# غضض (غ-ض-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B6%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ğudde (dat), “Ğadid” hurmanın tomurcuğu olup yumuşak anlamında kullanılmaktadır

- Harfler: غ - ض - ض
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 4 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَاغْضُضْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%BA%D9%92%D8%B6%D9%8F%D8%B6%D9%92.md) | وَافْعُلْ | Ve kıs | 1 | 1 | [31:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/ayet/31:19.md) |
| [يَغُضُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%BA%D9%8F%D8%B6%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | يَفْعُلُوا | Kısarlar | 1 | 1 | [24:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/ayet/24:30.md) |
| [يَغُضُّونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%BA%D9%8F%D8%B6%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعُلُونَ | Kısarlar | 1 | 1 | [49:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/ayet/49:3.md) |
| [يَغْضُضْنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%BA%D9%92%D8%B6%D9%8F%D8%B6%D9%92%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعُلْنَ | Kısarlar | 1 | 1 | [24:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/ayet/24:31.md) |

## Mücavir kökler — 48 mücavir (62 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 24 · Çomaktır
2. [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Ferc
3. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Hafız çanta demektir
4. [أرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ürbiye alça demektir
5. [محن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Sınadı
6. [جيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Cevb bir şeyi yerleştirmek için açılan kuyu, çukur demetir
7. [عور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ölçmek için kullanılan boş kaptır
8. [طفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yeni doğan çocuktur
9. [بعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hurma ağaçları çift evcikli olup erkek ve dişileri vardır
10. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
11. [حمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yaban eşeği demektir
12. [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kemik iliğidir
13. [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
14. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İmal ederler
15. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yürür
16. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Açığa çıkarırsınız
17. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
18. [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tanınmayan
19. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
20. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
21. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
22. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kadınlar
23. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Örnek verdi
24. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
25. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Arka demektir
26. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sağ yandır
27. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Rical ayak demektir
28. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Eveye yuva demektir
29. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
30. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
31. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bab kapı demektir
32. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
33. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yumruk demektir
34. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Büyük
35. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
36. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Oğullar
37. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
38. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
39. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
40. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İnek yavrusu, dana demektir
41. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
42. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
43. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
44. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
45. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
46. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
47. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
48. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غضض |
| Yapı | Üçlü (mücerred sülâsî) |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6.md), [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md), [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Taze ve yumuşak olma, sertliğini ve taşkınlığını kırıp eksiltme, şiddetini alçaltma |
| Çekirdek Özet 2 | Bakışı ve sesi taşkınlıktan koruyarak kontrollü biçimde kısma ve sınırlandırma |
| Çekirdek Özet 3 | Nefsi ve uzuvları sınır aşımından alıkoyarak edep, vakar ve dokunulmazlık alanını koruma |
| Kritik Hata Riski | Kökü gözleri tamamen kapamak veya sesi bütünüyle susturmak sanarak orantılı kısma nüansını yitirmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غض | Yoğunlaşma, baskılama, kabarmayı dindirme veya taze bir yumuşaklığa çekme; [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) kökünde iç kabarmasının hiddetle dışa vurulması | ض | İkinci katlama ile kabaran enerjinin dışa fışkırması engellenerek kendi içine bastırılması, bakışın ve sesin kırılıp yatıştırılması anlamı pekişmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | Göz imgesinden türetme (yoğunlaşma ve perdeleme) | Görüş alanında veya algıda perdeleme, sınır koyma ve netliği yumuşatarak geri çekme hareketini başlatır. |
| ض | Bitki veya yan taraf imgesinden türetme (baskı ve eğilme) | Bir yöne doğru eğilme, baskı uygulama, dik ve taşkın duruşu bükerek alçaltma payını taşır. |
| ض | Bitki veya yan taraf imgesinden türetme (baskı ve eğilme) | Eğilme ve baskı hareketini yineleyerek taşkınlığın kalıcı olarak zapt edilmesini ve yumuşatılmasını sağlar. |
| غضض | Perdeleme ve çift taraflı baskı ile taşkınlığı dindirme | Gözün veya sesin diklenmesini, fırlamasını ve aşırıya gitmesini kendi sınırına çekip yumuşatma eylemini tamamlar. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Henüz sertleşmemiş, nemli, taze ve gevşek bitki veya hurma tomurcuğu; devedeki dizginin çekilerek hızının ve başının alçaltılması; göz kapaklarının birbirine yaklaştırılarak bakış keskinliğinin kırılması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Cerîr bir hicvinde kabilenin düşüklüğünü ve bakışını dikemeyeceğini anlatırken kökü gözü kısmak anlamında kullanır: فَغُضَّ الطرف إنك من نمير / فلا كعبا بلغت ولا كلابـا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in Kur'an'ın nazil olduğu ilk tazeliğiyle okunmasını övdüğü hadiste kök tazelik ve yumuşaklık anlamında yer alır: مَنْ سَرَّه أَن يَقرأَ القرآن غَضّاً كما أُنْزِلَ فَلْيَسْمَعْه من ابنِ أُمّ عَبْدٍ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça غضض kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı grubunda somut bir fiziksel durumdan (tazelik, ıslaklık, yumuşaklık ve henüz sertleşmeme hali) türeyerek aşırılığı dindirme, boyun eğdirme ve küçültme semantik alanına evrilen bir yapı sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan غ sesinin erken dönemde ע (ayin) ile birleşmesi sebebiyle kök doğrudan üçlü paralellik sergilemekten ziyade, baskılama, ezme ve taze kalma ekseninde dolaylı morfolojik izdüşümlerle takip edilir. Arapçada ise kök hem fiziki tazelik ve gevşekliği (taze bitki, körpe beden) hem de bu gevşekliğin getirdiği dik duramama, gücü ve şiddeti eksiltme (sesi ve bakışı yatıştırma) çift kutbunu mükemmel biçimde korumuştur. Bu yönüyle kök, mutlak yok etmeyi değil, sertliği kırıp tabiileştirmeyi ifade eden özgün bir Arapça semantik gelişime sahiptir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Körpelik ve tazelikten kırılma ve kısılmaya geçiş | Bir nesnenin sertliğini ve katılığını yitirip yumuşaması, seste ve bakışta taşkınlığın giderilmesi şeklinde soyutlanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Kuzeybatı Sami geçişleri | İbranicedeki ezme, sıkıştırma veya nemli kalma kökleriyle anlamsal örtüşme bulunsa da fonetik olarak kök Arapça içinde muzaaf yapıda özelleşmiştir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış doğrudan bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غضض | Anlamlı | Kısmak, yumuşatmak, taze olmak | Bakışı, sesi veya hızı eksiltip yatıştırmak, taze ve nemli kalmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ضغض | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiş, ancak mükerrer kökte çiğneme sesiyle ilişkilendirilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ضضغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | İki aynı harfin başta yan yana gelmesi kural dışı olduğundan Arapçada kök olarak teşekkül etmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غضض | Merkez | Kısma ve yumuşatma | Gücü, dikkati veya sesi sıfırlamadan, taşkınlığını kırıp kontrol altına almaktır. | Bakışın veya sesin keskinliğini alıp edep dairesine çekmek. |
| [خفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6.md) | Komşu | Alçaltma | Bir şeyi yukarıdan aşağıya doğru fiziksel veya manevi seviyece indirmektir. | غضض kökündeki tazelik ve şiddeti kırma nüansından ziyade seviye düşürmeyi anlatır. |
| [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) | Komşu | Geri çekme ve men etme | Bir eylemi veya uzvu bir sınırdan bütünüyle geri çekip engellemektir. | غضض kısmi ve orantılı bir dizginlemeyi, [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) ise büsbütün alıkoymayı bildirir. |
| [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Kısa tutma ve hapsetme | Bir şeyi belirli bir sınırın içine hapsedip dışarı taşmasını sınırlamaktır. | [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) nesnenin uzamasını durdurur; غضض ise eylemin şiddetini ve keskinliğini yatıştırır. |
| [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) | Zıt | Açığa vurma ve gürleme | Sesi sonuna kadar yükseltmek veya bir şeyi bütünüyle meydanda açık kılmaktır. | Gizlenmeksizin taşkın ve yüksek perdeden dışa vurulmuş ses ve görünüm. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غضض | Kısmak, taze olmak | Varlığın sertliğini ve aşırılığını yumuşatarak dengeli bir alçaltma uygulamak. | Kesin |
| Latince | moderari, deprimere | Ilımlılaştırmak, dizginlemek | Gücü bütünüyle kesmeden ölçülü hale getirmeyi karşılar; kökteki tazelik imgesini taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | to lower, to restrain, to abate | Kısmak, dizginlemek, yatıştırmak | Bakışı veya sesi hafifletmeyi karşılar ancak Arapçadaki vakar ve fıtri tazelik boyutunu vermez. | Güçlü |
| Almanca | dämpfen, senken | Kısarak yumuşatmak, alçaltmak | Sesin veya ışığın şiddetini kesip yumuşatmayı tam yansıtır; ahlaki edep bağlamı dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | baisser, modérer | İndirmek, ılımlı kılmak | Şiddeti azaltmayı ve ölçüyü korumayı karşılar; kökün ilk fiziksel nemlilik anlamına dokunmaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَغُضُّوا / يَغْضُضْنَ | Bakışın şehvet, mahremiyet ve tecessümden kısılması | Mümin erkeklerin ve kadınların gözlerini haramdan ve taşkınlıktan korumaları emri; Nûr [24:30](https://lisan.digital/tr/ayet/24:30.md), Nûr [24:31](https://lisan.digital/tr/ayet/24:31.md). |
| وَاغْضُضْ | Ses tonunun vakar ve tevazu ile alçaltılması | Lokman'ın oğluna nasihatinde kaba ve çirkin bağırmanın menedilmesi bağlamı; Lokmân [31:19](https://lisan.digital/tr/ayet/31:19.md). |
| يَغُضُّونَ | Peygamber huzurunda hürmet ve takva ile sesin kısılması | Hucurât suresinde ilahi edep, takva imtihanı ve hürmet ortamının kurulması; Hucurât [49:3](https://lisan.digital/tr/ayet/49:3.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Takva ve kalbin sınanması | Hucurât [49:3](https://lisan.digital/tr/ayet/49:3.md) ayetindeki kalplerin takva için imtihandan geçirilmesi meselesinde iradi nefis terbiyesi. | Kök, içsel saygının ve haşyetin dış uzuvları dizginlemesi olarak yorumlanmıştır. |
| Fıkıh | Harama bakma yasağı ve sedd-i zerîa | Gözü haramdan sakınmanın vacip oluşu; ilk bakışın muafiyeti ve kasıtlı bakışın haramlığı. | Bakışın mutlak körleşmesi değil, şehvet ve tecessüs doğuracak odaklanmanın engellenmesi. |
| Tefsir | Lokman ve Hucurât ahlak ilkeleri | Ayetlerde geçen «min» harf-i cerinin teb'îz (kısmiyet) bildirip bildirmediği, bakışın ve sesin orantılı kısılması. | Bütünüyle susturma veya gözü kapatma değil; taşkın, kaba ve hoyrat kısmı ayıklama. |
| Hadis | İlk vahiy tazeliği ve ahlaki vakar | Kur'an'ın indirildiği ilk günkü tazeliğiyle (ğaddan) okunması ve meclislerde sesin alçaltılması edebiyatı. | Hem lafzi tazelik ve bozulmamışlık hem de nebevi mecliste gösterilen vakar hali. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mahremiyet ve ubudiyet | Haramdan sakınma ve edep | Bireyin görsel ve işitsel sınırları gözeterek kalbi koruması | Kişinin bakışını ve sesini sınırlandırması, ruhsal arınmanın ve takvanın dışa yansıyan kalkanıdır. | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı ve metodoloji | Önyargı ve taşkınlığı dizginleme | Zihnin heva ve acelecilikten arındırılarak nesneye odaklanması | Bilgiye yaklaşırken taşkın iddiaların ve sübjektif arzuların sesini kısıp hakikati saf haliyle dinlemek. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve otoriteye saygı | Toplumsal vakar ve hiyerarşi | Kamusal alanda saldırgan ve tahakkümcü dili engelleme | Liderlik ve istişare ortamlarında ses yükselterek baskı kurmayı önleyip müzakere zeminini korumak. | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim ve piyasa ahlakı | İhtiras ve gösterişi sınırlama | Açgözlülüğü törpüleyerek adil ve sade bölüşümü sağlama | Başkalarının elindekine dikilen haset dolu gözleri ve piyasadaki hoyrat rekabeti dizginlemek. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Genlik modülasyonu ve zayıflatma (attenuation) | Bir dalganın frekansını veya varlığını sıfırlamadan sadece tepe noktasındaki şiddetini ve genliğini düşürmek. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Öz denetim ve medeni mesafe (civil inattention) | Sosyal temas esnasında başkalarının mahrem alanını ihlal etmemek için bakış ve söylem yoğunluğunu bilinçli olarak geri çekmek. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca kadın-erkek ilişkisinde gözleri yere dikip etrafı hiç görmemek veya pısırıkça fısıltıyla konuşmak şeklinde daraltmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, güç ve enerji sahibi bir failin kendi gücünü (bakışını, sesini, iddiasını) vakar, ahlak ve haddini bilme bilinciyle orantılı bir ayara tabi tutmasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Emri mutlak körleşme veya dilsizleşme sanmak, hayatın akışındaki göz temasını ve hakkı haykıran gür sesliliği yanlış biçimde suçlu ilan etmeye yol açar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü İslam ahlakının temelini oluşturan «haddini bilme, hududa riayet etme ve gücü kontrol altında tutma» ilkesinin bedensel uzuvlardaki (göz ve ses) en somut tatbik mekanizmasını sunar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mahremiyet ve aile düzenini inşa eden Nûr suresi 30-31; peygamberi merkez alan toplumsal edebi vazeden Hucurât 1-5 ve hikmete dayalı bireysel terbiyeyi anlatan Lokmân 12-19 ayet gruplarında kurucudur. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mümin duruşunu ya hiçbir sınır tanımayan hoyrat bir serbestlik ya da dünyadan elini eteğini çekmiş pasif bir siliklik olarak gören iki aşırı ucu da dengeler. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bitkinin körpe ve nemli olup sertleşmemesi, deve dizgininin çekilerek hızının ve başının aşağı indirilmesi, göz kapağının kısılması.
- Soyut anlam: Aşırıya kaçmaya müsait bir gücün, arzunun veya ifadenin taşkınlığını kırıp vakar ve edep dairesinde dengelenmesi.
- Sistematik karşılık: Hem bireysel terbiyede (nefsi zapt etme) hem kamusal alanda (başkalarının hukukuna hürmet) tecavüzü önleyen ayar mekanizması.
- LaTeX modeli: $$F_{net} = F_0 \cdot (1 - \alpha), \quad 0 < \alpha < 1$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $F_0$ potansiyel bakış veya ses gücünü temsil eder; $\alpha$ iradi takva ve edep katsayısını simgeler. Ortaya çıkan fiili güç $F_{net}$, $\alpha$ katsayısının sağladığı sönümleme sayesinde sıfıra düşmeden ($F_{net} > 0$) ancak taşkınlık oluşturmayacak bir ölçüde ($F_{net} < F_0$) dengelenir ve kontrol altına alınır.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Nur 24:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/ayet/24:30.md) — يَغُضُّوا

قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ

Meal (IK): Mü’min erkeklere söyle: Gözlerini sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Bu, kendileri için daha temizdir. Allah yaptıklarından şüphesiz haberdardır.

