# غضب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B6%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: غضب

الغضب بفتح فسكون: الثور، والأسد، كالغضوب. و الغضب: الشديد الحمرة أو الأحمر من كل شيء. والغليظ. و الغضب: صخرة صلبة مستديرة كالغضبة بالهاء قال رؤبة:
  قال الحوازي وأبى أن ينشعا
  أشرية في قرية ما أشفعـا
  وغضبة في هضبة ما أمنعا وقيل: هي المركبة في الجبل المخالفة له. الغضب بالتحريك: ضد الرضا وقد اختلفوا في حده، فقيل: هو ثوران دم القلب لقصد الانتقام، وقيل: الألم على كل شيء يمكن فيه غضب، وعلى ما لا يمكن فيه أسف، قيل: هو يجمع الشر كله، لأنه ينشأ عن الكبر. قال شيخنا: ولذلك أوصى النبي صلى الله عليه وسلم الرجل الذي قال له أوصني بقوله: لا تغضب وقيل: الغضب معه طمع في الوصول إلى الانتقام، والغم معه يأس من ذلك. كالمغضبة وقد غضب، تسمع عليه وغضب له: غضب على غيره من أجله، وذلك إذا كان حيا. يقال: غضب به، إذا كان ميتا، وقال ابن عرفة: الغضب منه محمود ومذموم. فالمذموم: ما كان في غير الحق، والمحمود: ما كان في جانب الدين والحق، وأما غضب الله فهو إنكاره على من عصاه فيعاقبه.، وقال الله تعالى: غير المغضوب عليهم يعني اليهود. وهو غضب ككتف وغضوب كصبور وغضب كعتل وغضبة بزيادة الهاء وغضبة بفتح الغين مع ضم الضاد وغضبة بفتحهما مع تشديد الموحدة، هكذا في النسخ المصححة، ونقله الصاغاني هكذا عن أبي زيد، وضبطه شيخنا كهمزة، وهو خطأ وغضبان، وهذا الأخير هو المتفق عليه بين أرباب اللغة والتصريف. يقال: رجل غضب وغضب إلى آخر ما ذكر، أي يغضب سريعا، وقيل: شديد الغضب. وقد نقل الجوهري بعض هذه الألفاظ عن الأصمعي. وهي أي الأنثى غضبى كسكرى ويوجد في بعض النسخ بالمد، وهو شاذ، والصواب بالقصر، كما في نسختنا. وغضوب مبالغة. ويستوي فيه المذكر والمؤنث، وسيأتي أنه اسم غضبانة وملآنة وأشباههما، وهي لغة قليلة، صرح به ابن مالك وابن هشام وأبو حيان، ج غضاب، بالكسر. قال دريد بن الصمة يرثي أخاه عبد الله:

  فإن تعقب الأيام والدهر تعلموا                      بني قارب أنا غضاب بمعبـد قال ابن منظور: قوله بمعبد يعني عبد الله، فاضطر. وغضابى بالفتح، كندامى ويضم أوله، وهو الأكثر، مثل سكرى وسكارى. وأنشد الجوهري:
  فإن كنت لم أذكرك والقوم بعضهم                      غضابى على بعض فمالي وذائم وقد أغضبه غيره فتغضب، وغاضبته: راغمته، وبه فسر قوله تعالى وذا النون إذ ذهب مغاضبا أي مراغما لقومه. غاضبت فلانا: أغضبته وأغضبني وهو على حقيقة المفاعلة. والغضوب: الحية الخبيثة، والعبوس من النوق وكذل غضبى قال عنترة:
  ينباع من ذفرى غضوب جسرة                      زيافة مثل الفنيق الـمـقـرم الغضوب: جماعة النساء و غضوب. والغضوب: اسم امرأة. قال ساعدة بن جؤية:
  هجرت غضوب وحب من يتجنب                      وعدت عواد دون وليك تشعـب وقال:
  شاب الغراب ولا فؤادك تارك                      ذكر الغضوب ولا عتابك يعتب فمن قال: غضوب، فعلى قول من قال حارث وعباس، ومن قال الغضوب فعلى من قال الحارث والعباس. والغضبة جلد المسن من الوعول. الغضبة: جنة شبه الدرقة، محركة، وهي الترس تتخذ من جلد البعير يطوى بعضها على بعض للقتال. الغضبة: بخصة، بالموحدة والخاء المعجمة والصاد المهملة: نتو فوق العينين أو تحتهما كهيئة القمحة تكون بالجفن الأعلى من العين خلقة كذا في المحكم. الغضبة: جلدة الحوت، نقله الصاغاني. وجلدة الرأس نقله الصاغاني أيضا وجلدة ما بين قرني الثور، نقله الصاغاني أيضا. والغضاب، بالكسر وبالضم: القذى في العين وفي أخرى في العينين، بالتثنية الغضاب: داء آخر يخرج بالجلد وليس بالجدري. يقال منه: غضب بصر فلان، إذا انتفخ من الغضاب ما حوله أو هو الجدري. ويقال للمجدور: المغضوب، وفعله كسمع وعني والثاني أكثر، والأخير نقله الصاغاني. يقال: غضبت عينه، وغضبت، بالفتح والكسر. الغضاب ككتاب: ع بالحجاز قال ربيعة بن الجحدر الهذلي:
  ألا عاد هذا القلب ما هو عـائده                      وارث بأطراف الغضاب عوائده والأغضب: ما بين الذكر إلى الفخذ نقله الصاغاني. وغضبان: جبل بالشام في أطرافه. وغضبى، كسكرى: اسم فرس خيبري بياء النسبة ابن الحصين الكلبي. وقول الجوهري كما قاله الصاغاني وهو قول ابن سيده أيضا غضبى أي كسكرى: اسم مائة من الإبل وحكاه أيضا الزجاجي في نوادره، وهي معرفة أي بالعلمية ولا تدخلها أل. قال شيخنا: أي لأنها من أدوات التعريف، وقد حصل لها في العلمية، وهم يمنعون من اجتماع معرفين على معرف واحد وإن كان المحقق الرضي في شرح الكافية جوز ذلك، وقال: ما المانع من اجتماع المعرفين على معرف واحد إذا كان أحدهما يفيد غير ما يفيده الآخر؛ ولذلك جوز إضافة العلم كقوله:
  علا زيدنا يوم النقا رأس زيدكم وهو ظاهر قوي، لكن الأكثر على منعه لا يدخلها التنوين قال شيخنا: أي لكونها علما، فتكون ممنوعة من الصرف للعلمية والتأنيث، وهذا غير محتاج إليه. لأن ألف التأنيث تمنع من الصرف مطقا سواء كان مدخولها معرفة أو نكرة، كما في الخلاصة وشروحها وغيرها من دواوين النحو. وفي الصحاح: أنشد ابن الأعرابي:

  ومستخلف من بعد غضبى صريمة                      فأحر به لطول فـقـر وأحـريا وقال: أراد النون الخفيفة فوقف، وهو تصحيف من الجوهري، وقد قدمنا أنه قول ابن سيده والزجاجي. وقال ابن مكرم: ووجدت في بعض النسخ حاشية أن هذه الكلمة تصحيف من الجوهري ومن جماعة والصواب غضيا، بالمثناة من تحت مقصورة كأنها شبهت في كثرتها بمنبت الغضى، ونسب هذا التشبيه ليعقوب. قلت: وهو قول أبي عمرو، وإليه مال ابن بري في الحواشي، والصاغاني في التكملة، ونقل شيخنا عن شرح التسهيل للشيخ أبي حيان أنه نقل عن ابن ولاد أنها بالنون، وهذا أغربها، فإنه لا يعرف في الدواوين. والغضابي، كغرابي: الرجل الكدر في معاشرته ومخالفته كأنه نسب إلى الغضاب، وهو القذى. ومن المجاز: غضبت الفرس على اللجام، كنوا بغضبها عن عضها على اللجم. قال أبو النجم:
  تغضب أحيانا على اللجام
  كغضب النار على الضرام فسره فقال: تعض على اللجام من مرحها، فكأنها تغضب، وجعل للنار غضبا على الاستعارة أيضا، وإنما عنى شدة التهابها كقوله، تعالى: سمعوا لها تغيظا وزفيرا أي صوتا كصوت المتغيظ، واستعاره الراعي للقدر، فقال:
  إذا أحمشوها بالوقود تغـضـبـت                      على اللحم حتى تترك العظم باديا وإنما يريد أنها يشتد غليانها وتغطمط فينضج ما فيها حتى ينفصل اللحم من العظم. وقال الفراء: أصبح جلده غضبة واحدة من الجدري، أي قطعة. وأغضبت العين إذا قذفت ما فيها. ورجل غضاب، كغراب: غليظ الجلد، نقله الصاغاني. والمغضوب: الذي ركبه الجدري. وبنوا غضوبة: بطن من العرب. وغضب بن كعب في سليم بن منصور. وفي الأنصار غضب بن جشم بن الخزرج.

