# غسق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B3%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: غسق

غَسَقَتْ عينه تَغْسِقُ غَسْقاً وغَسَقاناً: دمعت، وقيل: انصبَّت، وقيل: أَظلمت. والغَسَقان: الانصباب. وغَسَق اللبنُ غَسْقاً: انصب من الضَّرْع. وغَسَقت السماء تَغْسِق غَسْقاً وغَسَقاناً: انصبَّت وأَرَشَّتْ؛ ومنه قول عمر، رضي الله عنه: حين غَسَق الليل على الظِّراب أي انصب الليل على الجبال. وغَسَق الجرحُ غَسْقاً وغَسَقاناً أي سال منه ماء أَصفر؛ وأَنشد شمر في الغاسق بمعنى السائل:
أَبْكِي لفَقْدِهُم بعَينٍ ثَرَّة،
تَجْري مَساربُها بعينٍ غاسِق
أي سائل وليس من الظلمة في شيء. أَبو زيد: غَسَقت العين تَغْسِق غَسْقاً، وهو هَمَلان العين بالعَمَش
والماء. وغَسَق الليل يَغْسِق غَسْقاً وغَسَقاناً وأَغْسَقَ؛ عن ثعلب: انصبّ وأَظلم؛ ومنه قول ابن الرُّقَيّات:
إن هذا الليل قد غَسَقا،
واشْتَكَيْتُ الهَمَّ والأَرَقا
قال: ومنه حديث عمر حين غَسق الليل على الظُِّراب؛ وغَسَقُ الليل: ظلمته، وقيل أَول ظلمته، وقيل غَسَقُه إذا غاب الشِّفَقُ. وأَغسَقَ المؤذِّن أي أَخَّر المغرب إلى غَسَق الليل. وفي حديث الربيع بن خثيم: أنه قال لمؤذنه يوم الغيم أَغْسِقْ أَغْسِق أَي أَخِّر المغرب حتى يَغْسِق الليل، وهو إظلامه، لم نسمع ذلك في غير هذا الحديث. وقال الفراء في قوله تعالى: إلى غَسَقِ الليل، هو أَول ظلمته، الأخفش: غَسَقُ الليل ظلمته. وقوله تعالى: ومن شر غاسِقٍ إذا وَقَبَ؛ قيل: الغاسِقُ هذا الليل إذا دخل في كل شيء، وقيل القمر إذا دخل في ساهورِه، وقيل إذا خَسَفَ. ابن قتيبة: الغاسِقُ القمر سمي به لأنه يُكْسَفُ فيَغْسِقُ أي يذهب ضوءُه ويسودّ ويُظلم. غَسَقَ يَغْسِقُ غُسوقاً إذا أَظلم. قال ثعلب: وفي الحديث أن عائشة، رضي الله عنها، قالت: أَخذ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بيدي لما طلع القمر ونظر إليه فقال: هذا الغاسِقُ إذا وَقَبَ فتعوَّذي بالله من شره أي من شره إذا كُسِفَ. وروي عن أَبي هريرة عن النبي، صلى الله عليه وسلم، في قوله ومن شر غاسِقٍ إذا وَقَبَ، قال: الثُّرَيّا؛ وقال الزجاج: يعني به الليل، وقيل لِلَّيل غاسِقٌ، والله أعلم، لأنه أَبرد من النهار. والغاسِق: البارد. غيره: غَسَقُ الليل حين يُطَخْطِخُ بين العشاءين. ابن شميل: غَسَقُ الليل دخول أَوَّله؛ يقال: أَتيته حين غَسَق الليل أي حين يختلط ويعتكر ويسدّ المَناظرَ، يغْسِقُ غَسْقاً. وفي الحديث: فجاء رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بعدما أَغْسَقَ أي دخل في الغَسَق وهي ظلمة الليل. وفي حديث أبي بكر: أَنه أَمر عامر بن فُهَيْرة وهما في الغار أَن يُرَوِّح عليهما غنمه مُغْسِقاً. وفي حديث عمر: لا تفطروا حتى يَغْسِق الليل على الظِّراب أي حتى يغشى الليل بظلمته الجبال الصغار. والغاسِقُ: الليل؛ إذا غاب الشفق أَقبل الغَسَقُ. وروي عن الحسن أَنه قال: الغاسِقُ أَول الليل. والغَسَّاقُ: كالغاسِقِ وكلاهما صفة غالبة؛ وقول أبي صخر الهذلي: هِجانٌ فَلا في الكَوْنِ شَامٌ يَشِينُهُ،
ولا مَهَقٌ يَغْشى الغَسِيقاتِ مُغْرَبُ
قال السكري: الغَسِيقاتُ الشديدات الحمرة. والغَسَّاق: ما يَغْسِقُ ويسيل من جلود أَهل النار وصديدهم من قيح ونحوه.
وفي التنزيل: هذا فليذوقوه حَميم وغَساقٌ، وقد قرأَه أَبو عمرو بالتخفيف، وقرأَه الكسائي بالتشديد، ثقلها يحيى بن وَثَّاب وعامة أَصحاب عبد الله، وخففها الناس بعد، واختار أَبو حاتم غَساق، بتخفيف السين، وقرأَ حفص وحمزة والكسائي وغَسَّاق مشدَّدة، ومثله في عَمَّ يتساءلون، وقرأَ الباقون وغَسَاقاً، خفيفاً في السورتين، وروي عن ابن عباس وابن مسعود أَنهما قرآ غَسّاق، وبالتشديد، وفسَّراه الزَّمْهَرِير. وفي الحديث عن أبي سعيد عن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: لو أن دَلْواً من غَساق يُهَراقُ في الدنيا لأَنْتَنَ أَهل الدنيا؛ الغَساق، بالتخفيف والتشديد: ما يسيل من صَدِيد أَهل النا وغُسالتهم، وقيل: ما يسيل من دموعهم، وقيل: الغَسَاق والغَسَّاق المنتن البارد الشديد البرد الذي يُحْرِقُ من برده كإحراق الحميم، وقيل: البارد فقط؛ قال الفراء: رُفِعَت الحَمِيمُ والغَسَّاقُ بهذا مقدَّماً ومؤخراً، والمعنى هذا حَميم وغَسَّاق فليذوقوه.
الفراء: الغَسَق من قُماشِ الطَّعام. ويقال: في الطَّعام زَوَانٌ وزُوَانٌ وزُؤَانٌ، بالهمز، وفيه غَسَقٌ وغَفاً، مقصور، وكَعابِير ومُرَيْراء وقَصَلٌ كلُّه من قُماش الطَّعام.