### [Nur 24:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/ayet/24:31.md) — يَغْضُضْنَ

وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Mü’min kadınlara da söyle: Gözlerini sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Görünen kısmı müstesna, zinetlerini göstermesinler. Başörtülerini yakalarının üstüne salsınlar. Zinetlerini; kocaları veye babaları veya kocalarının babaları veya oğulları veya kocalarının oğulları veya kardeşleri veya erkek kardeşlerinin oğulları veya kızkardeşlerinin oğulları veya kadınları veya cariyeleri veya erkekliği kalmamış hizmetçileri, yahut kadınların mahrem yerlerini henüz anlamayan çocuklardan başkasına göster mesinler. Gizledikleri zinetlerinin bilinmesi için de ayaklarını vurmasınlar. Ey mü’minler; hepiniz Allah’a tevbe edin ki felaha eresiniz.

### [Lokman 31:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/ayet/31:19.md) — وَاغْضُضْ

وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ

Meal (IK): Yürüyüşünde tabii ol, sesini kıs. Şüphesiz ki seslerin en çirkini eşeklerin sesidir.

### [Hucurat 49:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/ayet/49:3.md) — يَغُضُّونَ

إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولَئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Peygamberin yanında seslerini kısanlar, muhakkak ki onlar; Allah’ın gönüllerini takva ile imtihan ettiği kimselerdir. Onlar için; mağfiret ve büyük bir mükafat vardır.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ğudde (dat), “Ğadid” hurmanın tomurcuğu olup yumuşak anlamında kullanılmaktadır. “Ğadde” gözü veya sesi alçaltmak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والضاد
غ ض، ض غ مستعملان غض: الغَضُّ والغَضيضُ: الطري.
والغَضُّ والغَضاضة: الفتور في الطرفن وغَضّ غَضّاً، وأَغْضَى إِغضاءً أي: دانى بين جفنيه ولم يلاق.
والغَضُّ: وزع الملامة، قال:
غُضَّ الملامة إني عنك مشغول
وقال جرير:
فَغُضَّ الطرف إنك من نمير		فلا كعبا بلغت ولا كلابـا
والغَضْغَضَةُ: الغَيْضُ، قال جريرك
وجاشَ بتـيار يدافـع مـزبـدا		أواذي من بحر له لا يغضغض
وهذا مثل يقول: جاش بشعر كأنه تيار يدافع موجا آخر وهو الماء.
ضغ: الضَّغْضَغَةُ: لوك الدرداء.
وتقولك أقمت عنده في ضَغيغِ دهره أي قدر تمامه.

##### Türkçe

باب **الغين** والضاد
غ ض، ض غ: kullanılan ikisidir. **غض**: **الغَضُّ** ve **الغَضيضُ**: yumuşak olan.
Ve **الغَضُّ** ve **الغَضاضة**: bakışta gevşeklik; ve **غَضّ** **غَضّاً**; ve **أَغْضَى** **إِغضاءً** yani: iki göz kapağı arasında yaklaştırdı ve karşılaşmadı.
Ve **الغَضُّ**: kınamayı geri çevirme; dedi ki:
**غُضَّ الملامة إني عنك مشغول**
Ve Cerîr dedi ki:
**فَغُضَّ الطرف إنك من نمير		فلا كعبا بلغت ولا كلابـا**
Ve **الغَضْغَضَةُ**: **الغَيْضُ**; Cerîr dedi ki:
**وجاشَ بتـيار يدافـع مـزبـدا		أواذي من بحر له لا يغضغض**
Ve bu, bir meseldir; der ki: su olan, başka bir dalgayı iten bir akıntı gibi olan bir şiirle coştu.
ضغ: **الضَّغْضَغَةُ**: **الدرداء**’yı çiğneme.
Ve senin sözün: onun yanında, ömrünün tamamlanmasının miktarı yani tamamının miktarı kadar, onun ömrünün **ضَغيغِ**’inde ikamet ettim.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

غَضَّ طرفه، أي خَفضه. وغَضَّ من صوته. وكلُّ شيءٍ كففتَه فقد غَضَضْتَهُ، والأمرُ منه في لغة أهل الحجاز اغْضُضْ. وفي التنزيل: "واغْضُضْ من صَوْتِكَ". وأهل نجد يقولون: غُضَّ طرفك بالإدغام. قال جرير:
فَغُضَّ الطَرْفَ إنك من نُمَيْرٍفلا كَعْباً بَلَغْتَ ولا كلابـا
?وانْغِضاضُ الطرفِ: انْغِماضُهُ. وظبيٌ غَضيضُ الطرفِ، أي فاتِرُهُ. وغَضُّ الطرفِ: احتمالُ المكروه. وشيءٌ غَضٌّ وغَضيضٌ، أي طريٌّ. تقول منه غَضِضْتَ وغَضَضْتَ غَضاضَةً وغُضوضَةً. وكلُّ ناضرٍ غَضٌّ، نحو الشباب وغيره. والغَضيضُ: الطَلْعُ إذا بدا. وغَضَّ منه يَغُضُّ بالضم: إذا وضع ونقص من قدره. يقال: ليس عليك في هذا الأمر غَضاضَةٌ، أي ذِلَّةٌ ومنقصةً.

##### Türkçe

**غَضَّ** gözünü; yani onu indirdi. Ve **غَضَّ** sesinden (de). Ve her şey ki onu tuttun (engelledin), muhakkak onu **غَضَضْتَهُ**; ve bunun emri, Hicaz ehlinin dilinde **اغْضُضْ**’dur. Ve tenzîlde: “**واغْضُضْ من صَوْتِكَ**”. Ve Necd ehli derler: idğam ile **غُضَّ** gözünü. Cerîr dedi:
فَغُضَّ الطَرْفَ إنك من نُمَيْرٍفلا كَعْباً بَلَغْتَ ولا كلابـا

Ve **انْغِضاضُ الطرفِ**: onun **انْغِماضُهُ**’dur. Ve **ظبيٌ غَضيضُ الطرفِ**; yani onun gevşeği (donuğu). Ve **غَضُّ الطرفِ**: mekruhu yüklenme(ktir). Ve bir şey **غَضٌّ** ve **غَضيضٌ**; yani taze(dir). Ondan dersin: **غَضِضْتَ** ve **غَضَضْتَ**; **غَضاضَةً** ve **غُضوضَةً** (olarak). Ve her parlak (olan) **غَضٌّ**dur; gençlik ve başkası gibi. Ve **الغَضيضُ**: **الطَلْعُ**; göründüğü zaman. Ve ondan **غَضَّ**; **يَغُضُّ** (damme ile): koyduğu ve onun kadrinden eksilttiği zaman. Denir: bu işte senin üzerine **غَضاضَةٌ** yoktur; yani zillet ve eksiklik.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

غ ض ض
‏"‏ اغضض من صوتك ‏"‏‏:‏ اخفض منه‏.‏
وغضّ طرفك وطرفٌ غضيضٌ‏.‏
وغضّ من لجام فرسك أي صوبه وطأمنه لتنقص من غربه‏.‏
واغضض لي ساعةً أي احبس عليّ مطيّتك وقف عليّ‏.‏
قال الجعديّ‏:‏ أي احبسا عليّ ركابكما ساعة ثم ارتحلا مهتجرين وفلان غضيض‏:‏ ذليل بيّن الغضاضة وعليك في هذا غضاضة فلا تفعل ولحقته من كذا غضاضة أي نقص وعيب‏.‏
قال‏:‏ وأحمق عريض عليه غضاضة تمرّس بي من حينه وأنا الرقم وإذا شربت الإبل بعد عطش فلم ترو حقّ الريّ قيل‏:‏ صدرت وبها غضاضة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ شباب غضٌّ‏.‏
قال‏:‏ جارية شبّت شباباً غضاً لا تحسن التقبيل إلا غضاً وامرأة غضّة‏:‏ بضّة‏.‏

##### Türkçe

غ ض ض
“**اغضض من صوتك**”: ondan alçalt.
Ve **غضّ** gözünü; ve **طرفٌ غضيضٌ**.
Ve **غضّ** atının geminden; yani onu eğdi ve onu sakinleştirdi ki onun azgınlığından eksiltesin.
Ve “**اغضض لي ساعةً**” yani benim için binitini tut; ve benim yanımda dur.
**الجعديّ** dedi: yani ikinizin bineklerini benim için bir saat tutun; sonra öğle sıcağında yol alarak göçün. Ve falan **غضيض**: zelil; **الغضاضة**sı apaçık. Ve senin üzerinde bu hususta **غضاضة** vardır; öyleyse yapma. Ve ona şundan **غضاضة** yetişti; yani eksiklik ve ayıp.
Dedi: ve ahmak, geniş; onun üzerinde **غضاضة** vardır; o, o vaktinden beri benimle sürtüşüp durdu; ve ben **الرقم**ım. Ve develer susuzluktan sonra içtiğinde, tam kanma hakkıyla kanmazsa denilir: “döndü; ve onda **غضاضة** vardır.”
Mecazdan: **شباب غضٌّ**.
Dedi: bir cariye, **شباباً غضاً** bir gençlik ile büyüdü; öpüşmeyi ancak **غضاً** olarak güzel yapar. Ve **امرأة غضّة**: **بضّة**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الغَضُّ والغَضِيضُ: الطَّرِيُّ. وفي الحديث: مَنْ سَرَّه أَن يَقرأَ القرآن غَضّاً كما أُنْزِلَ فَلْيَسْمَعْه من ابنِ أُمّ عَبْدٍ؛ الغَضُّ الطريّ الذي لم يتغير، أَراد طريقه في القِراءة وهيأَته فيها، وقيل: أَراد الآيات التي سمعها منه من أَول سورة النساء إِلى قوله: فكيف إِذا جئنا من كل أُمة بشهيد وجئنا بك على هؤلاء شهيداً. ومنه حديث عليّ: هل يَنْتَظِرُ أَهلُ غَضاضةِ الشباب أَي نَضارَتِه وطَراوَتِه. وفي حديث ابن عبد العزيز أَن رجلاً قال: إِن تزوّجت فلانة حتى أَكل الغَضِيض فهي طالق؛ الغَضِيضُ: الطريّ، والمراد به الطَّلْعُ، وقيل: الثَّمَرُ أَوَّلَ ما يخرج. ويقال: شيء غَضٌّ بَضٌّ وغاضٌّ باضٌّ، والأُنثى غَضّةٌ وغَضِيضةٌ. وقال اللحياني: الغضّةُ من النساءِ الرَّقيقةُ الجلدِ الظاهرةُ الدمِ، وقد غَضَّتْ تَغِضُّ
(* قوله «تغض» بكسر الغين على انه من باب ضرب كما في
المصباح وبفتحها على أَنه من باب سمع كما في القاموس.) وتَغَضُّ غَضاضةً وغُضُوضةً. ونبت غَضٌّ: ناعِمٌ؛ وقوله:
فَصَبَّحَتْ والظِّلُّ غَضٌّ ما زَحَلْ
أَي أَنه لم تُدْرِكه الشمسُ فهو غَضٌّ كما أَن النبت إِذا لم تدركه الشمس كان كذلك. وتقول منه: غَضِضْتَ وغَضَضْتَ غَضاضةً وغُضوضةً. وكل ناضِر غَضٌّ نحو الشّاب وغيره. قال ابن بري: أَنكر عليّ بن حمزة غَضاضةً وقال: غَضٌّ بيِّن الغُضوضةِ لا غير، قال: وإِنما يقال ذلك فيما يُغْتَضُّ منه ويُؤْنَفُ، والفعل منه غَضَّ واغْتَضَّ أَي وضَع ونَقَضَ. قال ابن بري: وقد قالوا بَضٌّ بيِّن البَضاضةِ والبُضُوضةِ، قال: وهذا يقوّي قول الجوهري في الغَضاضة. التهذيب: واختلف في فعلت من غَضّ، فقال بعضهم: غَضِضْتَ تَغَضُّ، وقال بعضهم: غَضَضْتَ تَغَضُّ. والغضُّ: الحِبْنُ من حين يَعْقِدُ إِلى أَن يَسْوَدّ ويَبْيَضَّ، وقيل: هو بعد أَن يَحْدِرَ إِلى أَن يَنْضَج. والغَضِيضُ الطلْعُ حين يَبْدُو. والغَضُّ من أَولاد البقر: الحديث النتاج، والجمع الغِضاضُ؛ قال أَبو حية النميري:
خَبَأْنَ بها الغُنَّ الغِضاضَ فأَصْبَحَتْ
لَهُنَّ مَراداً، والسِّخالُ مَخابِئا
الأَصمعي: إِذا بدا الطَّلعُ فهو الغَضِيضُ، فإِذا اخْضَرَّ قيل: خَضَبَ النخلُ، ثم هو البلح. ابن الأَعرابي: يقال للطَّلْعِ الغِيضُ والغَضِيضُ والإِغْرِيضُ، ويقال غَضَّضَ إِذا أَكل الغَضَّ.
والغَضاضةُ: الفُتُورُ في الطرف؛ يقال: غَضَّ وأَغْضى إِذا دانى بين جفنيه ولم يُلاقِ؛ وأَنشد:
وأَحْمَقُ عِرِّيضٌ عَلَيْهِ غَضاضةٌ،
تَمَرَّسَ بي مِنْ حَيْنِه، وأَنا الرَّقِمْ
قال الأَزهري: عليه غَضاضةٌ أَي ذُلّ. ورجل غَضِيضٌ: ذَلِيلٌ بَيِّنُ الغَضاضةِ من قوم أَغِضّاءَ وأَغِضّةٍ، وهم الأَذِلاّءُ. وغَضَّ طَرْفَه وبَصره يَغُضُّه غَضّاً وغَضاضاً وغِضاضاً وغَضاضةً، فهو مَغْضُوضٌ وغَضِيضٌ: كفَّه وخَفَضَه وكسره، وقيل: هو إِذا دانى بين جفونه ونظر، وقيل: الغَضِيضُ الطرْفِ المُسْتَرْخي الأَجفانِ. وفي الحديث: كان إِذا فَرِحَ غَضَّ طرْفَه أَي كسَره وأَطرَق ولم يفتح عينه، وإِنما كان يفعل ذلك ليكون أَبعد من الأَشَرِ والمَرَحِ. وفي حديث أُم سلمة: حُمادَياتُ النساءِ غَضُّ الأَطرافِ، في قول القتيبي؛ ومنه قصيد كعب:
وما سُعادُ، غَداةَ البين إِذ رَحَلُوا،
إِلا أَغَنُّ غَضِيضُ الطَّرْفِ، مَكْحُولُ
هو فَعِيلٌ بمعنى مَفْعول، وذلك إِنما يكون من الحَياءِ والخَفَرِ، وغَضَّ من صوته، وكلُّ شيء كَفَفْته، فقد غَضَضْتَه، والأَمر منه في لغة أَهل الحجاز: اغْضُضْ. وفي التنزيل: واغضُض من صوتك، أَي اخْفِضِ الصوت. وفي حديث العُطاسِ: إِذا عَطَسَ غَضَّ صوتَه أَي خَفَضَه ولم يرفعه؛ وأَهل نجد يقولون: غُضَّ طرْفَك، بالإدْغامِ؛ قال جرير:
فَغُضَّ الطرْف، إِنَّكَ من نُمَيْرٍ،
فلا كَعْباً بَلَغْتَ، ولا كِلابا
معناه: غُضَّ طَرْفَكَ ذُلاًّ ومَهانَة. وغَضَّ الطرْفَ أَي كَفَّ البَصَرَ. ابن الأَعرابي: بضَّضَ الرجلُ إِذا تَنَعَّمَ، وغَضَّضَ صار غَضّاً مُتَنَعِّماً، وهي الغَضُوضةُ. وغَضَّضَ إِذا أَصابته غَضاضةٌ. وانْغِضاضُ الطرْفِ. انْغِماضُه. وظبي غَضِيضُ الطرْفِ أَي فاتِرُه. وغَضُّ الطرْفِ: احتمالُ المكروه؛ وأَنشد أَبو الغوث:
وما كانَ غَضُّ الطرْفِ مِنَّا سَجِيَّةً،
ولَكِنَّنا في مَذْحِجٍ غُرُبان
ويقال: غُضَّ من بصرك وغُضَّ من صوتك. ويقال: إِنك لَغَضِيضُ الطرْفِ نَقِيُّ الظَّرْفِ؛ قال: والظَّرْفُ وِعاؤه، يقول: لسْتَ بخائن. ويقال: غُضَّ من لجام فرَسك أَي صَوِّبْه وانْقُص من غَرْبِه وحِدّتِه. وغَضَّ منه يَغُضُّ أَي وَضَعَ ونَقَصَ من قدره. وغَضَّه يَغُضُّه غَضّاً: نَقَصَه. ولا أَغُضُّكَ دِرْهَماً أَي لا أَنْقُصُكَ. وفي حديث ابن عباس: لَوْ غَضَّ الناسُ في الوصِيَّة من الثلُث أَي نَقَصُوا وحَطُّوا؛ وقوله: أَيّامَ أَسْحَبُ لِمَّتي عَفَرَ المَلا،
وأَغُضُّ كلَّ مُرَجَّلٍ رَيّان
قيل: يعني به الشَّعَر، فالمُرَجَّلُ على هذا المَمْشُوطُ، والرّيانُ المُرْتَوِي بالدهن، وأَغُضُّ: أَكُفُّ منه، وقيل: إِنما يعني به الزِّقّ، فالمُرَجَّلُ على هذا الذي يُسْلَخُ من رجل واحدة، والرّيّانُ المَلآنُ. وما عليك بهذا غَضاضةٌ أَي نَقْصٌ ولا انْكسارٌ ولا ذُلٌّ. ويقال: ما أَرَدْت بذا غَضيضةً فلان ولا مَغَضَّتَه كقولك: ما أَردت نقيصته ومَنْقَصَته. ويقال: ما غَضَضْتك شيئاً أَي ما نَقَصْتُك شيئاً. والغَضْغَضةُ: النقص. وتَغَضْغَضَ الماءُ: نقَص. الليث: الغَضُّ وَزْعُ العَذْلِ؛ وأَنشد:
غُضّ المَلامةَ إِنِّي عَنْك مَشْغُولُ
(* قوله «غض الملامة» كذا هو في الأصل بضاد بدون ياء وفي شرح القاموس بالياء خطاباً لمؤنث.)
وغَضْغَضَ الماءَ والشيءَ فَغَضْغَضَ وتَغَضْغَضَ: نقَصه فنَقَصَ. وبحر لا يُغَضْغَضُ ولا يُغَضْغِضُ أَي لا يُنْزَحُ. يقال: فلان بحر لا يُغَضْغَضُ؛ وفي الخبر: إِن أَحد الشعراء الذين اسْتَعانَتْ بهم سَلِيطٌ على جرير لما سمع جريراً ينشد:
يَتْرُكُ أَصْفانَ الخُصى جَلاجِلا
قال: علمت أَنه بحر لا يُغَضْغَضُ أَو يُغَضْغِضُ؛ قال الأَحوص: سَأَطْلُبُ بالشامِ الوَلِيدَ، فإِنَّه
هوَ البَحْرُ ذو التَّيّارِ، لا يَتَغَضْغَضُ
ومطر لا يُغَضْغِضُ أَي لا ينقطع. والغَضْغَضَةُ: أَن يَتَكَلَّمَ الرجلُ فلا يُبِين.
والغَضاضُ والغُضاضُ: ما بين العِرْنينِ وقُصاصِ الشعَر، وقيل ما بين أَسفل رَوْثَةِ الأَنف إِلى أَعْلاه، وقيل هي الرَّوْثةُ نفسها؛ قال: لَمَّا رَأَيْتُ العَبْدَ مُشْرَحِفّا
لِلشَّرِّ لا يُعْطِي الرِّجالَ النِّصْفا،
أَعْدَمْتُه غُضاضَه والكَفّا
ورواه يعقوب في الأَلفاظ عُضاضَه، وقد تقدّم، وقيل: هو مقدم الرأْس وما يليه من الوجه، ويقال للراكب إِذا سأَلته أَن يُعَرّج عليك قليلاً: غُضّ ساعة؛ وقال الجعدي:
خَلِيلَيَّ غُضَّا ساعةً وتَهَجَّرا
أَي غُضّا من سَيرِكما وعَرّجا قليلاً ثم روحا متهجرين. ولما مات عبد الرحمن بن عوف قال عمرو بن العاص: هَنِيئاً لك يا ابن عوف خَرَجْتَ من الدنيا بِبِطْنَتِكَ ولم يَتَغَضْغَضْ منها شيء؛ قال الأَزهري: ضَرَبَ البِطْنةَ مثلاً لوفور أَجره الذي اسْتَوْجَبَهُ بِهِجْرَته وجِهادِه مع النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، وأَنه لم يتلبس بشيء من وِلايةٍ ولا عَمَل يَنْقُصُ أُجُورَه التي وجَبَت له.
وروى ابن الفرج عن بعضهم: غَضَضْتُ الغُصْنَ وغَضَفْتُه إِذا كسرْته فلم تُنْعِم كَسْرَه. وقال أَبو عبيد في باب موت البَخِيلِ: ومالُه وافرٌ لم يُعْطِ منه شيئاً؛ من أَمثالهم في هذا: مات فلان ببطنه لم يَتَغَضْغَضْ منها شيء، زاد غيره: كما يقال مات وهو عَرِيضُ البطان أَي سمين من كثرة المال.

