bir sudan ziyade; koyulaşma, sızma, çökelme, kesif bir karanlığın veya kokuşmuş bir ifrazatın birikip yayılması yönünde daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | Göz, örtülü kaynak; Proto-Sinaik ikizi ع imgesinden türetilip boğazdaki hırıltı ile yoğunlaştırılmıştır | Görüşün perdelenmesi, derinlerdeki kaynağın bulanması ve ışığın örtülmesi payını taşır. |
| س | Diken, destek | Tutunma, yayılma, batma ve yavaş yavaş nüfuz eden süreklilik hareketini simgeler. |
| ق | Ufuktaki güneş, toplanma, sınır, iğne deliği | Sınır boyuna ulaşma, yoğunlaşarak birikme ve kesafet kazanma etkisini katar. |
| غسق | Örtücü bir unsurun yayılarak sınırları kaplaması | Işığın kaybolup koyu bir karanlığın her yeri sarması yahut biriken ifrazatın sızarak etrafı kaplaması hareketini türetir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gözden yaşın veya yaradan sarı suyun ve cerahatin sızması (غسقت عينه / غسق الجرح) ile şafağın kayboluşunun ardından koyu gecenin akarcasına çökmesi (انصباب الليل). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Göz pınarlarından yaşların durmaksızın sızışını tasvir eden erken dönem kullanımında yer alır: فالعين مطروفة لبينهم / تغسق ما في دموعها سرع |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'r-Rukayyât'ın Emevî döneminde gecenin çöküşünü tasvir ettiği beyti: إن هذا الليل قد غسقا / واشتكيت الهم والأرقا; ayrıca Hz. Ömer'in gecenin tepeleri kaplayışını niteleyen sözü: حين غسق الليل على الظراب |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīsü’l-Luğa, Lisānü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Arapça غسق kökü, Sami dil ailesi içinde hem görmeyi engelleyen koyu kesafeti hem de sıvının yavaşça sızıp akması (effusion, secretion) semantik matrisini bünyesinde cemeden köklerdendir. Akraba Sami dillerinde doğrudan غ-س-ق üçlüsü düzenli ses denkliğiyle korunmamış olmakla birlikte; akışkanlık, sızıntı, kokuşma ve ışığın sönmesi semantiği Süryanice ve İbranicedeki yakın morfemlerle temas halindedir. Klasik Arapçada bu kök, gündüz aydınlığının batmasıyla gecenin yoğunlaşıp inmesi (غسق الليل) ile yara ve organlardan kokuşmuş sarı su veya dondurucu irinin akması (غساق) arasında semantik bir bağ kurmuştur. Bu iki yön birbirine zıt olmayıp, "yoğunlaşmış bir akışkanlığın yayılarak mevcudu kaplaması" çekirdeğinde birleşir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīsü’l-Luğa, Lisānü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sıvının sızması ve gecenin çökmesi | Yaranın irin akıtması (غسق الجرح) ile gecenin koyu karanlıkla basması (غسق الليل) arasındaki akışkan yayılma ortaklığı | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Sıvı sızıntısı ve koyu buğu/karanlık semantiği | Süryanice ve Batı Sami kollarındaki sızıntı ve ışık sönmesi bildiren morfemlerle kavramsal paralellik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisānü’l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غسق | Anlamlı | Karanlığın çökmesi, irinli sıvının akması | Gecenin koyulaşması ve cerahatin sızması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| غقس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez |
| سغق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez |
| [سقغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%BA.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez |
| قغس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez |
| قسغ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غسق | Merkez | Koyu karanlığın çökmesi ve ifrazat | Hem ışığın çekilip koyu karanlığın yayılmasını hem de kokuşmuş sıvının sızmasını ifade eder | Gece karanlığı ve cehennem irini |
| [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Genel karanlık ve haksızlık | [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) ışığın bütünüyle yokluğunu veya şeyin yerinden sapmasını bildirirken, غسق şafaktan sonraki akıcı ve koyu çöküş anıdır | Mutlak veya genel ışıksızlık |
| [دجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D9%88.md) | Komşu | Gecenin kaplaması ve sakinleşmesi | [دجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D9%88.md) gecenin sükûnetle her tarafı örtmesini anlatırken, غسق ışığın batışını izleyen kesifleşme ve dökülme evresidir | Sakin ve örtücü gece |
| [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Cerahat ve akıntı | [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) yaranın yüzeyindeki irini ve engeli bildirirken, غسق dondurucu, kokuşmuş ve süzülen ifrazattır | İrin ve iltihap akıntısı |
| [فلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%82.md) | Zıt | Yarma, çatlama, tan yerinin ağarması | [فلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%82.md) karanlığı yarıp ortaya çıkan ilk aydınlığı simgelerken, غسق aydınlığın çekilip koyu karanlığın çöküşünü simgeler | Şafak, yarılma ve sabah aydınlığı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غسق | Koyu karanlığın basması, irinli akıntı | Hem şafak sonrası zifiri karanlığı hem de cerahatli ifrazatı kapsar | Kesin |
| Latince | crepusculum, pus | Alacakaranlık, cerahat | Crepusculum akşam alacakaranlığını verir ancak ifrazat boyutunu dışarıda bırakır; pus ise cerahati karşılar | Güçlü |
| İngilizce | dusk, murky darkness, purulent discharge | Alacakaranlık, koyu karanlık, irinli akıntı | Dusk akşam vaktini anlatır fakat kökün cehennem azabındaki kokuşmuş sıvı boyutunu yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | Dämmerung, Dunkelheit, Eiterfluss | Alacakaranlık, koyu karanlık, irin akıntısı | Dämmerung ışığın kayboluşunu ifade eder; organik bozulma anlamı için Eiter sözcüğü gerekir | Güçlü |
| Fransızca | crépuscule, ténèbres, pus | Alacakaranlık, koyu karanlık, irin | Crépuscule akşam karanlığının inişini karşılar; sıvının sızıp akması anlamını içermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| غَسَقِ (İsim) | Gecenin koyu karanlığının basması | Namaz vakitlerinin sınırları bağlamında gün batımından sonraki koyu gece karanlığı; İsrâ [17:78](https://lisan.digital/tr/ayet/17:78.md) |
| غَاسِقٍ (İsm-i fâil) | Karanlığı çöken gece veya tutulan ay | Gizli şerlerden Allah'a sığınma bağlamında karanlığıyla her yeri bürüyen gece; Felak [113:3](https://lisan.digital/tr/ayet/113:3.md) |
| غَسَّاقٌ / غَسَّاقًا (Mübalağalı isim) | Cehennem ehlinin yaralarından sızan kokuşmuş ve dondurucu irin | Ahiret azabı bağlamında kaynar suyun (hamîm) mukabili olarak sunulan dondurucu ve kokuşmuş içecek; Sâd [38:57](https://lisan.digital/tr/ayet/38:57.md), Nebe [78:25](https://lisan.digital/tr/ayet/78:25.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret azabının hissi mahiyeti | Cehennem azabının sadece yakıcı ateşten ibaret olmayıp dondurucu soğuk ve kokuşmuş ifrazatla (zemherir ve ğassâk) bedenî ızdırabı tamamlaması | Maddi azabın dehşeti ve bedensel hissin çeşitliliği |
| Fıkıh | Namaz vakitlerinin tespiti | Akşam ve yatsı namazlarının hududu; İsrâ [17:78](https://lisan.digital/tr/ayet/17:78.md) ayetindeki ifadenin şafağın kayboluşu mu yoksa gecenin bütünüyle kararması mı olduğu tartışması | Astronomik ve optik vakit sınırları |
| Tefsir | غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ ve غَسَّاق kelimelerinin semantik tahlili | Gece karanlığının çöküşü, ay tutulması veya zararlı mahlukatın yayılması ile cehennemdeki sıvının aşırı soğukluğu ya da kokuşmuşluğu | Hakikat ve mecaz dengesi |
| Hadis | Gece karanlığında sığınma ve vakit uygulamaları | Hz. Peygamber'in gece bastırdığında şerlerin yayılmasına karşı istiaze tavsiyesi ve akşam vakti uygulamaları | Şerden korunma ve ibadet disiplini |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Nurun perdelenmesi ve istiaze | Manevi kararma karşısında ilahi himayeye sığınma | Görünmez tehlikelere karşı kalbi koruma | Işığın çekildiği anlarda insanın mutlak aczini idrak edip sığınması | Güçlü |
| İlmi | Entropi ve biyolojik çürüme | Işık ve ısının tükenmesi, dokularda nekroz | Fiziksel ve biyolojik çözülmenin tespiti | Sistemde enerjinin azalmasıyla maddede soğuma ve irinleşme süreçlerinin izlenmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hukukun zayıflaması ve anarşi | Şeffaflığın yok oluşu ve gizli odakların yayılması | Kamu güvenliğinin zaafa uğraması | Hukuk aydınlığının çekildiği ortamlarda suç ve kaosun karanlıkta serpilmesi | Muhtemel |
| İktisadi | Piyasa kararması ve batık varlıklar | Şeffaf dolaşımın durması ve toksik sermaye birikimi | Ekonomik akışın kokuşması ve tıkanması | Bilgi asimetrisinin derinleşmesiyle piyasanın atıl ve zararlı ifrazata boğulması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik entropi ve nekroz | Sistemin kullanılabilir enerjisinin tükenip soğuması ve biyolojik dokunun sıvılaşarak kokuşması hali kökün karanlık ve irin ikiliğine yapıca denktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve suçun gizlenerek yayılması | Hukuki ve ahlaki denetimin (aydınlığın) çekildiği toplumsal zeminlerde kriminolojik sapmaların hızla yayılması kökün yapısını karşılar. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir akşam zaman dilimi olarak görmek yahut cehennemdeki غساق lafzını somut karşılığı olmayan soyut bir azap tabiri sanmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Işık, ısı ve yaşam nizamının çekildiği, organik yahut kozmik yapının çözülüp toksik unsurların açığa çıktığı kapsamlı bir bozulma ve çöküş hali. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Felak Suresi'ndeki sığınmayı basit bir gece korkusuna indirgemek; cehennem azabının yalnızca alevden ibaret olduğunu sanıp dondurucu ve kokuşmuş azap boyutunu kavramamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık nizamındaki zıtlıkları (aydınlık-karanlık, sıcak-soğuk, diriliş-çözülme) somut kök dinamikleriyle nasıl inşa ettiğini gösterir; ibadet vakti tayininden kozmik sığınmaya ve cehennem tasvirine kadar kavramsal tutarlılığı kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbadet vakitlerini düzenleyen fıkhi ayetlerde (İsrâ [17:78](https://lisan.digital/tr/ayet/17:78.md)), şerlerden sığınmayı konu edinen muavvizeteyn ayetlerinde (Felak [113:3](https://lisan.digital/tr/ayet/113:3.md)) ve eskatolojik ceza tasvirlerinde (Sâd [38:57](https://lisan.digital/tr/ayet/38:57.md), Nebe [78:25](https://lisan.digital/tr/ayet/78:25.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Karanlığı durağan ve pasif bir durum zanneden anlayışı düzeltir; kök, karanlığın tıpkı cerahat gibi sızarak yayılan dinamik bir çöküş olduğunu ortaya koyar ve cehennem azabını tekdüze ateş algısından kurtarır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sıvının (gözyaşı, süt, irin) sızıp dökülmesi ve gün batımı ardından zifiri karanlığın göğü kaplaması.
- Soyut anlam: Aydınlığın, ısının ve düzenin çekilmesi neticesinde ortaya çıkan kesafet, organik çözülme ve enerjisizleşme.
- Sistematik karşılık: Termodinamik ve toplumsal sistemlerde enerjinin ve denetimin tükenmesiyle açığa çıkan entropik çöküş ve toksik tortu birikimi.
- LaTeX modeli: $$ \Delta S > 0 \implies \lim_{L \to 0} \Phi(L) = \Omega_D \cup \Omega_P $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Delta S > 0$ entropi artışını ve sistemik düzenin çözülmesini ifade eder. $L$ ışık ve yaşam enerjisi parametresidir; $L \to 0$ ışık ve ısının çekilmesini gösterir. $\Phi(L)$ ışık fonksiyonunun sıfıra yaklaşması neticesinde beliren durumu temsil eder. Bu durum $\Omega_D$ (koyu karanlığın çöküşü) ile $\Omega_P$ (kokuşmuş irin ve bozulmuş sıvıların sızıntısı) kümelerinin birleşiminden oluşur; böylece kökün hem optik/kozmik hem de biyolojik/eskatolojik iki ana anlam yüzü tek bir sembolik ifadede birleşir.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B3%D9%82/occurrences?meal=IK

### [İsra 17:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/ayet/17:78.md) — غَسَقِ

أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا

Meal (IK): Güneşin batıya yönelmesinden gecenin kararmasına kadar namaz kıl. Sabah vakti de. Zira sabah vakti görülmesi gerekli bir ibadettir.

### [Sad 38:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/ayet/38:57.md) — وَغَسَّاقٌ

هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ

Meal (IK): İşte şu, kaynar su ve irin. Tatsınlar onu.

### [Nebe 78:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/ayet/78:25.md) — وَغَسَّاقًا

إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا

Meal (IK): Sade kaynar bir su ve bir de irinden başka.

### [Felak 113:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/ayet/113:3.md) — غَاسِقٍ

وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ

Meal (IK): Bastırdığı zaman, karanlığın şerrinden,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ğasak, Kanlı irin demektir. Akşam karanlığının çökmesine ğasak denmektedir. Hilkat yaratılış, felak oluşma, ğasak ise bozulmadır. Kainatta bir taraftan gelişme var, diğer taraftan ise yaşlanma ve çökme vardır. Bir taraftan kainat genişleyerek doğmakta, bu arada bölünen maddeler bir birlerini etkileyerek yeni oluşumlar olmaktadır. Diğer tarafta yıldızların hidrojenleri tükenmekte ve kainat ölüme gitmektedir. İnsan bu akış içinde kendisini şerlerden koruyarak hayra doğru yol alabilmektedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والقاف والسين معهما
غ س ق يستعمل فقط غسق: الغاسِقُ: الليلُ إذا غاب الشَّفَقُ. وغَسَقَتْ عينه تَغسِقُ غُسُوقاً وغَسْقاً وغَسَقاناً، قال:
فالعين مطروفةٌ لبـينـهـمُ		تَغْسِقُ ما في دموعها سَرَعُُ
أخبر أنه فاسدُ العين.
وقوله تعالى: "إلا حميماً وغَسّاقا" أي منتناً.

##### Türkçe

باب **الغين** و**القاف** و**السين** معهما
غ س ق yalnızca **غسق** kullanılır: **الغاسِقُ**: şafak kaybolduğunda gece. Ve onun gözü **غَسَقَتْ**; **تَغسِقُ**; **غُسُوقاً** ve **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً** (olur), dedi ki:
فالعين مطروفةٌ لبـينـهـمُ		تَغْسِقُ ما في دموعها سَرَعُُ
Gözün bozuk olduğunu haber verdi.
Ve Yüce Allah’ın sözü: "إلا حميماً و**غَسّاقا**" yani kokmuş.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الغَسَقُ: أول ظلمة الليل. وقد غسَق الليل يَغْسِقُ، أي أظلم. والغاسقُ: الليلُ إذا غاب الشفق. وقوله تعالى: "ومن شرِّ غاسِقٍ إذا وَقَبَ" قال الحسن: الليل إذا دخل، ويقال إنه القمر. وغَسَقَتْ عينه غَسْقاً: أظلمت. وغَسَقَ الجرح غَسَقاناً، إذا سال منه ماء أصفر. وأغْسَقَ المؤذن، أي أخَّر المغرب إلى غَسَقِ الليل. والغَسَّاقُ: البارد المَنْتِنُ، يخفف ويشدد.