### Türkçe

**غَسَقَتْ** onun gözü **تَغْسِقُ** **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً**: yaşardı; ve denildi: boşandı; ve denildi: karardı. Ve **الغَسَقان**: boşanmadır. Ve süt **غَسَق** etti **غَسْقاً**: memeden boşandı. Ve gök **غَسَقت** **تَغْسِق** **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً**: boşandı ve çiseledi; ve ondan Ömer’in, Allah ondan razı olsun, sözü: “**غَسَق** gece **على الظِّراب**” yani gece dağların üzerine boşandı. Ve yara **غَسَق** etti **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً** yani ondan sarı bir su aktı; ve Şemmer, **الغاسق** hakkında “akan” mânasında şu beyti okudu:
أَبْكِي لفَقْدِهُم بعَينٍ ثَرَّة،
تَجْري مَساربُها بعينٍ غاسِق
yani akan; ve karanlıktan hiçbir şeyde değildir. Ebû Zeyd: göz **غَسَقت** eder **تَغْسِق** **غَسْقاً**; ve o, çapak ve su ile gözün akmasıdır. Ve gece **غَسَق** eder **يَغْسِق** **غَسْقاً** ve **غَسَقاناً** ve **أَغْسَقَ**; Sa‘leb’den: boşandı ve karardı; ve ondan İbn er-Ruqayyât’ın sözü:
إن هذا الليل قد غَسَقا،
واشْتَكَيْتُ الهَمَّ والأَرَقا
dedi: ve ondan Ömer’in hadisi: “gece **على الظُِّراب** **غَسق** etti” (sözü); ve **غَسَقُ الليل**: onun karanlığıdır; ve denildi: onun karanlığının ilki; ve denildi: onun **غَسَقُه**’u, **الشِّفَقُ** kaybolduğu zaman. Ve müezzin **أَغسَقَ** etti yani akşamı gecenin **غَسَق**’ına kadar geciktirdi. Ve er-Rabî‘ b. Huseym’in hadisinde: bulutlu gün müezzinine dedi ki: **أَغْسِقْ أَغْسِق** yani akşamı gecenin **يَغْسِق** etmesine kadar geciktir; ve o, onun kararmasıdır; bunu bu hadisten başka yerde işitmedik. Ve Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “**غَسَقِ الليل**”e kadar: o, onun karanlığının ilkidir; Ahfeş: gecenin **غَسَقُ**’u onun karanlığıdır.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**غاسِقٍ**”in şerrinden, “**إذا وَقَبَ**”; denildi: **الغاسِقُ** bu gecedir, her şeyin içine girdiği zaman; ve denildi: ay, **ساهورِه**’ine girdiği zaman; ve denildi: tutulduğu zaman. İbn Kuteybe: **الغاسِقُ** aydır; ona bu ad verildi, çünkü tutulur da **فيَغْسِقُ** yani ışığı gider, kararır ve karanlık olur. **غَسَقَ** **يَغْسِقُ** **غُسوقاً**: karardığı zaman. Sa‘leb dedi: ve hadiste, Âişe, Allah ondan razı olsun, dedi ki: Ay doğunca Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, elimi tuttu ve ona baktı, sonra dedi: “Bu, **الغاسِقُ**’tur, **إذا وَقَبَ**; onun şerrinden Allah’a sığın.” yani tutulduğu zaman onun şerrinden. Ebû Hureyre’den, Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, “**ومن شر غاسِقٍ إذا وَقَبَ**” hakkında rivayet edildi; dedi: **الثُّرَيّا**; ve Zeccâc dedi: bununla geceyi kasteder; ve geceye **غاسِقٌ** denildi; ve Allah daha iyi bilir; çünkü o gündüzden daha soğuktur. Ve **الغاسِق**: soğuktur. Başkası: gecenin **غَسَقُ**’u, iki yatsı arasında **يُطَخْطِخُ** ettiği zamandır. İbn Şümeyl: gecenin **غَسَقُ**’u, ilkinin girmesidir; denilir: ona geldim, gecenin **غَسَق** ettiği vakitte, yani karışıp bulanıklaştığı ve görüşleri kapattığı vakitte; **يغْسِقُ** **غَسْقاً**. Ve hadiste: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **أَغْسَقَ** ettikten sonra geldi; yani **الغَسَق**’a girdi; ve o, gecenin karanlığıdır. Ebû Bekir’in hadisinde: mağarada iken Âmir b. Fuheyre’ye emretti: koyunlarını onlara **مُغْسِقاً** olarak akşamlatıp getirsin. Ömer’in hadisinde: “**لا تفطروا**” gecenin **يَغْسِق** etmesine kadar **على الظِّراب**; yani gece karanlığıyla küçük dağları örtünceye kadar. Ve **الغاسِقُ**: gecedir; **الشفق** kaybolduğu zaman **الغَسَقُ** gelir. Hasan’dan rivayet edildi: dedi ki: **الغاسِقُ** gecenin ilkidir. Ve **الغَسَّاقُ**: **كالغاسِقِ**; ve ikisi de baskın bir sıfattır; ve Ebû Sahr el-Huzelî’nin sözü:
هِجانٌ فَلا في الكَوْنِ شَامٌ يَشِينُهُ،
ولا مَهَقٌ يَغْشى الغَسِيقاتِ مُغْرَبُ
Sükkerî dedi: **الغَسِيقاتُ** şiddetli kızıllardır. Ve **الغَسَّاق**: cehennem ehlinin derilerinden ve irinlerinden, cerahat ve benzerinden **يَغْسِقُ** edip akan şeydir.

