# غضض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B6%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: غضض

غض طرفه  يغض  غضاضا، بالكسر، وغضا وغضاضا وغضاضة، بفتحهن  ، فه مغضوض وغضيض: كفه و  خفضه  ، وكسره. وقيل: هو إذا دانى بين جفونه ونظر. وفي الحديث:  إذا فرح غض طرفه  أي كسره وأطرق، ولم يفتح عينيه ليكون أبعد من الأشر والمرح، وكذا غض من صوته. وكل شيء كففته فقد غضضته. كما في الصحاح. وأهل نجد يقولون في الأمر منه: غض طرفك. وأهل الحجاز يقولون: اغضض. وفي التنزيل:  واغضض من صوتك  أي اخفض الصوت. وقال جرير:
  فغض الطرف إنك من نمير                      فلا كعبا بلغت ولا كلابـا معناه غض الطرف ذلا ومهانة. يقال: غض طرفه:  احتمل المكروه  . نقله الجوهري، وقال: أنشدنا أبو الغوث:
  وما كان غض الطرف منا سجية                      ولكننا في مـذحـج غـربـان قلت: البيت لطهمان بن عمرو ابن سلمة. غض  منه  يغض، بالضم، غضا:  نقص  ، وقصر به،  ووضع من قدره  ، وعبارة الصحاح: وضع ونقص من قدره. وقوله تعالى  واغضض من صوتك  أي انقص من جهارته. وقوله تعالى  قل للمؤمنين يغضوا من أبصارهم  أي يحبسوا من نظرهم. قال الصاغاني: وذهب بعض النحويين إلى أن  من  زائدة، وأن المعنى يغضوا أبصارهم، فخالف ظاهر القرآن، وادعى فيه الصلة، وتكلف ما هو غنى عنه. ومعنى الكلام ظاهر، أي ينقصوا من نظرهم عما حرم عليهم، فقد أطلق الله لهم ما سوى ذلك. روى ابن الفرج عن بعضهم: غض  الغصن  وغضفه، إذا  كسره فلم ينعم كسره  ، كما في اللسان.  والغضيض: الطري  من كل شيء. الغضيض:  الطلع الناعم  حين يبدو، وقيل هو الثمر أول ما يطلع،  كالغض، فيهما  . يقال: شيء غض وغضيض، أي طري. ومنه الحديث:  من سره أن يقرأ القرآن غضا كما أنزل فليقرأ قراءة ابن أم عبد  . وقال الأصمعي: إذا بدا الطلع فهو الغضيض، فإذا اخضر قيل: خضب النخل، ثم هو البلح. وقال ابن الأعرابي: يقال للطلع الغيض والغضيض والإغريض. الغضيض  من الطرف: الفاتر، كالمغضوض، فعيل بمعنى مفعول، ومنه قصيد كعب:
  وما سعاد غداة البـين إذ رحـلـوا                      إلا أغن غضيض الطرف مكحول وفي الصحاح: ظبي غضيض الطرف، أي فاتره، ويقال: إنك لغضيض الطرف نقي الظرف، يراد بالظرف وعاؤه. يقول: لست بخائن. وفي حديث أم سلمة: حماديات النساء غض الأطراف  في قول القتيبي، وذلك إنما يكون من الحياء والخفر، وقد سبق ذكره في  خ ف ر  . الغضيض:  الناقص الذليل  ، بين الغضاضة،  ج أغضة  وأغضاء، وهو من غضه يغضه غضا، إذا نقصه، فهو غاض، وذاك غضيض. ولا أغضك درهما، أي لا أنقصك وإذا ثبت النقص لحقه الذل، فهذا قول المصنف: الناقص الذليل.  والغض: الحديث النتاج من أولاد البقر، ج  الغضاض،  كجبال  . قال أبو حية النميري:

