# غضي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D8%B6%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: غضي

: ( ي ( *!الغَضَاةُ : شجرةٌ م ) مَعْروفَةٌ ؛ ( ج : *!الغَضَى ) .
( قالَ ثَعْلبٌ : يُكْتَبُ بالألِفِ .
قالَ ابنُ سِيدَه : ولا أَدْرِي لِمَ ذلكَ .
وقالَ أَبُو حنيفَةَ : وقد تكونُ الغَضاةُ جَمْعاً ؛ وأَنْشَدَ :
لَنا الجَبَلانِ من أَزمانِ عادٍ ومُجْتَمَعُ الآلاءَةِ *!والغَضاةِ *!والغَضَى : من نَباتِ الرَّمْل له هَدَب كالأَرْطَى ، ( ومنه ذِئْبُ *!غَضىً ) ، هكذا هو في نسخِ الصِّحاح ، وعنْدَنا في النسخِ بالياءِ ، وجد بخطِّ أَبي زكريا ذِئْبُ الغَضَى .
وأَخْبَثُ الذِّئابِ ذِئبُ الغَضَى لأنَّه لا يُباشِرُ الناسَ إلاَّ إذا أَرَادَ أَن يُغيرَ ، يَعْنُونَ *!بالغَضَى هنا الخَمَر ، وقيلَ : الشَّجَر .
( وأرضٌ *!غَضْياءُ ) ، بالمدِّ : أَي ( كثيرَتُهُ ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي .
( وبَعيرٌ *!غاضٍ : يَأْكُلُهُ .
( وإِبِلٌ *!غَاضِيَةٌ *!وغَواضٍ ) ، كما في الصِّحاحِ والتَّهذيبِ .
( وبَعيرٌ *!غَضٍ ) ، مَنْقوصٌ : ( اشْتَكَى بَطْنَهُ مِن أَكْلِها ) ، كذا في النسخِ والصَّوابُ مِن أَكْلِه ، وفي المُحْكم : يَشْتكِي عنه .
( وإِبِلٌ *!غَضِيَةٌ *!وغَضَايا ) ، مِثَالُ رَمِثَهٍ ورَمَاثا ؛ كما في الصِّحاح ؛ ( وقد *!غَضِيَتْ *!غَضًى ) ؛ ) كذا في المُحْكم .
( *!والغَضْياءُ ) ، مَمْدُودٌ : ( مُجْتَمَعُها ) ، أَي *!الغَضَى ، ومَنْبِتُها ، أَنَّثَ الضَّمِير هنا نَظَراً إلى أَنَّ الغَضَى جَمْعٌ ، ( ويُقْصَرُ ) ، لم يَذْكُر ابنُ سِيدَه إلاّ المَدَّ .

( *!وغَضْيا ، كسَلْمَى ) ، مَعْرفةٌ مَقْصورٌ ؛ ( مِائةٌ من الإِبِلِ ) ، مِثْلُ هُنَيْدَةَ ، لاتَنْصَرِفانِ ؛ قالَهُ ابنُ الأَعْرابي .
وقالَ ابنُ السِّكِّيت : شُبِّهَتْ عِنْدِي بمَنابِتِ الغَضَى ؛ قالَ الشاعِرُ :
ومُسْتَبْدِلٍ مِن بَعْدِ *!غَضْيا صُرَيْمَة
فَأَحْرِ به من طُولِ فَقْرٍ وأَحْرِيَاقَالَ الأَزْهرِي : أَرادَ وأَحْرِيَنْ فجعَلَ النونَ ألفاً ساكِنَةً .
وقالَ أَبو عَمْرٍ و : *!الغَضْيَا مِائَةَ ، هكذا أَوْرَدَه بالألِفِ واللامِ .
( *!وغَضْيانُ : ع ) بينَ وادِي القُرَى والشَّامِ ؛ ظاهِرُ المصنِّفِ أَنَّه بالفَتْح ، وضَبَطَه ابنُ سِيدَه ونَصْر ، بالضمِّ ، وهو الصَّوابُ ؛ قال الشَّاعِرُ :
عَيْن *!بغَضْبانَ ثَجُوجَ العُنَيُبِ وقد تقدَّمَ في عنب .
( *!والغاضِيَةُ : المُظْلِمَةُ ) مِن اللَّيَالي .
( و ) *!الغاضِيَةُ : ( المُضِيئَةُ ) من النِّيرانِ ؛ ( ضِدٌّ ) ، هكذا هو في الصِّحاحِ ولا يظهُر ذلكَ عنْدَ التأَمّل .
وقالَ الأزْهرِي : لَيْلةٌ *!غاضِيَةٌ شَديدَةُ الظُّلْمَةِ .
( و ) الغاضِيَةُ : ( العَظِيمَةُ مِن النِّيرانِ ) .
( قالَ الأزْهرِي : أُخِذَتْ من نارِ الغَضَى ، وهو مِن أَجْودِ الوَقُودِ .
وفي المِصْباح : الغَضَى شَجَرٌ وخَشَبُه مِن أَصْلَبِ الخَشَبِ ، ولهذا يكونُ في فحمِه صَلابَةٌ ، وأَنْشَدَنا شيوخُنا في الاسْتِخدامِ :

