# غسق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B3%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: غسق

الغسق، محركة: ظلمة أول الليل. وقوله تعالى: )الى غسق الليل( قال الفراء: هو أول ظلمته. وقال ابن شميل، دخول أوله، وقيل: حين يطخطخ بين العشاءين، وذلك حين يعتكر ويسد المناظر. وقال الأخفش: غسق الليل: ظلمته. وقال غيره: إذا غاب الشفق. والغسق: شيء من قماش الطعام، كالزؤان ونحوه. قال الفراء: يقال في الطعام: زوان وزوان وزؤان، بالهمز، وفيه غسق وغفا، مقصور، وكعابير ومريراء وقصل، كله من قماش الطعام. وغسقت عينه، كضرب وسمع تغسق غسقا، بالفتح، وغسوقا كقعود وغسقانا، محركة: أظلمت، أو دمعت أو انصبت، وهو مجاز. وغسق الجرح غسقا وغسقانا: سال منه ماء أصفر. وأنشد شمر في الغاسق بمعنى السائل:
  أبكي لفقدهم بـعـين ثـرة                      تجري مساربها بعين غاسق أي: سائل، وليس من الظلمة في شيء. وقال أبو زيد: غسقت العين تغسق غسقا، وهو هملان العين بالعمش والماء. وغسقت السماء تغسق من حد ضرب غسقا بالفتح وغسقانا محركة: انصبت وأرشت. وغسق اللبنغسقا: انصب من الضرع. وغسق الليل من حد ضرب غسقا بالفتح، ويحرك، وغسقانا بالتحريك، وأغسق عن ثعلب، قال الزمخشري: هي لغة بني تميم، ومثله: دجا الليل، وأدجى، أي: انصب واشتدت ظلمته ومنه قول ابن قيس الرقيات:
  إن هذا الليل قد غسقا                      واشتكيت الهم والأرقا

  وفي حديث عمر - رضي الله عنه -: حين غسق الليل على الظراب أي: انصب على الجبال الصغار، وغشى عليها بظلمته. والغسقان، محركة: الانصباب عن ثعلب. والغاسق: القمر إذا كسف فاسود، وبه فسرت الآية، كما سيأتي. وقال ابن قتيبة: سمي القمر غاسقا لأنه يكسف فيغسق، أي: يذهب ضوؤه ويسود ويظلم، غسق يغسق غسوقا: إذا أظلم. أو الليل المظلم، وذلك إذا غاب الشفق. واختلف في قوله تعالى: )ومن شر غاسق إذا وقب( فقال الحسن: أي الليل إذا دخل، نقله الجوهري. زاد غيره: في كل شيء. وروى عن الحسن أيضا أن الغاسق أول الليل. وقال الزجاج: يعني بالغاسق الليل. وقيل له ذلك لأنه أبرد من النهار. والغاسق: البارد. وقال الجوهري. ويقال: إنه القمر. قال ثعلب: وفي الحديث: أن عائشة رضي الله عنها قالت: أخذ رسول الله صلى الله عليه وسلم بيدي لما طلع القمر ونظر إليه فقال: هذا الغاسق إذا وقب، فتعوذي بالله من شره أي: إذا كسف. أو معناه الثريا إذا سقطت، روى ذلك، عن أبي هريرة رضي الله عنه مرفوعا، لكثرة الطواعين والأسقام عند سقوطها وارتفاعها عند طلوعها، لما ورد في الحديث: إذا طلع النجم ارتفعت العاهات. قال السهيلي، وابن العربي، وقال الإمام ترجمان القرآن الحبر ابن عباس رضي الله عنهما وجماعة من المفسرين: أي من شر الذكر إذا قام وهو غريب، وتقدم للمصنف في و ق ب نقله عن الإمام أبيحامد الغزالي، وغيره