### Türkçe

**الغضب** fetha ile sonra sükûn ile: boğa; ve aslan; **الغضوب** gibi. Ve **الغضب**: her şeyden şiddetli kızıllık yahut kırmızı olan. Ve kalın/iri. Ve **الغضب**: **الغضبة** gibi (sonunda **الهاء** ile) sert, yuvarlak bir kaya. Rü’be dedi ki:
  الحوازي dedi ve “yükselmesinler” diye diretti
  bir köyde bir **أشرية**; “ne şefaatçi oldular”
  ve bir **غضبة** bir tepecikte; “ne engelleyici oldular”
Ve denildi: o, dağda yerleştirilmiş, ona aykırı olandır. **الغضب** hareke ile: rızânın zıddı; ve onun haddinde ihtilaf ettiler. Denildi ki: o, intikamı kastetmek için kalp kanının kaynamasıdır. Ve denildi ki: o, içinde öfke mümkün olan her şey üzerine acıdır; ve içinde esef mümkün olmayan şeye (dair) (de). Denildi ki: o, bütün şerri toplar; çünkü kibirden doğar. Şeyhimiz dedi ki: bu yüzden Peygamber صلى الله عليه وسلم, kendisine “bana vasiyet et” diyen adama “öfkelenme” sözüyle vasiyet etti. Ve denildi: **الغضب** ile birlikte intikama ulaşmaya dair bir tamah vardır; **الغم** ile birlikte ise bundan ümit kesme vardır. **المغضبة** gibi. Ve **غضب** etti; ona (hakkında) işitirsin. Ve **غضب له**: onun sebebiyle başkasına öfkelendi; bu, o diri ise olur. “**غضب به**” denir; o ölü ise. İbn ‘Arefe dedi ki: ondan olan **الغضب** övülen ve yerilen olur. Yerilen: hak dışında olan. Övülen: din ve hak tarafında olan. Allah’ın **غضب**’ı ise: kendisine isyan edeni inkâr etmesi, sonra onu cezalandırmasıdır. Ve Allah تعالى dedi ki: **غير المغضوب عليهم** yani Yahudiler. Ve o, **غضب** ( **كتف** gibi) ve **غضوب** ( **صبور** gibi) ve **غضب** ( **عتل** gibi) ve **غضبة** ( **الهاء**’nın artırılmasıyla) ve **غضبة** ( **الغين**’in fethası ile **الضاد**’ın zammı ile) ve **غضبة** (ikisinin fethası ile **الموحدة**’nın şeddelenmesiyle); tashih edilmiş nüshalarda böyledir. Sâğânî bunu Ebû Zeyd’den böyle nakletti. Şeyhimiz onu **همزة** gibi ضبط etti; o hatadır. Ve **غضبان**; ve bu sonuncusu, lugat ve sarf erbabı arasında üzerinde ittifak edilendir. “Adam **غضب** ve **غضب** …” denir, zikrettiğinin sonuna kadar; yani çabuk öfkelenir. Ve denildi: şiddetli öfkelidir. Cevherî bu lafızların bir kısmını Asma‘î’den nakletmiştir. Ve o (yani dişi) **غضبى** ( **سكرى** gibi). Bazı nüshalarda med ile bulunur; o şâzdır. Doğrusu kasr iledir; bizim nüshamızda olduğu gibi. Ve **غضوب** mübalağadır. Müzekker ve müenneste eşit olur. Ve ileride gelecektir ki o, **غضبانة** ve **ملآنة** ve benzerlerinin ismidir; bu az bir lugattır; İbn Mâlik, İbn Hişâm ve Ebû Hayyân bunu açıkça söylemiştir. Çoğulu: **غضاب** (kesre ile). Düreyd b. es-Sımme, kardeşi Abdullah’a mersiye söylerken dedi ki:

  Eğer günler ve dehrin ardınca gelirseniz bilirsiniz                      Benî Kârib, biz **غضاب**’ız, **بمعبد** ile
İbn Manzûr dedi ki: “**بمعبد**” sözüyle Abdullah’ı kastediyor; zaruret yaptı. Ve **غضابى** fetha ile, **ندامى** gibi; ve evveli zamm edilir; o daha çoktur; **سكرى** ve **سكارى** gibi. Cevherî şu beyti okuttu:
  Eğer seni anmadıysam ve kavimden bir kısmı                      bir kısmına **غضابى** iken, bana ne ve ayıplayanlar (ne)
Ve başkası onu öfkelendirdi de o öfkelendi. Ve **غاضبته**: ona rağmen davrandım. Ve bununla Allah تعالى’nın sözü tefsir edildi: **وذا النون إذ ذهب مغاضبا** yani kavmine rağmen giden. “**غاضبت** falancayı” (demek): onu öfkelendirdim ve o beni öfkelendirdi; bu, mufâ‘ale hakikati üzeredir. Ve **الغضوب**: habis yılan; ve develerden **العبوس**; ve bunun gibi **غضبى**. ‘Antere dedi ki:
  **ذفرى**’dan fışkırır, **غضوب** bir **جسرة**                      **زيافة**; **الفنيق الـمـقـرم** gibi
**الغضوب**: kadınlar topluluğu; ve **غضوب**. Ve **الغضوب**: bir kadının adıdır. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
  **غضوب**’u terk ettim; ve uzak duran kimsenin sevgisini                      ve senin velînin dışında ayrılanları geri çevirdim
Ve dedi ki:
  Karga ihtiyarladı; fakat senin gönlün terk edici değil                      **الغضوب**’un zikrini; ve senin kınaman kınanır değil
Kim “**غضوب**” derse, **حارث** ve **عباس** diyenin sözü üzerinedir; kim “**الغضوب**” derse, **الحارث** ve **العباس** diyenin sözü üzerinedir. Ve **الغضبة**: dağ keçilerinden yaşlı olanın derisi. **الغضبة**: kalkan benzeri bir zırh; harekeli; o, deve derisinden yapılan, savaş için bir kısmı bir kısmı üzerine katlanan kalkandır. **الغضبة**: **بخصة**; **الموحدة** ile ve **الخاء المعجمة** ile ve **الصاد المهملة** ile: iki gözün üstünde yahut altında, buğday tanesi heyeti gibi bir kabarıklık; gözün üst kapağında yaratılıştan olur; **المحكم**’de böyle. **الغضبة**: balığın derisi; Sâğânî nakletti. Ve baş derisi; Sâğânî bunu da nakletti. Ve boğanın iki boynuzu arasındaki deri; Sâğânî bunu da nakletti. Ve **الغضاب** (kesre ile ve zamme ile): gözde çapak; ve başka bir rivayette iki gözde; tesniye ile **الغضاب**. **الغضاب**: deride çıkan başka bir hastalık; çiçek değildir. Ondan denir: “Falancanın görmesi **غضب** etti” yani çevresindeki **الغضاب**’dan şişti; yahut o çiçektir. Ve çiçekliye **المغضوب** denir. Fiili **سمع** gibi ve **عني** gibi; ikincisi daha çoktur. Sonuncuyu Sâğânî nakletti. “Gözü **غضبت** etti” denir; ve **غضبت**; fetha ile ve kesre ile. **الغضاب** ( **كتاب** gibi): Hicaz’da bir yer. Rebî‘a b. el-Cahder el-Hüzelî dedi ki:
  Dönmez mi bu kalp, dönüşü nedir                      **الغضاب**’ın uçlarında, dönüşleri miras kalan
Ve **الأغضب**: erkeklik uzvu ile uyluk arası; Sâğânî nakletti. Ve **غضبان**: Şam’da bir dağ; uçlarında. Ve **غضبى** ( **سكرى** gibi): Hayberî bir atın adı; nisbet **ياء**’sı ile; İbnü’l-Husayn el-Kelbî. Ve Cevherî’nin sözü, Sâğânî’nin dediği gibi; bu, İbn Sîde’nin de sözüdür: **غضبى** yani **سكرى** gibi: yüz deveden oluşan bir sürünün adı; Zecâcî de **نوادر**’inde bunu hikâye etti. Ve o, marifedir; yani alem oluşla; ona **أل** girmez. Şeyhimiz dedi ki: yani çünkü o, tarif edatlarından biridir; ve ona alemiyette (tarif) hâsıl olmuştur. Onlar, bir marifeye iki tarif edicinin birleşmesini men ederler; her ne kadar muhakkik Radî, **شرح الكافية**’de bunu caiz görmüş ve demiştir: tarif edicilerden biri diğerinin fayda ettiğinden başka bir şey fayda ediyorsa, bir marifeye iki tarif edicinin birleşmesinin engeli nedir? Bu yüzden alemin izafesini caiz gördü; şu sözü gibi:
  **زيدنا** yükseldi, **النقا** gününde, sizin **زيدكم**’un başı üzerine
Bu, zahir ve kuvvetlidir; fakat çoğunluk men üzerinedir. Ona tenvin girmez. Şeyhimiz dedi ki: yani alem olduğu için; böylece alemiyet ve müenneslik sebebiyle gayr-i munsarif olur; buna ihtiyaç yoktur. Çünkü müenneslik elifi, içine gireni mutlak olarak gayr-i munsarif kılar; marife olsun nekre olsun; **الخلاصة** ve şerhleri ve diğer nahiv divanlarında olduğu gibi. **الصحاح**’ta: İbnü’l-A‘râbî şu beyti okuttu:

  **غضبى**’dan sonra bir **صريمة**’dan halef kılınmış                      o hâlde ona, uzun fakirlik sebebiyle, daha layık ve daha layık
Ve dedi ki: hafif **النون**’u kastetti de vakf etti; bu, Cevherî’den bir tashiftir. Biz daha önce bunun İbn Sîde ve Zecâcî’nin sözü olduğunu öne aldık. İbn Mekrem dedi ki: bazı nüshalarda bir hâşiye buldum: bu kelime Cevherî’den ve bir cemaatten tashiftir; doğrusu **غضيا**’dır; alttan **المثناة** ile, maksûre; sanki çokluğunda **الغضى** bitkiliğine benzetildi; bu benzetmeyi Yakub’a nisbet etti. Dedim ki: bu, Ebû ‘Amr’un sözüdür; İbn Berrî hâşiyelerde buna meyletti; Sâğânî de **التكملة**’de. Şeyhimiz, Şeyh Ebû Hayyân’ın **شرح التسهيل**’inden nakletti ki o, İbn Velâd’dan onun **النون** ile olduğunu nakletmiş; bu, onların en garibidir; çünkü divanlarda bilinmez. Ve **الغضابي** ( **غرابي** gibi): geçiminde ve muhalefetinde bulanık olan adam; sanki **الغضاب**’a nisbet edilmiştir; o da çerçöptür. Mecazdan: “At, gem üzerine **غضبت** etti”; onun **غضب**’ı ile gemleri ısırmasını kinaye ettiler. Ebû’n-Necm dedi ki:
  Bazen gem üzerine **تغضب** eder
  **غضب**’ı gibi, ateşin tutuşmuş odun üzerine
Onu tefsir etti ve dedi ki: şımarıklığından gemi ısırır; sanki öfkelenir. Ateşe de istiare ile **غضب** kıldı. O ancak onun alevlenmesinin şiddetini kastetti; Allah تعالى’nın sözü gibi: **سمعوا لها تغيظا وزفيرا** yani öfkelenenin sesi gibi bir ses. Çoban (şair) bunu kazana istiare etti; dedi ki:
  Onu yakıtla kızıştırdıklarında **تغضبت** eder                      et üzerine; ta ki kemiği açıkta bırakıncaya dek
O ancak şunu ister: kaynaması şiddetlenir ve homurdanır; içindekini pişirir; ta ki et kemikten ayrılıncaya dek. Ferrâ dedi ki: “Derisi çiçekten tek bir **غضبة** oldu” yani bir parça. “Göz **أغضبت** etti” (denir) içindekini attığında. Ve “adam **غضاب**” ( **غراب** gibi): derisi kalın; Sâğânî nakletti. Ve **المغضوب**: çiçeğin bindiği kimse. Ve Benû **غضوبة**: Araplardan bir batın. Ve Süleym b. Mansûr’da **غضب** b. Ka‘b. Ensâr’da da **غضب** b. Cüşem b. el-Hazrec.