##### Türkçe

**الغَسَقُ**: gecenin ilk karanlığı. Ve gece **غسَق** eder, **يَغْسِقُ**; yani karardı. Ve **الغاسقُ**: şafak kaybolduğu zaman gece. Yüce Allah’ın sözü: “**ومن شرِّ غاسِقٍ إذا وَقَبَ**”; Hasan dedi ki: girdiği zaman gece; ve onun ay olduğu da söylenir. Ve gözü **غَسَقَتْ**; **غَسْقاً**: karardı. Ve yara **غَسَقَ** eder; **غَسَقاناً**, ondan sarı bir su aktığı zaman. Ve müezzin **أغْسَقَ** etti; yani akşamı gecenin **غَسَقِ**’ine kadar geciktirdi. Ve **الغَسَّاقُ**: soğuk, pis kokulu; hafifletilir de şeddelenir de.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الغين والقاف مع السين
غسق
استعمل من وجوهه :
غسق : قال الفَرَّاءُ في قولِ الله جلّ وعزّ : ( ( الْمِهَادُ هَاذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ ) ( ص : 57 ) .
قَالَ : رُفِعَتِ : الحَمِيمُ والغَسَّاقُ بِ ( هذا ) ، مُقَدَّماً ومُؤخَّراً ، والمعنى : هذا حميمٌ ، وَغَسَّاقُ ، فَلْيَذوقُوهُ .
قَال الغَسَّاقُ : تشدّد سينُهُ ، وَتُخَفَّفُ . ثَقَّلَها يَحيَ بنُ وَثَّابٍ ، وعامةُ أصحاب عبدِ الله ، وَخَفَّفَها الناسُ بَعْدُ ، وذَكَروا : أَن الغَسَّاقَ باردٌ يُحْرِقُ كإحْراقِ الحَمِيمِ .
ويقَالُ إنَّه ما يغْسِقُ وَيَسِيلُ من صَدِيدهمْ وجُلُودِهِم .
وقال الزّجَاج نحواً منه .
واختارَ أبو حاتمٍ : غَسَاق بتَخْفِيفِ السّينِ .
قرأَ حفْصٌ وحَمْزَةُ والكِسائيُّ : ( وَغَسّاقٌ ) مشدّدةً ومثلَه في : ( ) ( النبإ : 1 ) . وَقَرَأ الْبَاقُونَ من القُرّاءِ ( غَسّاق ) بِتَخْفِيفٍ في السُّورَتين .
ورُوى عن ابنِ عبّاس وابن مَسْعودِ : أنهما قَرَأ : ( غَسّاق ) بالتَّشْدِيدِ وفسَّراه :
الزَّمْهَرِيرَ :
وقال أهلُ العَرَبِيَّةِ ، في تفسيرِ : ( الغَسّاق ) : هو الشديد البَرْدِ يُحْرِقُ من بَرْدِهِ .
وفي الحديثِ : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( لو أنَّ دَلْواً من غَسَاقٍ ، يُهَرَاقُ في الدُّنْيا ، لأنْتَنَ أهْلَهَا ) .
قلتُ : وهذا يدلُّ على أنَّ الغَسَاقَ : هو المُنْتِن .
وقال الليثُ : وغَسَّاقاً ، أيْ : مُنْتِنَا .
وأما قول الله جلّ وعزّ : ( ومن شَرِّ غاسِقٍ ، إذا وَقَبَ ) .
فإِنَّ الفراءَ قال : الغَاسِقُ . الليلُ ، إذا وَقَبَ : إذا دَخل في كلِّ شيءٍ ، وَأظلَمَ .
وقال الليثُ : الغاسِقُ : الليلُ ، إذا غابَ الشَّفَقُ أقبلَ الغَسَقُ ، قال : وغسَقَتْ عينهُ تغسِقُ .
وروى أبو سلمة عن عائشة أن صح أنها قالت : ( قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لما طلعَ القمرُ : هذا الغاسِقُ ، إذا وقَب ، فتعوَّذْنَ بالله من شرِّه ) .
وروي عن أبي هُريرة عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في قوله : ( خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا ) ( الفلق : 3 ) قال : الثُرّيا : وقالَ الزَّجّاج في قولهِ : ( خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا ( يعني به الليل ، وقيلَ ، لليلِ : غاسقٌ ، والله أعلمُ ، لأنّه أبردُ من النَّهارِ ، والغاسقُ : الباردُ .
شِمْر عنِ العِتريفي ، قالَ غَسقُ اللّيلِ : حينَ يُطَخْطِخُ بين العِشاءَينِ .
وقال ابن شُميل : غَسَقُ الليلِ : دخولُ أولِه .
وأتيتُه حين غَسق الليلُ ، أي : حين يختلِطُ ، ويُعسكِرُ الليلُ . ويَسُدُّ المَنَاظِرَ ، يَغْسِقُ غَسَقاً ، وأنشَدَ شمر في الغاسِقِ بمَعنى : السائِلِ :
أبكى لِفَقِدِهِمُ بِعَيْنٍ ثَرَّةٍ
تَجْرِي مَسَارِبُهَا بِعَيْنٍ غاسِقٍ
أيْ : سائلٍ ، وَليس من الظلمة في شيء . قال : وَقَال أبو زيد : غَسَقت العينُ تغسِقُ غَسقاً ، وَهُو هَملانُ العينِ بالغَمَص وَالماءِ .
وَكان الربيعُ بن خُشَيم يقولُ في اليومِ المَغِيم لمؤذنِهِ : أغْسِقْ أَغْسِقْ ، يقول : آخِر المغربَ حتى يغسِقَ الليلُ ، وَهُو إظْلاَمُهُ .
وقال الفراءُ في قولِ الله جلّ وعزّ : ( إِلَى غَسَقِ الَّيْلِ ) ( الإسراء : 78 ) : وهو أولُ ظلمتِه .
قلت : غَسقُ الليْلِ عندي : غَيْبُوبةُ الشَّفَقِ الأَحْمَرِ ، حينَ تَحِلُّ صلاةُ العِشَاءِ الآخرةُ ، يدلّ على ذلك سِيَاقُ الآية . إلى آخرها ، وقد دَخَلَتِ الصلواتُ الخمسُ فيما أمر الله جلّ وعزّ به ، فقالَ : ( أَقِمِ الصَّلَواةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ ) ( الإسراء : 78 ) ، وهو زوالُها ، ) إِلَى غَسَقِ الَّيْلِ ( : العِشَاء
الآخِرَةِ ، فهذهِ أربعُ صَلَواتٍ ، ثم قالَ : ( وَقُرْءَانَ الْفَجْرِ ) ( الإسراء : 78 ) تَتِمَّةَ خمسٍ .
وأَخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي ، يُقالُ : غَسَقَتْ عينُه ، إذا انصبّتْ ، قال : والغَسَقانُ : الإنْصِبابُ ، وغَسَقَتِ السّماءُ : أَرشَّتْ ، ومنه قول عُمَرَ : ( حين غسَقَ الليلُ على الظِّرابِ ) ، أي : أنصبَّ الليلُ على الجِبالِ .
وقال الأَخفش : غسقُ الليلُ : ظلمتُه .
وقال القتيبي ، في قوله تعالى : ( خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا ( . الغاسقُ : القمرُ ، سمي به ، لأنهُ يكْسَفُ ، فيَغْسِقُ ، أي : يَذْهَبُ ضوؤُهُ ، وَيَسْوَدُّ ، قال : وقول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لعائشةَ : تعوّذي بالله من شرّ هذا إذا غَسَقَ ) ، أي : من شِرّه ، إذا كُسِفَ ) .
قلت : هذا حديثٌ غيرُ صحيحٍ ، والصوابُ في تفسير قوله : ( خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا ( : من شر الليل إذا دخلَ ظلامُه في كلّ شيء ، وهو قول الفراء وَالزجاج ؛ وإليه ذهب أهل التفسير . قال الفراءُ : الغَسَقُ : من قُماشِ الطّعامِ . قال : ويقال : في الطعام : زَوَان وزُوَان وزُؤَان بالهمزِ وفيه غَسَقٌ ، وغَفاً ، مقصور .

##### Türkçe

باب **الغين** ve **القاف** ile **السين** birlikte

**غسق**
Yüzlerinden (kullanım yönlerinden) kullanılmıştır:

**غسق**: el-Ferrâ’, Allah’ın celîl ve azîz sözü hakkında: (( **الْمِهَادُ** هَاذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ )) (Sâd: 57) dedi.
Dedi ki: **الحَمِيمُ** ve **الغَسَّاقُ**, (bu) **هذا** ile, öne alınmış ve sona bırakılmış olarak merfû kılındı; mânâ: “Bu, bir **حميمٌ** ve bir **غسّاقٌ**tır; öyleyse onu tatsınlar.”dır.
Dedi ki: **الغَسَّاقُ**: **سين**’i şeddeli yapılır ve hafifletilir. Onu Yahyâ b. Vessâb ve Abdullah’ın ashabının çoğu ağırlaştırdı (şeddeli okudu); insanlar sonra onu hafifletti; ve zikrettiler ki: **الغَسَّاقَ** soğuktur; **الحَمِيمِ**’in yakması gibi yakar.
Ve denilir ki: o, onların irinlerinden ve derilerinden **يغسق** edip (akıverip) akan şeydir.
Zeccâc da ona benzer bir şey söyledi.
Ebû Hâtim seçti: **غَسَاق**; **السّين**’in hafifletilmesiyle.
Hafs, Hamza ve Kisâî okudu: (( **وَغَسّاقٌ** )) şeddeli; ve onun benzeri: (( )) (en-Nebe’: 1). Kurrâdan geri kalanlar iki sûrede de **غَسّاق**’ı hafifletmeyle okudu.
İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet olundu: ikisinin **غَسّاق**’ı şeddeli okuduğu ve onu tefsir ettikleri:
**الزَّمْهَرِيرَ**:
Arap dili ehli, (( **الغَسّاق** ))’ın tefsirinde dedi: o, şiddetli soğuktur; soğuğundan yakar.
Hadiste: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “Eğer dünyaya **غَسَاقٍ**’dan bir kova dökülseydi, onun ehlini elbette kokuturdu.”
Dedim: Bu, **الغَسَاقَ**’ın: o, pis kokulu olduğuna delâlet eder.
Leys dedi: ve **غَسَّاقاً**; yani: pis kokulu.
Allah’ın celîl ve azîz sözüne gelince: (( ومن شَرِّ **غاسِقٍ** ، إذا وَقَبَ )).
Şüphesiz Ferrâ dedi: **الغَاسِقُ**: gecedir; **وَقَبَ** edince: her şeyin içine girince ve kararınca.
Leys dedi: **الغاسِقُ**: gecedir; şafak kaybolunca **الغَسَقُ** gelir. Dedi ki: ve gözü **غسَقَتْ**; **تغسِقُ**.
Ebû Seleme, Âişe’den rivayet etti; sahih olursa, dedi ki: “Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ay doğunca dedi: Bu, **الغاسِقُ**’tur; **إذا وقَب**; öyleyse Allah’a onun şerrinden sığının.”
Ebû Hureyre’den, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem), onun sözü hakkında rivayet olundu: (( خَلَقَ وَمِن شَرِّ **غَاسِقٍ** إِذَا )) (el-Felak: 3) dedi: **الثُرّيا**. Zeccâc, onun sözü hakkında dedi: (( خَلَقَ وَمِن شَرِّ **غَاسِقٍ** إِذَا )) yani onunla gece kastedilir; ve denildi: geceye **غاسقٌ** (denir). Allah daha iyi bilir; çünkü o, gündüzden daha soğuktur; ve **الغاسقُ**: soğuk olandır.
Şimr, el-İtrîfî’den: dedi ki: **غَسقُ اللّيلِ**: iki yatsı arasında **يُطَخْطِخُ** ettiği vakittir.
İbn Şümeyl dedi: **غَسَقُ الليلِ**: onun ilkinin girişi.
Ve ona, gece **غَسق** ettiği vakit geldim; yani: karıştığı vakit; ve gece **يُعسكِرُ** eder; ve manzaraları kapatır. **يَغْسِقُ** **غَسَقاً**. Şimr, **الغاسِقِ** hakkında, “akan” mânâsıyla inşâd etti:
أبكى لِفَقِدِهِمُ بِعَيْنٍ ثَرَّةٍ
تَجْرِي مَسَارِبُهَا بِعَيْنٍ غاسِقٍ
Yani: akan; ve karanlıktan hiçbir şey değildir. Dedi ki: Ebû Zeyd dedi: göz **غَسَقت**; **تغسِقُ** **غَسقاً**; ve o, gözün çapak ve su ile akmasıdır.
Rabî‘ b. Huşeym, bulutlu günde müezzinine derdi: **أغْسِقْ** **أَغْسِقْ**; derdi ki: akşamı geciktir; ta ki gece **يغسِقَ** edinceye kadar; ve o, onun kararmasıdır.
Ferrâ, Allah’ın celîl ve azîz sözü hakkında dedi: (( إِلَى **غَسَقِ** الَّيْلِ )) (el-İsrâ: 78): ve o, onun karanlığının ilkidir.
Dedim: **غَسقُ** gece, benim yanımda: kırmızı şafağın kayboluşudur; yatsı son namazının helâl olduğu vakit; buna âyetin siyakı delâlet eder; sonuna kadar. Ve beş vakit namaz, Allah’ın celîl ve azîz olarak emrettiği şeyin içine girmiştir; şöyle dedi: (( أَقِمِ الصَّلَواةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ )) (el-İsrâ: 78); ve o, onun zevâlidir; (( إِلَى **غَسَقِ** الَّيْلِ )): yatsı son namazıdır; işte bunlar dört namazdır. Sonra dedi: (( وَقُرْءَانَ الْفَجْرِ )) (el-İsrâ: 78); beşin tamamlayıcısı.
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: gözü **غَسَقَتْ**, akıp dökülünce. Dedi ki: ve **الغَسَقانُ**: akıp dökülmedir. Ve gök **غَسَقَتِ**: çiseledi. Ondan Ömer’in sözü: “**حين غسَقَ الليلُ على الظِّرابِ**”; yani: gece dağların üzerine akıp döküldü.
Ahfeş dedi: **غسقُ** gece: onun karanlığıdır.
Kuteybî, yüce Allah’ın sözü hakkında: (( خَلَقَ وَمِن شَرِّ **غَاسِقٍ** إِذَا )): **الغاسقُ**: aydır; onunla adlandırıldı; çünkü o, tutulur; böylece **فيَغْسِقُ**; yani: ışığı gider ve kararır. Dedi ki: ve Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) Âişe’ye sözü: “Allah’a bunun şerrinden sığın; **إذا غَسَقَ**”; yani: onun şerrinden; tutulunca.”
Dedim: Bu, sahih olmayan bir hadistir. Ve onun sözü (( خَلَقَ وَمِن شَرِّ **غَاسِقٍ** إِذَا ))’nın tefsirinde doğru olan: gecenin şerrinden; karanlığı her şeyin içine girince; ve o, Ferrâ ve Zeccâc’ın sözüdür; tefsir ehli ona gitti. Ferrâ dedi: **الغَسَقُ**: yemeğin kırıntılarındandır. Dedi ki: ve yemekte denilir: **زَوَان** ve **زُوَان** ve hemze ile **زُؤَان**; ve onda **غَسَقٌ** vardır; ve **غَفاً**; kısaltılmış.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الغين والسين وما يثلثهما)
(غسل) الغين والسين واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على تطهيرِ الشّيء وتنقِيَته. يقال: غَسَلتُ الشَّيءَ غَسْلاً. والغُسْل الاسم. والغَسُول: ما يُغْسَل به الرَّأس من خِطْميٍّ أو غيره. قال:‏
عليَّ حرامٌ لا يَمَسُّنِيَ الغِسْلُ(1) *** فيا لَيْلَ إنَّ الغِسْلَ ما دُمْتِ أيِّماً‏
ويقال: فحلٌ غُسَلَة، إذا كثُر ضِرابُه ولم يُلْقِح. والغِسْلينُ المذكور في كتاب الله تعالى، يقال إنَّه ما يَنْغسلُ من أبدان الكفّار في النار.‏
(غسا) الغين والسين والحرف المعتلّ حرفٌ واحد، يدلُّ على تناهٍ في كِبَرٍ أو غيره. يقال غَسَا اللَّيلُ وأغْسَى. وشيخ غَاسٍ: طال عمرُه. ورُوِي أنَّ قارئاً قرأ: "وَقَدْ بَلَغْتُ من الكِبَر غُسِيّاً(2) ".‏
(غسر) الغين والسين والراء كلمةٌ إنْ صحّت تدلُّ على اختلاطٍ. يقولون: تغَسَّر الغَزْل، إذا التَبَس.‏
قال ابن دريد(3) : "الغَسَر: ما طرحَتْه الريح في الغَدِير. ثم كثُر حتى قالوا: تغسَّرَ الأمر: اختلط".‏
(غسم) الغيم والسين والميم ليس بشيء. وربَّما قالوا الغَسَم، الظُّلْمة.‏
(غسن) الغين والسين والنون كلمةٌ. يقولون إنَّ الغُسَن: خُصَل الشَّعر. ويقال للناصية: غُسْنة.‏
(غسق) الغين والسين والقاف أصلٌ صحيح يدل على ظُلْمة. فالغَسَق: الظلمة. والغاسِق: الليل. ويقال: غَسَقت عينُه: أظلمت. وأغْسَقَ المؤذِّن، إذا أخَّر صلاةَ المغرب إلى غَسَق اللَّيل. وأمّا الغَسَّاق الذي جاء في القرآن، فقال المفسِّرون: ما تقطَّرَ من جلود أهل النار.‏
---------------------
(1) لعبد الرحمن بن دارة، كما في اللسان (غسل). وهو في المجمل بدون نسبة. وفي الأصل: "فيا ليت"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(2) لم أجد سنداً لهذه القراءة إلا ما رواه ابن فارس. وقراءة السبعة "عتيا". فقرأ أبو بحرية وابن أبي ليلى والأعمش وحمزة والكسائي بكسر العين, وباقي السبعة بالضم، عبد الله بالفتح. وعن عبد الله ومجاهد: " عسيا" بضم العين والسين مكسورة، وحكاها الداني عن ابن عباس، والزمخشري عن أبي مجاهد. تفسير أبي حيان (6: 175).‏
(3) الجمهرة (2: 332) مع تصرف.‏

ـ

##### Türkçe

(غين, **السين** ve ikisini üçleyen şeyler babı)