Ve tenzilde: “Bu; tatsınlar onu: **حَميم** ve **غَساقٌ**”; Ebû Amr onu hafifletmeyle okudu; Kisâî onu şeddeli okudu; onu Yahyâ b. Vessâb ve Abdullah’ın ashabının çoğu ağırlaştırdı; sonra insanlar onu hafifletti; Ebû Hâtim **غَساق**’ı, sîn’in hafifletilmesiyle seçti; Hafs ve Hamza ve Kisâî **غَسَّاق**’ı şeddeli okudu; bunun benzeri “**عَمَّ يتساءلون**”dadır; kalanlar iki sûrede de **وغَسَاقاً** hafif okudu; İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi: ikisi **غَسّاق**’ı şedde ile okudular; ve onu **الزَّمْهَرِير** diye tefsir ettiler. Ebû Saîd’den, Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, hadiste dedi: “Eğer dünyaya **غَساق**’tan bir kova dökülseydi, dünya ehline kokuşma verirdi”; **الغَساق** hafifletme ve şedde ile: cehennem ehlinin **صَدِيد**’inden ve yıkantılarından akan şeydir; ve denildi: gözyaşlarından akan şeydir; ve denildi: **الغَسَاق** ve **الغَسَّاق** kokuşmuş, soğuk, şiddetli soğuk olan; soğuğundan yakar, **الحميم**’in yakması gibi; ve denildi: yalnız soğuk. Ferrâ dedi: **الحَمِيمُ** ve **الغَسَّاقُ** bununla, öne alınmış ve sona bırakılmış olarak merfû kılındı; mânâ: bu **حَميم** ve **غَسَّاق**tır; tatsınlar onu.

Ferrâ: **الغَسَق** yiyeceğin **قُماشِ**’ındandır. Ve denilir: yiyecekte **زَوَانٌ** ve **زُوَانٌ** ve **زُؤَانٌ** (hemze ile) vardır; ve onda **غَسَقٌ** ve **غَفاً** (maksûr) ve **كَعابِير** ve **مُرَيْراء** ve **قَصَلٌ** vardır; hepsi yiyeceğin **قُماش**’ındandır.
