# غسم — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%85/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B3%D9%85/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%85.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: غسم

غ س م
غمس ، غسم ، سغم ، مغس .
سغم : قال الليث : فلانٌ يَسْغَمُ فلاناً أي يُبْلِغُ إلى قلبه الأذى .
وقال الأصمعي : أسْغِمَ فلانٌ إسغاماً إذا أُحْسِنَ غذاؤه وهو مُسْغَمٌ .
وقال رؤبة :
وَيْلٌ له إنْ لمْ تُصِبْه سُلْتُمِهْ
مِن جُرَعِ الغيْظِ الذي يُسَغِّمُهْ
قال ابن الأعرابي : يُسَغِّمُهُ : يُرَبِّيه ، يقال : سَغَّمْتُ فَصِيلِي إذا سمَّنْتُه والمُسَغَّمُ : الحَسنُ الغذاءِ مِثل المُخَرْفَج .
ورَوى ثعلب عنه أنه قال : يُقال للغلام المُمْتَلِىءِ البَدَن نعمَةً مُنَتَّقٌ ومُفَتَّقٌ ومُسغَّمٌ ومُثَدَّنٌ .
وقال ابنُ شميل : سَغَمَ الرَّجلُ جاريتَهُ إذا ناكَها ، قال : والسَّغْمُ كأنه رجُل لا يحِبُّ أن يُنْزِلَ فيها فيُدْخِلُه الإدْخالةَ ثمَّ يُخْرِجُه .
مغس : قال اللحيانيُّ في بَطْنِه مَغْسٌ ومَغَسٌ ومَغْصٌ ومَغَصٌ ، وقد مُغِسَ مَغْساً ومَغِسَ مغَساً ، وبطْنٌ مَمْغوسٌ .
وقال الليث : المَغْسُ : تقطِيعٌ يأْخُذُ في البَطْن .
غمس : قال الليث : الغَمْسُ : إِرْسابُ الشيء في الشيء النَّدِيّ في ماءٍ أو صِبْغٍ حتى اللُّقْمَةِ في الخلِّ ، قال : والمُغامَسَةُ أن يَرْمِي الرَّجلُ بنفسِه في سِطَةِ الخَطْب ، والغَمَّاسَةُ في طَيْرِ الماء غطَّاطٌ يَنْغَمِسُ كثيراً .
ويقال : اخْتَضَبَتِ المرأةُ غَمْساً إذا غمَسَت يَدَيها خِضاباً مستوِياً من غير تصوير ، والغَميسُ : الغَمِير تحت اليَبِيس ، ويمينٌ غمُوسٌ ، وهي التي لا استثناء فيها .
وقال غيرُه : هي اليمين الكاذبةُ يَقتطعُ بها الحالفُ مالَ امرىءٍ مسْلِم .
أبو عبيد : والطَّعنةُ النَّجْلاءُ الواسعة ، والغَمُوس مِثلُها .
قال أبو زُبيد :
بِغَمُوسٍ أو طَعْنةٍ أُخْدُودِ
وقال ابنُ شميل : الغَمُوسُ وجمْعُها غُمُسٌ : الغَدَوِيُّ ، وهي التي في صُلْب الفحْل من الغنم كانوا يَتبايعون بها .
ورَوى الأثْرَمُ عن أبي عبيدة قال : المَجْرُ ما في بَطنِ الناقة ، والثاني حَبَلُ الحَبَلةِ والثالث الغَمِيسُ .
ورُوي عن ابن مسعود أنه قال : أَعظمُ الكبائرِ اليَمِينُ الغَمُوسُ ، وهي أَن يَحلف الرَّجل وهو يَعلمُ أَنَّه كاذِب ليَقْتَطِع بها مالَ أخيه .
وقال شمِر : الغَمُوسُ الشديدُ من الرِّجال الشُّجاع ، وكذلك الْمُغامِس ، يقال : أَسَدٌ مُغامِسٌ ورجُل مُغامِس وقد غامَس في القِتال وغَامَرَ ، وأنشد :
أَخُو الحَرْبِ أَمَّا صادِراً فَوَسِيقُهُ
جميل وأَمَّا وَارِداً فَمُغامِسُ
وقال ابن شميل : الغَمِيسُ الذي لمْ يَظهر للناس ولَمْ يُعْرَف بَعد .
يقال : قصيدة غَمِيسٌ ، والليلُ غَمِيسٌ والأَجَمَةُ وكلُّ مُلْتَفَ يُغْتَمَسُ فيه أي : يُسْتَخْفَى غَمِيسٌ .
وقال أبو زبيد يَصفُ أَسَداً :
رَأَى بِالمُسْتَوِي سَفْراً وَعِيْراً
أُصَيْلالاً وَجُنَّتُهُ الغَمِيسُ
وقيل : الغَمِيسُ : الليلُ ها هنا .
وقال معنُ بنُ سَوَادَةَ : الغَمُوسُ الناقةُ التي يُشَكُّ في مُخِّها ، أَرِيرٌ أَمْ قَصِيد وأنشد :
مُخْلِص وَفِيٌّ لَيْسَ بِالغَمُوسِ
وقال أبو مالك : يقالُ : غامِس في أَمْرِي : أي اعْجَلْ ، قال : والمُغامِسُ : العَجْلانُ ، وقال قعنبُ :
إِذا مُغَمَّسَةٌ قِيلَتْ تَلَقَّفَها
ضَبٌّ وَمِنْ دُونِ مَن يَرمِي به عَدَنُ
أبو داود عن ابن شميل قال : الغَمُوسُ مِن الإبل التي في بطْنِها وَلَدٌ ، وهي لا تَشُولُ فتُبِين .
غسم : قال أبو عَمْرو : الغَسَمُ : السَّوادُ ، ومنه قول رُؤبة :
مُخْتَلِطاً غبارُهُ وغسَمُهُ
وقال الْهُذلِيّ :
فظَلَّ يَرْقُبُه حتى إذا دَمَسَتْ
ذاتُ الأصِيلِ بأَثْناءٍ من الغَسَمِ
يعني : ظُلمةَ الليل ، ولَيْلٌ غاسم : مُظْلم ، وقال رؤبة أيضاً :
عن أَيِّدٍ مِنْ عِزِّكُمْ لا يَغْسِمُهْ
أبو تراب عن الأصمعي : غسَمَ الليلُ وأَغسَمَ إِذا أَظلم .
قال : والغَسَمُ والطَّسَمُ عِند الإِمْسَاءِ ، وفي السماءِ غُسَمٌ من سَحَابٍ وأَغْسَامٌ ، ومِثْلُه أَطْسَامٌ من سَحَابٍ ودُسَمٌ وأدْسامٌ وطَلَسٌ من سَحَابٍ وقد أَغسَمْنَا في آخِرِ العَشِيِّ .