(**غسل**) **الغين** ve **السين** ve **اللام** sahih bir asıldır; bir şeyin temizlenmesine ve arıtılmasına delâlet eder. Denir: Bir şeyi **غَسْلاً** olarak yıkadım. **الغُسْل** isimdir. **الغَسُول**: başın, **خِطْميّ**den veya başkasından, onunla yıkandığı şeydir. Dedi ki:‏
Bana haramdır, **الغِسْلُ** bana dokunmaz(1) *** Ey gece! Sen dul kaldığın müddetçe, şüphesiz **الغِسْلَ** (vardır)‏
Ve denir: **فحلٌ غُسَلَة**; eğer onun çiftleşmesi çok olur da dölleyemezse. Ve **الغِسْلينُ** ki Allah Teâlâ’nın kitabında zikredilmiştir; denir ki o, ateşte kâfirlerin bedenlerinden yıkanıp giden şeydir.‏

(**غسا**) **الغين** ve **السين** ve illetli harf tek bir harftir; büyüklükte veya başkasında bir nihayete delâlet eder. Denir: Gece **غَسَا** ve **أغْسَى**. Ve **شيخ غَاسٍ**: ömrü uzadı. Ve rivayet olundu ki bir okuyucu okudu: “Ve ben, büyüklükten **غُسِيّاً**(2) ulaştım.”‏

(**غسر**) **الغين** ve **السين** ve **الراء** bir kelimedir; eğer sahihse bir karışmaya delâlet eder. Derler: **تغَسَّر الغَزْل**; eğer dolaşıp karışırsa.‏
İbn Düreyd(3) dedi: “**الغَسَر**: rüzgârın gölcükte attığı şeydir. Sonra çoğaldı; nihayet dediler: **تغسَّرَ الأمر**: karıştı.”‏

(**غسم**) **الغيم** ve **السين** ve **الميم** bir şey değildir. Ve belki derler: **الغَسَم**: karanlık.‏

(**غسن**) **الغين** ve **السين** ve **النون** bir kelimedir. Derler ki **الغُسَن**: saç tutamlarıdır. Ve perçeme denir: **غُسْنة**.‏

(**غسق**) **الغين** ve **السين** ve **القاف** sahih bir asıldır; karanlığa delâlet eder. İşte **الغَسَق**: karanlıktır. Ve **الغاسِق**: gecedir. Ve denir: Gözü **غَسَقت**: karardı. Ve müezzin **أغْسَقَ**; eğer akşam namazını gecenin **غَسَق**ına kadar geciktirirse. Kur’an’da gelen **الغَسَّاق**a gelince; müfessirler dediler: cehennem ehlinin derilerinden damlayıp akan şeydir.‏

---------------------
(1) Abdurrahman b. Dâre’nindir; lisan’da (**غسل**)da olduğu üzere. Ve el-mücmel’de nisbesizdir. Ve asılda: “فيا ليت”، doğrusu el-mücmel ve lisan’dadır.‏
(2) Bu kıraat için, İbn Fâris’in rivayet ettiğinden başka bir sened bulmadım. Yedinin kıraati “عتيا”dır. Ebû Bahriyye ve İbn Ebî Leylâ ve A‘meş ve Hamza ve Kisâî, **العين**in kesriyle okudu; yedinin geri kalanı zamme ile; Abdullah fetha ile. Abdullah ve Mücâhid’den: “عسيا” **العين**in zammıyla ve **السين** kırık olarak; Dânî bunu İbn Abbâs’tan, Zemahşerî Ebû Mücâhid’den hikâye etti. Ebû Hayyân tefsiri (6: 175).‏
(3) el-Cemhere (2: 332) tasarruf ile.‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- غسق الليل: شدة ظلمته. قال تعالى: ﴿إلى غسق الليل﴾ [الإسراء/78]، والغاسق: الليل المظلم. قال: ﴿ومن شر غاسق إذا وقب﴾ [الفلق/3]، وذلك عبارة عن النائبة بالليل كالطارق، وقيل: القمر إذا كسف فاسود. والغساق: ما يقطر من جلود أهل النار، قال: ﴿إلا حميما وغساقا﴾ [عم/25].

##### Türkçe

- **غسق** **الليل**: onun karanlığının şiddeti. Yüce Allah dedi: ﴿إلى **غسق** **الليل**﴾ [الإسراء/78], ve **الغاسق**: karanlık gece. Dedi: ﴿ومن شر **غاسق** إذا وقب﴾ [الفلق/3], ve bu, **الطارق** gibi geceleyin olan musibet hakkında bir ibaredir; ve denildi: tutulduğu zaman kararıp siyahlaşan **القمر**. Ve **الغساق**: cehennem ehlinin derilerinden damlayan şey; dedi: ﴿إلا حميما و**غساقا**﴾ [عم/25].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

غ س ق
يقولون‏:‏ من الغسق إلى الفلق‏.‏
وهو دخول أول الليل حين يختلط الظلام وقد غسق الليل يغسق غسقاً وغسوقاً‏.‏
وبنو تميم على أغسق‏.‏
قال ابن قيس‏:‏ إن هذا الليل قد غسقا واشتكيت الهمّ والأرقا وقال جسّاس‏:‏ ونحوهما‏:‏ دجا الليل وأدجى‏.‏
وغسق القمر‏:‏ أظلم بالخسوف وأغسقنا‏:‏ دخلنا في الغسق‏.‏
وكان الربيع بن خيثم يقول لمؤذّنه يوم الغيم‏:‏ أغسق أغسق أي ادخل في الغسق ثم أذّن أو أغسق بالأذان كقول‏:‏ أبردوا بالظهر‏.‏
وتقول‏:‏ أعوذ بالله من الغاسق إذا وقب ومن القاسق إذا وثب‏.‏
ومن المجاز‏:‏ غسقت العين وعين غاسقة إذا أظلمت ودمعت ومنه‏:‏ الغساق وهو ما يسيل من جلودهم أسود‏.‏
وتقول‏:‏ ألا إن بصدد الفسّاق تجرّع الصديد والغسّاق‏.‏

##### Türkçe

غ س ق
Derler ki: **من الغسق إلى الفلق**.
Ve o, karanlığın karıştığı sırada gecenin evvelinin girmesidir; ve gece **غسق** eder: **يغسق**; **غسقاً** ve **غسوقاً** (olarak).
Ve Benû Temîm **أغسق** üzere(der).
İbn Kays dedi ki: “Şüphesiz bu gece **غسقا** etti; ve ben kederi ve uykusuzluğu şikâyet ettim.” Ve Cessâs dedi ki: ve ikisi gibisi: “Gece karardı” ve “kararttı”: **دجا** gece ve **أدجى**.
Ve **غسق القمر**: tutulma ile karardı; ve **أغسقنا**: **الغسق**a girdik.
Ve Rebî‘ b. Haysem bulut günü müezzinine derdi ki: **أغسق أغسق**; yani **الغسق**a gir; sonra ezan oku; yahut “öğle ile serinletin” sözü gibi: **أغسق بالأذان**.
Ve dersin ki: “Allah’a sığınırım **الغاسق**ten, **إذا وقب**; ve **القاسق**ten, **إذا وثب**.”
Ve mecazdan: **غسقت العين** ve **عين غاسقة**; karardığı ve yaşardığı zaman; ve ondan: **الغساق**; ve o, onların derilerinden siyah olarak akan şeydir.
Ve dersin ki: “Dikkat edin, fâsıkların karşısında irin ve **الغسّاق**ı yudumlamak vardır.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

غَسَقَتْ عينه تَغْسِقُ غَسْقاً وغَسَقاناً: دمعت، وقيل: انصبَّت، وقيل: أَظلمت. والغَسَقان: الانصباب. وغَسَق اللبنُ غَسْقاً: انصب من الضَّرْع. وغَسَقت السماء تَغْسِق غَسْقاً وغَسَقاناً: انصبَّت وأَرَشَّتْ؛ ومنه قول عمر، رضي الله عنه: حين غَسَق الليل على الظِّراب أي انصب الليل على الجبال. وغَسَق الجرحُ غَسْقاً وغَسَقاناً أي سال منه ماء أَصفر؛ وأَنشد شمر في الغاسق بمعنى السائل:
أَبْكِي لفَقْدِهُم بعَينٍ ثَرَّة،
تَجْري مَساربُها بعينٍ غاسِق
أي سائل وليس من الظلمة في شيء. أَبو زيد: غَسَقت العين تَغْسِق غَسْقاً، وهو هَمَلان العين بالعَمَش
والماء. وغَسَق الليل يَغْسِق غَسْقاً وغَسَقاناً وأَغْسَقَ؛ عن ثعلب: انصبّ وأَظلم؛ ومنه قول ابن الرُّقَيّات:
إن هذا الليل قد غَسَقا،
واشْتَكَيْتُ الهَمَّ والأَرَقا
قال: ومنه حديث عمر حين غَسق الليل على الظُِّراب؛ وغَسَقُ الليل: ظلمته، وقيل أَول ظلمته، وقيل غَسَقُه إذا غاب الشِّفَقُ. وأَغسَقَ المؤذِّن أي أَخَّر المغرب إلى غَسَق الليل. وفي حديث الربيع بن خثيم: أنه قال لمؤذنه يوم الغيم أَغْسِقْ أَغْسِق أَي أَخِّر المغرب حتى يَغْسِق الليل، وهو إظلامه، لم نسمع ذلك في غير هذا الحديث. وقال الفراء في قوله تعالى: إلى غَسَقِ الليل، هو أَول ظلمته، الأخفش: غَسَقُ الليل ظلمته. وقوله تعالى: ومن شر غاسِقٍ إذا وَقَبَ؛ قيل: الغاسِقُ هذا الليل إذا دخل في كل شيء، وقيل القمر إذا دخل في ساهورِه، وقيل إذا خَسَفَ. ابن قتيبة: الغاسِقُ القمر سمي به لأنه يُكْسَفُ فيَغْسِقُ أي يذهب ضوءُه ويسودّ ويُظلم. غَسَقَ يَغْسِقُ غُسوقاً إذا أَظلم. قال ثعلب: وفي الحديث أن عائشة، رضي الله عنها، قالت: أَخذ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بيدي لما طلع القمر ونظر إليه فقال: هذا الغاسِقُ إذا وَقَبَ فتعوَّذي بالله من شره أي من شره إذا كُسِفَ. وروي عن أَبي هريرة عن النبي، صلى الله عليه وسلم، في قوله ومن شر غاسِقٍ إذا وَقَبَ، قال: الثُّرَيّا؛ وقال الزجاج: يعني به الليل، وقيل لِلَّيل غاسِقٌ، والله أعلم، لأنه أَبرد من النهار. والغاسِق: البارد. غيره: غَسَقُ الليل حين يُطَخْطِخُ بين العشاءين. ابن شميل: غَسَقُ الليل دخول أَوَّله؛ يقال: أَتيته حين غَسَق الليل أي حين يختلط ويعتكر ويسدّ المَناظرَ، يغْسِقُ غَسْقاً. وفي الحديث: فجاء رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بعدما أَغْسَقَ أي دخل في الغَسَق وهي ظلمة الليل. وفي حديث أبي بكر: أَنه أَمر عامر بن فُهَيْرة وهما في الغار أَن يُرَوِّح عليهما غنمه مُغْسِقاً. وفي حديث عمر: لا تفطروا حتى يَغْسِق الليل على الظِّراب أي حتى يغشى الليل بظلمته الجبال الصغار. والغاسِقُ: الليل؛ إذا غاب الشفق أَقبل الغَسَقُ. وروي عن الحسن أَنه قال: الغاسِقُ أَول الليل. والغَسَّاقُ: كالغاسِقِ وكلاهما صفة غالبة؛ وقول أبي صخر الهذلي: هِجانٌ فَلا في الكَوْنِ شَامٌ يَشِينُهُ،
ولا مَهَقٌ يَغْشى الغَسِيقاتِ مُغْرَبُ
قال السكري: الغَسِيقاتُ الشديدات الحمرة. والغَسَّاق: ما يَغْسِقُ ويسيل من جلود أَهل النار وصديدهم من قيح ونحوه.
وفي التنزيل: هذا فليذوقوه حَميم وغَساقٌ، وقد قرأَه أَبو عمرو بالتخفيف، وقرأَه الكسائي بالتشديد، ثقلها يحيى بن وَثَّاب وعامة أَصحاب عبد الله، وخففها الناس بعد، واختار أَبو حاتم غَساق، بتخفيف السين، وقرأَ حفص وحمزة والكسائي وغَسَّاق مشدَّدة، ومثله في عَمَّ يتساءلون، وقرأَ الباقون وغَسَاقاً، خفيفاً في السورتين، وروي عن ابن عباس وابن مسعود أَنهما قرآ غَسّاق، وبالتشديد، وفسَّراه الزَّمْهَرِير. وفي الحديث عن أبي سعيد عن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: لو أن دَلْواً من غَساق يُهَراقُ في الدنيا لأَنْتَنَ أَهل الدنيا؛ الغَساق، بالتخفيف والتشديد: ما يسيل من صَدِيد أَهل النا وغُسالتهم، وقيل: ما يسيل من دموعهم، وقيل: الغَسَاق والغَسَّاق المنتن البارد الشديد البرد الذي يُحْرِقُ من برده كإحراق الحميم، وقيل: البارد فقط؛ قال الفراء: رُفِعَت الحَمِيمُ والغَسَّاقُ بهذا مقدَّماً ومؤخراً، والمعنى هذا حَميم وغَسَّاق فليذوقوه.
الفراء: الغَسَق من قُماشِ الطَّعام. ويقال: في الطَّعام زَوَانٌ وزُوَانٌ وزُؤَانٌ، بالهمز، وفيه غَسَقٌ وغَفاً، مقصور، وكَعابِير ومُرَيْراء وقَصَلٌ كلُّه من قُماش الطَّعام.

##### Türkçe

**غَسَقَتْ** onun gözü **تَغْسِقُ** **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً**: yaşardı; ve denildi: boşandı; ve denildi: karardı. Ve **الغَسَقان**: boşanmadır. Ve süt **غَسَق** etti **غَسْقاً**: memeden boşandı. Ve gök **غَسَقت** **تَغْسِق** **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً**: boşandı ve çiseledi; ve ondan Ömer’in, Allah ondan razı olsun, sözü: “**غَسَق** gece **على الظِّراب**” yani gece dağların üzerine boşandı. Ve yara **غَسَق** etti **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً** yani ondan sarı bir su aktı; ve Şemmer, **الغاسق** hakkında “akan” mânasında şu beyti okudu:
أَبْكِي لفَقْدِهُم بعَينٍ ثَرَّة،
تَجْري مَساربُها بعينٍ غاسِق
yani akan; ve karanlıktan hiçbir şeyde değildir. Ebû Zeyd: göz **غَسَقت** eder **تَغْسِق** **غَسْقاً**; ve o, çapak ve su ile gözün akmasıdır. Ve gece **غَسَق** eder **يَغْسِق** **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً** ve **أَغْسَقَ**; Sa‘leb’den: boşandı ve karardı; ve ondan İbn er-Ruqayyât’ın sözü:
إن هذا الليل قد غَسَقا،
واشْتَكَيْتُ الهَمَّ والأَرَقا
dedi: ve ondan Ömer’in hadisi: “gece **على الظُِّراب** **غَسق** etti” (sözü); ve **غَسَقُ الليل**: onun karanlığıdır; ve denildi: onun karanlığının ilki; ve denildi: onun **غَسَقُه**’u, **الشِّفَقُ** kaybolduğu zaman. Ve müezzin **أَغسَقَ** etti yani akşamı gecenin **غَسَق**’ına kadar geciktirdi. Ve er-Rabî‘ b. Huseym’in hadisinde: bulutlu gün müezzinine dedi ki: **أَغْسِقْ أَغْسِق** yani akşamı gecenin **يَغْسِق** etmesine kadar geciktir; ve o, onun kararmasıdır; bunu bu hadisten başka yerde işitmedik. Ve Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “**غَسَقِ الليل**”e kadar: o, onun karanlığının ilkidir; Ahfeş: gecenin **غَسَقُ**’u onun karanlığıdır.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**غاسِقٍ**”in şerrinden, “**إذا وَقَبَ**”; denildi: **الغاسِقُ** bu gecedir, her şeyin içine girdiği zaman; ve denildi: ay, **ساهورِه**’ine girdiği zaman; ve denildi: tutulduğu zaman. İbn Kuteybe: **الغاسِقُ** aydır; ona bu ad verildi, çünkü tutulur da **فيَغْسِقُ** yani ışığı gider, kararır ve karanlık olur. **غَسَقَ** **يَغْسِقُ** **غُسوقاً**: karardığı zaman. Sa‘leb dedi: ve hadiste, Âişe, Allah ondan razı olsun, dedi ki: Ay doğunca Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, elimi tuttu ve ona baktı, sonra dedi: “Bu, **الغاسِقُ**’tur, **إذا وَقَبَ**; onun şerrinden Allah’a sığın.” yani tutulduğu zaman onun şerrinden. Ebû Hureyre’den, Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, “**ومن شر غاسِقٍ إذا وَقَبَ**” hakkında rivayet edildi; dedi: **الثُّرَيّا**; ve Zeccâc dedi: bununla geceyi kasteder; ve geceye **غاسِقٌ** denildi; ve Allah daha iyi bilir; çünkü o gündüzden daha soğuktur. Ve **الغاسِق**: soğuktur. Başkası: gecenin **غَسَقُ**’u, iki yatsı arasında **يُطَخْطِخُ** ettiği zamandır. İbn Şümeyl: gecenin **غَسَقُ**’u, ilkinin girmesidir; denilir: ona geldim, gecenin **غَسَق** ettiği vakitte, yani karışıp bulanıklaştığı ve görüşleri kapattığı vakitte; **يغْسِقُ** **غَسْقاً**. Ve hadiste: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **أَغْسَقَ** ettikten sonra geldi; yani **الغَسَق**’a girdi; ve o, gecenin karanlığıdır. Ebû Bekir’in hadisinde: mağarada iken Âmir b. Fuheyre’ye emretti: koyunlarını onlara **مُغْسِقاً** olarak akşamlatıp getirsin. Ömer’in hadisinde: “**لا تفطروا**” gecenin **يَغْسِق** etmesine kadar **على الظِّراب**; yani gece karanlığıyla küçük dağları örtünceye kadar. Ve **الغاسِقُ**: gecedir; **الشفق** kaybolduğu zaman **الغَسَقُ** gelir. Hasan’dan rivayet edildi: dedi ki: **الغاسِقُ** gecenin ilkidir. Ve **الغَسَّاقُ**: **كالغاسِقِ**; ve ikisi de baskın bir sıfattır; ve Ebû Sahr el-Huzelî’nin sözü:
هِجانٌ فَلا في الكَوْنِ شَامٌ يَشِينُهُ،
ولا مَهَقٌ يَغْشى الغَسِيقاتِ مُغْرَبُ
Sükkerî dedi: **الغَسِيقاتُ** şiddetli kızıllardır. Ve **الغَسَّاق**: cehennem ehlinin derilerinden ve irinlerinden, cerahat ve benzerinden **يَغْسِقُ** edip akan şeydir.

