# غسق — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B3%D9%82/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: غسق

باب الغين والقاف مع السين
غسق
استعمل من وجوهه :
غسق : قال الفَرَّاءُ في قولِ الله جلّ وعزّ : ( ( الْمِهَادُ هَاذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ ) ( ص : 57 ) .
قَالَ : رُفِعَتِ : الحَمِيمُ والغَسَّاقُ بِ ( هذا ) ، مُقَدَّماً ومُؤخَّراً ، والمعنى : هذا حميمٌ ، وَغَسَّاقُ ، فَلْيَذوقُوهُ .
قَال الغَسَّاقُ : تشدّد سينُهُ ، وَتُخَفَّفُ . ثَقَّلَها يَحيَ بنُ وَثَّابٍ ، وعامةُ أصحاب عبدِ الله ، وَخَفَّفَها الناسُ بَعْدُ ، وذَكَروا : أَن الغَسَّاقَ باردٌ يُحْرِقُ كإحْراقِ الحَمِيمِ .
ويقَالُ إنَّه ما يغْسِقُ وَيَسِيلُ من صَدِيدهمْ وجُلُودِهِم .
وقال الزّجَاج نحواً منه .
واختارَ أبو حاتمٍ : غَسَاق بتَخْفِيفِ السّينِ .
قرأَ حفْصٌ وحَمْزَةُ والكِسائيُّ : ( وَغَسّاقٌ ) مشدّدةً ومثلَه في : ( ) ( النبإ : 1 ) . وَقَرَأ الْبَاقُونَ من القُرّاءِ ( غَسّاق ) بِتَخْفِيفٍ في السُّورَتين .
ورُوى عن ابنِ عبّاس وابن مَسْعودِ : أنهما قَرَأ : ( غَسّاق ) بالتَّشْدِيدِ وفسَّراه :
الزَّمْهَرِيرَ :
وقال أهلُ العَرَبِيَّةِ ، في تفسيرِ : ( الغَسّاق ) : هو الشديد البَرْدِ يُحْرِقُ من بَرْدِهِ .
وفي الحديثِ : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( لو أنَّ دَلْواً من غَسَاقٍ ، يُهَرَاقُ في الدُّنْيا ، لأنْتَنَ أهْلَهَا ) .
قلتُ : وهذا يدلُّ على أنَّ الغَسَاقَ : هو المُنْتِن .
وقال الليثُ : وغَسَّاقاً ، أيْ : مُنْتِنَا .
وأما قول الله جلّ وعزّ : ( ومن شَرِّ غاسِقٍ ، إذا وَقَبَ ) .
فإِنَّ الفراءَ قال : الغَاسِقُ . الليلُ ، إذا وَقَبَ : إذا دَخل في كلِّ شيءٍ ، وَأظلَمَ .
وقال الليثُ : الغاسِقُ : الليلُ ، إذا غابَ الشَّفَقُ أقبلَ الغَسَقُ ، قال : وغسَقَتْ عينهُ تغسِقُ .
وروى أبو سلمة عن عائشة أن صح أنها قالت : ( قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لما طلعَ القمرُ : هذا الغاسِقُ ، إذا وقَب ، فتعوَّذْنَ بالله من شرِّه ) .
وروي عن أبي هُريرة عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في قوله : ( خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا ) ( الفلق : 3 ) قال : الثُرّيا : وقالَ الزَّجّاج في قولهِ : ( خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا ( يعني به الليل ، وقيلَ ، لليلِ : غاسقٌ ، والله أعلمُ ، لأنّه أبردُ من النَّهارِ ، والغاسقُ : الباردُ .
شِمْر عنِ العِتريفي ، قالَ غَسقُ اللّيلِ : حينَ يُطَخْطِخُ بين العِشاءَينِ .
وقال ابن شُميل : غَسَقُ الليلِ : دخولُ أولِه .
وأتيتُه حين غَسق الليلُ ، أي : حين يختلِطُ ، ويُعسكِرُ الليلُ . ويَسُدُّ المَنَاظِرَ ، يَغْسِقُ غَسَقاً ، وأنشَدَ شمر في الغاسِقِ بمَعنى : السائِلِ :
أبكى لِفَقِدِهِمُ بِعَيْنٍ ثَرَّةٍ
تَجْرِي مَسَارِبُهَا بِعَيْنٍ غاسِقٍ
أيْ : سائلٍ ، وَليس من الظلمة في شيء . قال : وَقَال أبو زيد : غَسَقت العينُ تغسِقُ غَسقاً ، وَهُو هَملانُ العينِ بالغَمَص وَالماءِ .
وَكان الربيعُ بن خُشَيم يقولُ في اليومِ المَغِيم لمؤذنِهِ : أغْسِقْ أَغْسِقْ ، يقول : آخِر المغربَ حتى يغسِقَ الليلُ ، وَهُو إظْلاَمُهُ .
وقال الفراءُ في قولِ الله جلّ وعزّ : ( إِلَى غَسَقِ الَّيْلِ ) ( الإسراء : 78 ) : وهو أولُ ظلمتِه .
قلت : غَسقُ الليْلِ عندي : غَيْبُوبةُ الشَّفَقِ الأَحْمَرِ ، حينَ تَحِلُّ صلاةُ العِشَاءِ الآخرةُ ، يدلّ على ذلك سِيَاقُ الآية . إلى آخرها ، وقد دَخَلَتِ الصلواتُ الخمسُ فيما أمر الله جلّ وعزّ به ، فقالَ : ( أَقِمِ الصَّلَواةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ ) ( الإسراء : 78 ) ، وهو زوالُها ، ) إِلَى غَسَقِ الَّيْلِ ( : العِشَاء
الآخِرَةِ ، فهذهِ أربعُ صَلَواتٍ ، ثم قالَ : ( وَقُرْءَانَ الْفَجْرِ ) ( الإسراء : 78 ) تَتِمَّةَ خمسٍ .
وأَخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي ، يُقالُ : غَسَقَتْ عينُه ، إذا انصبّتْ ، قال : والغَسَقانُ : الإنْصِبابُ ، وغَسَقَتِ السّماءُ : أَرشَّتْ ، ومنه قول عُمَرَ : ( حين غسَقَ الليلُ على الظِّرابِ ) ، أي : أنصبَّ الليلُ على الجِبالِ .
وقال الأَخفش : غسقُ الليلُ : ظلمتُه .
وقال القتيبي ، في قوله تعالى : ( خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا ( . الغاسقُ : القمرُ ، سمي به ، لأنهُ يكْسَفُ ، فيَغْسِقُ ، أي : يَذْهَبُ ضوؤُهُ ، وَيَسْوَدُّ ، قال : وقول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لعائشةَ : تعوّذي بالله من شرّ هذا إذا غَسَقَ ) ، أي : من شِرّه ، إذا كُسِفَ ) .
قلت : هذا حديثٌ غيرُ صحيحٍ ، والصوابُ في تفسير قوله : ( خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا ( : من شر الليل إذا دخلَ ظلامُه في كلّ شيء ، وهو قول الفراء وَالزجاج ؛ وإليه ذهب أهل التفسير . قال الفراءُ : الغَسَقُ : من قُماشِ الطّعامِ . قال : ويقال : في الطعام : زَوَان وزُوَان وزُؤَان بالهمزِ وفيه غَسَقٌ ، وغَفاً ، مقصور .