### Türkçe

غ س م
**غمس** , **غسم** , **سغم** , **مغس** .

**سغم** : Leys dedi ki: Falan, falana **يَسْغَمُ**; yani ona eziyeti kalbine ulaştırır.
Asmaî dedi ki: Falan **أسْغِمَ** **إسغاماً**; kendisine iyi gıda verildiği zaman; ve o **مُسْغَمٌ**’dır.
Rü’be dedi ki:
Vay hâline, eğer ona **سُلْتُمِهْ** isabet etmezse,
Öfke yudumlarından ki onu **يُسَغِّمُهْ**.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **يُسَغِّمُهُ**: onu besler/büyütür; denir ki: yavru devecikimi **سَغَّمْتُ**; onu semirttiğim zaman; ve **المُسَغَّمُ**: iyi gıdalı olan; **المُخَرْفَج** gibi.
Sa‘leb ondan rivayet etti ki o dedi: Bedeni nimetle dolu olan oğlana **مُنَتَّقٌ** ve **مُفَتَّقٌ** ve **مُسغَّمٌ** ve **مُثَدَّنٌ** denir.
İbn Şümeyl dedi ki: Adam, cariyesini **سَغَمَ**; ona cinsel ilişkiye girdiği zaman. Dedi ki: ve **السَّغْمُ** sanki, içine boşalmayı sevmeyen bir adamdır; ona bir sokmayı sokar, sonra onu çıkarır.

**مغس** : Lihyânî dedi ki: Karnında **مَغْسٌ** ve **مَغَسٌ** ve **مَغْصٌ** ve **مَغَصٌ** (vardır); ve **مُغِسَ** **مَغْساً** ve **مَغِسَ** **مغَساً** olmuştur; ve **مَمْغوسٌ** bir karın.
Leys dedi ki: **المَغْسُ**: karında meydana gelen bir parçalama/kesip koparma (ağrısı)dır.