Ve tenzilde: “Bu; tatsınlar onu: **حَميم** ve **غَساقٌ**”; Ebû Amr onu hafifletmeyle okudu; Kisâî onu şeddeli okudu; onu Yahyâ b. Vessâb ve Abdullah’ın ashabının çoğu ağırlaştırdı; sonra insanlar onu hafifletti; Ebû Hâtim **غَساق**’ı, sîn’in hafifletilmesiyle seçti; Hafs ve Hamza ve Kisâî **غَسَّاق**’ı şeddeli okudu; bunun benzeri “**عَمَّ يتساءلون**”dadır; kalanlar iki sûrede de **وغَسَاقاً** hafif okudu; İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi: ikisi **غَسّاق**’ı şedde ile okudular; ve onu **الزَّمْهَرِير** diye tefsir ettiler. Ebû Saîd’den, Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, hadiste dedi: “Eğer dünyaya **غَساق**’tan bir kova dökülseydi, dünya ehline kokuşma verirdi”; **الغَساق** hafifletme ve şedde ile: cehennem ehlinin **صَدِيد**’inden ve yıkantılarından akan şeydir; ve denildi: gözyaşlarından akan şeydir; ve denildi: **الغَسَاق** ve **الغَسَّاق** kokuşmuş, soğuk, şiddetli soğuk olan; soğuğundan yakar, **الحميم**’in yakması gibi; ve denildi: yalnız soğuk. Ferrâ dedi: **الحَمِيمُ** ve **الغَسَّاقُ** bununla, öne alınmış ve sona bırakılmış olarak merfû kılındı; mânâ: bu **حَميم** ve **غَسَّاق**tır; tatsınlar onu.

Ferrâ: **الغَسَق** yiyeceğin **قُماشِ**’ındandır. Ve denilir: yiyecekte **زَوَانٌ** ve **زُوَانٌ** ve **زُؤَانٌ** (hemze ile) vardır; ve onda **غَسَقٌ** ve **غَفاً** (maksûr) ve **كَعابِير** ve **مُرَيْراء** ve **قَصَلٌ** vardır; hepsi yiyeceğin **قُماش**’ındandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* غ س ق * * الغَسَقُ * أول ظلمة الليل وقد * غَسَقَ * الليل أظلم وبابه جلس و * الغَاسِقُ * الليل إذا غاب الشَّفقُ وقوله تعالى ﴿ومن شر غاسق إذا وقب﴾ قال الحسن هو الليل إذا دخل وقيل إنه القمر و * الغَسَّاقُ * البارد المُنتِن يُخفف ويُشدد وقُرئ بهما قوله تعالى ﴿إلا حميما وغَسَّاقا﴾

##### Türkçe

* غ س ق * * **الغَسَقُ** * gecenin ilk karanlığıdır; ve “**غَسَقَ** **الليل**” (gece **غَسَقَ** etti) (yani) karardı; ve “ve kapısında oturdu” (denir). Ve **الغَاسِقُ**: şafak kaybolduğu zaman gecedir. Yüce Allah’ın sözü: ﴿ومن شر غاسق إذا وقب﴾; Hasan dedi ki: o, girdiği zaman gecedir. Ve denildi ki: o, aydır. Ve **الغَسَّاقُ**: soğuk, pis kokulu (şey)dir; hafifletilir de şeddelenir de. Ve Yüce Allah’ın sözü ﴿إلا حميما وغَسَّاقا﴾ her ikisiyle de okunmuştur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الغسق، محركة: ظلمة أول الليل. وقوله تعالى: )الى غسق الليل( قال الفراء: هو أول ظلمته. وقال ابن شميل، دخول أوله، وقيل: حين يطخطخ بين العشاءين، وذلك حين يعتكر ويسد المناظر. وقال الأخفش: غسق الليل: ظلمته. وقال غيره: إذا غاب الشفق. والغسق: شيء من قماش الطعام، كالزؤان ونحوه. قال الفراء: يقال في الطعام: زوان وزوان وزؤان، بالهمز، وفيه غسق وغفا، مقصور، وكعابير ومريراء وقصل، كله من قماش الطعام. وغسقت عينه، كضرب وسمع تغسق غسقا، بالفتح، وغسوقا كقعود وغسقانا، محركة: أظلمت، أو دمعت أو انصبت، وهو مجاز. وغسق الجرح غسقا وغسقانا: سال منه ماء أصفر. وأنشد شمر في الغاسق بمعنى السائل:
  أبكي لفقدهم بـعـين ثـرة                      تجري مساربها بعين غاسق أي: سائل، وليس من الظلمة في شيء. وقال أبو زيد: غسقت العين تغسق غسقا، وهو هملان العين بالعمش والماء. وغسقت السماء تغسق من حد ضرب غسقا بالفتح وغسقانا محركة: انصبت وأرشت. وغسق اللبنغسقا: انصب من الضرع. وغسق الليل من حد ضرب غسقا بالفتح، ويحرك، وغسقانا بالتحريك، وأغسق عن ثعلب، قال الزمخشري: هي لغة بني تميم، ومثله: دجا الليل، وأدجى، أي: انصب واشتدت ظلمته ومنه قول ابن قيس الرقيات:
  إن هذا الليل قد غسقا                      واشتكيت الهم والأرقا

  وفي حديث عمر - رضي الله عنه -: حين غسق الليل على الظراب أي: انصب على الجبال الصغار، وغشى عليها بظلمته. والغسقان، محركة: الانصباب عن ثعلب. والغاسق: القمر إذا كسف فاسود، وبه فسرت الآية، كما سيأتي. وقال ابن قتيبة: سمي القمر غاسقا لأنه يكسف فيغسق، أي: يذهب ضوؤه ويسود ويظلم، غسق يغسق غسوقا: إذا أظلم. أو الليل المظلم، وذلك إذا غاب الشفق. واختلف في قوله تعالى: )ومن شر غاسق إذا وقب( فقال الحسن: أي الليل إذا دخل، نقله الجوهري. زاد غيره: في كل شيء. وروى عن الحسن أيضا أن الغاسق أول الليل. وقال الزجاج: يعني بالغاسق الليل. وقيل له ذلك لأنه أبرد من النهار. والغاسق: البارد. وقال الجوهري. ويقال: إنه القمر. قال ثعلب: وفي الحديث: أن عائشة رضي الله عنها قالت: أخذ رسول الله صلى الله عليه وسلم بيدي لما طلع القمر ونظر إليه فقال: هذا الغاسق إذا وقب، فتعوذي بالله من شره أي: إذا كسف. أو معناه الثريا إذا سقطت، روى ذلك، عن أبي هريرة رضي الله عنه مرفوعا، لكثرة الطواعين والأسقام عند سقوطها وارتفاعها عند طلوعها، لما ورد في الحديث: إذا طلع النجم ارتفعت العاهات. قال السهيلي، وابن العربي، وقال الإمام ترجمان القرآن الحبر ابن عباس رضي الله عنهما وجماعة من المفسرين: أي من شر الذكر إذا قام وهو غريب، وتقدم للمصنف في و ق ب نقله عن الإمام أبيحامد الغزالي، وغيره كالإمام التيفاشي، وجماعة عن ابن عباس. ومجموع ما ذكر هنا من الأقوال في الغاسق ثلاثة: الليل، والثريا، والذكر. وسبق له أولا تفسيره بمعنى القمر أيضا كما أشرنا إليه، وهو المفهوم من حديث السيدة عائشة رضي الله عنها. وقيل: الشمس إذا غربت، أو النهار إذا دخل في الليل، أو الأسود من الحيات. ووقبه: ضربه، أو انقلابه، أو إبليس، ووقبه: وسوسته، نقله ابن جزي عن السهيلي، فصار الجميع ثمانية أقوال، وقد سردناها في و ق ب فراجعه، فإن المصنف قد ذكر بعض الأقوال هنا وأعرض عن بعض، وذكر هناك بعضها وأعرض عن بعض مع تكراره في القول الغريب المحكي عن ابن عباس، فتأمل. والغسوق بالضم والإغساق: الإظلام، وقد غسق الليل غسوقا، وأغسق، وهذا فيه تكرار، غير أنه لم يذكر في مصادر غسق الليل الغسوق، وقد ذكره الزمخشري وغيره. وأما الإغساق فقد تقدم عن ثعلب، وأنه لغة بني تميم. والغساق، كسحاب، وشداد: ما يغسق من جلود أهل النار من الصديد والقيح، أي: يسيل ويقطر. وقيل: من غسالتهم. وقيل: من دموعهم. وفي التنزيل: )هذا فليذوقوه حميم وغساق(. قرأه أبو عمرو بالتخفيف وقرأه الكسائي بالتشديد. ثقلها يحيى بن وثاب، وعامة أصحاب عبد الله، وخففها الناس بعد. واختار أبو حاتم التخفيف. وقرأ حفص وحمزة والكسائي. وغساق بالتشديد، ومثله في )عم يتساءلون(. وقرأ الباقون: وغساقا خفيفا في السورتين. وروي عن ابن عباس وابن مسعود أنهما قرآ بالتشديد، وفسراه بالزمهرير. وقيل: إذا شددت السين فالمراد به ما يقطر من الصديد، وإذا خففت فهو البارد الشديد البرد الذي يحرق من برده كإحراق الحميم. وقال الليث: الغساق: المنتن، ودل على ذلك قول النبي صلى الله عليه وسلم: )لو أن دلوا من غساق يهراق في الدنيا لأنتن أهل الدنيا(. وأغسق: إذا دخل في الغسق أي: في أول الظلمة. ومنه حديث عامر بن فهيرة: فكان يروح بالغنم عليهما مغسقا أي: في الغار. وأغسق المؤذن: إذا أخر المغرب الى غسق الليل كأبرد بالظهر. وفي حديث الربيع بن خثيم أنه قال لمؤذنه يوم الغيم: أغسق أغسق أي: أخر المغرب حتى يغسق الليل، وهو

  إظلامه. وقال ابن الأثير: لم نسمع ذلك في غير هذا الحديث. ومما يستدرك عليه: الغاسق: البارد. والأسود من الحيات. وإبليس. والغساق كالغاسق، وكلاهما صفة غالبة. والغسيقات: الشديدات الحمرة، وبه فسر السكري قول أبي صخر الهذلي:امه. وقال ابن الأثير: لم نسمع ذلك في غير هذا الحديث. ومما يستدرك عليه: الغاسق: البارد. والأسود من الحيات. وإبليس. والغساق كالغاسق، وكلاهما صفة غالبة. والغسيقات: الشديدات الحمرة، وبه فسر السكري قول أبي صخر الهذلي:
  هجان فلا في اللون شام يشـينـه                      ولا مهق يغشى الغسيقات مغرب وقال صاحب المفردات في تفسير قوله تعالى: )ومن شر غاسق إذا وقب( عبارة عن النائبة بالليل كالطارق. ويزاد هذا على ما ذكر، فتصير الوجوه تسعة.

##### Türkçe

**الغسق**, harekeli: gecenin evvelinin karanlığı. Yüce Allah’ın sözü: **)الى غسق الليل(**; el-Ferrâ dedi: o, karanlığının evvelidir. İbn Şümeyl dedi: evvelinin girişi; ve denildi: iki yatsı arasında **يطخطخ** ettiği vakit; bu da, bulanıklaşıp görüşleri kapattığı vakittir. el-Ahfeş dedi: **غسق الليل**: onun karanlığıdır. Başkası dedi: şafak kaybolduğu zaman. Ve **الغسق**: yiyecek kırıntısından bir şeydir; **الزؤان** ve benzeri gibi. el-Ferrâ dedi: yiyecekte şöyle denir: **زوان** ve **زوان** ve **زؤان**, hemze ile; onda **غسق** ve **غفا**, maksûr; ve **كعابير** ve **مريراء** ve **قصل**; hepsi yiyecek kırıntısındandır. Ve **غسقت عينه**, **ضرب** ve **سمع** gibi; **تغسق** **غسقا**, fetha ile; ve **غسوقا** **قعود** gibi; ve **غسقانا**, harekeli: karardı; yahut yaşardı; yahut aktı; ve bu mecazdır. Ve **غسق الجرح** **غسقا** ve **غسقانا**: ondan sarı su aktı. Şemmer, **الغاسق** hakkında “akan” manasında şu beyti okudu:
  أبكي لفقدهم بـعـين ثـرة                      تجري مساربها بعين غاسق
yani: akan; karanlıktan hiçbir şey değildir. Ebû Zeyd dedi: **غسقت العين** **تغسق** **غسقا**; ve o, gözün çapak ve su ile akmasıdır. Ve **غسقت السماء** **تغسق** ( **ضرب** babından) **غسقا** fetha ile ve **غسقانا** harekeli: boşandı ve çiseledi. Ve **غسق اللبن** **غسقا**: memeden aktı. Ve **غسق الليل** ( **ضرب** babından) **غسقا** fetha ile; ve harekelenir; ve **غسقانا** hareke ile; ve **أغسق** Sa‘leb’den: ez-Zemahşerî dedi: bu, Benî Temîm’in lügatidir; bunun benzeri: **دجا الليل** ve **أدجى**; yani: boşandı ve karanlığı şiddetlendi. Ve ondan, İbn Kays er-Rukayyât’ın sözü:
  إن هذا الليل قد غسقا                      واشتكيت الهم والأرقا