##### Türkçe

**الغَضُّ** ve **الغَضِيضُ**: yumuşak olan. Hadiste: “Kim Kur’ân’ı indirildiği gibi **غَضّاً** okumaktan hoşlanırsa onu İbn Ümm Abd’dan dinlesin”; **الغَضُّ** değişmemiş olan yumuşaktır; onunla, kıraatteki yolunu ve ondaki hâlini kastetti; ve denildi ki: onunla, ondan Nisa sûresinin başından “فكيف إذا جئنا من كل أمة بشهيد وجئنا بك على هؤلاء شهيداً” sözüne kadar işittiği âyetleri kastetti. Ve ondan Ali hadisi: “Gençliğin **غَضاضةِ**sı ehli, yani onun tazeliği ve yumuşaklığı, neyi bekler?” İbn Abdülazîz hadîsinde: bir adam dedi ki: “Eğer falanca ile evlenirsem, ta ki **الغَضِيض**i yiyinceye kadar, o boş olsun”; **الغَضِيضُ**: yumuşak olan; onunla kastedilen **الطَّلْعُ**dır; ve denildi ki: ilk çıktığı vakitteki meyvedir. Ve denilir: şey **غَضٌّ بَضٌّ** ve **غاضٌّ باضٌّ**; dişisi **غَضّةٌ** ve **غَضِيضةٌ**. Lihyânî dedi: kadınlardan **الغضّةُ**, derisi ince, kanı görünen olandır; ve **غَضَّتْ تَغِضُّ**
(* “تغض” sözü: **الغين**’in kesresiyle, **ضرب** bâbından olduğu üzere, **المصباح**’ta; ve fethasıyla, **سمع** bâbından olduğu üzere, **القاموس**’ta.) ve **تَغَضُّ** **غَضاضةً** ve **غُضُوضةً**. Ve **نبت غَضٌّ**: yumuşak; ve onun sözü:
فَصَبَّحَتْ والظِّلُّ غَضٌّ ما زَحَلْ
yani: güneş ona erişmemiştir; o hâlde o **غَضٌّ**dur; nitekim bitki güneş ona erişmezse öyle olur. Ve ondan dersin: **غَضِضْتَ** ve **غَضَضْتَ** **غَضاضةً** ve **غُضوضةً**. Ve her parlak **غَضٌّ**dur; genç ve başkası gibi. İbn Berrî dedi: Ali b. Hamza **غَضاضةً**yı inkâr etti ve dedi ki: “**غَضٌّ**; **الغُضوضةِ**si apaçık, başka değil.” Dedi: ancak bu, ondan iğrenilen ve utanılan şeyde söylenir; fiil ondan **غَضَّ** ve **اغْتَضَّ**dır; yani koydu ve bozdu. İbn Berrî dedi: “**بَضٌّ**; **البَضاضةِ**si ve **البُضُوضةِ**si apaçık” demişlerdir; dedi: bu, Cevherî’nin **الغَضاضة** hakkındaki sözünü güçlendirir. **التهذيب**: **غَضّ**dan “yaptım” fiilinde ihtilâf edildi; kimi: **غَضِضْتَ تَغَضُّ** dedi, kimi: **غَضَضْتَ تَغَضُّ** dedi. Ve **الغضُّ**: **الحِبْنُ**dur; bağladığı zamandan kararıp beyazlayıncaya kadar; ve denildi ki: aşağı sarkmasından olgunlaşıncaya kadardır. Ve **الغَضِيضُ**: göründüğü vakitteki **الطلْعُ**dır. Ve sığır yavrularından **الغَضُّ**: yeni doğmuş yavrudur; çoğulu **الغِضاضُ**dur; Ebû Hiyye en-Nümeyrî dedi:
خَبَأْنَ بها الغُنَّ الغِضاضَ فأَصْبَحَتْ
لَهُنَّ مَراداً، والسِّخالُ مَخابِئا
Asmaî: **الطَّلعُ** görününce o **الغَضِيضُ**tur; yeşerince “hurma ağacı **خَضَبَ** etti” denir; sonra o **البلح**tır. İbnü’l-A‘râbî: **الطَّلْعِ**a **الغِيضُ** ve **الغَضِيضُ** ve **الإِغْرِيضُ** denir; ve **غَضَّضَ** denir, **الغَضَّ**ı yediği zaman.

Ve **الغَضاضةُ**: bakışta gevşekliktir; denir: **غَضَّ** ve **أَغْضى**; iki göz kapağı arasını yaklaştırdığı ve karşılaşmadığı zaman; ve şu beyit okundu:
وأَحْمَقُ عِرِّيضٌ عَلَيْهِ غَضاضةٌ،
تَمَرَّسَ بي مِنْ حَيْنِه، وأَنا الرَّقِمْ
Ezherî dedi: üzerinde **غَضاضةٌ**; yani zillet. Ve **رجل غَضِيضٌ**: zelil; **الغَضاضةِ**si apaçık; **قوم أَغِضّاءَ** ve **أَغِضّةٍ**dendir; onlar zelillerdir. Ve **غَضَّ طَرْفَه وبَصره يَغُضُّه غَضّاً وغَضاضاً وغِضاضاً وغَضاضةً**; o hâlde o **مَغْضُوضٌ** ve **غَضِيضٌ**dur: onu tuttu, indirdi ve kırdı; ve denildi ki: göz kapakları arasını yaklaştırıp baktığı zamandır; ve denildi ki: **الغَضِيضُ الطرْفِ** gevşek göz kapaklı bakıştır. Hadiste: sevinince **غَضَّ طرْفَه**; yani onu kırdı, başını eğdi ve gözünü açmadı; bunu ancak taşkınlık ve şımarıklıktan daha uzak olmak için yapardı. Ümmü Seleme hadîsinde: kadınların **حُمادَياتُ**ı, Kuteybî’nin sözüne göre, **غَضُّ الأَطرافِ**tır; ve ondan Ka‘b’ın kasidesi:
وما سُعادُ، غَداةَ البين إِذ رَحَلُوا،
إِلا أَغَنُّ غَضِيضُ الطَّرْفِ، مَكْحُولُ
O, **فَعِيلٌ** vezninde **مَفْعول** mânâsınadır; bu ancak hayâ ve çekingenliktendir. Ve **غَضَّ من صوته**; ve her neyi kısarsan, onu **غَضَضْتَه** olursun. Ondan emir, Hicaz ehlinin dilinde: **اغْضُضْ**. Tenzîlde: “واغضُض من صوتك”; yani sesi indir. Aksırma hadîsinde: aksırınca **غَضَّ صوتَه**; yani onu indirdi ve yükseltmedi. Necd ehli “**غُضَّ طرْفَك**” der, idğam ile; Cerîr dedi:
فَغُضَّ الطرْف، إِنَّكَ من نُمَيْرٍ،
فلا كَعْباً بَلَغْتَ، ولا كِلابا
Mânâsı: zillet ve aşağılık olarak **غُضَّ طَرْفَكَ**. Ve **غَضَّ الطرْفَ**; yani bakışı tuttu. İbnü’l-A‘râbî: **بضَّضَ** adam, nimet içinde yaşadığı zaman; ve **غَضَّضَ**: **غَضّاً** olmuş, nimet içinde olmuş; o da **الغَضُوضةُ**dur. Ve **غَضَّضَ**: ona **غَضاضةٌ** isabet ettiği zaman. Ve **انْغِضاضُ الطرْفِ**: onun **انْغِماضُه**u. Ve **ظبي غَضِيضُ الطرْفِ**; yani onun gevşeği. Ve **غَضُّ الطرْفِ**: hoş olmayan şeye katlanmaktır; Ebû’l-Gavs okudu:
وما كانَ غَضُّ الطرْفِ مِنَّا سَجِيَّةً،
ولَكِنَّنا في مَذْحِجٍ غُرُبان
Ve denilir: **غُضَّ من بصرك** ve **غُضَّ من صوتك**. Ve denilir: sen elbette **غَضِيضُ الطرْفِ نَقِيُّ الظَّرْفِ**sin; dedi: **الظَّرْفُ** onun kabıdır; der ki: hain değilsin. Ve denilir: atının geminden **غُضَّ**; yani onu aşağı indir ve onun azgınlığından ve keskinliğinden eksilt. Ve ondan **غَضَّ منه يَغُضُّ**; yani koydu ve onun değerinden eksiltti. Ve **غَضَّه يَغُضُّه غَضّاً**: onu eksiltti. Ve “senden bir dirhem **أَغُضُّكَ** etmem”; yani senden eksiltmem. İbn Abbâs hadîsinde: “İnsanlar vasiyette üçte birden **غَضَّ** etselerdi”; yani eksiltseler ve indirseydiler; ve onun sözü:
أَيّامَ أَسْحَبُ لِمَّتي عَفَرَ المَلا،
وأَغُضُّ كلَّ مُرَجَّلٍ رَيّان
Denildi ki: onunla saç kastedilir; bu durumda **المُرَجَّلُ** taranmış olandır; **الرّيانُ** yağ ile ıslanmış olandır; ve **أَغُضُّ**: ondan kısarım. Ve denildi ki: onunla ancak tulum kastedilir; bu durumda **المُرَجَّلُ** bir tek bacaktan yüzülen olandır; **الرّيّانُ** dolu olandır. Ve “bunda sana **غَضاضةٌ** yoktur”; yani eksiklik yoktur, kırılma yoktur, zillet yoktur. Ve denilir: bununla falanın **غَضيضةً**sını yahut onun **مَغَضَّتَه**sini istemedim; senin “onun **نقيصته**sini ve **مَنْقَصَته**sini istemedim” demen gibi. Ve denilir: sana bir şey **غَضَضْتُ** etmedim; yani senden bir şey eksiltmedim.