كالإمام التيفاشي، وجماعة عن ابن عباس. ومجموع ما ذكر هنا من الأقوال في الغاسق ثلاثة: الليل، والثريا، والذكر. وسبق له أولا تفسيره بمعنى القمر أيضا كما أشرنا إليه، وهو المفهوم من حديث السيدة عائشة رضي الله عنها. وقيل: الشمس إذا غربت، أو النهار إذا دخل في الليل، أو الأسود من الحيات. ووقبه: ضربه، أو انقلابه، أو إبليس، ووقبه: وسوسته، نقله ابن جزي عن السهيلي، فصار الجميع ثمانية أقوال، وقد سردناها في و ق ب فراجعه، فإن المصنف قد ذكر بعض الأقوال هنا وأعرض عن بعض، وذكر هناك بعضها وأعرض عن بعض مع تكراره في القول الغريب المحكي عن ابن عباس، فتأمل. والغسوق بالضم والإغساق: الإظلام، وقد غسق الليل غسوقا، وأغسق، وهذا فيه تكرار، غير أنه لم يذكر في مصادر غسق الليل الغسوق، وقد ذكره الزمخشري وغيره. وأما الإغساق فقد تقدم عن ثعلب، وأنه لغة بني تميم. والغساق، كسحاب، وشداد: ما يغسق من جلود أهل النار من الصديد والقيح، أي: يسيل ويقطر. وقيل: من غسالتهم. وقيل: من دموعهم. وفي التنزيل: )هذا فليذوقوه حميم وغساق(. قرأه أبو عمرو بالتخفيف وقرأه الكسائي بالتشديد. ثقلها يحيى بن وثاب، وعامة أصحاب عبد الله، وخففها الناس بعد. واختار أبو حاتم التخفيف. وقرأ حفص وحمزة والكسائي. وغساق بالتشديد، ومثله في )عم يتساءلون(. وقرأ الباقون: وغساقا خفيفا في السورتين. وروي عن ابن عباس وابن مسعود أنهما قرآ بالتشديد، وفسراه بالزمهرير. وقيل: إذا شددت السين فالمراد به ما يقطر من الصديد، وإذا خففت فهو البارد الشديد البرد الذي يحرق من برده كإحراق الحميم. وقال الليث: الغساق: المنتن، ودل على ذلك قول النبي صلى الله عليه وسلم: )لو أن دلوا من غساق يهراق في الدنيا لأنتن أهل الدنيا(. وأغسق: إذا دخل في الغسق أي: في أول الظلمة. ومنه حديث عامر بن فهيرة: فكان يروح بالغنم عليهما مغسقا أي: في الغار. وأغسق المؤذن: إذا أخر المغرب الى غسق الليل كأبرد بالظهر. وفي حديث الربيع بن خثيم أنه قال لمؤذنه يوم الغيم: أغسق أغسق أي: أخر المغرب حتى يغسق الليل، وهو

  إظلامه. وقال ابن الأثير: لم نسمع ذلك في غير هذا الحديث. ومما يستدرك عليه: الغاسق: البارد. والأسود من الحيات. وإبليس. والغساق كالغاسق، وكلاهما صفة غالبة. والغسيقات: الشديدات الحمرة، وبه فسر السكري قول أبي صخر الهذلي:امه. وقال ابن الأثير: لم نسمع ذلك في غير هذا الحديث. ومما يستدرك عليه: الغاسق: البارد. والأسود من الحيات. وإبليس. والغساق كالغاسق، وكلاهما صفة غالبة. والغسيقات: الشديدات الحمرة، وبه فسر السكري قول أبي صخر الهذلي:
  هجان فلا في اللون شام يشـينـه                      ولا مهق يغشى الغسيقات مغرب وقال صاحب المفردات في تفسير قوله تعالى: )ومن شر غاسق إذا وقب( عبارة عن النائبة بالليل كالطارق. ويزاد هذا على ما ذكر، فتصير الوجوه تسعة.