Ve Ömer’in hadîsinde - Allah ondan razı olsun -: “**حين غسق الليل على الظراب**” yani: küçük dağların üzerine boşandı ve karanlığıyla onların üstünü örttü. Ve **الغسقان**, harekeli: Sa‘leb’den “boşanma”dır. Ve **الغاسق**: tutulup kararan ay; ve âyet bununla tefsir edildi, geleceği üzere. İbn Kuteybe dedi: aya **غاسقا** denildi; çünkü tutulur da **يغسق**; yani: ışığı gider, kararır ve karanlık olur; **غسق** **يغسق** **غسوقا**: karardığı zaman. Yahut karanlık gece; bu da şafak kaybolduğu zamandır. Yüce Allah’ın sözü: **)ومن شر غاسق إذا وقب(** hakkında ihtilaf edildi. Hasan dedi: yani gece, girdiği zaman; bunu Cevherî nakletti. Başkası ekledi: her şeyin içine. Hasan’dan ayrıca rivayet edildi ki **الغاسق** gecenin evvelidir. Zeccâc dedi: **الغاسق** ile gece kastedilir. Ve ona bu denildi; çünkü o, gündüzden daha soğuktur. Ve **الغاسق**: soğuk olandır. Cevherî dedi. Ve denilir ki o, aydır. Sa‘leb dedi: hadîste: Âişe - Allah ondan razı olsun - dedi ki: Ay doğunca Resûlullah صلى الله عليه وسلم elimi tuttu, ona baktı ve dedi: “Bu, **الغاسق**’tır, **إذا وقب**”; “onun şerrinden Allah’a sığın” yani: tutulduğu zaman. Yahut manası: Süreyya yıldızı düştüğü zaman; bunu Ebû Hureyre’den - Allah ondan razı olsun - merfû olarak rivayet etti; onun düşmesi sırasında taunların ve hastalıkların çokluğundan ve onun doğması sırasında onların yükselmesinden dolayı; hadîste vârid olduğundan: “Yıldız doğduğu zaman âfetler yükselir.” Süheylî ve İbnü’l-Arabî dedi. Ve Kur’ân tercümanı, âlim İbn Abbâs - Allah ikisinden razı olsun - ve müfessirlerden bir cemaat dedi: yani erkeğin şerrinden, kalktığı zaman; ve bu gariptir. Musannif için daha önce **و ق ب** maddesinde, bunu İmam Ebû Hâmid el-Gazzâlî’den ve başkalarından, İmam et-Tîfâşî gibi, ve İbn Abbâs’tan bir cemaatten nakletmesi geçti. Burada **الغاسق** hakkında zikredilen sözlerin toplamı üçtür: gece, Süreyya, erkek. Daha önce onun “ay” manasında tefsiri de geçti, işaret ettiğimiz üzere; ve bu, hanımefendi Âişe’nin hadîsinden anlaşılandır. Ve denildi: güneş, battığı zaman; yahut gündüz, geceye girdiği zaman; yahut yılanların siyahı. Ve **وقبه**: onun vurması; yahut dönmesi; yahut İblîs; ve **وقبه**: onun vesvesesi; bunu İbn Cüzey, Süheylî’den nakletti; böylece hepsi sekiz söz oldu; biz onları **و ق ب**’de sıraladık, ona müracaat et; zira musannif burada bazı sözleri zikretti, bazısından yüz çevirdi; orada da bazılarını zikretti, bazısından yüz çevirdi; İbn Abbâs’tan nakledilen garip sözde tekrar etmekle beraber; düşün. Ve **الغسوق** damme ile ve **الإغساق**: kararmadır; ve gece **غسق** **غسوقا** ve **أغسق**; bunda tekrar vardır; ancak o, **غسق الليل**’in masdarlarında **الغسوق**’u zikretmedi; Zemahşerî ve başkaları onu zikretti. **الإغساق** ise Sa‘leb’den daha önce geçti; ve onun Benî Temîm’in lügatı olduğu. Ve **الغساق**, **سحاب** ve **شداد** gibi: cehennem ehlinin derilerinden akan irin ve cerahattir; yani: akar ve damlar. Ve denildi: onların yıkanmış suyundandır. Ve denildi: gözyaşlarındandır. Tenzîlde: **)هذا فليذوقوه حميم وغساق(**. Ebû Amr onu hafifletme ile okudu; Kisâî onu şeddeli okudu. Onu Yahyâ b. Vessâb ve Abdullah’ın ashabının çoğu ağırlaştırdı; insanlar sonra onu hafifletti. Ebû Hâtim hafifletmeyi seçti. Hafs, Hamza ve Kisâî **وغساق**’ı şeddeli okudu; bunun benzeri **)عم يتساءلون(**’dadır. Diğerleri iki sûrede de **وغساقا**’yı hafif okudu. İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki ikisi onu şeddeli okudular ve onu **الزمهرير** ile tefsir ettiler. Ve denildi: **السين**’i şeddeli yaptığın zaman murad, irin’den damlayandır; hafiflettiğin zaman ise o, şiddetli soğuk olan soğuktur; soğuğundan yakar; tıpkı kaynar suyun yakması gibi. Leys dedi: **الغساق**: pis kokuludur; buna delil, Peygamber صلى الله عليه وسلم’in sözü: **)لو أن دلوا من غساق يهراق في الدنيا لأنتن أهل الدنيا(**. Ve **أغسق**: **الغسق**’a, yani karanlığın evveline girdiği zaman. Ondan, Âmir b. Fuheyre hadîsi: “iki kişinin üzerine koyunla akşamleyin dönerdi, **مغسقا**” yani: mağarada. Ve **أغسق المؤذن**: akşamı gecenin **غسق**’ına geciktirdiği zaman; tıpkı öğleyi serinliğe bırakmak gibi. Rebî‘ b. Husaym hadîsinde: bulutlu gününde müezzinine dedi ki: “**أغسق أغسق**” yani: akşamı gecenin **غسق**’ı kararana kadar geciktir; ve o, onun kararmasıdır. İbnü’l-Esîr dedi: bunu bu hadîsten başka bir yerde işitmedik. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الغاسق**: soğuk. Ve yılanların siyahı. Ve İblîs. Ve **الغساق** **الغاسق** gibidir; ikisi de galip sıfattır. Ve **الغسيقات**: şiddetli kırmızılar; bununla Sükkerî, Ebû Sahr el-Hüzelî’nin sözünü tefsir etti:
  هجان فلا في اللون شام يشـينـه                      ولا مهق يغشى الغسيقات مغرب
Ve **المفردات** sahibinin, Yüce Allah’ın sözü: **)ومن شر غاسق إذا وقب(** tefsirinde dediği: geceleyin gelen musibet hakkında bir ibaredir; **كالطارق** gibi. Bu, zikredilene eklenir; böylece vecihler dokuz olur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

غَسَقَ
1 غَسَقَ ذ , said of the night, aor. غَسِقَ , (S, O, K,) inf. n. غُسُوقٌ (O, K, * TA) and غَسْقٌ and غَسَقٌ and غَسَقَانٌ, (K,) It became dark; (S, O;) as also ↓ اغسق, (Th, O,) said by Z to be of the dial. of the Benoo-Temeem: (TA:) or both signify it became intensely dark. (K.) Hence, in a trad., غَسَقَ اللَّيْلُ عَلَى الظِّرَابِ i. e. The night poured down upon the small mountains and covered them with its darkness. (TA.) ― -b2- And, said of the moon, It lost its light, and became black and dark. (TA.) ― -b3- And غَسَقَتْ عَيْنُهُ, (S, O, K,) aor. غَسِقَ ; (O, K;) and غَسِقَتْ, aor. غَسَقَ ; (K;) inf. n. غَسْقٌ, (S, O,) or غُسُوقٌ, (K,) or both, (TA,) and غَسَقَانٌ; (K, TA;) (assumed tropical:) His eye became dark: (S, O, K, TA:) or (assumed tropical:) shed tears: (K, TA:) or (tropical:) poured forth [tears]: (TA:) or غسقت العَيْنُ means (assumed tropical:) the eye overflowed with water. (AZ, TA.) ― -b4- And غَسَقَ الجُرْحُ, inf. n. غَسَقَانٌ (S, O, K) and غَسْقٌ also, (TA,) The wound had yellow water flowing from it; (S, O, K;) and so غَسِقَ. (K, by implication.) And غَسَقَتِ السَّمَآءُ, (O, K, TA,) aor. غَسِقَ , inf. n. غَسْقٌ and غَسَقَانٌ, (K, TA,) The sky rained; or let fall a little rain, such as is termed رَشٌّ: (O, K, TA:) and [the rain] poured forth; syn. اِنْصَبَّت: (TA:) [and in this latter sense غَسَقَ is app. said of any fluid; for,] accord. to Th, (O, TA,) غَسَقَانٌ is syn. with اِنْصِبَابٌ. (O, K, TA.) [Hence,] غَسَقَ اللَّبَنُ, (K,) inf. n. غَسْقٌ (TA) [and app. غَسَقَانٌ], The milk poured forth from the udder. (TA.)

اغسق
4 اغسق ذ : see 1, first sentence. ― -b2- Also He entered upon the غَسَق, (O, K, TA,) i. e. the beginning of the darkness. (TA.) And, said of the مُؤَذِّن, He delayed, or deferred, the [call to prayer of] sunset to the غَسَق of the night. (S, O, K.)

غَسَقٌ
غَسَقٌ ذ The beginning of the darkness of night: (Fr, S, O:) or the darkness of the night: (Akh, TA:) or the darkness of the beginning of the night: (K:) or [the time] when the شَفَق [or redness in the horizon after sunset] disappears: or the time of the blending of the عِشَاآنِ, [see رُوَان, last sentence,] which is when the darkness becomes confused, and obstructs [the view of] the aspects of things: or, accord. to Sh, the entering-in of the beginning of the darkness. (TA.) -A2- Also Refuse that is found among wheat, such as رُوَان [or darnel-grass, &c.], and the like. (Fr, O, K.)

غَسَاقٌ
غَسَاقٌ ذ and ↓ غَسَّاقٌ, (S, O, K, TA,) occurring in the Kur [xxxviii. 57 and] lxxviii. 25, accord. to different readings, (S, O, TA,) The ichor, or watery matter, (O, TA,) and thick purulent matter, (TA,) that will flow and drip (O, * TA) from the skins of the inmates of the fire [of Hell]: (O, TA:) or the washings of them: or their tears: (TA:) or, as some say, the latter of the words has the first of these meanings: (O, TA:) and the former word signifies cold, (O,) or intensely cold, (TA,) that burns by reason of its coldness (O, TA) like the hot wind: (TA:) or, accord. to Lth, stinking: (O, TA:) the latter word is expl. by I'Ab and Ibn-Mes'ood as signifying intense cold: (TA:) or both signify cold and stinking. (S, O.)

غَسِيقَاتٌ
غَسِيقَاتٌ ذ Intensely red; [applied to she-camels;] thus expl. by Skr as occurring in a verse of Sakhr [?] El-Hudhalee. (TA.)

غَسَّاقٌ
غَسَّاقٌ ذ : see غَسَاقٌ: ― -b2- and see also the paragraph here following, near the end.

الغَاسِقُ
الغَاسِقُ ذ signifies The night; (Zj, TA;) and [hence] وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ اـِذَا وَقَبَ (in the Kur [cxiii. 3], S, O) means [And from the mischief] of the night when it cometh in; (S, O, K;) accord. to El-Hasan (S, O) El-Basree: (O:) or the beginning of the night; as El-Hasan is related to have said: (TA:) or the night when the شَفَق [or redness in the horizon after sunset] disappears: (S, O, K:) and the night is said to be so called because it is colder than the day: (O, TA:) [for] الغَاسِقُ signifies [also] the cold (البَارِدُ) [like الغَسَاقُ] (TA:) or what is meant in the verse of the Kur-لn cited above is the accident in the night: (Er-Rلghib, TA:) or الغَاسِقُ signifies the moon; (K;) and this is said to be meant in the verse of the Kur-لn; (S, TA;) so the Prophet is related to have said to ءïsheh; i. e. the verse means, [the mischief of] the moon when it is eclipsed: (Th, O, * TA:) or what is meant in that verse is, الثُّرَيَّا [i. e. the asterism called the Pleiades] when it sets [aurorally (see ثُرَيَّا)], because diseases and pestilences are frequent at that period. (O, K, TA,) and become removed at that period of its [auroral] rising [in the opposite season of the year], (O, TA,) as is related in a trad. (TA:) or the sun when it sets: or the day when it enters upon the night. or the serpent called الأَسْوَد when it smites, or turns over: or, accord. to Sub. Iblees when he suggests evil: (TA:) or, accord. to I'Ab and several others, from the mischief of the ذَكَر when it becomes erect; (K, TA:) a strange explanation: and ↓ الغَسَّاقُ is like الغَاسِقُ; [but in what sense or senses is not said;] each is an epithet in which the quality of a subst. is predominant. (TA.) ― -b2- غَاسِقٌ also signifies Flowing; applied by a poet in this sense to a source, or spring; and having to relation to darkness. (Sh. TA.)

##### Türkçe

غَسَقَ
1 **غَسَقَ** ذ, gece hakkında söylenir, muzârîsi **غَسِقَ**, (S, O, K,) mastarı **غُسُوقٌ** (O, K, * TA) ve **غَسْقٌ** ve **غَسَقٌ** ve **غَسَقَانٌ**, (K,) Karanlık oldu; (S, O;) yine ↓ **اغسق** da böyledir, (Th, O,) Z tarafından Benû-Temîm lehçesinden olduğu söylenmiştir: (TA:) yahut ikisi de “şiddetle karanlık oldu” mânâsınadır. (K.) Bundan dolayı, bir rivayette, **غَسَقَ اللَّيْلُ عَلَى الظِّرَابِ** yani: Gece küçük dağların üzerine döküldü ve onları karanlığıyla örttü. (TA.) ― -b2- Ve, ay hakkında söylenir: Işığını kaybetti, siyah ve karanlık oldu. (TA.) ― -b3- Ve **غَسَقَتْ عَيْنُهُ**, (S, O, K,) muzârîsi **غَسِقَ**; (O, K;) ve **غَسِقَتْ**, muzârîsi **غَسَقَ**; (K;) mastarı **غَسْقٌ**, (S, O,) yahut **غُسُوقٌ**, (K,) yahut ikisi birden, (TA,) ve **غَسَقَانٌ**; (K, TA;) (mecaz olduğu varsayılarak:) Gözü karardı: (S, O, K, TA:) yahut (mecaz olduğu varsayılarak:) gözyaşı döktü: (K, TA:) yahut (mecaz:) [gözyaşını] akıttı: (TA:) yahut **غسقت العَيْنُ** demek (mecaz olduğu varsayılarak:) göz su ile dolup taştı demektir. (AZ, TA.) ― -b4- Ve **غَسَقَ الجُرْحُ**, mastarı **غَسَقَانٌ** (S, O, K) ve ayrıca **غَسْقٌ** da, (TA,) Yaranın sarı suyu aktı; (S, O, K;) ve böylece **غَسِقَ** de (K, delâleten). Ve **غَسَقَتِ السَّمَآءُ**, (O, K, TA,) muzârîsi **غَسِقَ**, mastarı **غَسْقٌ** ve **غَسَقَانٌ**, (K, TA,) Gök yağmur yağdırdı; yahut **رَشٌّ** diye adlandırılan türden az bir yağmur düşürdü: (O, K, TA:) ve [yağmur] boşandı; eş anlamlısı **اِنْصَبَّت**: (TA:) [ve bu ikinci mânâda **غَسَقَ** görünüşe göre her sıvı hakkında söylenir; zira] Sa‘leb’e göre, (O, TA,) **غَسَقَانٌ** **اِنْصِبَابٌ** ile eş anlamlıdır. (O, K, TA.) [Bundan dolayı,] **غَسَقَ اللَّبَنُ**, (K,) mastarı **غَسْقٌ** (TA) [ve görünüşe göre **غَسَقَانٌ**], Süt memeden boşandı. (TA.)

اغسق
4 **اغسق** ذ: 1’in ilk cümlesine bak. ― -b2- Ayrıca **غَسَق**’a girdi, (O, K, TA,) yani karanlığın başlangıcına. (TA.) Ve, **مُؤَذِّن** hakkında söylenir: Akşam [namazının] ezanını gecenin **غَسَق**’ına kadar geciktirdi yahut erteledi. (S, O, K.)

غَسَقٌ
**غَسَقٌ** ذ Gecenin karanlığının başlangıcı: (Fr, S, O:) yahut gecenin karanlığı: (Akh, TA:) yahut gecenin başlangıcının karanlığı: (K:) yahut **شَفَق**’ın [yahut gün batımından sonra ufuktaki kızıllığın] kaybolduğu [vakit]: yahut **عِشَاآنِ**’in karışmasının vakti, [bk. **رُوَان**, son cümle,] ki bu, karanlığın karışık hâle geldiği ve şeylerin görünümlerini [görmeyi] engellediği vakittir: yahut Şâfiî’ye göre, karanlığın başlangıcının girişi. (TA.) -A2- Ayrıca Buğday arasında bulunan döküntü; **رُوَان** [yahut delice otu vb.] gibi ve benzerleri. (Fr, O, K.)

غَسَاقٌ
**غَسَاقٌ** ذ ve ↓ **غَسَّاقٌ**, (S, O, K, TA,) Kur’ân’da [xxxviii. 57 ve] lxxviii. 25’te, farklı kıraatlere göre, (S, O, TA,) Ateş [Cehennem] ehlinin derilerinden akacak ve damlayacak (O, * TA) olan irin suyu yahut sulu madde, (O, TA,) ve koyu irinli madde: (TA:) yahut onların yıkanma suları: yahut gözyaşları: (TA:) yahut bazılarına göre, kelimelerden ikincisi bu ilk mânâya sahiptir: (O, TA:) ve birinci kelime soğuk demektir, (O,) yahut şiddetli soğuk, (TA,) soğukluğu sebebiyle yakan (O, TA) tıpkı sıcak rüzgâr gibi: (TA:) yahut Lîs’e göre, pis kokulu: (O, TA:) ikinci kelime İbn ‘Abbâs ve İbn Mes‘ûd tarafından “şiddetli soğuk” mânâsında açıklanmıştır: (TA:) yahut ikisi de soğuk ve pis kokulu mânâsınadır. (S, O.)

غَسِيقَاتٌ
**غَسِيقَاتٌ** ذ Şiddetle kırmızı; [dişi develere uygulanır;] böylece Sükkerî tarafından, Sakhr [?] el-Huzelî’nin bir beytinde geçtiği üzere açıklanmıştır. (TA.)

غَسَّاقٌ
**غَسَّاقٌ** ذ: **غَسَاقٌ**’a bak: ― -b2- ve ayrıca burada sonlara yakın, onu izleyen paragrafa da bak.