**غمس** : Leys dedi ki: **الغَمْسُ**: bir şeyi, su veya boya gibi ıslak bir şeyin içine batırmaktır; hatta lokmayı sirkeye (batırmak) bile. Dedi ki: **المُغامَسَةُ**: adamın kendisini işin genişliğine (belânın ortasına) atmasıdır; ve su kuşlarında **الغَمَّاسَةُ**: çokça dalıp batan bir **غطَّاطٌ**’tır.
Ve denir ki: Kadın **غَمْساً** kına yaktı; ellerini, tasvir olmaksızın eşit bir kınaya batırdığı zaman. Ve **الغَميسُ**: kurunun altındaki ıslaklık/yaşlık. Ve **يمينٌ غمُوسٌ**: o, içinde istisna bulunmayan yemindir.
Başkası dedi ki: O, yalan yemindir; yemin eden onunla bir Müslüman kişinin malını koparıp alır.
Ebû Ubeyd: **والطَّعنةُ النَّجْلاءُ** geniş (yaralayıcı) mızrak darbesidir; ve **الغَمُوس** onun gibidir.
Ebû Zübeyd dedi ki:
**بِغَمُوسٍ** veya **طَعْنةٍ أُخْدُودِ**
İbn Şümeyl dedi ki: **الغَمُوسُ** ve çoğulu **غُمُسٌ**: **الغَدَوِيُّ**’dir; o, koyundan, koçun belinde (dölünde) olan şeydir; onunla alışveriş yaparlardı.
Eşrem, Ebû Ubeyde’den rivayet etti; dedi ki: **المَجْرُ**: devenin karnında olan şeydir; ikincisi **حَبَلُ الحَبَلةِ**’dir; üçüncüsü **الغَمِيسُ**’tir.
İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki dedi: En büyük büyük günahlardan biri **اليَمِينُ الغَمُوسُ**’tur; o, adamın, kardeşinin malını onunla koparıp almak için, kendisinin yalancı olduğunu bildiği hâlde yemin etmesidir.
Şemir dedi ki: **الغَمُوسُ**: yiğit erkeklerden şiddetli olan (kimse)dir; aynı şekilde **الْمُغامِس**; denir ki: **أَسَدٌ مُغامِسٌ** ve **رجُل مُغامِس**; ve o, savaşta **غامَس** ve **غَامَرَ** etmiştir. Ve şu beyit okundu:
Savaşın kardeşi; çıkarken onun sürüşü güzeldir,
Ve girerken ise **مُغامِسُ**’tur.
İbn Şümeyl dedi ki: **الغَمِيسُ**: insanlara görünmemiş ve henüz bilinmemiş olandır.
Denir ki: **قصيدة غَمِيسٌ**; ve **الليلُ غَمِيسٌ**; ve **الأَجَمَةُ**; ve içinde **يُغْتَمَسُ** olunan, yani içinde gizlenilen her sık/örtülü yer **غَمِيسٌ**’tir.
Ebû Zübeyd, bir aslanı vasfederek dedi ki:
Düzlükte bir yolcu ve bir yaban eşeği gördü,
İkindi vaktinde; ve onun siperliği **الغَمِيسُ**’tir.
Ve denildi ki: **الغَمِيسُ**: burada gecedir.
Ma‘n b. Sevâde dedi ki: **الغَمُوسُ**: iliğinde şüphe edilen dişi devedir; **أَرِيرٌ** mi yoksa **قَصِيد** mi? Ve şu beyit okudu:
Hâlis, vefalı; **بِالغَمُوسِ** değildir.
Ebû Mâlik dedi ki: Denir ki: **غامِس في أَمْرِي**; yani: acele et. Dedi ki: ve **المُغامِسُ**: aceleci olandır. Ka‘neb dedi ki:
Ne zaman **مُغَمَّسَةٌ** sözü söylense onu kapar,
Bir keler; ve onunla atılan kimsenin önünde **عَدَنُ** vardır.
Ebû Dâvûd, İbn Şümeyl’den rivayetle dedi ki: **الغَمُوسُ** develerden, karnında yavru olan (tür)dür; ve o, **تَشُولُ** etmez de belirginleşmez.

**غسم** : Ebû Amr dedi ki: **الغَسَمُ**: siyahlıktır. Ondan, Rü’be’nin sözü:
Onun tozu ve **غسَمُهُ** karışmış olarak.
Hüzelî dedi ki:
Onu gözetlemeye devam etti; nihayet **دَمَسَتْ** olunca,
İkindinin sahibi, **الغَسَمِ**’den kıvrımlar içinde.
Yani: gecenin karanlığı. Ve **لَيْلٌ غاسم**: karanlık. Rü’be de dedi ki:
Sizin izzetinizden bir dayanak üzerine; onu **لا يَغْسِمُهْ**.
Ebû Turâb, Asmaî’den: Gece **غسَمَ** ve **أَغسَمَ**; karardığı zaman.
Dedi ki: ve **الغَسَمُ** ve **الطَّسَمُ** akşam vaktindedir. Ve gökte buluttan **غُسَمٌ** ve **أَغْسَامٌ** vardır; ve onun benzeri: buluttan **أَطْسَامٌ** ve **دُسَمٌ** ve **أدْسامٌ** ve buluttan **طَلَسٌ**; ve biz, ikindinin sonunda **أَغسَمْنَا**.