  خبأن بها الغن الغضاض فأصبحت                      لهن مرادا والسخال مـخـابـئا  وغضضت، كمنعت وسمعت  ، هكذا نقله الجوهري، وقوله: كمنعت، فيه نظر لانتفاء الشرط فيه، إلا أن يكون من باب تداخل اللغات، وقد تقدم الكلام عليه مرارا،  غضاضة  ، بالفتح،  وغضوضة  ، بالضم، نقلهما الجوهري،  فأنت غض  بين الغضاضة والغضوضة،  أي ناضر  . قال ابن بري: أنكر علي بن حمزة غضاضة، وقال: غض بين الغضوضة، لا غير. قال: وإنما يقال ذلك فيما يغتض منه ويؤنف، والفعل منه غض واغتض، أي وضع ونقص. قال ابن بري: وقد قالوا بض بين البضاضة والبضوضة، فهذا يؤيد قول الجوهري في الغضاضة. وفي التهذيب: واختلف في فعلت من غض، فقال بعضهم: غضضت تغض، وقال بعضهم: غضضت تغض.  والغضاض، بالفتح والضم  ، الأخير عن ابن دريد:  العرنين وما والاه من الوجه  ، كما في الجمهرة.  أو ما بين العرنين وقصاص الشعر  ، وهو موضع الجبهة. ذكره ابن دريد في الثنائي الملحق بالرباعي: الغضغاض.  أو مقدم الرأس وما يليه من الوجه  ، وهذا يذكر عن أبي مالك.  أو الروثة نفسها. أو ما بين أسفلها إلى أعلاها  ، قال:
  لما رأيت العبد مشرحفا
  للشر لا يعطي الرجال النصفا
  أعدمته غضاضه والكفا ورواه يعقوب في الألفاظ: غضاضه، بالغين المهملة، وقد ذكر في موضعه. الغضاض،  كسحاب: ماء على يوم من الأخاديد  ، كما في العباب  والغضاضة: الذلة والمنقصة  . يقال: ليس عليك في هذا الأمر غضاضة، أي ذلة ومنقصة وانكسار، وأنشد الليث:
  وأحمق عريض عليه غضاضة                      تمرس بي من حينه وأنا الرقم  كالغضة، بالضم  ، وهذه عن ابن عباد،  والغضيضة والمغضة  قال ابن الأعرابي: ما أردت بذلك غضيضة فلان ولا مغضته كقولك نقيصته ومنقصته. ويقال: ما غضضتك شيئا، أي ما نقصتك شيئا.  وغضض تغضيضا: أكل الغض  ، أي الطلع.  أو  غضض:  صار غضا متنعما  ، كما في العباب.  أو  غضض:  أصابته غضاضة  ، أي انكسار ومذلة، أو نعمة، كما في التكملة.  وغضغضه  غضغضة:  نقصه كغضه  يغضه غضا  فتغضغض  : نقص. وفي الصحاح: تغضغض الماء: نقص، وغضغضته أنا. ولما مات عبد الرحمن بن عوف قال عمرو بن العاص: هنيئا لك يا ابن عوف، خرجت من الدنيا ببطنتك ولم تتغضغض منها بشيء  قال أبو عبيد: أي مات وافر الدين لم ينقص منه شيء. وقال الأزهري: أي لم يتلبس بشيء من ولاية ولا عمل ينقص أجوره التي وجبت له. وقال أبو عبيد، في باب موت البخيل وماله وافر لم يعط منه شيئا: من أمثالهم في هذا: مات فلان ببطنته، لم يتغضغض منها شيء، زاد غيره: كما يقال: مات وهو عريض البطان، أي سمين من كثرة المال، كما نقله الجوهري.  والغضغضة: الغيض  ، قاله الليث. يقال: بحر لا يغضغض ولا يغضغض، أي لا يغيض. أو لا ينزح، ووقع في التكملة: الغيظ بالظاء، وهو تصحيف منكر. وأنشد الجوهري للأحوص:
  سأطلب بالشام الـولـيد فـإنـه                      هو البحر ذو التيار لا يتغضغض وأنشد الليث:

  وجاش بتـيار يدافـع مـزبـدا                      أواذي من بحر له لا يغضغض  وغضا، بالضم والشد،  ، أي كالأمر للاثنين بالغض:  ماء لبني عامر بن ربيعة ما خلا بني البكاء  ، نقله الصاغاني.
 ومما يستدرك عليه: شيء باض غاض، كبض غض، أي طري ناضر لم يتغير. وامرأة غضة وغضيضة. وقال اللحياني: الغضة من النساء: الرقيقة الجلد، الظاهرة الدم، وقد غضت تغض وتغض غضاضة، وغضوضة، وهو مجاز، كما في الأساس. ونبت غض: ناعم، وظل غض. قال:
  فصبحت والظل غض ما زحل أي لم تدركه الشمس، فهو غض، كما أن النبت إذا لم تدركه الشمس كان كذلك، وكل ناضر غض نحو الشاب وغيره. واغتض منه، مثل غض. والغضاضة: الفتور في الطرف. يقال: غض وأغضى، إذا دانى بين جفنيه. والغضيض الطرف: المسترخي الأجفان. والغضوضة: التنغم، عن ابن الأعرابي. ويقال للأمين: إنك لغضيض الطرف نقي الظرف. ويقال: غض من لجام فرسك، أي صوبه وانقص من غربه وحدته. وقال الليث: الغض: وزع العذل وأنشد:
  غض الملامة إني عنك مشغول وغضغض الماء والشيء بنفسه: نقص، فهو لازم متعد. ومطر لا يغضغض، أي لا ينقطع. والغضغضة: أن يتكلم الرجل فلا يبين. ويقال للراكب إذا سألته أن يعرج عليك قليلا: غض ساعة، وكذلك اغضض، أي احبس لي مطيتك وقف علي. كما في الأساس. وأنشد الصاغاني للنابغة الجعدي:
  خليلي غضا سـاعة وتـهـجـرا                      ولوما علي ما أحدث الدهر أو ذرا أي غضا من سيركما وعرجا قليلا ثم روحا متهجرين. وانغضاض الطرف: انغماضه، وقد ذكره المصنف استطرادا في  غ م ض  وأحال على هذه المادة. والغضغضة: غليان القدر، نقله ابن القطاع. ومحمد بن يوسف بن الصباح الغضيضي، كان يتولى حمدونة ابنة غضيض أم ولد هارون الرشيد، وحدث عن رشد بن سعد، وعنه ابن أبي الدنيا.

### Türkçe

**غض طرفه**: **يغض** **غضاضا** (kesre ile), ve **غضا** ve **غضاضا** ve **غضاضة** (bunların fethasıyla); o hâlde o **مغضوض** ve **غضيض**tir: onu tutması ve alçaltması ve kırmasıdır. Ve denildi ki: O, göz kapaklarını birbirine yaklaştırıp baktığı zamandır. Hadiste: “Sevindiği zaman **غض طرفه**” yani onu kırdı ve başını eğdi; ve gözlerini açmadı ki şer ve neşeden daha uzak olsun; aynı şekilde sesinden de **غض** etti. Her şey ki onu tuttun, muhakkak onu **غضضته** etmişsindir. **الصحاح**’ta olduğu gibi. Necd ehli, ondan emir kipinde: **غض طرفك** der. Hicaz ehli: **اغضض** der. Tenzilde: **واغضض من صوتك** yani sesi alçalt. Cerîr dedi ki:

  “Öyleyse bakışı indir; çünkü sen **نمير**’densin,
  ne **كعبا**’ya ulaştın ne de **كلابـا**’ya.”

Manası: zillet ve aşağılanma ile bakışı indir. Denilir: **غض طرفه**: hoş olmayanı taşıdı. Bunu Cevherî nakletti ve dedi ki: Ebû’l-Ğavs bize inşad etti:

  “Bizden bakışı indirmek bir tabiat değildi,
  fakat biz **مـذحـج** içinde kargalarız.”