الغَاسِقُ
**الغَاسِقُ** ذ Gece demektir; (Zj, TA;) ve [bundan dolayı] **وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ اـِذَا وَقَبَ** (Kur’ân’da [cxiii. 3], S, O) demek: bastırdığı zaman gecenin şerrinden [sığınırım] demektir; (S, O, K;) Hasan (S, O) el-Basrî’ye göre: (O:) yahut gecenin başlangıcı; Hasan’ın böyle dediği rivayet edilmiştir: (TA:) yahut **شَفَق**’ın [yahut gün batımından sonra ufuktaki kızıllığın] kaybolduğu gece: (S, O, K:) ve geceye bu adın verilmesi, onun gündüzden daha soğuk olmasındandır: (O, TA:) [çünkü] **الغَاسِقُ** [ayrıca] soğuk ( **البَارِدُ** ) demektir [tıpkı **الغَسَاقُ** gibi] (TA:) yahut yukarıda zikredilen Kur’ân âyetinde kastedilen, gecedeki ârıza (hâdise)dir: (Er-Râgıb, TA:) yahut **الغَاسِقُ** ay demektir; (K;) ve bunun, Kur’ân âyetinde kastedildiği söylenmiştir; (S, TA;) nitekim Peygamber’in Âişe’ye söylediği rivayet edilmiştir; yani âyet, tutulduğu zaman ayın şerri [demektir]: (Th, O, * TA:) yahut o âyette kastedilen, battığı zaman **الثُّرَيَّا** [yani Süreyya denilen yıldız kümesi]dir [fecrî batışıyla (bk. **ثُرَيَّا**)], çünkü o vakitte hastalıklar ve salgınlar çok olur. (O, K, TA,) ve onun [fecrî] doğuşu vaktinde [yılın karşı mevsiminde] ortadan kalkar, (O, TA,) bir rivayette nakledildiği üzere. (TA:) yahut güneş, battığı zaman: yahut geceye girdiği zaman gündüz: yahut **الأَسْوَد** denilen yılan, soktuğu yahut döndüğü zaman: yahut Subhî’ye göre, İblîs, kötülüğü telkin ettiği zaman: (TA:) yahut İbn ‘Abbâs ve birkaç başkasına göre, dikleştiği zaman **ذَكَر**’in şerrinden; (K, TA:) garip bir açıklama: ve ↓ **الغَسَّاقُ** **الغَاسِقُ** gibidir; [fakat hangi mânâda yahut mânâlarda olduğu söylenmemiştir;] her biri, bir isimden gelen niteliğin baskın olduğu bir sıfattır. (TA.) ― -b2- **غَاسِقٌ** ayrıca “akan” demektir; bir şair bunu bu mânâda bir kaynak yahut pınar için kullanmıştır; ve karanlıkla ilişkisi yoktur. (Sh. TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

غَسَقَ
غَسَقَ I ( n. ac. غَسْق 1 ,  غَسَق 4 ,  غَسَقَاْن 36 ),
a.  Was dark, gloomy.

b.  Rained, drizzled.

c.  ( n. ac. غُسُوْق 27 ,  غَسَقَاْن 36 ), Was dimmed with tears ( eye ).

غَسِقَ
غَسِقَ A ( n. ac. غَسَقَاْن 36 ),
a.  see I (c) .

أَغْسَقَ
أَغْسَقَ IV ,
a.  Was dark, gloomy.

غَسَق
غَسَق 4 ,
a.  Darkness, gloom; nightfall.

غَاْسِق
غَاْسِق 21 ,
a.  see 4 .

غَسَاْق
غَسَاْق 22 ,  غَسَّاْق 28 ,
a.  Intense cold.

b.  Putrid, stinking.

c.  Ichor.

##### Türkçe

غَسَقَ
غَسَقَ I ( mastar: **غَسْق** 1, **غَسَق** 4, **غَسَقَاْن** 36 ),
a. Karanlık oldu, kasvetli oldu.

b. Yağmur yağdı, çiseledi.

c. ( mastar: **غُسُوْق** 27, **غَسَقَاْن** 36 ), (göz) yaşlarla donuklaştı.

غَسِقَ
غَسِقَ A ( mastar: **غَسَقَاْن** 36 ),
a. I (c)’ye bak.

أَغْسَقَ
أَغْسَقَ IV ,
a. Karanlık oldu, kasvetli oldu.

غَسَق
غَسَق 4 ,
a. Karanlık, kasvet; gecenin çöküşü.

غَاْسِق
غَاْسِق 21 ,
a. 4’e bak.

غَسَاْق
غَسَاْق 22, **غَسَّاْق** 28 ,
a. Şiddetli soğuk.

b. Çürük, kokmuş.

c. İkor.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

غسق
غَسَقَ - يَغْسِقُ - غَسَق - غَاسِق - غَسّاق
غَسَقَ - يَغْسِقُ + الكائن أو المكان أو الشيء: يعتم: يقل نوره بشكل كبير، ويصير مائلاً للسواد بسبب ظلمته ونقص ضيائه الشديد
غَسَق: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل " غَسَقَ - يَغْسِقُ ": الإظلام والعتمة والسواد: أول ظلمة الليل: وهو بمعنى اسم آلة أو زمان منه: ما يجعل الأشياء مظلمة معتمة، من وقت أو أمر
﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس إلى غسق الليل﴾: إلى الوقت من الليل الذي " يَغْسِقُ " ويُظلم ويُعتم الأشياء
غاسِق: اسم فاعل " من " غَسَقَ - يَغْسِقُ ":كل أمر يؤدي إلى ظلمة وانعدام الضياء واسوداد الأشياء
غَسّاق: على وزن " فـَعـَّال : اسم فاعل مبالغة من " غَسَقَ - يَغْسِقُ ": ما يسبب العتمة وانعدام النور واشتداد اللون الأسود: مثل النار المفحمة أو الوخم والشحار أو الدخان والظلام وما شابه
حميم وغَسَّاق: حميم: شديد إحداث الحمو، وغساق: يسبب الحرق واسوداد الجسم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " شدة اللون ونصوعه بالضياء"، وهي:
فَقَعَ - يَفْقَعُ (فَقَعَ - يَفْقُعُ)، حَوِرَ - يَحْوَرُ، يَقِتَ - يَيْقَتُ، قَمِرَ - يَقْمَرُ، غَسَقَ - يَغْْسِقُ، ظَلِمَ - يَظْلَمُ
غسق
 	﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس إلى غسق الليل وقرآن الفجر إن قرآن الفجر كان مشهودا (78)﴾ الإسراء
غاسق
 ﴿قل أعوذ برب الفلق (1) من شر ما خلق (2) ومن شر غاسق إذا وقب (3)﴾  الفلق
غساق
 ﴿هذا فليذوقوه حميم وغساق(57)﴾ ص ﴿إلا حميما وغساقا (25)﴾ النبأ
جاء في التفسير: غسق الليل: سواده وظلمته، غساق: صديد يسيل من أجسامهم في جهنم، غاسق: القمر - الليل
مختار الصحاح:
● [غسق] غ س ق: الغَسَقُ أول ظلمة الليل وقد غَسَقَ الليل أظلم وبابه جلس و الغَاسِقُ الليل إذا غاب الشَّفقُ وقوله تعالى ﴿ومن شر غاسق إذا وقب﴾ قال الحسن هو الليل إذا دخل وقيل إنه القمر و الغَسَّاقُ البارد المُنتِن يُخفف ويُشدد وقُرئ بهما قوله تعالى ﴿إلا حميما وغَسَّاقا﴾
الراغب
غسق
غسق الليل: شدة ظلمته. قال تعالى: }إلى غسق الليل﴿[الإسراء/78]، والغاسق: الليل المظلم. قال:﴾ومن شر غاسق إذا وقب﴿[الفلق/3]، وذلك عبارة عن النائبة بالليل كالطارق، وقيل: القمر إذا كسف فاسود. والغساق: ما يقطر من جلود أهل النار، قال:﴾إلا حميما وغساقا{ [عم/25].
ملخص اللسان:
1.    غَسَقَتْ عينه تَغْسِقُ غَسْقاً وغَسَقاناً: دمعت،
2.    غَسَقت العين تَغْسِق غَسْقاً، وهو هَمَلان العين بالعَمَش والماء.
3.    وغَسَق الليل يَغْسِق غَسْقاً وغَسَقاناً وأَغْسَقَ؛ عن ثعلب: انصبّ وأَظلم
4.    وغَسَقُ الليل:ظلمته، وقيل أَول ظلمته، وقيل غَسَقُه إذا غاب الشِّفَقُ.
5.    وأَغسَقَ المؤذِّن أي أَخَّر المغرب إلى غَسَق الليل
6. وفي حديث عمر: لا تفطروا حتى يَغْسِق الليل على الظِّراب أي حتى يغشى الليل بظلمته الجبال الصغار.
7. الغاسِقُ: الليل؛ إذا غاب الشفق أَقبل الغَسَقُ
لسان العرب:
● - غسق: غَسَقَتْ عينه تَغْسِقُ غَسْقاً وغَسَقاناً: دمعت، وقيل: انصبَّت،    وقيل: أَظلمت. والغَسَقان: الانصباب. وغَسَق اللبنُ غَسْقاً: انصب من    الضَّرْع. وغَسَقت السماء تَغْسِق غَسْقاً وغَسَقاناً: انصبَّت وأَرَشَّتْ؛    ومنه قول عمر، رضي الله عنه: حين غَسَق الليل على الظِّراب أي انصب الليل    على الجبال. وغَسَق الجرحُ غَسْقاً وغَسَقاناً أي سال منه ماء أَصفر؛    وأَنشد شمر في الغاسق بمعنى السائل:    أَبْكِي لفَقْدِهُم بعَينٍ ثَرَّة،    تَجْري مَساربُها بعينٍ غاسِق    أي سائل وليس من الظلمة في شيء. أَبو زيد: غَسَقت العين تَغْسِق    غَسْقاً، وهو هَمَلان العين بالعَمَش    والماء. وغَسَق الليل يَغْسِق غَسْقاً وغَسَقاناً وأَغْسَقَ؛ عن ثعلب:    انصبّ وأَظلم؛ ومنه قول ابن الرُّقَيّات:    إن هذا الليل قد غَسَقا،    واشْتَكَيْتُ الهَمَّ والأَرَقا    قال: ومنه حديث عمر حين غَسق الليل على الظُِّراب؛ وغَسَقُ الليل:    ظلمته، وقيل أَول ظلمته، وقيل غَسَقُه إذا غاب الشِّفَقُ. وأَغسَقَ المؤذِّن    أي أَخَّر المغرب إلى غَسَق الليل. وفي حديث الربيع بن خثيم: أنه قال    لمؤذنه يوم الغيم أَغْسِقْ أَغْسِق أَي أَخِّر المغرب حتى يَغْسِق الليل، وهو    إظلامه، لم نسمع ذلك في غير هذا الحديث. وقال الفراء في قوله تعالى: إلى    غَسَقِ الليل، هو أَول ظلمته، الأخفش: غَسَقُ الليل ظلمته.    وقوله تعالى: ومن شر غاسِقٍ إذا وَقَبَ؛ قيل: الغاسِقُ هذا الليل إذا    دخل في كل شيء، وقيل القمر إذا دخل في ساهورِه، وقيل إذا خَسَفَ. ابن    قتيبة: الغاسِقُ القمر سمي به لأنه يُكْسَفُ فيَغْسِقُ أي يذهب ضوءُه ويسودّ    ويُظلم. غَسَقَ يَغْسِقُ غُسوقاً إذا أَظلم. قال ثعلب: وفي الحديث أن    عائشة، رضي الله عنها، قالت: أَخذ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بيدي لما    طلع القمر ونظر إليه فقال: هذا الغاسِقُ إذا وَقَبَ فتعوَّذي بالله من شره    أي من شره إذا كُسِفَ. وروي عن أَبي هريرة عن النبي، صلى الله عليه    وسلم، في قوله ومن شر غاسِقٍ إذا وَقَبَ، قال: الثُّرَيّا؛ وقال الزجاج: يعني    به الليل، وقيل لِلَّيل غاسِقٌ، والله أعلم، لأنه أَبرد من النهار.    والغاسِق: البارد. غيره: غَسَقُ الليل حين يُطَخْطِخُ بين العشاءين. ابن    شميل: غَسَقُ الليل دخول أَوَّله؛ يقال: أَتيته حين غَسَق الليل أي حين يختلط    ويعتكر ويسدّ المَناظرَ، يغْسِقُ غَسْقاً. وفي الحديث: فجاء رسول الله،    صلى الله عليه وسلم، بعدما أَغْسَقَ أي دخل في الغَسَق وهي ظلمة الليل.    وفي حديث أبي بكر: أَنه أَمر عامر بن فُهَيْرة وهما في الغار أَن يُرَوِّح    عليهما غنمه مُغْسِقاً. وفي حديث عمر: لا تفطروا حتى يَغْسِق الليل على    الظِّراب أي حتى يغشى الليل بظلمته الجبال الصغار. والغاسِقُ: الليل؛ إذا    غاب الشفق أَقبل الغَسَقُ. وروي عن الحسن أَنه قال: الغاسِقُ أَول    الليل. والغَسَّاقُ: كالغاسِقِ وكلاهما صفة غالبة؛ وقول أبي صخر الهذلي:    هِجانٌ فَلا في الكَوْنِ شَامٌ يَشِينُهُ،    ولا مَهَقٌ يَغْشى الغَسِيقاتِ مُغْرَبُ    قال السكري: الغَسِيقاتُ الشديدات الحمرة. والغَسَّاق: ما يَغْسِقُ    ويسيل من جلود أَهل النار وصديدهم من قيح ونحوه.    وفي التنزيل: هذا فليذوقوه حَميم وغَساقٌ، وقد قرأَه أَبو عمرو    بالتخفيف، وقرأَه الكسائي بالتشديد، ثقلها يحيى بن وَثَّاب وعامة أَصحاب عبد    الله، وخففها الناس بعد، واختار أَبو حاتم غَساق، بتخفيف السين، وقرأَ حفص    وحمزة والكسائي وغَسَّاق مشدَّدة، ومثله في عَمَّ يتساءلون، وقرأَ الباقون    وغَسَاقاً، خفيفاً في السورتين، وروي عن ابن عباس وابن مسعود أَنهما قرآ    غَسّاق، وبالتشديد، وفسَّراه الزَّمْهَرِير. وفي الحديث عن أبي سعيد عن    النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: لو أن دَلْواً من غَساق يُهَراقُ في    الدنيا لأَنْتَنَ أَهل الدنيا؛ الغَساق، بالتخفيف والتشديد: ما يسيل من    صَدِيد أَهل النا وغُسالتهم، وقيل: ما يسيل من دموعهم، وقيل: الغَسَاق    والغَسَّاق المنتن البارد الشديد البرد الذي يُحْرِقُ من برده كإحراق الحميم،    وقيل: البارد فقط؛ قال الفراء: رُفِعَت الحَمِيمُ والغَسَّاقُ بهذا    مقدَّماً ومؤخراً، والمعنى هذا حَميم وغَسَّاق فليذوقوه.    الفراء: الغَسَق من قُماشِ الطَّعام. ويقال: في الطَّعام زَوَانٌ    وزُوَانٌ وزُؤَانٌ، بالهمز، وفيه غَسَقٌ وغَفاً، مقصور، وكَعابِير ومُرَيْراء    وقَصَلٌ كلُّه من قُماش الطَّعام.
مقاييس اللغة:
(غسق) الغين والسين والقاف أصلٌ صحيح يدل على ظُلْمة. فالغَسَق: الظلمة. والغاسِق: الليل. ويقال: غَسَقت عينُه: أظلمت. وأغْسَقَ المؤذِّن، إذا أخَّر صلاةَ المغرب إلى غَسَق اللَّيل. وأمّا الغَسَّاق الذي جاء في القرآن، فقال المفسِّرون: ما تقطَّرَ من جلود أهل النار.‏
القاموس المحيط:
الغَسَقُ، مُحرَّكةً ظُلْمةُ أَوَّلِ اللَّيلِ، وشيءٌ من قُماشِ الطَّعامِ كالزُّؤَانِ ونحوِه. وغَسَقَتْ عَيْنُه، كضَرَبَ وسَمِعَ، غُسوقاً وغَسَقاناً، مُحرَّكةً أظْلَمَتْ أَو دَمَعَتْ، و الجُرْحُ غَسَقاناً سالَ منه ماءٌ أصْفَرُ، و السماءُ تَغْسِقُ غَسْقاً وغَسَقاناً أرَشَّتْ، و اللَّبَنُ انْصَبَّ من الضَّرْعِ، و الليلُ غَسْقاً، ويُحَرَّكُ، وغَسَقاناً، وأغْسَقَ اشْتَدَّتْ ظُلْمَتُهُ. والغَسَقانُ، محرَّكةً الانْصِبَابُ.والغاسِقُ: القَمَرُ أو الليلُ إذا غابَ الشَّفَقُ. " ومن شَرِّ غاسِقٍ إذا وَقَبَ " أَي: الليلِ إذا دَخَلَ، أو الثُّرَيَّا إذا سَقَطَتْ لكَثْرَةِ الطَّواعِينِ والأَسْقَامِ عِنْدَ سُقُوطِهَا.
ابنُ عَبَّاسٍ وجَماعةٌ: من شَرِّ الذَّكَرِ إذا قَامَ.
والغُسوقُ والإِغْساقُ: الإِظْلامُ. والغَساقُ، كسَحابٍ وشَدَّادٍ: البارِدُ والمُنْتِنُ. وأغْسَقَ: دَخَلَ في الغَسَقِ، و المُؤذِّنُ: أخَّرَ المَغْرِبَ إلى غَسَقِ الليلِ.
تاج العروس:
غ س ق
الغَسَق مُحرَّكةً : ظُلْمَةُ أوّلِ اللّيْلِ . وقولُه تعالى : ( الى غسَقِ اللّيْلِ ) قال الفَرّاءُ : هو أولُ ظُلْمتِه . وقال ابنُ شُمَيْلٍ دخولُ أوّلِه وقيلَ : حينَ يُطَخْطِخُ بين العِشاءَيْنِ وذلك حينَ يعْتَكِرُ ويَسُدُّ المَناظِر . وقال الأخفَش : غسَقُ اللّيلِ : ظُلْمَتُه . وقال غيرُه : إذا غابَ الشَّفَق . والغَسَقُ : شَيْءٌ من قُماشِ الطّعامِ كالزُّؤانِ ونَحْوه . قال الفَرّاءُ : يُقالُ في الطّعام : زَوانٌ وزُوَانٌ وزُؤانٌ بالهَمْزِ وفيه غسَقٌ وغَفاً مقصور وكَعابِيرُ ومُرَيْراءُ وقَصَلٌ كلُّه من قُماشِ الطّعام . وغَسَقَت عينُه كضَرَبَ وسمِعَ تغْسِقُ غسْقاً بالفتح وغُسوقاً كقُعودٍ وغَسَقاناً مُحرّكةً : أظْلَمَت أو دَمَعَت أو انصَبّتْ وهو مَجازٌ . وغَسَق الجُرْحُ غَسْقاً وغَسَقاناً : سالَ منه ماءٌ أصْفَر . وأنشَد شَمِرٌ في الغاسِقِ بمعنَى السّائِلِ :
أبْكي لفَقْدِهِمُ بعَيْنٍ ثَرّةٍ ... تجْري مسارِبُها بعَيْنٍ غاسِقِ أي : سائلٍ وليس من الظُلْمَة في شَيْءٍ . وقال أبو زيْد : غسَقَتِ العيْنُ تغسِق غسْقاً وهو هَمَلان العَيْن بالعَمَشِ والماءِ . وغَسَقَت السّماءُ تغْسِقُ من حَدِّ ضَرَب غَسْقاً بالفَتْح وغَسَقاناً مُحركةً : انصبّتْ وأرَشَّت . وغَسَق اللّبَنُ غَسْقاً : انْصَبّ من الضّرعِ . وغَسَقَ اللّيلُ من حَدّ ضرَب غَسْقاً بالفَتْح ويُحَرّك وغَسَقاناً بالتّحْريك وأغْسَقَ عن ثعْلَبٍ قال الزّمَخْشَريّ : هي لُغة بني تَميم ومثلُه : دَجا اللّيلُ وأدْجَى أي : انْصَبّ واشتدّتْ ظُلْمَتُه ومنه قولُ ابنِ قيْسِ الرُقَيّات :
إنّ هذا اللّيْلَ قد غَسَقا ... واشْتَكَيْتُ الهَمَّ والأرَقا
وفي حَديثِ عُمَر - رضيَ الله عنه - : حينَ غسَقَ اللّيلُ على الظِّرابِ أي : انْصَبّ على الجِبالِ الصِّغارِ وغَشّى عليها بظُلْمَته . والغَسَقانُ مُحَرَّكةً : الانْصِبابُ عن ثَعْلَبٍ . والغاسِقُ : القَمَر إذا كُسِفَ فاسْوَدّ وبه فُسِّرت الآية كما سيأتي . وقال ابنُ قُتَيبَة : سُمّي القَمرُ غاسِقاً لأنّه يُكسَفُ فيغْسِقُ أي : يذْهَبُ ضوْؤُه ويسْوَدُّ ويُظْلِم غسَق يغْسِقُ غُسوقاً : إذا أظْلَمَ . أو اللّيلُ المُظْلِم وذلك إذا غابَ الشّفَقُ . واختُلِفَ في قولِه تَعالى : ( ومن شَرِّ غاسِقٍ إذا وقَب ) فقال الحسَن : أي اللّيلِ إذا دَخَل نقله الجَوْهَريُّ . زاد غيرُه : في كُلِّ شَيْءٍ . وروى عن الحسَن أيضاً أنّ الغاسِقَ أوّلُ اللّيْلِ . وقال الزّجّاج : يَعْني بالغاسِقِ اللّيْلَ . وقيلَ له ذلك لأنّه أبْرَدُ من النّهار . والغاسِقُ : البارِدُ . وقال الجوهريُّ . ويُقال : إنّه القَمَر . قال ثَعْلَبٌ : وفي الحديث : أنّ عائِشَة رضيَ الله عنها قالَتْ : أخذَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم بيَدي لمّا طَلَع القَمرُ ونظَر إليه فقال : هذا الغاسِق إذا وقَبَ فتعوّذي بالله من شرِّه أي : إذا كُسِفَ . أو معْناه الثُرَيّا إذا سَقَطتْ روى ذلِك عن أبي هُرَيرةَ رضيَ اللهُ عنه مرْفوعاً لكَثْرةِ الطّواعينِ والأسْقامِ عند سُقوطِها وارْتِفاعِها عند طُلوعِها لِما ورَد في الحَديث : إذا طلَعَ النّجمُ ارتَفَعت العاهاتُ . قال السُهَيْليُّ وابنُ العَرَبيِّ وقال الإمام تُرجُمان القُرآن الحَبْرُ ابن عبّاس رضيَ الله عنهما وجَماعةٌ من المُفسّرين : أي من شَرِّ الذَّكَرِ إذا قام وهو غَريبٌ وتقدّم للمصنف في و ق ب نقَله عن الإمام أبيحامدٍ الغَزاليّ وغيره كالإمام التّيفاشِيّ وجَماعة عن ابن عبّاس . ومجْموعُ ما ذُكِر هنا من الأقوال في الغاسِق ثَلاثةٌ : اللّيلُ والثُرَيّا والذَّكَر . وسَبَق له أوّلاً تفْسيرُه بمعنى القَمَر أيضاً كما أشَرْنا إليه وهو المَفْهوم من حديث السّيدةِ عائِشةَ رضي الله عنها . وقيلَ : الشّمسُ إذا غرَبتْ أو النّهار إذا دخَل في اللّيْلِ أو الأسْوَد من الحَيّاتِ . ووَقْبُه : ضَرْبُه أو انْقِلابُه أو إبْليس ووَقْبُه : وسْوَسَتُه نقَلَه ابنُ جُزَيّ عن السُّهَيْليّ فصار الجَميعُ ثمانيةَ أقوالٍ وقد سَردْناها في و ق ب فراجِعْه فإنّ المُصنِّفَ قد ذكَرَ بعضَ الأقْوال هُنا وأعْرَضَ عن بعض وذَكَر هُناك بعضَها وأعْرَضَ عن بعْضٍ مع تَكْرارِه في القَوْل الغَريبِ المَحْكيّ عن ابنِ عبّاس فتأمّل . والغُسوقُ بالضّمّ والإغْساقُ : الإظْلامُ وقد غسَقَ الليلُ غُسوقاً وأغسَقَ وهذا فيه تكرار غير أنّه لم يذْكُر في مصادرِ غسَق اللّيل الغُسوق وقد ذكَرَه الزّمخشريُّ وغيرُه . وأما الإغْساقُ فقد تقدّم عن ثَعْلب وأنه لُغة بَني تَميم . والغَسَاقُ كسَحاب وشَدّاد : ما يغسِقُ من جُلودِ أهلِ النارِ من الصَّديد والقَيْح أي : يَسيل ويَقْطُر . وقيل : من غُسالَتِهم . وقيلَ : من دُموعِهم . وفي التّنزيل : ( هذا فلْيَذوقُوهُ حَميمٌ وغَسّاقٌ ) . قرأَه أبو عَمْرو بالتّخْفيف وقرأَه الكِسائيُّ بالتّشْديد . ثقّلها يَحْيَى بن وَثّاب وعامّة أصحاب عبد الله وخفّفَها النّاسُ بعد . واخْتار أبو حاتمٍ التّخفيفَ . وقرأَ حفْصٌ وحَمْزَة والكِسائي . وغسّاق بالتّشديد ومِثلُه في ( عَمّ يتَساءَلونَ ) . وقرأ الباقون : وغَسَاقاً خَفيفاً في السّورَتيْن . ورُوِي عن ابنِ عبّاس وابنِ مسْعودٍ أنّهما قرآ بالتّشديدِ وفسّراه بالزمْهَريرِ . وقيل : إذا شدّدتَ السّينَ فالمُراد به ما يقْطُرُ من الصّديدِ وإذا خفّفْتَ فهو البارِدُ الشّديدُ البَرْدِ الذي يُحرِقُ من بَرْدِه كإحْراقِ الحَميم . وقال اللّيثُ : الغَساقُ : المُنْتِنُ ودَلّ على ذلك قولُ النّبي صلّى الله عليه وسلم : ( لو أنّ دَلْواً من غَساقٍ يُهْراق في الدُنْيا لأنْتَنَ أهلُ الدُنيا ) . وأغْسَقَ : إذا دخَل في الغَسَق أي : في أوّلِ الظُلْمة . ومنه حَديثُ عامر بنِ فُهَيرَة : فكان يروِّحُ بالغَنَم عليهما مُغْسِقاً أي : في الغارِ . وأغْسَقَ المؤذِّنُ : إذا أخّر المَغْرِبَ الى غسَقِ اللّيْل كأبْردَ بالظُهْر . وفي حديث الرّبيع بنِ خُثَيم أنّه قال لمؤذِّنه يوم الغَيْم : أغسِقْ أغسِقْ أي : أخِّر المَغْرِب حتّى يغسِق اللّيلُ وهو
إظْلامه . وقال ابنُ الأثير : لم نسْمع ذلِك في غيْرِ هذا الحديث . ومما يُستَدرك عليه : الغاسِقُ : البارِدُ . والأسْود من الحيّات . وإبْليس . والغَسّاق كالغاسِق وكِلاهُما صِفَة غالبة . والغَسيقات : الشّديداتُ الحُمْرة وبه فسّر السُكَّريُّ قولَ أبي صخْر الهُذَلي : امه . وقال ابنُ الأثير : لم نسْمع ذلِك في غيْرِ هذا الحديث . ومما يُستَدرك عليه : الغاسِقُ : البارِدُ . والأسْود من الحيّات . وإبْليس . والغَسّاق كالغاسِق وكِلاهُما صِفَة غالبة . والغَسيقات : الشّديداتُ الحُمْرة وبه فسّر السُكَّريُّ قولَ أبي صخْر الهُذَلي :
هِجانٌ فلا في اللّونِ شامٌ يَشينُهُ ... ولا مَهَقٌ يغْشَى الغَسيقاتِ مُغرَبُ وقال صاحبُ المُفْرَداتِ في تفْسيرِ قولِه تعالى : ( ومِنْ شَرِّ غاسِقٍ إذا وقَب ) عبارة عن النائِبَة باللّيلِ كالطّارِق . ويُزاد هذا على ما ذُكِر فتَصيرُ الوجوهُ تِسْعة