Ve **الغَضْغَضةُ**: eksiltme. Ve **تَغَضْغَضَ الماءُ**: eksildi. Leys: **الغَضُّ** kınamayı engellemedir; ve şu beyit okundu:
غُضّ المَلامةَ إِنِّي عَنْك مَشْغُولُ
(* “غض الملامة” sözü: asılda, **ضاد** ile, **ياء**sız böyledir; **شرح القاموس**’ta ise **ياء** ile, müennese hitap olarak.)
Ve **غَضْغَضَ الماءَ والشيءَ فَغَضْغَضَ وتَغَضْغَضَ**: onu eksiltti de o eksildi. Ve **بحر لا يُغَضْغَضُ ولا يُغَضْغِضُ**; yani çekilip boşaltılmaz. Denilir: falan, çekilip boşaltılmayan bir denizdir. Haberde: Selît’in, Cerîr’e karşı kendileriyle yardım istediği şairlerden biri, Cerîr’i şu beyti okurken işitince:
يَتْرُكُ أَصْفانَ الخُصى جَلاجِلا
dedi ki: onun, **لا يُغَضْغَضُ** yahut **يُغَضْغِضُ** olmayan bir deniz olduğunu bildim. Ahvas dedi:
سَأَطْلُبُ بالشامِ الوَلِيدَ، فإِنَّه
هوَ البَحْرُ ذو التَّيّارِ، لا يَتَغَضْغَضُ
Ve **مطر لا يُغَضْغِضُ**; yani kesilmez. Ve **الغَضْغَضَةُ**: adamın konuşup açıklayamamasıdır.

Ve **الغَضاضُ** ve **الغُضاضُ**: iki burun kemiği ile saçın kesim yeri arasındaki şeydir; ve denildi ki: burnun **رَوْثَة**sinin altından üstüne kadar olan şeydir; ve denildi ki: o, **الرَّوْثةُ**nin kendisidir; dedi:
لَمَّا رَأَيْتُ العَبْدَ مُشْرَحِفّا
لِلشَّرِّ لا يُعْطِي الرِّجالَ النِّصْفا،
أَعْدَمْتُه غُضاضَه والكَفّا
Yakub bunu **الأَلفاظ**’da **عُضاضَه** olarak rivayet etti; ve daha önce geçti. Ve denildi ki: o, başın önü ve yüze bitişik olanıdır. Ve biniciye, ona biraz sana doğru sapmasını sorduğun zaman, “**غُضّ ساعة**” denir. Ca‘dî dedi:
خَلِيلَيَّ غُضَّا ساعةً وتَهَجَّرا
yani: yürüyüşünüzden **غُضّا** edin ve biraz sapın; sonra öğle sıcağında gidenler olarak gidin. Abdurrahman b. Avf ölünce Amr b. Âs dedi: “Ey İbn Avf, sana mübarek olsun; dünyadan **بِبِطْنَتِكَ** ile çıktın ve ondan hiçbir şey **يَتَغَضْغَضْ** etmedi.” Ezherî dedi: **البِطْنةَ**yi, hicreti ve Peygamber ile (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) cihadı sebebiyle hak ettiği ecrinin bolluğuna misal yaptı; ve onun, ecirlerini eksiltecek bir velâyet yahut iş ile bulaşmadığını (kastetti); o ecirler ki ona vacip oldu.

İbnü’l-Ferec bazı kimselerden rivayet etti: **غَضَضْتُ الغُصْنَ** ve **غَضَفْتُه**; onu kırdığın zaman, fakat kırmasını iyice yapmadığın zaman. Ebû Ubeyd cimrinin ölümü bâbında dedi: malı bol olduğu hâlde ondan hiçbir şey vermedi; bu hususta onların darbımesellerinden: “Falan karnıyla öldü; ondan hiçbir şey **يَتَغَضْغَضْ** etmedi.” Başkası artırdı: “Nitekim ‘o, **عَرِيضُ البطان** iken öldü’ denir”; yani malın çokluğundan semiz.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* غ ض ض * * غَضَّ * طرفه خفضه وغَضَّ من صوته وكل شيء كففته فقد غضضته وباب الكل ردَّ والأمر منه في لغة أهل الحجاز اغْضُضْ من صوتك وفي لغة أهل نجد غُضّ طرفك بالإدغام وظبي * غَضِيضُ * الطرف أي فاتره وغَضٌّ الطرف احتمال المكروه وشيء * غَضٌّ * و * غَضِيضٌ * أي طري تقول منه * غَضَضْتَ * بكسر الضاد وفتحها * غَضَاضةً * و * غُضُوضَةً * وكل ناضر * غَضٌّ * نحو الشباب وغيره و * غَضّ * منه وضَع ونقص من قدره وبابه ردَّ ويقال ليس عليه في هذا الأمر * غَضَاضَةً * أي ذلة ومنقصة

##### Türkçe

* غ ض ض * **غَضَّ**: bakışını indirdi, onu alçalttı; ve sesinden **غَضَّ**: (onu) kıstı. Ve her şey ki onu engelledin, muhakkak onu **غضضته** etmişsindir. Ve hepsinin bâbı **ردَّ**’dır. Ve ondan emir, Hicaz ehlinin dilinde: **اغْضُضْ** من صوتك; ve Necd ehlinin dilinde idğam ile: **غُضّ** طرفك. Ve ceylan: **غَضِيضُ** الطرف, yani gevşeğidir. Ve **غَضٌّ** الطرف: mekruhu yüklenmektir. Ve bir şey **غَضٌّ** ve **غَضِيضٌ**, yani tazedir. Ondan şöyle dersin: **غَضَضْتَ**, **الضاد**’ı kesre ile ve fetha ile; **غَضَاضةً** ve **غُضُوضَةً**. Ve her parlak olan **غَضٌّ**’dur; gençlik ve başkası gibi. Ve ondan **غَضّ**: koydu ve onun kadrinden eksiltti. Ve onun bâbı **ردَّ**’dır. Ve denilir: Bu işte onun üzerinde **غَضَاضَةً** yoktur; yani zillet ve noksanlık.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

غض طرفه  يغض  غضاضا، بالكسر، وغضا وغضاضا وغضاضة، بفتحهن  ، فه مغضوض وغضيض: كفه و  خفضه  ، وكسره. وقيل: هو إذا دانى بين جفونه ونظر. وفي الحديث:  إذا فرح غض طرفه  أي كسره وأطرق، ولم يفتح عينيه ليكون أبعد من الأشر والمرح، وكذا غض من صوته. وكل شيء كففته فقد غضضته. كما في الصحاح. وأهل نجد يقولون في الأمر منه: غض طرفك. وأهل الحجاز يقولون: اغضض. وفي التنزيل:  واغضض من صوتك  أي اخفض الصوت. وقال جرير:
  فغض الطرف إنك من نمير                      فلا كعبا بلغت ولا كلابـا معناه غض الطرف ذلا ومهانة. يقال: غض طرفه:  احتمل المكروه  . نقله الجوهري، وقال: أنشدنا أبو الغوث:
  وما كان غض الطرف منا سجية                      ولكننا في مـذحـج غـربـان قلت: البيت لطهمان بن عمرو ابن سلمة. غض  منه  يغض، بالضم، غضا:  نقص  ، وقصر به،  ووضع من قدره  ، وعبارة الصحاح: وضع ونقص من قدره. وقوله تعالى  واغضض من صوتك  أي انقص من جهارته. وقوله تعالى  قل للمؤمنين يغضوا من أبصارهم  أي يحبسوا من نظرهم. قال الصاغاني: وذهب بعض النحويين إلى أن  من  زائدة، وأن المعنى يغضوا أبصارهم، فخالف ظاهر القرآن، وادعى فيه الصلة، وتكلف ما هو غنى عنه. ومعنى الكلام ظاهر، أي ينقصوا من نظرهم عما حرم عليهم، فقد أطلق الله لهم ما سوى ذلك. روى ابن الفرج عن بعضهم: غض  الغصن  وغضفه، إذا  كسره فلم ينعم كسره  ، كما في اللسان.  والغضيض: الطري  من كل شيء. الغضيض:  الطلع الناعم  حين يبدو، وقيل هو الثمر أول ما يطلع،  كالغض، فيهما  . يقال: شيء غض وغضيض، أي طري. ومنه الحديث:  من سره أن يقرأ القرآن غضا كما أنزل فليقرأ قراءة ابن أم عبد  . وقال الأصمعي: إذا بدا الطلع فهو الغضيض، فإذا اخضر قيل: خضب النخل، ثم هو البلح. وقال ابن الأعرابي: يقال للطلع الغيض والغضيض والإغريض. الغضيض  من الطرف: الفاتر، كالمغضوض، فعيل بمعنى مفعول، ومنه قصيد كعب:
  وما سعاد غداة البـين إذ رحـلـوا                      إلا أغن غضيض الطرف مكحول وفي الصحاح: ظبي غضيض الطرف، أي فاتره، ويقال: إنك لغضيض الطرف نقي الظرف، يراد بالظرف وعاؤه. يقول: لست بخائن. وفي حديث أم سلمة: حماديات النساء غض الأطراف  في قول القتيبي، وذلك إنما يكون من الحياء والخفر، وقد سبق ذكره في  خ ف ر  . الغضيض:  الناقص الذليل  ، بين الغضاضة،  ج أغضة  وأغضاء، وهو من غضه يغضه غضا، إذا نقصه، فهو غاض، وذاك غضيض. ولا أغضك درهما، أي لا أنقصك وإذا ثبت النقص لحقه الذل، فهذا قول المصنف: الناقص الذليل.  والغض: الحديث النتاج من أولاد البقر، ج  الغضاض،  كجبال  . قال أبو حية النميري:

  خبأن بها الغن الغضاض فأصبحت                      لهن مرادا والسخال مـخـابـئا  وغضضت، كمنعت وسمعت  ، هكذا نقله الجوهري، وقوله: كمنعت، فيه نظر لانتفاء الشرط فيه، إلا أن يكون من باب تداخل اللغات، وقد تقدم الكلام عليه مرارا،  غضاضة  ، بالفتح،  وغضوضة  ، بالضم، نقلهما الجوهري،  فأنت غض  بين الغضاضة والغضوضة،  أي ناضر  . قال ابن بري: أنكر علي بن حمزة غضاضة، وقال: غض بين الغضوضة، لا غير. قال: وإنما يقال ذلك فيما يغتض منه ويؤنف، والفعل منه غض واغتض، أي وضع ونقص. قال ابن بري: وقد قالوا بض بين البضاضة والبضوضة، فهذا يؤيد قول الجوهري في الغضاضة. وفي التهذيب: واختلف في فعلت من غض، فقال بعضهم: غضضت تغض، وقال بعضهم: غضضت تغض.  والغضاض، بالفتح والضم  ، الأخير عن ابن دريد:  العرنين وما والاه من الوجه  ، كما في الجمهرة.  أو ما بين العرنين وقصاص الشعر  ، وهو موضع الجبهة. ذكره ابن دريد في الثنائي الملحق بالرباعي: الغضغاض.  أو مقدم الرأس وما يليه من الوجه  ، وهذا يذكر عن أبي مالك.  أو الروثة نفسها. أو ما بين أسفلها إلى أعلاها  ، قال:
  لما رأيت العبد مشرحفا
  للشر لا يعطي الرجال النصفا
  أعدمته غضاضه والكفا ورواه يعقوب في الألفاظ: غضاضه، بالغين المهملة، وقد ذكر في موضعه. الغضاض،  كسحاب: ماء على يوم من الأخاديد  ، كما في العباب  والغضاضة: الذلة والمنقصة  . يقال: ليس عليك في هذا الأمر غضاضة، أي ذلة ومنقصة وانكسار، وأنشد الليث:
  وأحمق عريض عليه غضاضة                      تمرس بي من حينه وأنا الرقم  كالغضة، بالضم  ، وهذه عن ابن عباد،  والغضيضة والمغضة  قال ابن الأعرابي: ما أردت بذلك غضيضة فلان ولا مغضته كقولك نقيصته ومنقصته. ويقال: ما غضضتك شيئا، أي ما نقصتك شيئا.  وغضض تغضيضا: أكل الغض  ، أي الطلع.  أو  غضض:  صار غضا متنعما  ، كما في العباب.  أو  غضض:  أصابته غضاضة  ، أي انكسار ومذلة، أو نعمة، كما في التكملة.  وغضغضه  غضغضة:  نقصه كغضه  يغضه غضا  فتغضغض  : نقص. وفي الصحاح: تغضغض الماء: نقص، وغضغضته أنا. ولما مات عبد الرحمن بن عوف قال عمرو بن العاص: هنيئا لك يا ابن عوف، خرجت من الدنيا ببطنتك ولم تتغضغض منها بشيء  قال أبو عبيد: أي مات وافر الدين لم ينقص منه شيء. وقال الأزهري: أي لم يتلبس بشيء من ولاية ولا عمل ينقص أجوره التي وجبت له. وقال أبو عبيد، في باب موت البخيل وماله وافر لم يعط منه شيئا: من أمثالهم في هذا: مات فلان ببطنته، لم يتغضغض منها شيء، زاد غيره: كما يقال: مات وهو عريض البطان، أي سمين من كثرة المال، كما نقله الجوهري.  والغضغضة: الغيض  ، قاله الليث. يقال: بحر لا يغضغض ولا يغضغض، أي لا يغيض. أو لا ينزح، ووقع في التكملة: الغيظ بالظاء، وهو تصحيف منكر. وأنشد الجوهري للأحوص:
  سأطلب بالشام الـولـيد فـإنـه                      هو البحر ذو التيار لا يتغضغض وأنشد الليث:

  وجاش بتـيار يدافـع مـزبـدا                      أواذي من بحر له لا يغضغض  وغضا، بالضم والشد،  ، أي كالأمر للاثنين بالغض:  ماء لبني عامر بن ربيعة ما خلا بني البكاء  ، نقله الصاغاني.
 ومما يستدرك عليه: شيء باض غاض، كبض غض، أي طري ناضر لم يتغير. وامرأة غضة وغضيضة. وقال اللحياني: الغضة من النساء: الرقيقة الجلد، الظاهرة الدم، وقد غضت تغض وتغض غضاضة، وغضوضة، وهو مجاز، كما في الأساس. ونبت غض: ناعم، وظل غض. قال:
  فصبحت والظل غض ما زحل أي لم تدركه الشمس، فهو غض، كما أن النبت إذا لم تدركه الشمس كان كذلك، وكل ناضر غض نحو الشاب وغيره. واغتض منه، مثل غض. والغضاضة: الفتور في الطرف. يقال: غض وأغضى، إذا دانى بين جفنيه. والغضيض الطرف: المسترخي الأجفان. والغضوضة: التنغم، عن ابن الأعرابي. ويقال للأمين: إنك لغضيض الطرف نقي الظرف. ويقال: غض من لجام فرسك، أي صوبه وانقص من غربه وحدته. وقال الليث: الغض: وزع العذل وأنشد:
  غض الملامة إني عنك مشغول وغضغض الماء والشيء بنفسه: نقص، فهو لازم متعد. ومطر لا يغضغض، أي لا ينقطع. والغضغضة: أن يتكلم الرجل فلا يبين. ويقال للراكب إذا سألته أن يعرج عليك قليلا: غض ساعة، وكذلك اغضض، أي احبس لي مطيتك وقف علي. كما في الأساس. وأنشد الصاغاني للنابغة الجعدي:
  خليلي غضا سـاعة وتـهـجـرا                      ولوما علي ما أحدث الدهر أو ذرا أي غضا من سيركما وعرجا قليلا ثم روحا متهجرين. وانغضاض الطرف: انغماضه، وقد ذكره المصنف استطرادا في  غ م ض  وأحال على هذه المادة. والغضغضة: غليان القدر، نقله ابن القطاع. ومحمد بن يوسف بن الصباح الغضيضي، كان يتولى حمدونة ابنة غضيض أم ولد هارون الرشيد، وحدث عن رشد بن سعد، وعنه ابن أبي الدنيا.

##### Türkçe

**غض طرفه**: **يغض** **غضاضا** (kesre ile), ve **غضا** ve **غضاضا** ve **غضاضة** (bunların fethasıyla); o hâlde o **مغضوض** ve **غضيض**tir: onu tutması ve alçaltması ve kırmasıdır. Ve denildi ki: O, göz kapaklarını birbirine yaklaştırıp baktığı zamandır. Hadiste: “Sevindiği zaman **غض طرفه**” yani onu kırdı ve başını eğdi; ve gözlerini açmadı ki şer ve neşeden daha uzak olsun; aynı şekilde sesinden de **غض** etti. Her şey ki onu tuttun, muhakkak onu **غضضته** etmişsindir. **الصحاح**’ta olduğu gibi. Necd ehli, ondan emir kipinde: **غض طرفك** der. Hicaz ehli: **اغضض** der. Tenzilde: **واغضض من صوتك** yani sesi alçalt. Cerîr dedi ki:

  “Öyleyse bakışı indir; çünkü sen **نمير**’densin,
  ne **كعبا**’ya ulaştın ne de **كلابـا**’ya.”

Manası: zillet ve aşağılanma ile bakışı indir. Denilir: **غض طرفه**: hoş olmayanı taşıdı. Bunu Cevherî nakletti ve dedi ki: Ebû’l-Ğavs bize inşad etti:

  “Bizden bakışı indirmek bir tabiat değildi,
  fakat biz **مـذحـج** içinde kargalarız.”

Dedim: Beyit, Seleme oğlu Amr oğlu Tuhmân’ındır. **غض منه**: **يغض** (zamme ile), **غضا**: eksiltti; onu kısa bıraktı; onun kadrinden indirdi. **الصحاح**’ın ibaresi: kadrinden indirdi ve eksiltti. Ve Yüce Allah’ın sözü: **واغضض من صوتك** yani onun yüksekliğinden eksilt. Ve Yüce Allah’ın sözü: **قل للمؤمنين يغضوا من أبصارهم** yani bakışlarından tutsunlar. Sâğânî dedi ki: Nahivcilerden bazıları, **من**’in زائد olduğuna ve mananın “bakışlarını indirsinler” olduğuna gitti; böylece Kur’an’ın zahirine muhalefet etti, onda صلة iddia etti ve kendisine ihtiyaç olmayanı tekellüf etti. Sözün manası zahirdir: yani kendilerine haram kılınandan bakışlarını eksiltsinler; çünkü Allah onlara bunun dışındakini serbest bırakmıştır. İbnü’l-Ferec, bazılarından rivayet etti: **غض الغصن** ve **غضفه**: onu kırdığı zaman, kırmasını yumuşatmadı (yani nazikçe kırmadı); **اللسان**’da olduğu gibi.

**الغضيض**: her şeyden taze olan. **الغضيض**: göründüğü zaman yumuşak **الطلع**; ve denildi ki: ilk çıktığı zaman meyvedir; ikisi de onda, **الغض** gibidir. Denilir: şey **غض** ve **غضيض**; yani taze. Ondan hadistir: “Kim Kur’an’ı indirildiği gibi taze (**غضا**) okumaktan sevinç duyar ise, İbn Ümm Abd’in kıraatiyle okusun.” Asmaî dedi ki: **الطلع** göründüğü zaman o **الغضيض**tir; yeşerdiği zaman “hurma ağacı boyandı” denilir; sonra o **البلح**tır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الطلع**a **الغيض** ve **الغضيض** ve **الإغريض** denilir.

**الغضيض من الطرف**: gevşek olan; **المغضوض** gibi; **فعيل** mânâca **مفعول** demektir. Ondan Ka‘b’ın kasidesi:

  “Ve Su‘âd ayrılık sabahı, göçtükleri vakit,
  ancak sürmeli, bakışı gevşek, ince endamlıdır.”

**الصحاح**’ta: **ظبي غضيض الطرف**: yani gevşeğidir. Ve denilir: “Şüphesiz sen **لغضيض الطرف نقي الظرف**sın”; **الظرف** ile onun kabı kastedilir. Diyor ki: hain değilsin. Ümmü Seleme hadîsinde: “Kadınların **حماديات**ı **غض الأطراف**tır” Kuteybî’nin sözünde; bu ancak hayâ ve çekingenlikten olur; onun zikri daha önce **خ ف ر** maddesinde geçti.

**الغضيض**: eksik, zelil olan; **الغضاضة** arasında; çoğulu **أغضة** ve **أغضاء**. Bu, **غضه يغضه غضا**’dandır: onu eksilttiği zaman; o hâlde o **غاض**tır ve şu **غضيض**tir. “Sana bir dirhem **لا أغضك**” yani seni eksiltmem. Eksiklik sabit olunca ona zillet ilişir; işte musannifin sözü: “eksik zelil”.

**الغض**: sığır yavrularından yeni doğmuş olan; çoğulu **الغضاض**; **جبال** gibi. Ebû Hayye en-Nümeyrî dedi ki:

  “Orada yeni doğmuş sığır yavrularını sakladılar; sabahladığında
  onlar için gidilen yer oldu; ve oğlaklar saklanaklar (oldu).”

**غضضت**: **منعت** ve **سمعت** gibi; Cevherî böyle nakletti. Onun “**كمنعت**” sözüne gelince: onda nazar vardır; çünkü onda şartın yokluğundan dolayı; ancak dillerin iç içe girmesi باب’ından olursa; onun hakkında söz daha önce defalarca geçti. **غضاضة** (fetha ile) ve **غضوضة** (zamme ile): ikisini de Cevherî nakletti. “Sen **غض**sın, **الغضاضة** ile **الغضوضة** arasında”; yani parlak/diridir. İbn Berrî dedi ki: Ali b. Hamza **غضاضة**yı inkâr etti ve dedi ki: “**غض** ancak **الغضوضة** arasındadır, başka değil.” Dedi ki: Bu ancak kendisinden iğrenilen ve kendisinden utanılan şeyde söylenir. Fiil ondan: **غض** ve **اغتض**; yani koydu (indirdi) ve eksiltti. İbn Berrî dedi ki: “**بض** da **البضاضة** ile **البضوضة** arasındadır” demişlerdir; bu, Cevherî’nin **الغضاضة** hakkındaki sözünü destekler. **التهذيب**’te: **غض**’dan **فعلت** hakkında ihtilaf edildi; bazısı “**غضضت تغض**” dedi, bazısı “**غضضت تغض**” dedi.

**الغضاض** (fetha ve zamme ile; sonuncusu İbn Düreyd’den): yüzün **العرنين**i ve ona bitişik olan kısmı; **الجمهرة**’de olduğu gibi. Veya **العرنين** ile saçın kesim hattı (**قصاص الشعر**) arasındaki; o, alın yeridir. Bunu İbn Düreyd, dörtlüye eklenmiş ikilide zikretti: **الغضغاض**. Veya başın önü ve ona bitişik yüz kısmı; bu, Ebû Mâlik’ten zikredilir. Veya bizzat **الروثة**. Veya onun altından üstüne kadar olan arası. Dedi ki:

  “Köleyi çok kibirli gördüğümde,
  şerre (yönelik) olarak, erkeklere yarımı vermiyor,
  onun **غضاض**ını ve avucu (eli)ni yok ettim.”

Yakub bunu **الألفاظ**’ta “**غضاضه**” diye, noktasız ğayn ile rivayet etti; o, yerinde zikredilmiştir. **الغضاض**: **سحاب** gibi: hendeklerden bir gün (mesafelik) üzerindeki su; **العباب**’da olduğu gibi.

**الغضاضة**: zillet ve eksiklik. Denilir: “Bu işte senin üzerinde **غضاضة** yoktur”; yani zillet ve eksiklik ve kırılma yoktur. Leys inşad etti:

  “Geniş (omuzlu) bir ahmak; üzerinde **غضاضة** var;
  ilk anından beri bana karşı kurnazlaştı; ben ise kaya (gibiyim).”

**الغضة** gibi (zamme ile); bu, İbn Abbâd’dandır. **الغضيضة** ve **المغضة**: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Bununla falanın **غضيضة**sını ve **مغضته**sini kastetmedim”; senin “onun **نقيصته**si ve **منقصته**si” demen gibi. Ve denilir: “Sana bir şey **ما غضضتك** etmedim”; yani seni bir şey eksiltmedim.

**غضض تغضيضا**: **الغض**ı yedi; yani **الطلع**ı. Veya **غضض**: taze, nimet içinde oldu; **العباب**’da olduğu gibi. Veya **غضض**: ona **غضاضة** isabet etti; yani kırılma ve zillet; yahut nimet; **التكملة**’de olduğu gibi.

**غضغضه غضغضة**: onu eksiltti; **غضه يغضه غضا** gibi; böylece **تغضغض**: eksildi. **الصحاح**’ta: “Su **تغضغض** etti”: eksildi; ve ben onu **غضغضته**. Abdurrahman b. Avf ölünce Amr b. Âs dedi ki: “Ey İbn Avf, sana mübarek olsun; dünyadan karnınla çıktın ve ondan hiçbir şeyle **تتغضغض** etmedin.” Ebû Ubeyd dedi ki: yani borcu bol (tam) olarak öldü; ondan hiçbir şey eksilmedi. Ezherî dedi ki: yani kendisine vacip olan ecirlerini eksiltecek bir vilayet veya işle hiçbir şeye bulaşmadı. Ebû Ubeyd, cimrinin ölümü ve malının bol olup ondan hiçbir şey vermemesi babında: Bu hususta onların darb-ı mesellerinden: “Falan karnıyla öldü; ondan hiçbir şey **تتغضغض** etmedi.” Başkası artırdı: “Şöyle denildiği gibi: geniş karınlı olarak öldü”; yani mal çokluğundan semiz; Cevherî’nin naklettiği gibi.

**الغضغضة**: **الغيض**; Leys söyledi. Denilir: “Bir deniz ki ne **يغضغض** eder ne **يغضغض**”; yani ne çekilir (azalır). **التكملة**’de **الغيظ** (ظ ile) vaki oldu; o, çirkin bir tashiftir. Cevherî, Ahvas’tan inşad etti:

  “Şam’da Velîd’i arayacağım; çünkü o,
  akıntılı denizdir; **لا يتغضغض**.”

Leys inşad etti:

  “Köpüğü iten bir akıntıyla kaynadı;
  onun bir denizinden (gelen) kıyılar; o **لا يغضغض**.”

**غضا** (zamme ve şedde ile): yani iki kişiye emir gibi **بالغض**: Benî Âmir b. Rebîa’ya ait bir su; Benî’l-Bekâ hariç; Sâğânî nakletti.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: “Şey **باض غاض**” ( **بض غض** gibi): yani taze, parlak; değişmemiş. Ve kadın **غضة** ve **غضيضة**. Lihyânî dedi ki: Kadınlardan **الغضة**: derisi ince, kanı görünen (kadın)dır; ve o **غضت**: **تغض** ve **تغض**; **غضاضة** ve **غضوضة** (ile); bu mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve bitki **غض**: yumuşak; ve gölge **غض**. Dedi ki:

  “Sabahladım; gölge **غض**; kaymadı”

Yani güneş ona erişmedi; o hâlde o **غض**dır; nitekim bitki güneş ona erişmediği zaman öyle olur. Ve her parlak olan **غض**dır; genç ve başkası gibi. Ve ondan **اغتض** etti: **غض** gibi.

**الغضاضة**: bakışta gevşeklik. Denilir: **غض** ve **أغضى**: iki göz kapağını birbirine yaklaştırdığı zaman. **الغضيض الطرف**: göz kapakları sarkık olan. **الغضوضة**: nağmeli konuşma; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve emin kimseye denilir: “Şüphesiz sen **لغضيض الطرف نقي الظرف**sın.”

Ve denilir: “Atının geminden **غض** et”; yani onu aşağı indir ve onun sertliğinden ve keskinliğinden eksilt. Leys dedi ki: **الغض**: azarlamayı geri çevirme. Ve inşad etti:

  “Azarlamayı **غض** et; şüphesiz ben senden meşgulüm.”

Ve su ve şey, kendi kendine **غضغض** etti: eksildi; o, لازم ve متعدّidir. Ve “yağmur **لا يغضغض**”: yani kesilmez.

**الغضغضة**: adamın konuşup da açıklamamasıdır. Ve biniciye, ona biraz sana uğramasını sorduğun zaman: “**غض ساعة**” denilir; aynı şekilde **اغضض**; yani binek hayvanını benim için tut ve yanımda dur; **الأساس**’ta olduğu gibi. Sâğânî, Nâbiğa el-Ca‘dî’den inşad etti:

  “Ey iki dostum, bir saat **غضا** edin ve öğle sıcağına doğru gidin;
  zamanın ne yenilik çıkardığına ve ne de tozuna karşı bana kınama yoktur.”