Dedim: Beyit, Seleme oğlu Amr oğlu Tuhmân’ındır. **غض منه**: **يغض** (zamme ile), **غضا**: eksiltti; onu kısa bıraktı; onun kadrinden indirdi. **الصحاح**’ın ibaresi: kadrinden indirdi ve eksiltti. Ve Yüce Allah’ın sözü: **واغضض من صوتك** yani onun yüksekliğinden eksilt. Ve Yüce Allah’ın sözü: **قل للمؤمنين يغضوا من أبصارهم** yani bakışlarından tutsunlar. Sâğânî dedi ki: Nahivcilerden bazıları, **من**’in زائد olduğuna ve mananın “bakışlarını indirsinler” olduğuna gitti; böylece Kur’an’ın zahirine muhalefet etti, onda صلة iddia etti ve kendisine ihtiyaç olmayanı tekellüf etti. Sözün manası zahirdir: yani kendilerine haram kılınandan bakışlarını eksiltsinler; çünkü Allah onlara bunun dışındakini serbest bırakmıştır. İbnü’l-Ferec, bazılarından rivayet etti: **غض الغصن** ve **غضفه**: onu kırdığı zaman, kırmasını yumuşatmadı (yani nazikçe kırmadı); **اللسان**’da olduğu gibi.

**الغضيض**: her şeyden taze olan. **الغضيض**: göründüğü zaman yumuşak **الطلع**; ve denildi ki: ilk çıktığı zaman meyvedir; ikisi de onda, **الغض** gibidir. Denilir: şey **غض** ve **غضيض**; yani taze. Ondan hadistir: “Kim Kur’an’ı indirildiği gibi taze (**غضا**) okumaktan sevinç duyar ise, İbn Ümm Abd’in kıraatiyle okusun.” Asmaî dedi ki: **الطلع** göründüğü zaman o **الغضيض**tir; yeşerdiği zaman “hurma ağacı boyandı” denilir; sonra o **البلح**tır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الطلع**a **الغيض** ve **الغضيض** ve **الإغريض** denilir.

**الغضيض من الطرف**: gevşek olan; **المغضوض** gibi; **فعيل** mânâca **مفعول** demektir. Ondan Ka‘b’ın kasidesi:

  “Ve Su‘âd ayrılık sabahı, göçtükleri vakit,
  ancak sürmeli, bakışı gevşek, ince endamlıdır.”

**الصحاح**’ta: **ظبي غضيض الطرف**: yani gevşeğidir. Ve denilir: “Şüphesiz sen **لغضيض الطرف نقي الظرف**sın”; **الظرف** ile onun kabı kastedilir. Diyor ki: hain değilsin. Ümmü Seleme hadîsinde: “Kadınların **حماديات**ı **غض الأطراف**tır” Kuteybî’nin sözünde; bu ancak hayâ ve çekingenlikten olur; onun zikri daha önce **خ ف ر** maddesinde geçti.

**الغضيض**: eksik, zelil olan; **الغضاضة** arasında; çoğulu **أغضة** ve **أغضاء**. Bu, **غضه يغضه غضا**’dandır: onu eksilttiği zaman; o hâlde o **غاض**tır ve şu **غضيض**tir. “Sana bir dirhem **لا أغضك**” yani seni eksiltmem. Eksiklik sabit olunca ona zillet ilişir; işte musannifin sözü: “eksik zelil”.

**الغض**: sığır yavrularından yeni doğmuş olan; çoğulu **الغضاض**; **جبال** gibi. Ebû Hayye en-Nümeyrî dedi ki:

  “Orada yeni doğmuş sığır yavrularını sakladılar; sabahladığında
  onlar için gidilen yer oldu; ve oğlaklar saklanaklar (oldu).”