##### Türkçe

غسق
**غَسَقَ - يَغْسِقُ - غَسَق - غَاسِق - غَسّاق**
**غَسَقَ - يَغْسِقُ** + varlık veya mekân veya şey: kararır: nuru büyük ölçüde azalır ve karanlığı ve şiddetli ışığının eksikliği sebebiyle siyaha meyleden olur.
**غَسَق**: “**فـَعـَل**” vezni üzere: fiil ismi “**غَسَقَ - يَغْسِقُ**”: kararma ve karanlık ve siyahlık: gecenin ilk karanlığı: ve o, ondan âlet ismi veya zaman ismi manasındadır: vakit veya işten, şeyleri karanlık, loş yapan şey.
﴿Güneşin zevâlinden gecenin **غَسَق**’ına kadar namazı dosdoğru kıl﴾: geceden, “**يَغْسِقُ**” olup kararan ve şeyleri karartan vakte kadar.
**غاسِق**: “**غَسَقَ - يَغْسِقُ**”tan “**اسم فاعل**”: karanlığa, ışığın yokluğuna ve şeylerin kararmasına götüren her iş.
**غَسّاق**: “**فـَعـَّال**” vezni üzere: “**غَسَقَ - يَغْسِقُ**”tan mübalağa **اسم فاعل**: loşluğu, nurun yokluğunu ve siyah rengin şiddetlenmesini sebep olan şey: kömürleşmiş ateş veya ağırlık ve **الشحار** veya duman ve karanlık ve benzeri gibi.
**حميم وغَسَّاق**: **حميم**: harareti meydana getirmesi şiddetli; **غساق**: yakmayı ve bedenin kararmasını sebep olur.
Ve lafız, “ışıkla rengin şiddeti ve parlaklığı” lafızları grubuna mensuptur; onlar:
**فَقَعَ - يَفْقَعُ** (**فَقَعَ - يَفْقُعُ**), **حَوِرَ - يَحْوَرُ**, **يَقِتَ - يَيْقَتُ**, **قَمِرَ - يَقْمَرُ**, **غَسَقَ - يَغْْسِقُ**, **ظَلِمَ - يَظْلَمُ**

غسق
 	﴿Güneşin zevâlinden gecenin **غسق**’ına kadar namazı dosdoğru kıl ve sabah Kur’ân’ını; şüphesiz sabah Kur’ân’ı şahit olunandır (78)﴾ الإسراء
غاسق
 ﴿De ki: Felak’ın Rabbine sığınırım (1) yarattığının şerrinden (2) ve **غاسق**’ın şerrinden, bastırdığı zaman (3)﴾  الفلق
غساق
 ﴿İşte bu; onu tatsınlar: **حميم** ve **غساق**(57)﴾ ص ﴿ancak **حميما** ve **غساقا** (25)﴾ النبأ

Tefsirde geldi: gecenin **غسق**’ı: onun siyahlığı ve karanlığı; **غساق**: cehennemde onların bedenlerinden akan irin; **غاسق**: ay – gece.

مختار الصحاح:
● [غسق] غ س ق: **الغَسَقُ** gecenin ilk karanlığıdır; ve gece **غَسَقَ**: karardı; ve onun bâbı **جلس**’tir. Ve **الغَاسِقُ**: şafak kaybolduğu zaman gece; ve Yüce’nin sözü ﴿**ومن شر غاسق إذا وقب**﴾: Hasan dedi: o, girdiği zaman gecedir; ve denildi ki: o aydır. Ve **الغَسَّاقُ**: soğuk, pis kokulu; hafifletilir de şeddelenir de; ve Yüce’nin sözü ﴿**إلا حميما وغَسَّاقا**﴾ ikisiyle de okunmuştur.

الراغب
غسق
Gecenin **غسق**’ı: karanlığının şiddeti. Yüce dedi: }**إلى غسق الليل**﴿[الإسراء/78]; ve **الغاسق**: karanlık gece. Dedi:﴾**ومن شر غاسق إذا وقب**﴿[الفلق/3]; ve bu, geceleyin gelen musibet hakkında bir ibaredir; kapıyı çalan gibi. Ve denildi ki: tutulduğu zaman ay; böylece karardı. Ve **الغساق**: ateş ehlinin derilerinden damlayan şey; dedi:﴾**إلا حميما وغساقا**{ [عم/25].

ملخص اللسان:
1.    **غَسَقَتْ** gözü **تَغْسِقُ** **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً**: yaşardı,
2.    **غَسَقت** göz **تَغْسِق** **غَسْقاً**; ve o, çapak ve su ile gözün akmasıdır.
3.    Ve gece **غَسَق** eder **يَغْسِق** **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً** ve **أَغْسَقَ**; Sa‘leb’den: aktı ve karardı.
4.    Ve gecenin **غَسَقُ**’ı: karanlığıdır; ve denildi: ilk karanlığı; ve denildi: şafak kaybolduğu zaman onun **غَسَقُ**’ı.
5.    Ve müezzin **أَغسَقَ** etti; yani akşamı gecenin **غَسَق**’ına kadar geciktirdi.
6.    Ömer hadîsinde: “**لا تفطروا حتى يَغْسِق الليل على الظِّراب**” yani gece karanlığıyla küçük dağları bürüyünceye kadar iftar etmeyin.
7.    **الغاسِقُ**: gece; şafak kaybolduğu zaman **الغَسَقُ** gelir.