### Türkçe

باب **الغين** ve **القاف** ile **السين** birlikte

**غسق**
Yüzlerinden (kullanım yönlerinden) kullanılmıştır:

**غسق**: el-Ferrâ’, Allah’ın celîl ve azîz sözü hakkında: (( **الْمِهَادُ** هَاذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ )) (Sâd: 57) dedi.
Dedi ki: **الحَمِيمُ** ve **الغَسَّاقُ**, (bu) **هذا** ile, öne alınmış ve sona bırakılmış olarak merfû kılındı; mânâ: “Bu, bir **حميمٌ** ve bir **غسّاقٌ**tır; öyleyse onu tatsınlar.”dır.
Dedi ki: **الغَسَّاقُ**: **سين**’i şeddeli yapılır ve hafifletilir. Onu Yahyâ b. Vessâb ve Abdullah’ın ashabının çoğu ağırlaştırdı (şeddeli okudu); insanlar sonra onu hafifletti; ve zikrettiler ki: **الغَسَّاقَ** soğuktur; **الحَمِيمِ**’in yakması gibi yakar.
Ve denilir ki: o, onların irinlerinden ve derilerinden **يغسق** edip (akıverip) akan şeydir.
Zeccâc da ona benzer bir şey söyledi.
Ebû Hâtim seçti: **غَسَاق**; **السّين**’in hafifletilmesiyle.
Hafs, Hamza ve Kisâî okudu: (( **وَغَسّاقٌ** )) şeddeli; ve onun benzeri: (( )) (en-Nebe’: 1). Kurrâdan geri kalanlar iki sûrede de **غَسّاق**’ı hafifletmeyle okudu.
İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet olundu: ikisinin **غَسّاق**’ı şeddeli okuduğu ve onu tefsir ettikleri:
**الزَّمْهَرِيرَ**:
Arap dili ehli, (( **الغَسّاق** ))’ın tefsirinde dedi: o, şiddetli soğuktur; soğuğundan yakar.
Hadiste: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “Eğer dünyaya **غَسَاقٍ**’dan bir kova dökülseydi, onun ehlini elbette kokuturdu.”
Dedim: Bu, **الغَسَاقَ**’ın: o, pis kokulu olduğuna delâlet eder.
Leys dedi: ve **غَسَّاقاً**; yani: pis kokulu.
Allah’ın celîl ve azîz sözüne gelince: (( ومن شَرِّ **غاسِقٍ** ، إذا وَقَبَ )).
Şüphesiz Ferrâ dedi: **الغَاسِقُ**: gecedir; **وَقَبَ** edince: her şeyin içine girince ve kararınca.
Leys dedi: **الغاسِقُ**: gecedir; şafak kaybolunca **الغَسَقُ** gelir. Dedi ki: ve gözü **غسَقَتْ**; **تغسِقُ**.
Ebû Seleme, Âişe’den rivayet etti; sahih olursa, dedi ki: “Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ay doğunca dedi: Bu, **الغاسِقُ**’tur; **إذا وقَب**; öyleyse Allah’a onun şerrinden sığının.”
Ebû Hureyre’den, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem), onun sözü hakkında rivayet olundu: (( خَلَقَ وَمِن شَرِّ **غَاسِقٍ** إِذَا )) (el-Felak: 3) dedi: **الثُرّيا**. Zeccâc, onun sözü hakkında dedi: (( خَلَقَ وَمِن شَرِّ **غَاسِقٍ** إِذَا )) yani onunla gece kastedilir; ve denildi: geceye **غاسقٌ** (denir). Allah daha iyi bilir; çünkü o, gündüzden daha soğuktur; ve **الغاسقُ**: soğuk olandır.