**غضضت**: **منعت** ve **سمعت** gibi; Cevherî böyle nakletti. Onun “**كمنعت**” sözüne gelince: onda nazar vardır; çünkü onda şartın yokluğundan dolayı; ancak dillerin iç içe girmesi باب’ından olursa; onun hakkında söz daha önce defalarca geçti. **غضاضة** (fetha ile) ve **غضوضة** (zamme ile): ikisini de Cevherî nakletti. “Sen **غض**sın, **الغضاضة** ile **الغضوضة** arasında”; yani parlak/diridir. İbn Berrî dedi ki: Ali b. Hamza **غضاضة**yı inkâr etti ve dedi ki: “**غض** ancak **الغضوضة** arasındadır, başka değil.” Dedi ki: Bu ancak kendisinden iğrenilen ve kendisinden utanılan şeyde söylenir. Fiil ondan: **غض** ve **اغتض**; yani koydu (indirdi) ve eksiltti. İbn Berrî dedi ki: “**بض** da **البضاضة** ile **البضوضة** arasındadır” demişlerdir; bu, Cevherî’nin **الغضاضة** hakkındaki sözünü destekler. **التهذيب**’te: **غض**’dan **فعلت** hakkında ihtilaf edildi; bazısı “**غضضت تغض**” dedi, bazısı “**غضضت تغض**” dedi.

**الغضاض** (fetha ve zamme ile; sonuncusu İbn Düreyd’den): yüzün **العرنين**i ve ona bitişik olan kısmı; **الجمهرة**’de olduğu gibi. Veya **العرنين** ile saçın kesim hattı (**قصاص الشعر**) arasındaki; o, alın yeridir. Bunu İbn Düreyd, dörtlüye eklenmiş ikilide zikretti: **الغضغاض**. Veya başın önü ve ona bitişik yüz kısmı; bu, Ebû Mâlik’ten zikredilir. Veya bizzat **الروثة**. Veya onun altından üstüne kadar olan arası. Dedi ki:

  “Köleyi çok kibirli gördüğümde,
  şerre (yönelik) olarak, erkeklere yarımı vermiyor,
  onun **غضاض**ını ve avucu (eli)ni yok ettim.”

Yakub bunu **الألفاظ**’ta “**غضاضه**” diye, noktasız ğayn ile rivayet etti; o, yerinde zikredilmiştir. **الغضاض**: **سحاب** gibi: hendeklerden bir gün (mesafelik) üzerindeki su; **العباب**’da olduğu gibi.

**الغضاضة**: zillet ve eksiklik. Denilir: “Bu işte senin üzerinde **غضاضة** yoktur”; yani zillet ve eksiklik ve kırılma yoktur. Leys inşad etti:

  “Geniş (omuzlu) bir ahmak; üzerinde **غضاضة** var;
  ilk anından beri bana karşı kurnazlaştı; ben ise kaya (gibiyim).”

**الغضة** gibi (zamme ile); bu, İbn Abbâd’dandır. **الغضيضة** ve **المغضة**: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Bununla falanın **غضيضة**sını ve **مغضته**sini kastetmedim”; senin “onun **نقيصته**si ve **منقصته**si” demen gibi. Ve denilir: “Sana bir şey **ما غضضتك** etmedim”; yani seni bir şey eksiltmedim.

**غضض تغضيضا**: **الغض**ı yedi; yani **الطلع**ı. Veya **غضض**: taze, nimet içinde oldu; **العباب**’da olduğu gibi. Veya **غضض**: ona **غضاضة** isabet etti; yani kırılma ve zillet; yahut nimet; **التكملة**’de olduğu gibi.

**غضغضه غضغضة**: onu eksiltti; **غضه يغضه غضا** gibi; böylece **تغضغض**: eksildi. **الصحاح**’ta: “Su **تغضغض** etti”: eksildi; ve ben onu **غضغضته**. Abdurrahman b. Avf ölünce Amr b. Âs dedi ki: “Ey İbn Avf, sana mübarek olsun; dünyadan karnınla çıktın ve ondan hiçbir şeyle **تتغضغض** etmedin.” Ebû Ubeyd dedi ki: yani borcu bol (tam) olarak öldü; ondan hiçbir şey eksilmedi. Ezherî dedi ki: yani kendisine vacip olan ecirlerini eksiltecek bir vilayet veya işle hiçbir şeye bulaşmadı. Ebû Ubeyd, cimrinin ölümü ve malının bol olup ondan hiçbir şey vermemesi babında: Bu hususta onların darb-ı mesellerinden: “Falan karnıyla öldü; ondan hiçbir şey **تتغضغض** etmedi.” Başkası artırdı: “Şöyle denildiği gibi: geniş karınlı olarak öldü”; yani mal çokluğundan semiz; Cevherî’nin naklettiği gibi.