لسان العرب:
● - غسق: **غَسَقَتْ** gözü **تَغْسِقُ** **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً**: yaşardı; ve denildi: aktı; ve denildi: karardı. Ve **الغَسَقان**: akmadır. Ve süt **غَسَق** etti **غَسْقاً**: memeden aktı. Ve gök **غَسَقت** **تَغْسِق** **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً**: aktı ve çiseledi; Ömer’in, Allah ondan razı olsun, sözü bundandır: “**حين غَسَق الليل على الظِّراب**” yani gece dağların üzerine aktı. Ve yara **غَسَق** etti **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً**: ondan sarı su aktı; ve Şemmer, **الغاسق**’ta “akan” manasında şu beyti okudu:
أَبْكِي لفَقْدِهُم بعَينٍ ثَرَّة،
تَجْري مَساربُها بعينٍ غاسِق
yani akan; karanlıkla hiçbir ilgisi yoktur. Ebû Zeyd: göz **غَسَقت** eder **تَغْسِق** **غَسْقاً**; ve o, çapak ve su ile gözün akmasıdır. Ve gece **غَسَق** eder **يَغْسِق** **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً** ve **أَغْسَقَ**; Sa‘leb’den: aktı ve karardı; İbn er-Ruqayyât’ın sözü bundandır:
إن هذا الليل قد غَسَقا،
واشْتَكَيْتُ الهَمَّ والأَرَقا
Dedi: ve Ömer hadîsinden: “**حين غَسق الليل على الظُِّراب**”; ve gecenin **غَسَقُ**’ı: karanlığıdır; ve denildi: ilk karanlığı; ve denildi: şafak kaybolduğu zaman onun **غَسَقُ**’ı. Ve müezzin **أَغسَقَ** etti: yani akşamı gecenin **غَسَق**’ına kadar geciktirdi. Rebî‘ b. Huseym hadîsinde: bulutlu günde müezzinine dedi ki: “**أَغْسِقْ أَغْسِق**” yani akşamı gecenin **غَسَق** etmesine kadar geciktir; ve o, onun kararmasıdır; bunu bu hadîsten başka yerde işitmedik. Ferrâ, Yüce’nin sözü hakkında: “**إلى غَسَقِ الليل**”: o, ilk karanlığıdır; Ahfeş: gecenin **غَسَقُ**’ı onun karanlığıdır. Ve Yüce’nin sözü: “**ومن شر غاسِقٍ إذا وَقَبَ**”; denildi: **الغاسِقُ** bu gecedir; her şeyin içine girdiği zaman; ve denildi: ay; **ساهور**’una girdiği zaman; ve denildi: tutulduğu zaman. İbn Kuteybe: **الغاسِقُ** aydır; onunla adlandırıldı; çünkü tutulur da **يَغْسِقُ** eder; yani ışığı gider, kararır, karanlık olur. **غَسَقَ** **يَغْسِقُ** **غُسوقاً**: karardığı zaman. Sa‘leb dedi: hadîste, Âişe, Allah ondan razı olsun, dedi ki: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ay doğunca elimi tuttu; ona baktı; sonra dedi: “Bu, **الغاسِقُ**’tır; **إذا وَقَبَ**; onun şerrinden Allah’a sığın.” yani tutulduğu zaman onun şerrinden. Ebû Hureyre’den, Nebî’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi: “**ومن شر غاسِقٍ إذا وَقَبَ**” hakkında dedi ki: **الثُّرَيّا**; Zeccâc dedi: bununla geceyi kasteder; ve denildi: geceye **غاسِق** denir; Allah daha iyi bilir; çünkü o, gündüzden daha soğuktur. Ve **الغاسِق**: soğuk. Başkası: gecenin **غَسَقُ**’ı, iki yatsı arasında **يُطَخْطِخُ** ettiği zamandır. İbn Şümeyl: gecenin **غَسَقُ**’ı, ilkinin girmesidir; denir: “Gecenin **غَسَق** ettiği vakitte ona geldim” yani karışıp bulanıklaştığı ve görüşleri kapattığı vakitte; **يغْسِقُ** **غَسْقاً**. Hadîste: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **أَغْسَقَ** ettikten sonra geldi; yani **الغَسَق**’a girdi; o da gecenin karanlığıdır. Ebû Bekir hadîsinde: mağarada iken Âmir b. Fuheyre’ye, koyunlarını onlara **مُغْسِقاً** olarak akşamlatmasını emretti. Ömer hadîsinde: “**لا تفطروا حتى يَغْسِق الليل على الظِّراب**” yani gece karanlığıyla küçük dağları bürüyünceye kadar iftar etmeyin. Ve **الغاسِقُ**: gece; şafak kaybolduğu zaman **الغَسَقُ** gelir. Hasan’dan rivayet edildi: **الغاسِقُ** gecenin ilkidir. Ve **الغَسَّاقُ**: **الغاسِق** gibidir; ikisi de baskın sıfattır. Ebû Sahr el-Huzelî’nin sözü:
هِجانٌ فَلا في الكَوْنِ شَامٌ يَشِينُهُ،
ولا مَهَقٌ يَغْشى الغَسِيقاتِ مُغْرَبُ
Sükkarî dedi: **الغَسِيقاتُ** şiddetli kırmızılardır. Ve **الغَسَّاق**: ateş ehlinin derilerinden ve irinlerinden, cerahat ve benzerinden **يَغْسِقُ** edip akan şeydir.
Ve tenzîlde: “**هذا فليذوقوه حَميم وغَساقٌ**”; Ebû Amr onu hafifletmeyle okudu; Kisâî onu şeddeyle okudu; onu Yahyâ b. Vessâb ve Abdullah’ın ashabının çoğu ağırlaştırdı; insanlar sonra hafifletti; Ebû Hâtim, sîn’in hafifletilmesiyle **غَساق**’ı seçti; Hafs ve Hamza ve Kisâî şeddeli **غَسَّاق** okudu; “**عَمَّ يتساءلون**”da da böyledir; kalanlar iki sûrede de hafif **غَسَاقاً** okudu; İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi: ikisi şeddeyle **غَسّاق** okudu; ve onu **الزَّمْهَرِير** diye tefsir etti. Ebû Saîd’den hadîste, Nebî’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi: “Eğer dünyaya **غَساق**’tan bir kova dökülseydi, dünya ehline pis koku verirdi.” **الغَساق**; hafifletme ve şeddeyle: ateş ehlinin irininden ve yıkanıntılarından akan şeydir; ve denildi: gözyaşlarından akan şeydir; ve denildi: **الغَسَاق** ve **الغَسَّاق** pis kokulu, soğuk, şiddetli soğuktur; soğuğundan yakar; **الحميم**’in yakması gibi; ve denildi: yalnız soğuktur. Ferrâ dedi: **الحَمِيمُ** ve **الغَسَّاقُ** takdim ve tehir ile bu şekilde merfû kılındı; mana: “Bu, **حَميم** ve **غَسَّاق**tır; onu tatsınlar.”
Ferrâ: **الغَسَق** yiyeceğin kırıntılarındandır. Ve denir: yiyecekte **زَوَانٌ** ve **زُوَانٌ** ve **زُؤَانٌ** (hemz ile) vardır; ve onda **غَسَقٌ** ve **غَفاً** (maksûr) ve **كَعابِير** ve **مُرَيْراء** ve **قَصَل** vardır; hepsi yiyeceğin kırıntılarındandır.

مقاييس اللغة:
(غسق) **الغين** ve **السين** ve **القاف** sahih bir asıldır; karanlığa delalet eder. O hâlde **الغَسَق**: karanlıktır. Ve **الغاسِق**: gecedir. Ve denilir: gözü **غَسَقت**: karardı. Ve müezzin **أغْسَقَ** etti; akşam namazını gecenin **غَسَق**’ına kadar geciktirdiği zaman. Kur’ân’da gelen **الغَسَّاق**a gelince: müfessirler dedi: ateş ehlinin derilerinden damlayan şeydir.

القاموس المحيط:
**الغَسَقُ**, harekeli olarak: gecenin ilkinin karanlığıdır; ve yiyeceğin kırıntılarından bir şey; **الزُّؤَان** ve benzeri gibi. Ve gözü **غَسَقَتْ**, **ضَرَبَ** ve **سَمِعَ** gibi: **غُسوقاً** ve **غَسَقاناً**, harekeli olarak: karardı veya yaşardı. Ve yara **غَسَقاناً**: ondan sarı su aktı. Ve gök **تَغْسِقُ** **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً**: çiseledi. Ve süt memeden aktı. Ve gece **غَسْقاً**; ve harekelenir; ve **غَسَقاناً**; ve **أغْسَقَ**: onun karanlığı şiddetlendi. Ve **الغَسَقانُ**, harekeli olarak: akmadır. Ve **الغاسِقُ**: ay veya şafak kaybolduğu zaman gece. “**ومن شَرِّ غاسِقٍ إذا وَقَبَ**” yani: girdiği zaman gece; veya **الثُّرَيَّا** düştüğü zaman; onun düşüşü sırasında taunların ve hastalıkların çokluğundan dolayı.
İbn Abbâs ve bir cemaat: “**من شَرِّ الذَّكَرِ إذا قَامَ**”.
Ve **الغُسوقُ** ve **الإِغْساقُ**: kararmadır. Ve **الغَساقُ**, **سَحاب** ve **شَدَّاد** gibi: soğuk ve pis kokulu. Ve **أغْسَقَ**: **الغَسَق**a girdi; ve müezzin: akşamı gecenin **غَسَق**’ına kadar geciktirdi.

تاج العروس:
غ س ق
**الغَسَق** harekeli olarak: gecenin ilkinin karanlığıdır. Ve Yüce’nin sözü: (**الى غسَقِ اللّيْلِ**) Ferrâ dedi: o, onun ilk karanlığıdır. İbn Şümeyl dedi: ilkinin girmesidir. Ve denildi: iki yatsı arasında **يُطَخْطِخُ** ettiği zamandır; ve bu, bulanıklaştığı ve görüşleri kapattığı zamandır. Ahfeş dedi: gecenin **غسَق**’ı: onun karanlığıdır. Başkası dedi: şafak kaybolduğu zaman. Ve **الغَسَق**: yiyeceğin kırıntılarından bir şey; **الزُّؤان** ve benzeri gibi. Ferrâ dedi: yiyecekte **زَوان** ve **زُوَان** ve **زُؤان** (hemz ile) denir; ve onda **غسَق** ve **غَفاً** (maksûr) ve **كَعابِيرُ** ve **مُرَيْراءُ** ve **قَصَلٌ** vardır; hepsi yiyeceğin kırıntılarındandır. Ve gözü **غَسَقَت**; **ضَرَبَ** ve **سمِعَ** gibi; **تغْسِقُ** **غسْقاً** (fetha ile) ve **غُسوقاً** (**قُعود** gibi) ve **غَسَقاناً** (harekeli olarak): karardı veya yaşardı veya aktı; ve bu mecazdır. Ve yara **غَسَق** etti **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً**: ondan sarı su aktı. Şemmer, **الغاسِق**’ı “akan” manasında şu beyti okudu:
أبْكي لفَقْدِهِمُ بعَيْنٍ ثَرّةٍ ... تجْري مسارِبُها بعَيْنٍ غاسِقِ
yani: akan; karanlıkla hiçbir ilgisi yoktur. Ebû Zeyd dedi: göz **غسَقَت** eder **تغسِق** **غسْقاً**; ve o, çapak ve su ile gözün akmasıdır. Ve gök **غَسَقَت** **تغْسِقُ**; **ضَرَب** haddinden: **غسْقاً** (fetha ile) ve **غَسَقاناً** (harekeli olarak): aktı ve çiseledi. Ve süt **غَسَق** etti **غَسْقاً**: memeden aktı. Ve gece **غَسَق** etti; **ضَرَب** haddinden: **غسْقاً** (fetha ile) ve harekelenir; ve **غَسَقاناً** (harekeli olarak); ve **أغْسَقَ**; Sa‘leb’den: Zemahşerî dedi: bu, Benî Temîm’in dilidir; bunun benzeri: gece **دَجا** etti ve **أدْجَى** etti; yani aktı ve karanlığı şiddetlendi; İbn Kays er-Ruqayyât’ın sözü bundandır:
إنّ هذا اللّيْلَ قد غَسَقا ... واشْتَكَيْتُ الهَمَّ والأرَقا
Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**حينَ غسَقَ اللّيلُ على الظِّرابِ**” yani küçük dağların üzerine aktı ve karanlığıyla onları bürüdü. Ve **الغَسَقان** harekeli olarak: akmadır; Sa‘leb’den. Ve **الغاسِق**: tutulduğu zaman ay; böylece karardı; ve bununla âyet tefsir edildi; az sonra geleceği üzere. İbn Kuteybe dedi: aya **غاسِق** denildi; çünkü tutulur da **فيغْسِقُ** eder; yani ışığı gider, kararır, karanlık olur. **غسَق** **يغْسِقُ** **غُسوقاً**: karardığı zaman. Veya şafak kaybolduğu zaman karanlık gece. Yüce’nin sözü hakkında ihtilaf edildi: (**ومن شَرِّ غاسِقٍ إذا وقب**) Hasan dedi: yani girdiği zaman gece; Cevherî nakletti. Başkası ekledi: her şeyin içine. Hasan’dan ayrıca rivayet edildi: **الغاسِق** gecenin ilkidir. Zeccâc dedi: **الغاسِق** ile geceyi kasteder. Ve denildi: ona bu ad verildi; çünkü o, gündüzden daha soğuktur. Ve **الغاسِق**: soğuk. Cevherî dedi. Ve denilir: o, aydır. Sa‘leb dedi: hadîste: Âişe, Allah ondan razı olsun, dedi ki: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ay doğunca elimi tuttu; ona baktı; sonra dedi: “Bu, **الغاسِق**’tır; **إذا وقَبَ**; onun şerrinden Allah’a sığın.” yani tutulduğu zaman. Veya manası: **الثُرَيّا** düştüğü zaman; bunu Ebû Hureyre’den, Allah ondan razı olsun, merfû olarak rivayet etti; onun düşüşü sırasında taunların ve hastalıkların çokluğundan ve onun doğuşu sırasında onların yükselmesinden dolayı; hadîste geldiği üzere: “Yıldız doğduğu zaman âfetler yükselir.” Süheylî ve İbnü’l-Arabî dedi. Ve Kur’ân’ın tercümanı imam, âlim İbn Abbâs, Allah ikisinden de razı olsun, ve bir cemaat müfessir dedi: yani “erkeklik uzvu kalktığı zaman onun şerrinden”; ve bu gariptir; ve musannif için **و ق ب**’de bunun, imam Ebû Hâmid el-Gazâlî ve başkalarından, imam et-Tîfâşî ve bir cemaatten, İbn Abbâs’tan nakli geçti. Burada **الغاسِق** hakkında zikredilen sözlerin toplamı üçtür: gece, **الثُرَيّا**, erkeklik uzvu. Ve daha önce, ay manasında tefsiri de geçti; işaret ettiğimiz üzere; ve bu, hanımefendi Âişe’nin hadîsinden anlaşılandır, Allah ondan razı olsun. Ve denildi: battığı zaman güneş; veya geceye girdiği zaman gündüz; veya yılanların siyahı; veya İblîs; ve onun **وَقْبُ**’u: onun vurması; veya dönmesi; veya İblîs; ve onun **وَقْبُ**’u: onun vesvesesi; İbn Cüzey, Süheylî’den nakletti; böylece hepsi sekiz söz oldu; biz onları **و ق ب**’de sıraladık; ona müracaat et; çünkü musannif burada sözlerin bir kısmını zikretti, bir kısmından yüz çevirdi; orada da bir kısmını zikretti, bir kısmından yüz çevirdi; İbn Abbâs’tan nakledilen garip sözde tekrarıyla beraber; düşün. Ve **الغُسوق** (damme ile) ve **الإغْساق**: kararmadır. Ve gece **غسَق** etti **غُسوقاً**; ve **أغسَقَ**; bunda tekrar vardır; ancak o, gecenin **غسَق** kaynaklarında **الغُسوق**’u zikretmedi; Zemahşerî ve başkası onu zikretti. **الإغْساق**a gelince: Sa‘leb’den, bunun Benî Temîm’in dili olduğu geçti. Ve **الغَسَاق**; **سَحاب** ve **شَدّاد** gibi: ateş ehlinin derilerinden, irin ve cerahatten **يغسِقُ** eden şeydir; yani akar ve damlar. Ve denildi: onların yıkanıntılarından. Ve denildi: gözyaşlarından. Ve tenzîlde: (**هذا فلْيَذوقُوهُ حَميمٌ وغَسّاقٌ**). Ebû Amr onu hafifletmeyle okudu; Kisâî onu şeddeyle okudu. Onu Yahyâ b. Vessâb ve Abdullah’ın ashabının çoğu ağırlaştırdı; insanlar sonra hafifletti. Ebû Hâtim hafifletmeyi seçti. Hafs ve Hamza ve Kisâî şeddeli **غسّاق** okudu; ( **عَمّ يتَساءَلونَ** )da da böyledir. Kalanlar iki sûrede de hafif **وغَسَاقاً** okudu. İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi: ikisi şeddeyle okudu; ve onu **الزمْهَرير** diye tefsir etti. Ve denildi: sîn’i şeddelersen, murad irin’den damlayandır; hafifletirsen, o, şiddetli soğuk olan soğuktur; soğuğundan yakar; **الحميم**’in yakması gibi. Leys dedi: **الغَساق**: pis kokuludur; buna Nebî’nin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, sözü delalet etti: “Eğer dünyaya **غَساق**’tan bir kova dökülseydi, dünya ehline pis koku verirdi.” Ve **أغْسَقَ**: **الغَسَق**a girdiği zaman; yani karanlığın ilkinin içine. Âmir b. Fuheyre hadîsi bundandır: koyunla onlara **مُغْسِقاً** olarak akşamlatırdı; yani mağarada. Ve müezzin **أغْسَقَ** etti: akşamı gecenin **غسَق**’ına kadar geciktirdiği zaman; öğleyi serinletmek gibi. Rebî‘ b. Huseym hadîsinde: bulutlu günde müezzinine dedi ki: “**أغسِقْ أغسِقْ**” yani akşamı gecenin **يغسِق** etmesine kadar geciktir; ve o, onun kararmasıdır. İbnü’l-Esîr dedi: bunu bu hadîsten başka yerde işitmedik. Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الغاسِق**: soğuk; ve yılanların siyahı; ve İblîs. Ve **الغَسّاق** **الغاسِق** gibidir; ikisi de baskın sıfattır. Ve **الغَسيقات**: şiddetli kırmızılardır; bununla Sükkarî, Ebû Sahr el-Huzelî’nin sözünü tefsir etti:
هِجانٌ فلا في اللّونِ شامٌ يَشينُهُ ... ولا مَهَقٌ يغْشَى الغَسيقاتِ مُغرَبُ
Ve **المُفْرَدات** sahibi, Yüce’nin sözü (**ومِنْ شَرِّ غاسِقٍ إذا وقَب**) tefsirinde dedi ki: geceleyin gelen musibet hakkında bir ibaredir; kapıyı çalan gibi. Ve bu, zikredilene eklenir; böylece vecihler dokuz olur.