Yani yürüyüşünüzden **غضا** edin ve biraz sapın; sonra öğle sıcağına doğru gidin.

**انغضاض الطرف**: onun kapanmasıdır; musannif onu **غ م ض** maddesinde istitrâden zikretti ve bu maddeye havale etti.

**الغضغضة**: tencerenin kaynaması; İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve Muhammed b. Yusuf b. es-Sabâh el-**الغضيضي**: Hârûn er-Reşîd’in ümmü veled’i **غضيض** kızı Hamdûne’nin işini üstlenirdi; Rüşd b. Sa‘d’dan hadis rivayet etti; ondan da İbn Ebî’d-Dünyâ (rivayet etti).

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

غَضَّ
غَضَّ U ( n. ac. غَضّ 1 ,  غَضَاْض 22 ,  غَضَاْضَة 22t )
a.  [ acc. or Min ], Lowered.

b.  [ acc. &  'An ], Turned, averted from.

c.  [ acc. &  La ], Bore, suppored ( the sight of ).

d.  ( n. ac. غَضّ 1 ), Lessened, diminished, took from.

e.  ( n. ac. غَضّ 1 ,  غَضَاْضَة 22t ) [ Min ], Lowered, abased.

f.  A ,  I ( n. ac. غَضَاْضَة 22t ,  غُضُوْضَة 27t ), Was vigorous, sappy ( plant ).

g.  Broke.

غَضَّضَ
غَضَّضَ II ,
a.  Was tender, delicate; was   flexible, pliable, elastic.

اِنْغَضَضَ
اِنْغَضَضَ VII ,
a.  Blinked, opened & shut ( eye )-

غَضّ
غَضّ 1 , ( pl. غِضَاْض 23 ),
a.  Fresh, juicy; tender, delicate; vigorous, supple.

b.  Newly-born ( calf ).

غُضَّة
غُضَّة 3t , ( pl. غُضَض 9 ),
a.  see 22t (a) , ( b ).

c.  Sufficiency.

مَغْضَضَة
مَغْضَضَة 17t , ( pl. مَغَاْضِضُ 44 ),
a.  see 22t .

غَضَاْض
غَضَاْض 22 ,
a.  The upper part of the face.

غَضَاْضَة
غَضَاْضَة 22t ,
a.  Defect, imperfection; fault; defectiveness, imperfectmess.

b.  Decrease, decline, abatement; loss.

غُضَاْض
غُضَاْض 24 ,
a.  see 22 .

غَضِيْض
غَضِيْض 25 , ( pl. أَغْضِضَة 15t ),
a.  see 1 (a) .

b.  ( pl. أَغْضِضَة 15t ,  أَغْضِضَآءُ 68 ), Lowered; downcast; languid, languishing ( eye ).

c.  Lessened, diminished; abased, low, mean, vile, degraded.

d.  Defective, deficient, imperfect, faulty.

غَضِيْضَة
غَضِيْضَة 25t , ( pl. غَضَاْئِضُ 46 ),
a.  see 22t (b) .

أَغْضَضَ
N. Ag. أَغْضَضَ IV
a.  [ coll. ], Bushy, dense, luxuriant ( tree ).

##### Türkçe

**غَضَّ**
**غَضَّ** U ( mastar: **غَضّ** 1, **غَضَاْض** 22, **غَضَاْضَة** 22t )
a. [ mef‘ûl alır veya **مِنْ** ile ], indirdi.

b. [ mef‘ûl alır ve **عَنْ** ile ], -den çevirdi, -den yüz çevirdi.

c. [ mef‘ûl alır ve **لِـ** ile ], (bakışı) taşıdı, katlandı.

d. ( mastar: **غَضّ** 1 ), azalttı, eksiltti, -den aldı.

e. ( mastar: **غَضّ** 1, **غَضَاْضَة** 22t ) [ **مِنْ** ile ], alçalttı, alçalttı/aşağıladı.

f. A, I ( mastar: **غَضَاْضَة** 22t, **غُضُوْضَة** 27t ), güçlü oldu, sulu/özlü oldu (bitki).

g. kırdı.

**غَضَّضَ**
**غَضَّضَ** II,
a. yumuşak oldu, nazik/ince oldu; esnek oldu, bükülebilir oldu, elastik oldu.

**اِنْغَضَضَ**
**اِنْغَضَضَ** VII,
a. göz kırptı, (gözü) açıp kapadı.

**غَضّ**
**غَضّ** 1, (çoğulu: **غِضَاْض** 23),
a. taze, sulu; yumuşak, nazik/ince; güçlü, esnek.

b. yeni doğmuş (buzağı).

**غُضَّة**
**غُضَّة** 3t, (çoğulu: **غُضَض** 9),
a. 22t (a), (b)’ye bak.

c. yeterlilik.

**مَغْضَضَة**
**مَغْضَضَة** 17t, (çoğulu: **مَغَاْضِضُ** 44),
a. 22t’ye bak.

**غَضَاْض**
**غَضَاْض** 22,
a. yüzün üst kısmı.

**غَضَاْضَة**
**غَضَاْضَة** 22t,
a. kusur, noksanlık; hata; kusurluluk, noksanlık.

b. azalma, düşüş, hafifleme; kayıp.

**غُضَاْض**
**غُضَاْض** 24,
a. 22’ye bak.

**غَضِيْض**
**غَضِيْض** 25, (çoğulu: **أَغْضِضَة** 15t),
a. 1 (a)’ya bak.

b. (çoğulu: **أَغْضِضَة** 15t, **أَغْضِضَآءُ** 68), indirilmiş; aşağı bakar; bitkin, sönük (göz).

c. azaltılmış, eksiltilmiş; alçaltılmış, aşağı, değersiz, bayağı, rezil, düşürülmüş.

d. kusurlu, noksan, eksik, hatalı.

**غَضِيْضَة**
**غَضِيْضَة** 25t, (çoğulu: **غَضَاْئِضُ** 46),
a. 22t (b)’ye bak.

**أَغْضَضَ**
İsm-i fâil: **أَغْضَضَ** IV
a. [ topluluk adı ], gür, sık, bol (ağaç).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

غضض
غَضَّ - يَغُضُّ
غَضَّ - يَغُضُّ + كائن + شيئاً أو من شيء: أنقص ووضع من قدره: وهو في الصوت: خفض من الشدة والحدة، فجعله منخفضاً لطيفاً، وفي البصر جعله أقل تركيزاً وتمحيصاً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " القصد والاتزان والاعتدال وعدم المبالغة والطغيان والتطرف في إنجاز عمل"، وهي:
لَطَفَ - يَلْطُفُ، خَفَّ- يَخِفُّ، قَصَدَ - يَقْصِدُ، فَرَطَ - يَفْرُطَُ، قَتَرَ - يَقْتُرُ، غَضَّ - يَغُضُّ
يفرق لفظاً:
غَاضَ - يَغِيْضُ + حوض الماء: ينقص مقدار مائه، ثم يغور ثم يذهب
غَضَّ - يَغُضُّ + كائن + شيئاً أو من شيء: أنقص ووضع من قدره