**الغضغضة**: **الغيض**; Leys söyledi. Denilir: “Bir deniz ki ne **يغضغض** eder ne **يغضغض**”; yani ne çekilir (azalır). **التكملة**’de **الغيظ** (ظ ile) vaki oldu; o, çirkin bir tashiftir. Cevherî, Ahvas’tan inşad etti:

  “Şam’da Velîd’i arayacağım; çünkü o,
  akıntılı denizdir; **لا يتغضغض**.”

Leys inşad etti:

  “Köpüğü iten bir akıntıyla kaynadı;
  onun bir denizinden (gelen) kıyılar; o **لا يغضغض**.”

**غضا** (zamme ve şedde ile): yani iki kişiye emir gibi **بالغض**: Benî Âmir b. Rebîa’ya ait bir su; Benî’l-Bekâ hariç; Sâğânî nakletti.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: “Şey **باض غاض**” ( **بض غض** gibi): yani taze, parlak; değişmemiş. Ve kadın **غضة** ve **غضيضة**. Lihyânî dedi ki: Kadınlardan **الغضة**: derisi ince, kanı görünen (kadın)dır; ve o **غضت**: **تغض** ve **تغض**; **غضاضة** ve **غضوضة** (ile); bu mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve bitki **غض**: yumuşak; ve gölge **غض**. Dedi ki:

  “Sabahladım; gölge **غض**; kaymadı”

Yani güneş ona erişmedi; o hâlde o **غض**dır; nitekim bitki güneş ona erişmediği zaman öyle olur. Ve her parlak olan **غض**dır; genç ve başkası gibi. Ve ondan **اغتض** etti: **غض** gibi.

**الغضاضة**: bakışta gevşeklik. Denilir: **غض** ve **أغضى**: iki göz kapağını birbirine yaklaştırdığı zaman. **الغضيض الطرف**: göz kapakları sarkık olan. **الغضوضة**: nağmeli konuşma; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve emin kimseye denilir: “Şüphesiz sen **لغضيض الطرف نقي الظرف**sın.”

Ve denilir: “Atının geminden **غض** et”; yani onu aşağı indir ve onun sertliğinden ve keskinliğinden eksilt. Leys dedi ki: **الغض**: azarlamayı geri çevirme. Ve inşad etti:

  “Azarlamayı **غض** et; şüphesiz ben senden meşgulüm.”

Ve su ve şey, kendi kendine **غضغض** etti: eksildi; o, لازم ve متعدّidir. Ve “yağmur **لا يغضغض**”: yani kesilmez.

**الغضغضة**: adamın konuşup da açıklamamasıdır. Ve biniciye, ona biraz sana uğramasını sorduğun zaman: “**غض ساعة**” denilir; aynı şekilde **اغضض**; yani binek hayvanını benim için tut ve yanımda dur; **الأساس**’ta olduğu gibi. Sâğânî, Nâbiğa el-Ca‘dî’den inşad etti:

  “Ey iki dostum, bir saat **غضا** edin ve öğle sıcağına doğru gidin;
  zamanın ne yenilik çıkardığına ve ne de tozuna karşı bana kınama yoktur.”

Yani yürüyüşünüzden **غضا** edin ve biraz sapın; sonra öğle sıcağına doğru gidin.

**انغضاض الطرف**: onun kapanmasıdır; musannif onu **غ م ض** maddesinde istitrâden zikretti ve bu maddeye havale etti.

**الغضغضة**: tencerenin kaynaması; İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve Muhammed b. Yusuf b. es-Sabâh el-**الغضيضي**: Hârûn er-Reşîd’in ümmü veled’i **غضيض** kızı Hamdûne’nin işini üstlenirdi; Rüşd b. Sa‘d’dan hadis rivayet etti; ondan da İbn Ebî’d-Dünyâ (rivayet etti).