Şimr, el-İtrîfî’den: dedi ki: **غَسقُ اللّيلِ**: iki yatsı arasında **يُطَخْطِخُ** ettiği vakittir.
İbn Şümeyl dedi: **غَسَقُ الليلِ**: onun ilkinin girişi.
Ve ona, gece **غَسق** ettiği vakit geldim; yani: karıştığı vakit; ve gece **يُعسكِرُ** eder; ve manzaraları kapatır. **يَغْسِقُ** **غَسَقاً**. Şimr, **الغاسِقِ** hakkında, “akan” mânâsıyla inşâd etti:
أبكى لِفَقِدِهِمُ بِعَيْنٍ ثَرَّةٍ
تَجْرِي مَسَارِبُهَا بِعَيْنٍ غاسِقٍ
Yani: akan; ve karanlıktan hiçbir şey değildir. Dedi ki: Ebû Zeyd dedi: göz **غَسَقت**; **تغسِقُ** **غَسقاً**; ve o, gözün çapak ve su ile akmasıdır.
Rabî‘ b. Huşeym, bulutlu günde müezzinine derdi: **أغْسِقْ** **أَغْسِقْ**; derdi ki: akşamı geciktir; ta ki gece **يغسِقَ** edinceye kadar; ve o, onun kararmasıdır.
Ferrâ, Allah’ın celîl ve azîz sözü hakkında dedi: (( إِلَى **غَسَقِ** الَّيْلِ )) (el-İsrâ: 78): ve o, onun karanlığının ilkidir.
Dedim: **غَسقُ** gece, benim yanımda: kırmızı şafağın kayboluşudur; yatsı son namazının helâl olduğu vakit; buna âyetin siyakı delâlet eder; sonuna kadar. Ve beş vakit namaz, Allah’ın celîl ve azîz olarak emrettiği şeyin içine girmiştir; şöyle dedi: (( أَقِمِ الصَّلَواةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ )) (el-İsrâ: 78); ve o, onun zevâlidir; (( إِلَى **غَسَقِ** الَّيْلِ )): yatsı son namazıdır; işte bunlar dört namazdır. Sonra dedi: (( وَقُرْءَانَ الْفَجْرِ )) (el-İsrâ: 78); beşin tamamlayıcısı.
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: gözü **غَسَقَتْ**, akıp dökülünce. Dedi ki: ve **الغَسَقانُ**: akıp dökülmedir. Ve gök **غَسَقَتِ**: çiseledi. Ondan Ömer’in sözü: “**حين غسَقَ الليلُ على الظِّرابِ**”; yani: gece dağların üzerine akıp döküldü.
Ahfeş dedi: **غسقُ** gece: onun karanlığıdır.
Kuteybî, yüce Allah’ın sözü hakkında: (( خَلَقَ وَمِن شَرِّ **غَاسِقٍ** إِذَا )): **الغاسقُ**: aydır; onunla adlandırıldı; çünkü o, tutulur; böylece **فيَغْسِقُ**; yani: ışığı gider ve kararır. Dedi ki: ve Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) Âişe’ye sözü: “Allah’a bunun şerrinden sığın; **إذا غَسَقَ**”; yani: onun şerrinden; tutulunca.”
Dedim: Bu, sahih olmayan bir hadistir. Ve onun sözü (( خَلَقَ وَمِن شَرِّ **غَاسِقٍ** إِذَا ))’nın tefsirinde doğru olan: gecenin şerrinden; karanlığı her şeyin içine girince; ve o, Ferrâ ve Zeccâc’ın sözüdür; tefsir ehli ona gitti. Ferrâ dedi: **الغَسَقُ**: yemeğin kırıntılarındandır. Dedi ki: ve yemekte denilir: **زَوَان** ve **زُوَان** ve hemze ile **زُؤَان**; ve onda **غَسَقٌ** vardır; ve **غَفاً**; kısaltılmış.