غض
غض الصوت﴿واقصد في مشيك واغضض من صوتك إن أنكر الأصوات لصوت الحمير(19)﴾ لقمان ﴿إن الذين يغضون أصواتهم عند رسول الله أولئك الذين امتحن الله قلوبهم للتقوى لهم مغفرة وأجر عظيم(3)﴾ الحجرات
غض البصر	﴿قل للمؤمنين يغضوا من أبصارهم ويحفظوا فروجهم ذلك أزكى لهم إن الله خبير بما يصنعون(30)﴾ النور ﴿وقل للمؤمنات يغضضن من أبصارهن ويحفظن فروجهن ولا يبدين زينتهن إلا ما ظهر منها وليضربن بخمرهن على جيوبهن ولا يبدين زينتهن إلا لبعولتهن أو آبائهن أو آباء بعولتهن أو أبنائهن أو أبناء بعولتهن أو إخوانهن أو بني إخوانهن أو بني أخواتهن أو نسائهن أو ما ملكت أيمانهن أو التابعينأو التابعين غير أولي الإربة من الرجال أو الطفل الذين لم يظهروا على عورات النساء ولا يضربن بأرجلهن ليعلم ما يخفين من زينتهن وتوبوا إلى الله جميعا أيها المؤمنون لعلكم تفلحون(31)﴾ النور
مختار الصحاح
● [غضض] غ ض ض: غَضَّ طرفه خفضه وغَضَّ من صوته وكل شيء كففته فقد غضضته وباب الكل ردَّ والأمر منه في لغة أهل الحجاز اغْضُضْ من صوتك وفي لغة أهل نجد غُضّ طرفك بالإدغام وظبي غَضِيضُ الطرف أي فاتره وغَضٌّ الطرف احتمال المكروه وشيء غَضٌّ و غَضِيضٌ أي طري تقول منه غَضَضْتَ بكسر الضاد وفتحها غَضَاضةً و غُضُوضَةً وكل ناضر غَضٌّ نحو الشباب وغيره و غَضّ منه وضَع ونقص من قدره وبابه ردَّ ويقال ليس عليه في هذا الأمر غَضَاضَةً أي ذلة ومنقصة
الراغب
غض
- الغض: النقصان من الطرف، والصوت، وما في الإناء. يقال: غض وأغض. قال تعالى: }قل للمؤمنين يغضوا من أبصارهم﴿[النور/30]،﴾وقل للمؤمنات يغضضن﴿[النور/31]،﴾وأغضض من صوتك{ [لقمان/19]، وقول الشاعر:
- 339 - فغض الطرف إنك من نمير (الشطر لجرير، وعجزه:فلا كعبا بلغت ولا كلابا وهو من قصيدة يهجو بها الراعي، ومطلعها: أقلي اللوم عاذل والعتابا *وقولي إن أصبت لقد أصابا وهو في ديوانه ص 61)
فعلى سبيل التهكم، وغضضت السقاء: نقصت مما فيه، الطري الذي لم يطل مكثه.
ملخص اللسان
1.     اغَضَّ يَغُضُّ الغَضُّ والغَضِيضُ: الطَّرِيُّ - الطريّ، والمراد به الطَّلْعُ، وقيل: الثَّمَرُ أَوَّلَ ما  يخرج
2.     والغَضاضةُ: الفُتُورُ في الطرف؛ يقال: غَضَّ وأَغْضى إِذا دانى بين  جفنيه ولم يُلاقِ؛
3.     عليه غَضاضةٌ أَي ذُلّ. ورجل غَضِيضٌ: ذَلِيلٌ بَيِّنُ  الغَضاضةِ من قوم أَغِضّاءَ وأَغِضّةٍ، وهم الأَذِلاّءُ.
4.     وغَضَّ طَرْفَه  وبَصره يَغُضُّه غَضّاً وغَضاضاً وغِضاضاً وغَضاضةً، فهو مَغْضُوضٌ  وغَضِيضٌ: كفَّه وخَفَضَه وكسره، وقيل: هو إِذا دانى بين جفونه ونظر، وقيل:  الغَضِيضُ الطرْفِ المُسْتَرْخي الأَجفانِ.
5.     وغَضَّ منه  يَغُضُّ أَي وَضَعَ ونَقَصَ من قدره. وغَضَّه يَغُضُّه غَضّاً: نَقَصَه.
لسان العرب
● - غضض: الغَضُّ والغَضِيضُ: الطَّرِيُّ. وفي الحديث: مَنْ سَرَّه أَن  يَقرأَ القرآن غَضّاً كما أُنْزِلَ فَلْيَسْمَعْه من ابنِ أُمّ عَبْدٍ؛  الغَضُّ الطريّ الذي لم يتغير، أَراد طريقه في القِراءة وهيأَته فيها، وقيل:  أَراد الآيات التي سمعها منه من أَول سورة النساء إِلى قوله: فكيف إِذا  جئنا من كل أُمة بشهيد وجئنا بك على هؤلاء شهيداً. ومنه حديث عليّ: هل  يَنْتَظِرُ أَهلُ غَضاضةِ الشباب أَي نَضارَتِه وطَراوَتِه. وفي حديث ابن عبد  العزيز أَن رجلاً قال: إِن تزوّجت فلانة حتى أَكل الغَضِيض فهي طالق؛  الغَضِيضُ: الطريّ، والمراد به الطَّلْعُ، وقيل: الثَّمَرُ أَوَّلَ ما  يخرج. ويقال: شيء غَضٌّ بَضٌّ وغاضٌّ باضٌّ، والأُنثى غَضّةٌ وغَضِيضةٌ. وقال  اللحياني: الغضّةُ من النساءِ الرَّقيقةُ الجلدِ الظاهرةُ الدمِ، وقد  غَضَّتْ تَغِضُّ  (* قوله «تغض» بكسر الغين على انه من باب ضرب كما في  المصباح وبفتحها على أَنه من باب سمع كما في القاموس.) وتَغَضُّ غَضاضةً  وغُضُوضةً. ونبت غَضٌّ: ناعِمٌ؛ وقوله:  فَصَبَّحَتْ والظِّلُّ غَضٌّ ما زَحَلْ  أَي أَنه لم تُدْرِكه الشمسُ فهو غَضٌّ كما أَن النبت إِذا لم تدركه  الشمس كان كذلك. وتقول منه: غَضِضْتَ وغَضَضْتَ غَضاضةً وغُضوضةً. وكل ناضِر  غَضٌّ نحو الشّاب وغيره. قال ابن بري: أَنكر عليّ بن حمزة غَضاضةً وقال:  غَضٌّ بيِّن الغُضوضةِ لا غير، قال: وإِنما يقال ذلك فيما يُغْتَضُّ منه  ويُؤْنَفُ، والفعل منه غَضَّ واغْتَضَّ أَي وضَع ونَقَضَ. قال ابن بري:  وقد قالوا بَضٌّ بيِّن البَضاضةِ والبُضُوضةِ، قال: وهذا يقوّي قول  الجوهري في الغَضاضة. التهذيب: واختلف في فعلت من غَضّ، فقال بعضهم: غَضِضْتَ  تَغَضُّ، وقال بعضهم: غَضَضْتَ تَغَضُّ. والغضُّ: الحِبْنُ من حين  يَعْقِدُ إِلى أَن يَسْوَدّ ويَبْيَضَّ، وقيل: هو بعد أَن يَحْدِرَ إِلى أَن  يَنْضَج. والغَضِيضُ الطلْعُ حين يَبْدُو. والغَضُّ من أَولاد البقر:  الحديث النتاج، والجمع الغِضاضُ؛ قال أَبو حية النميري:  خَبَأْنَ بها الغُنَّ الغِضاضَ فأَصْبَحَتْ  لَهُنَّ مَراداً، والسِّخالُ مَخابِئا  الأَصمعي: إِذا بدا الطَّلعُ فهو الغَضِيضُ، فإِذا اخْضَرَّ قيل: خَضَبَ  النخلُ، ثم هو البلح. ابن الأَعرابي: يقال للطَّلْعِ الغِيضُ والغَضِيضُ  والإِغْرِيضُ، ويقال غَضَّضَ إِذا أَكل الغَضَّ.  والغَضاضةُ: الفُتُورُ في الطرف؛ يقال: غَضَّ وأَغْضى إِذا دانى بين  جفنيه ولم يُلاقِ؛ وأَنشد:  وأَحْمَقُ عِرِّيضٌ عَلَيْهِ غَضاضةٌ،  تَمَرَّسَ بي مِنْ حَيْنِه، وأَنا الرَّقِمْ  قال الأَزهري: عليه غَضاضةٌ أَي ذُلّ. ورجل غَضِيضٌ: ذَلِيلٌ بَيِّنُ  الغَضاضةِ من قوم أَغِضّاءَ وأَغِضّةٍ، وهم الأَذِلاّءُ. وغَضَّ طَرْفَه  وبَصره يَغُضُّه غَضّاً وغَضاضاً وغِضاضاً وغَضاضةً، فهو مَغْضُوضٌ  وغَضِيضٌ: كفَّه وخَفَضَه وكسره، وقيل: هو إِذا دانى بين جفونه ونظر، وقيل:  الغَضِيضُ الطرْفِ المُسْتَرْخي الأَجفانِ. وفي الحديث: كان إِذا فَرِحَ  غَضَّ طرْفَه أَي كسَره وأَطرَق ولم يفتح عينه، وإِنما كان يفعل ذلك ليكون  أَبعد من الأَشَرِ والمَرَحِ. وفي حديث أُم سلمة: حُمادَياتُ النساءِ غَضُّ  الأَطرافِ، في قول القتيبي؛ ومنه قصيد كعب:  وما سُعادُ، غَداةَ البين إِذ رَحَلُوا،  إِلا أَغَنُّ غَضِيضُ الطَّرْفِ، مَكْحُولُ  هو فَعِيلٌ بمعنى مَفْعول، وذلك إِنما يكون من الحَياءِ والخَفَرِ،  وغَضَّ من صوته، وكلُّ شيء كَفَفْته، فقد غَضَضْتَه، والأَمر منه في لغة أَهل  الحجاز: اغْضُضْ. وفي التنزيل: واغضُض من صوتك، أَي اخْفِضِ الصوت. وفي  حديث العُطاسِ: إِذا عَطَسَ غَضَّ صوتَه أَي خَفَضَه ولم يرفعه؛ وأَهل  نجد يقولون: غُضَّ طرْفَك، بالإدْغامِ؛ قال جرير:  فَغُضَّ الطرْف، إِنَّكَ من نُمَيْرٍ،  فلا كَعْباً بَلَغْتَ، ولا كِلابا  معناه: غُضَّ طَرْفَكَ ذُلاًّ ومَهانَة. وغَضَّ الطرْفَ أَي كَفَّ  البَصَرَ. ابن الأَعرابي: بضَّضَ الرجلُ إِذا تَنَعَّمَ، وغَضَّضَ صار غَضّاً  مُتَنَعِّماً، وهي الغَضُوضةُ. وغَضَّضَ إِذا أَصابته غَضاضةٌ.  وانْغِضاضُ الطرْفِ. انْغِماضُه. وظبي غَضِيضُ الطرْفِ أَي فاتِرُه. وغَضُّ  الطرْفِ: احتمالُ المكروه؛ وأَنشد أَبو الغوث:  وما كانَ غَضُّ الطرْفِ مِنَّا سَجِيَّةً،  ولَكِنَّنا في مَذْحِجٍ غُرُبان  ويقال: غُضَّ من بصرك وغُضَّ من صوتك. ويقال: إِنك لَغَضِيضُ الطرْفِ  نَقِيُّ الظَّرْفِ؛ قال: والظَّرْفُ وِعاؤه، يقول: لسْتَ بخائن. ويقال:  غُضَّ من لجام فرَسك أَي صَوِّبْه وانْقُص من غَرْبِه وحِدّتِه. وغَضَّ منه  يَغُضُّ أَي وَضَعَ ونَقَصَ من قدره. وغَضَّه يَغُضُّه غَضّاً: نَقَصَه.  ولا أَغُضُّكَ دِرْهَماً أَي لا أَنْقُصُكَ. وفي حديث ابن عباس: لَوْ  غَضَّ الناسُ في الوصِيَّة من الثلُث أَي نَقَصُوا وحَطُّوا؛ وقوله:  أَيّامَ أَسْحَبُ لِمَّتي عَفَرَ المَلا،  وأَغُضُّ كلَّ مُرَجَّلٍ رَيّان  قيل: يعني به الشَّعَر، فالمُرَجَّلُ على هذا المَمْشُوطُ، والرّيانُ  المُرْتَوِي بالدهن، وأَغُضُّ: أَكُفُّ منه، وقيل: إِنما يعني به الزِّقّ،  فالمُرَجَّلُ على هذا الذي يُسْلَخُ من رجل واحدة، والرّيّانُ المَلآنُ.  وما عليك بهذا غَضاضةٌ أَي نَقْصٌ ولا انْكسارٌ ولا ذُلٌّ. ويقال: ما  أَرَدْت بذا غَضيضةً فلان ولا مَغَضَّتَه كقولك: ما أَردت نقيصته  ومَنْقَصَته. ويقال: ما غَضَضْتك شيئاً أَي ما نَقَصْتُك شيئاً.  والغَضْغَضةُ: النقص. وتَغَضْغَضَ الماءُ: نقَص. الليث: الغَضُّ وَزْعُ  العَذْلِ؛ وأَنشد:  غُضّ المَلامةَ إِنِّي عَنْك مَشْغُولُ  (* قوله «غض الملامة» كذا هو في الأصل بضاد بدون ياء وفي شرح القاموس  بالياء خطاباً لمؤنث.)  وغَضْغَضَ الماءَ والشيءَ فَغَضْغَضَ وتَغَضْغَضَ: نقَصه فنَقَصَ. وبحر  لا يُغَضْغَضُ ولا يُغَضْغِضُ أَي لا يُنْزَحُ. يقال: فلان بحر لا  يُغَضْغَضُ؛ وفي الخبر: إِن أَحد الشعراء الذين اسْتَعانَتْ بهم سَلِيطٌ على  جرير لما سمع جريراً ينشد:  يَتْرُكُ أَصْفانَ الخُصى جَلاجِلا  قال: علمت أَنه بحر لا يُغَضْغَضُ أَو يُغَضْغِضُ؛ قال الأَحوص:  سَأَطْلُبُ بالشامِ الوَلِيدَ، فإِنَّه  هوَ البَحْرُ ذو التَّيّارِ، لا يَتَغَضْغَضُ  ومطر لا يُغَضْغِضُ أَي لا ينقطع. والغَضْغَضَةُ: أَن يَتَكَلَّمَ  الرجلُ فلا يُبِين.  والغَضاضُ والغُضاضُ: ما بين العِرْنينِ وقُصاصِ الشعَر، وقيل ما بين  أَسفل رَوْثَةِ الأَنف إِلى أَعْلاه، وقيل هي الرَّوْثةُ نفسها؛ قال:  لَمَّا رَأَيْتُ العَبْدَ مُشْرَحِفّا  لِلشَّرِّ لا يُعْطِي الرِّجالَ النِّصْفا،  أَعْدَمْتُه غُضاضَه والكَفّا  ورواه يعقوب في الأَلفاظ عُضاضَه، وقد تقدّم، وقيل: هو مقدم الرأْس وما  يليه من الوجه، ويقال للراكب إِذا سأَلته أَن يُعَرّج عليك قليلاً: غُضّ  ساعة؛ وقال الجعدي:  خَلِيلَيَّ غُضَّا ساعةً وتَهَجَّرا  أَي غُضّا من سَيرِكما وعَرّجا قليلاً ثم روحا متهجرين. ولما مات عبد  الرحمن بن عوف قال عمرو بن العاص: هَنِيئاً لك يا ابن عوف خَرَجْتَ من  الدنيا بِبِطْنَتِكَ ولم يَتَغَضْغَضْ منها شيء؛ قال الأَزهري: ضَرَبَ  البِطْنةَ مثلاً لوفور أَجره الذي اسْتَوْجَبَهُ بِهِجْرَته وجِهادِه مع  النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، وأَنه لم يتلبس بشيء من وِلايةٍ ولا عَمَل  يَنْقُصُ أُجُورَه التي وجَبَت له.  وروى ابن الفرج عن بعضهم: غَضَضْتُ الغُصْنَ وغَضَفْتُه إِذا كسرْته فلم  تُنْعِم كَسْرَه. وقال أَبو عبيد في باب موت البَخِيلِ: ومالُه وافرٌ لم  يُعْطِ منه شيئاً؛ من أَمثالهم في هذا: مات فلان ببطنه لم يَتَغَضْغَضْ  منها شيء، زاد غيره: كما يقال مات وهو عَرِيضُ البطان أَي سمين من كثرة  المال.
مقاييس اللغة:
(غض) الغين والضاد أصلانِ صحيحانِ، يدلُّ أحدُهما على كفٍّ ونَقْص، والآخر على طراوة.
فالأوّل الغَضّ: غضُّ البصر. وكلُّ شيءٍ كففتَه فقد غَضَضْته. ومنه قولهم: تلحقُه في ذلك غَضَاضةٌ، أي أمر يَغُضُّ لـه بصرَه. والغَضْغَضة: النُّقْصان. وفي الحديث: "لقد مرَّ من الدُّنيا بِبطنته لم يُغَضْغَض([27]) ". ويقولون: هو بحرٌ لا يُغَضْغَض. وغَضْغَضْت السِّقَاءَ: نقصتُه. وكذلك الحقّ.
والأصل الآخر: الغَضُّ: الطريُّ من كلِّ شيء. ويقال للطَّلْع حين يطلُعُ: غَضيض.
القاموس المحيط:
غَضَّ طَرْفَهُ غِضاضاً، بالكسرِ، وغَضّاً وغَضاضاً وغَضاضةً، بِفَتْحِهِنَّ خَفَضَهُ، واحْتَمَلَ المَكْرُوهَ، منه نَقَصَ، ووَضَعَ من قَدْرِهِ، الغُصْنَ كَسَرَهُ فلم يُنْعِمْ كَسْرَهُ. والغَضِيضُ الطَّرِيُّ، والطَّلْعُ الناعِمُ، كالغَضِّ فيهما، من الطَّرْفِ الفاتِرُ، والناقِصُ الذَّلِيلُ ج أغِضَّةٌ.والغَضُّ الحديثُ النِّتاجِ من أوْلادِ البَقَرِ. ج كحِبالٍ. وغَضَضْتَ، كمَنَعْتَ وسَمِعْتَ، غَضَاضَةً غُضُوضَةً،
فأنْتَ غَضٌّ، أي: ناضِرٌ. والغَضَاضُ، بالفتح والضم: العِرْنِينُ، وما والاهُ من الوَجْهِ، أو ما بينَ العِرْنِينِ وقُصَاصِ الشَّعَرِ، أو مُقَدَّمُ الرأسِ وما يليهِ من الوَجْهِ، أو الرَّوْثَةُ نَفْسُهَا، أو ما بينَ أسْفَلِهَا إلى أعْلاهَا. وكسَحابٍ: ماءٌ على يَوْمٍ من الأخاديدِ. والغَضاضَةُ: الذِّلَّةُ، والمَنْقَصَةُ
كالغُضَّةِ، بالضم، والغَضِيضَةِ والمَغَضَّةِ. وغَضَّضَ تَغْضِيضاً: أكَلَ الغَضَّ، أو صَارَ غَضّاً مُتَنَعِّماً، أو أصابَتْهُ غَضَاضَةٌ. وغَضْغَضَهُ: نَقَصَهُ، كغَضَّهُ فَتَغَضْغَضَ. والغَضْغَضَةُ: الغَيْضُ.
وغُضَّا، بالضم والشَّدِّ: ماءٌ لِبَنِي عامِرِ بنِ رَبِيعةَ، ما خَلاَ بني البَكَّاء.
تاج العروس:
غضض
" غَضَّ طَرْفَه " يَغُضُّ " غِضَاضاً بالكَسْر وغَضّاً وغَضَاضاً وغَضَاضَةً بفَتْحِهِنّ " فه مَغْضُوضٌ وغَضِيضٌ : كَفَّهُ و " خَفَضَهُ " وكَسَرَهُ . وقيلَ : هو إِذَا دَانَى بينَ جُفُونهِ ونَظَرَ . وفي الحَديث : " إِذا فَرِحَ غَضَّ طَرْفَه " أَيْ كَسَرَهُ وأَطْرَقَ ولَمْ يَفْتَحْ عَيْنَيْه ليَكُونَ أَبْعَدَ من الأَشَرِ والمَرَحِ وكَذَا غَضَّ من صَوْتِه . وكُلُّ شَيْءٍ كَفَفْتَهُ فقد غَضَضْتَهُ . كما في الصّحاح . وأَهْلُ نَجْدٍ يَقُولُونَ في الأَمْر منْهُ : غُضَّ طَرْفَكَ . وأَهْلُ الحِجَاز يَقُولُونَ : اغْضُضْ . وفي التَّنْزِيلِ : " واغْضُضْ من صَوْتِك " أَيْ اخَفِض الصَّوْتَ . وقَال جَريرٌ :
فغُضَّ الطَّرْفَ إِنَّكَ من نُمَيْرٍ ... فلاَ كَعْباً بَلَغْتَ ولا كِلاَبَا مَعْنَاه غُضَّ الطَّرْفَ ذُلاًّ ومَهَانَةً . يُقَال : غَضَّ طَرْفَهُ : " احْتَمَلَ المَكْرُوهَ " . نَقَلَهُ الجَوْهَريّ وقال : أَنْشَدَنَا أَبُو الغَوْثِ :
ومَا كانَ غَضُّ الطَّرْفِ مِنّا سَجِيَّةً ... ولكِنَّنَا في مَذْحِجٍ غُرُبَانِ قُلْت : البَيْتُ لطَهْمَانَ بْنِ عَمْرِو ابن سَلَمَةَ . غَضَّ " مِنْه " يَغُضُّ بالضَّمِّ غَضّاً : " نَقَصَ " وقَصَّرَ به " ووَضَعَ مِنْ قَدْرِهِ " وعِبَارَةُ الصّحاح : وَضَعَ ونَقَصَ من قَدْرِه . وقَوْلُه تَعَالَى " واغْضُضْ مِنْ صَوْتَك " أَي انقَصْ مِنْ جَهَارَتِهِ . وقَوْلُه تَعَالَى " قُلْ للمُؤْمنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهم " أَي يَحْبِسُوا منْ نَظَرِهِمْ . قال الصّاغانِيّ : وذَهَبَ بَعْضُ النَّحْوِيّينَ إِلى أَنَّ " مِنْ " زائدَةٌ وأَنَّ المَعْنَى يَغُضُّوا أَبْصَارَهم فخَالَف ظَاهِرَ القْرآنِ وادَّعَى فيه الصَّلَةَ وتَكَلّفَ ما هُوَ غَنىٌّ عنه . ومَعْنَى الكَلامِ ظاهِرٌ أَيْ يَنْقُصُوا من نَظَرِهم عَمَّا حُرِّمَ عليهم فقد أَطْلَقَ الله لَهُمْ ما سِوَى ذلِكَ . رَوَى ابنُ الفَرَجِ عن بَعضِهم : غَضَّ " الغُصْنَ " وغَضَفَه إِذا " كَسَرَهُ فَلَمْ يُنْعِمْ كَسْرَهُ " كما في اللّسَان . " والغَضِيضُ : الطَّرِيُّ " من كُلِّ شَيْءٍ . الغَضِيضُ : " الطَّلْعُ النَّاعِمُ " حِينَ يَبْدُو وقِيلَ هو الثَّمَرُ أَوَّلَ ما يَطْلُعُ " كالغَضِّ فيهما " . يُقَالُ : شَيْءٌ غَضٌّ وغَضِيضٌ أَي طَرِيٌّ . ومنه الحَدِيثُ : " مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَقْرَأَ القُرْآنَ غَضّاً كَمَا أُنْزِلَ فَلْيَقْرَأْ قِرَاءَةَ ابنِ أُمِّ عَبْدٍ " . وقَال الأَصْمَعِيُّ : إِذَا بَدَا الطَّلْعُ فهو الغَضِيضُ فإِذا اخْضَرَّ قِيلَ : خَضَبَ النَّخْلُ ثُمَّ هو البَلَحُ . وقَال ابنُ الأَعْرَابِيّ : يُقَال للطَّلْعِ الغِيضُ والغَضِيضُ والإِغْرِيضُ . الغَضِيضُ " من الطَّرْفِ : الفَاتِرُ كالمَغْضُوضِ فَعِيلٌ بمَعْنَى مَفْعُولٍ ومنه قَصِيدُ كَعْبٍ :
وما سُعَادُ غَدَاةَ البَيْنِ إِذْ رَحَلُوا ... إِلاَّ أَغَنُّ غَضِيضُ الطَّرْفِ مَكْحُولُ وفي الصّحاح : ظَبِيٌ غَضِيضُ الطَّرْفِ أَي فَاتِرُه ويُقَال : إِنَّك لَغَضِيضُ الطَّرْفِ نَقيُّ الظَّرْفِ يُرَادُ بالظَّرْف وِعَاؤُه . يَقُول : لَسْتَ بخَائنٍ . وفي حَديث أُمِّ سَلَمةَ : حُمَادَيَاتُ النِّسَاءِ غَضُّ الأَطْرَافِ " في قَوْل القُتَيْبِيّ وذلكَ إِنَّمَا يَكُونُ منَ الحَيَاءِ والخَفَرِ وقد سَبَق ذِكْرُهُ في " خ ف ر " . الغَضِيضُ : " النَّاقِصُ الذَّلِيلُ " بَيِّنُ الغَضَاضَةِ " ج أَغِضَّةٌ " وأَغِضّاءُ وهو من غَضَّهُ يَغُضُّه غَضّاً إِذا نَقَصَهُ فهو غَاضُّ وذاكَ غَضِيضٌ . ولا أَغُضُّكَ دِرْهَماً أَي لا أَنْقُصُكَ وإِذا ثَبَتَ النَّقْصُ لَحِقَهُ الذُّلُّ فهذَا قَوْلُ المُصَنِّف : النّاقِص الذَّلِيل . " والغَضُّ : الحَدِيثُ النِّتَاجِ من أَوْلادِ البَقَرِ ج " الغِضَاضُ " كجِبَالٍ " . قال أَبو حَيَّةَ النُّميْرِيّ :