### Türkçe

**الغسق**, harekeli: gecenin evvelinin karanlığı. Yüce Allah’ın sözü: **)الى غسق الليل(**; el-Ferrâ dedi: o, karanlığının evvelidir. İbn Şümeyl dedi: evvelinin girişi; ve denildi: iki yatsı arasında **يطخطخ** ettiği vakit; bu da, bulanıklaşıp görüşleri kapattığı vakittir. el-Ahfeş dedi: **غسق الليل**: onun karanlığıdır. Başkası dedi: şafak kaybolduğu zaman. Ve **الغسق**: yiyecek kırıntısından bir şeydir; **الزؤان** ve benzeri gibi. el-Ferrâ dedi: yiyecekte şöyle denir: **زوان** ve **زوان** ve **زؤان**, hemze ile; onda **غسق** ve **غفا**, maksûr; ve **كعابير** ve **مريراء** ve **قصل**; hepsi yiyecek kırıntısındandır. Ve **غسقت عينه**, **ضرب** ve **سمع** gibi; **تغسق** **غسقا**, fetha ile; ve **غسوقا** **قعود** gibi; ve **غسقانا**, harekeli: karardı; yahut yaşardı; yahut aktı; ve bu mecazdır. Ve **غسق الجرح** **غسقا** ve **غسقانا**: ondan sarı su aktı. Şemmer, **الغاسق** hakkında “akan” manasında şu beyti okudu:
  أبكي لفقدهم بـعـين ثـرة                      تجري مساربها بعين غاسق
yani: akan; karanlıktan hiçbir şey değildir. Ebû Zeyd dedi: **غسقت العين** **تغسق** **غسقا**; ve o, gözün çapak ve su ile akmasıdır. Ve **غسقت السماء** **تغسق** ( **ضرب** babından) **غسقا** fetha ile ve **غسقانا** harekeli: boşandı ve çiseledi. Ve **غسق اللبن** **غسقا**: memeden aktı. Ve **غسق الليل** ( **ضرب** babından) **غسقا** fetha ile; ve harekelenir; ve **غسقانا** hareke ile; ve **أغسق** Sa‘leb’den: ez-Zemahşerî dedi: bu, Benî Temîm’in lügatidir; bunun benzeri: **دجا الليل** ve **أدجى**; yani: boşandı ve karanlığı şiddetlendi. Ve ondan, İbn Kays er-Rukayyât’ın sözü:
  إن هذا الليل قد غسقا                      واشتكيت الهم والأرقا

Ve Ömer’in hadîsinde - Allah ondan razı olsun -: “**حين غسق الليل على الظراب**” yani: küçük dağların üzerine boşandı ve karanlığıyla onların üstünü örttü. Ve **الغسقان**, harekeli: Sa‘leb’den “boşanma”dır. Ve **الغاسق**: tutulup kararan ay; ve âyet bununla tefsir edildi, geleceği üzere. İbn Kuteybe dedi: aya **غاسقا** denildi; çünkü tutulur da **يغسق**; yani: ışığı gider, kararır ve karanlık olur; **غسق** **يغسق** **غسوقا**: karardığı zaman. Yahut karanlık gece; bu da şafak kaybolduğu zamandır. Yüce Allah’ın sözü: **)ومن شر غاسق إذا وقب(** hakkında ihtilaf edildi. Hasan dedi: yani gece, girdiği zaman; bunu Cevherî nakletti. Başkası ekledi: her şeyin içine. Hasan’dan ayrıca rivayet edildi ki **الغاسق** gecenin evvelidir. Zeccâc dedi: **الغاسق** ile gece kastedilir. Ve ona bu denildi; çünkü o, gündüzden daha soğuktur. Ve **الغاسق**: soğuk olandır. Cevherî dedi. Ve denilir ki o, aydır. Sa‘leb dedi: hadîste: Âişe - Allah ondan razı olsun - dedi ki: Ay doğunca Resûlullah صلى الله عليه وسلم elimi tuttu, ona baktı ve dedi: “Bu, **الغاسق**’tır, **إذا وقب**”; “onun şerrinden Allah’a sığın” yani: tutulduğu zaman. Yahut manası: Süreyya yıldızı düştüğü zaman; bunu Ebû Hureyre’den - Allah ondan razı olsun - merfû olarak rivayet etti; onun düşmesi sırasında taunların ve hastalıkların çokluğundan ve onun doğması sırasında onların yükselmesinden dolayı; hadîste vârid olduğundan: “Yıldız doğduğu zaman âfetler yükselir.” Süheylî ve İbnü’l-Arabî dedi. Ve Kur’ân tercümanı, âlim İbn Abbâs - Allah ikisinden razı olsun - ve müfessirlerden bir cemaat dedi: yani erkeğin şerrinden, kalktığı