خَبَأْنَ بها الغُنَّ الغِضَاضَ فأَصْبَحَتْ ... لَهُنَّ مَرَاداً والسَّخَالُ مَخَابِئَا " وغَضضْت كمَنَعْتَ وسَمِعْتَ " هكَذَا نَقَلَهُ الجَوْهَريّ وقولُهُ : كمَنَعْتَ فيه نَظَرٌ لانْتفَاءِ الشَّرْطِ فيه إِلاَّ أَنْ يَكُونَ من بابِ تَدَاخُلِ اللُّغَاتِ وقد تَقَدَّمَ الكَلاَمُ عَلَيْه مِرَاراً " غَضَاضَةً " بالفَتْحِ " وغُضُوضَةً " بالضَّمِّ نَقَلَهُمَا الجَوْهَريُّ " فأَنْتَ غَضٌّ " بَيِّنُ الغَضَاضَةِ والغُضُوضَةِ " أَي نَاضِرٌ " . قال ابنُ بَرّيّ : أَنْكَرَ عَليُّ بنُ حَمْزَة غَضَاضَةً وقال : غَضٌّ بَيِّنُ الغُضَوضَةِ لا غَيْرُ . قالَ : وإِنَّمَا يُقَالُ ذلك فيما يُغْتَضُّ منه ويُؤْنَفُ والفِعْلُ منهُ غَضَّ واغْتَضَّ أَي وَضَعَ ونَقَصَ . قال ابنُ بَرّيّ : وقد قَالُوا بَضٌّ بَيِّنُ البَضَاضَةِ والبُضُوضَةِ فهذا يُؤَيِّدُ قَوْلَ الجَوْهَريّ في الغَضَاضَة . وفي التَّهْذيب : واختُلِفَ في فَعَلْتَ مِنْ غَضَّ فقَال بَعْضُهُمْ : غَضِضْتَ تَغَضُّ وقال بَعْضُهم : غَضَضْتَ تَغَضُّ . " والغُضَاضُ بالفَتْح والضَّمِّ " الأَخيرُ عن ابْن دُرَيْدٍ : " العِرْنِينُ وَمَا وَالاَهُ من الوَجْهِ " كما في الجَمْهَرَة . " أَو ما بَيْنَ العِرْنِينِ وقُصَاصِ الشَّعرِ " وهو مَوْضِعُ الجَبْهَةِ . ذَكَرَه ابنُ دُرَيْدٍ في الثُّنَائِيّ المُلْحَق بالرُّباعِيّ : الغَضْغَاض . " أَو مُقَدَّمُ الرَّأْسِ وما يَليهِ من الوَجْهِ " وهذَا يُذْكَرُ عن أَبي مَالكٍ . " أَو الرَّوْثَةُ نَفْسُها . أَو ما بَيْنَ أَسْفَلِهَا إِلَى أَعْلاَهَا " قالَ :
" لَمَّا رَأَيْتُ العَبْدَ مُشْرَحِفَّا
" للشَّرِّ لا يُعْطِي الرِّجَالَ النَّصْفَا
" أَعْدَمْتُه غُضَاضَهُ والكَفَّا ورَواهُ يَعْقُوبُ في الأَلْفَاظِ : غُضَاضَهُ بالغَيْن المُهْمَلَة وقد ذُكِرَ في مَوْضعه . الغَضَاضُ " كسَحَابٍ : مَاءٌ على يَوْمٍ من الأَخَادِيدِ " كما في العُبَاب " والغَضَاضَةُ : الذِّلَّةُ والمَنْقَصَةُ " . يُقَالُ : لَيْسَ عَلَيْك في هذا الأَمْرِ غَضَاضَةٌ أَيْ ذِلَّةٌ ومَنْقَصَةٌ وانكِسَارٌ وأَنْشَدَ اللَّيْثُ :
وأَحْمَقُ عِرِّيضٌ عليه غَضَاضَةٌ ... تَمَرَّسَ بِي مِن حَيْنهِ وأَنَا الرَّقِمْ " كالغُضَّة بالضَّمِّ " وهذه عن ابْن عَبّادٍ " والغَضِيضَةِ والمَغْضَّةِ " قال ابنُ الأَعْرَابيّ : ما أَردْتُ بذلك غَضِيضَةَ فُلاَنٍ ولا مَغَضَّتَه كقولك نَقِيصَتَهُ ومَنْقَصَتَهُ . ويُقَال : ما غَضَضْتُكَ شَيْئاً أَي ما نَقَصْتُك شَيْئاً . " وغَضَّضَ تَغْضِيضاً : أَكَلَ الغَضَّ " أَي الطَّلْعَ . " أَو " غَضَّضَ : " صَارَ غَضّاً مُتَنَعِّماً " كما في العُبَاب . " أَوْ " غَضَّضَ : " أَصابَتْهُ غَضَاضَةٌ " أَي انْكِسَارٌ ومَذَلَّةٌ أَو نَعْمَةٌ كما في التَّكْمِلَة . " وغَضْغَضَهُ " غَضْغَضَةً : " نَقَصَهُ كغَضَّهُ " يَغُضُّه غَضّاً " فَتَغَضْغَضَ " : نَقَصَ . وفي الصّحاح : تَغَضْغَضَ الماءُ : نَقَصَ وغَضْغَضْتُه أَنا . ولَمَّا مَاتَ عَبْدُ الرَّحْمنِ بنُ عَوْفٍ قال عَمْرُو بنُ العاصِ : هَنِيئاً لَكَ يا ابْنَ عَوْفٍ خَرَجْتَ من الدُّنْيَا ببِطْنَتِكَ ولم تَتَغَضْغَضْ منها بشَيْءٍ " قال أَبو عُبَيْدٍ : أَي مَاتَ وَافِرَ الدِّينِ لم يَنْقُصْ منه شَيْءٌ . وقالَ الأَزْهَريّ : أَي لَمْ يَتَلَبَّسْ بشَيْءٍ من وِلايَةٍ ولا عَمَلٍ يَنْقُصُ أُجُورَهُ الَّتي وَجَبَتْ لَهُ . وقال أَبو عُبَيْدٍ في باب مَوْتِ البَخِيل ومَالُه وَافِرٌ لَمْ يُعْطِ مِنْه شَيْئاً : من أَمْثَالهم في هذَا : مَاتَ فُلانٌ ببِطْنَتِهِ لم يَتَغَضْغَضْ منْهَا شَيْءٌ زَادَ غَيْرُه : كما يُقَال : مَاتَ وهُوَ عَرِيضُ البِطَانِ أَيْ سَمِينٌ من كَثْرَةِ المالِ كما نَقَلَهُ الجَوْهَريّ . " والغَضْغَضَةُ : الغَيْضُ " قاله اللَّيْثُ . يُقَال : بَحْرٌ لا يُغَضْغَضُ ولا يُغَضْغِضُ أَي لا يَغِيضُ . أَو لا يُنْزَحُ ووَقَعَ في التَّكْمِلَة : الغَيْظُ بالظَّاءِ وهو تَصْحيفٌ مُنْكَرٌ . وأَنْشَدَ الجَوْهَريُّ للأَحْوَص :
سَأَطْلُبُ بالشّامِ الوَليدَ فإِنَّهُ ... هُوَ البَحْرُ ذُو التَّيَّارِ لا يَتَغَضْغَضُ وأَنْشَدَ اللَّيْثُ :
وجَاشَ بتَيَّارٍ يُدَافِعُ مُزْبِداً ... أَوَاذِيَّ من بَحْرٍ لَهُ لا يُغَضْغِضُ " وغُضَّا بالضَّمِّ والشَّدِّ " أَي كالأَمْرِ للاثْنَيْنِ بالغَضّ : " ماءٌ لبَني عامِرِ بْنِ رَبيعَةَ ما خَلا بَنِي البَكّاءِ " نقله الصّاغَانيّ
وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : شَيْءٌ باضٌّ غاضٌّ كبَضٍّ غَضٍّ أَي طَرِيٌّ نَاضِرٌ لَمْ يَتَغَيَّرْ . وامْرَأَةٌ غَضَّةٌ وغَضِيضَةٌ . وقال اللِّحْيَانيّ : الغَضَّةُ منَ النِّسَاءِ : الرّقيقَةُ الجِلْدِ الظّاهِرَةُ الدَّمِ وقد غَضَّتْ تَغِضُّ وتَغَضّ غَضَاضَةً وغُضُوضَةً وهو مَجَازٌ كما في الأَسَاس . ونَبْتٌ غَضٌّ : نَاعِمٌ وظِلٌّ غَضٌّ . قال :
" فصَبَّحَتْ والظِّلُّ غَضٌّ ما زَحَلْ أَي لم تُدْرِكْهُ الشَّمْسُ فهو غَضٌّ كما أَن النَّبْتَ إِذَا لم تُدْرِكْهُ الشَّمْسُ كانَ كَذلك وكُلُّ ناضِرٍ غَضٌّ نَحْو الشّابّ وغَيْره . واغْتَضَّ منه مثْلُ غَضَّ . والغَضَاضَةُ : الفُتُورُ في الطَّرْفِ . يُقَال : غَضَّ وأَغْضَى إِذا دَانَى بَيْن جَفْنَيْه . والغَضِيضُ الطَّرْفِ : المُسْتَرْخِي الأَجْفَانِ . والغُضُوضَةُ : التَّنْغُّمّ عن ابنِ الأَعْرَابيّ . ويُقال للأَمِينِ : إِنَّكَ لَغَضِيضُ الطَّرْفِ نَقِيُّ الظَّرْفِ . ويُقَالُ : غُضَّ منْ لِجَامِ فَرَسِكَ أَي صَوَّبْهُ وانْقُصْ من غَرْبهِ وحِدَّتِهِ . وقال اللَّيْثُ : الغَضُّ : وَزْعُ العَذْلِ وأَنْشَدَ :
" غُضَّ المَلامَةَ إِنّي عَنْكَ مَشْغُولُ وغَضْغَضَ المَاءُ والشَّيْءُ بنَفْسِه : نَقَصَ فهو لاَزِمٌ مُتَعَدٍّ . ومَطَرٌ لا يُغَضْغِضُ أَيْ لا يَنْقَطِعُ . والغَضْغَضَة : أَنْ يَتَكَلَّمَ الرَّجُلُ فلا يُبِينُ . ويُقَال للرَّاكِبِ إِذا سَأَلْتَهُ أَنْ يُعَرِّجَ عَلَيْكَ قَليلاً : غُضَّ ساعَةً وكَذلك اغْضُضْ أَي احْبِسْ لي مَطِيَّتَكَ وقِفْ عَلَيَّ . كما في الأَسَاس . وأَنشد الصّاغَانيّ للنّابغَةِ الجَعْدِيّ :
خَلِيلَيَّ غُضَّا سَاعَةً وتَهَجَّرَا ... ولُومَا علي مَا أَحْدَثَ الدَّهْرُ أَوْ ذَرَا أَي غُضَّا من سَيْرِكُمَا وعَرِّجَا قليلاً ثمّ روحَا مُتَهَجِّرَيْنِ . وانْغِضَاضُ الطَّرْفِ : انْغِماضُه وقد ذَكَرَهُ المُصَنِّف اسْتطْراداً في " غ م ض " وأَحالَ على هذه المَادَّة . والغَضْغَضَةُ : غَلَيَانُ القِدْرِ نَقَلَه ابنُ القَطّاع . ومُحَمَّدُ بنُ يُوسُفَ بنِ الصباح الغَضِيضِيّ كان يَتَوَلَّى حَمْدُونَةَ ابنَةَ غَضِيض أُمَّ وَلَدِ هارُونَ الرَّشِيدِ وحَدَّثَ عن رُشْدٍ بنِ سَعْدٍ وعَنْه ابنُ أَبي الدُّنِيَا

_Türkçe çeviri henüz yok_