zaman; ve bu gariptir. Musannif için daha önce **و ق ب** maddesinde, bunu İmam Ebû Hâmid el-Gazzâlî’den ve başkalarından, İmam et-Tîfâşî gibi, ve İbn Abbâs’tan bir cemaatten nakletmesi geçti. Burada **الغاسق** hakkında zikredilen sözlerin toplamı üçtür: gece, Süreyya, erkek. Daha önce onun “ay” manasında tefsiri de geçti, işaret ettiğimiz üzere; ve bu, hanımefendi Âişe’nin hadîsinden anlaşılandır. Ve denildi: güneş, battığı zaman; yahut gündüz, geceye girdiği zaman; yahut yılanların siyahı. Ve **وقبه**: onun vurması; yahut dönmesi; yahut İblîs; ve **وقبه**: onun vesvesesi; bunu İbn Cüzey, Süheylî’den nakletti; böylece hepsi sekiz söz oldu; biz onları **و ق ب**’de sıraladık, ona müracaat et; zira musannif burada bazı sözleri zikretti, bazısından yüz çevirdi; orada da bazılarını zikretti, bazısından yüz çevirdi; İbn Abbâs’tan nakledilen garip sözde tekrar etmekle beraber; düşün. Ve **الغسوق** damme ile ve **الإغساق**: kararmadır; ve gece **غسق** **غسوقا** ve **أغسق**; bunda tekrar vardır; ancak o, **غسق الليل**’in masdarlarında **الغسوق**’u zikretmedi; Zemahşerî ve başkaları onu zikretti. **الإغساق** ise Sa‘leb’den daha önce geçti; ve onun Benî Temîm’in lügatı olduğu. Ve **الغساق**, **سحاب** ve **شداد** gibi: cehennem ehlinin derilerinden akan irin ve cerahattir; yani: akar ve damlar. Ve denildi: onların yıkanmış suyundandır. Ve denildi: gözyaşlarındandır. Tenzîlde: **)هذا فليذوقوه حميم وغساق(**. Ebû Amr onu hafifletme ile okudu; Kisâî onu şeddeli okudu. Onu Yahyâ b. Vessâb ve Abdullah’ın ashabının çoğu ağırlaştırdı; insanlar sonra onu hafifletti. Ebû Hâtim hafifletmeyi seçti. Hafs, Hamza ve Kisâî **وغساق**’ı şeddeli okudu; bunun benzeri **)عم يتساءلون(**’dadır. Diğerleri iki sûrede de **وغساقا**’yı hafif okudu. İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki ikisi onu şeddeli okudular ve onu **الزمهرير** ile tefsir ettiler. Ve denildi: **السين**’i şeddeli yaptığın zaman murad, irin’den damlayandır; hafiflettiğin zaman ise o, şiddetli soğuk olan soğuktur; soğuğundan yakar; tıpkı kaynar suyun yakması gibi. Leys dedi: **الغساق**: pis kokuludur; buna delil, Peygamber صلى الله عليه وسلم’in sözü: **)لو أن دلوا من غساق يهراق في الدنيا لأنتن أهل الدنيا(**. Ve **أغسق**: **الغسق**’a, yani karanlığın evveline girdiği zaman. Ondan, Âmir b. Fuheyre hadîsi: “iki kişinin üzerine koyunla akşamleyin dönerdi, **مغسقا**” yani: mağarada. Ve **أغسق المؤذن**: akşamı gecenin **غسق**’ına geciktirdiği zaman; tıpkı öğleyi serinliğe bırakmak gibi. Rebî‘ b. Husaym hadîsinde: bulutlu gününde müezzinine dedi ki: “**أغسق أغسق**” yani: akşamı gecenin **غسق**’ı kararana kadar geciktir; ve o, onun kararmasıdır. İbnü’l-Esîr dedi: bunu bu hadîsten başka bir yerde işitmedik. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الغاسق**: soğuk. Ve yılanların siyahı. Ve İblîs. Ve **الغساق** **الغاسق** gibidir; ikisi de galip sıfattır. Ve **الغسيقات**: şiddetli kırmızılar; bununla Sükkerî, Ebû Sahr el-Hüzelî’nin sözünü tefsir etti:
  هجان فلا في اللون شام يشـينـه                      ولا مهق يغشى الغسيقات مغرب
Ve **المفردات** sahibinin, Yüce Allah’ın sözü: **)ومن شر غاسق إذا وقب(** tefsirinde dediği: geceleyin gelen musibet hakkında bir ibaredir; **كالطارق** gibi. Bu, zikredilene eklenir; böylece vecihler dokuz olur.