فسقى الغضى والساكنيه وإن همشبوه بين جوانحي وضلوعيأَعادَ ضَمِيرَ شبوه إلى الغَضَى ، وأَرادَ به نارَهُ إذ هو مِن أَجْودِ الوَقُودِ .
( *!وتغَاضَى عنه ) : ) أَي ( تَغافَلَ ) مِثْلُ تَغابَى عنه ؛ نقلَهُ الأَزْهرِي .
( *!والغَضَى : أرضٌ لبَني كِلابِ ) كانتْ بها وَقْعَةٌ ؛ عن نَصْر .
( و ) ذُو الغَضَى : ( وادٍ بنَجْدٍ ) ؛ ) عن نَصْر .
( و ) الغَضَى : ( الغَيْضَةُ ) ، وقيلَ : الخَمَرُ ، وهو ما وَارَاكَ مِن الشَّجَرِ ؛ ومنه قولُهم : أَخْبَثُ من ذِئْبِ الغَضَى ، كما تقدَّمَ .
( وأَهْلُ الغَضَى : أَهْلُ نَجْدٍ ) لكَثْرَتِه هناكَ ؛ قالتْ أمُّ خالِدٍ الخَثْعَمِيَّة :
لَيْتَ سِماكِيًّا يَطِيرُ رَبابُه
يُقادُ إلى أَهْلِ الغَضَى بزِمامِوقالتْ أَيْضاً :
رأَيْتُ لهم سِيماءَ قَوْمٍ كَرِهْتُهُمْ
وأَهْلُ الغَضَى قومٌ عليَّ كِرام ( وذِئابُ الغَضَى : بَنُو كَعْبِ بنِ مالِكِ بنِ حَنْظَلَةَ ) شُبِّهُوا بتِلْكَ الذِّئابِ لخُبْثِهم .
( *!وأَغْضَى : أَدْنَى الجُفُونَ ) ؛ ) كما في الصِّحاح .
وفي المُحْكم : أَطْبَقَ جَفْنَيْه على حَدَقتِه .
وفي المِصْباح : أَغْضَى عَيْنَه قارَبَ بينَ جَفْنَيْها ، ثم اسْتُعْمِل في الحلْمِ فقيلَ : *!أَغْضَى على القَذَى إذا أَمْسَك عفْواً عنه .
وفي المُحْكم : أَغْضَى على قَذًى صَبَرَ على أَذًى .

( و ) أَغْضَى ( على الشَّيءِ : سَكَتَ ) ، وهو مِن ذلكَ .
( و ) أَغْضَى ( اللّيْلُ : أَظْلَمَ ) فهو *!غاضٍ ، على غيرِ قياسٍ ، *!ومُغْضٍ ، على القِياسِ ، إلاَّ أنَّها قَلِيلةٌ ؛ قالَهُ الجَوْهرِي وصاحِبُ المِصْباح .
( أَو ) أَغْضَى الليْلُ : ( أَلْبَسَ ) ظَلامَهُ ( كلَّ شيءٍ ) ؛ ) عن ابنِ سِيدَه .
( *!كغَضا *!يَغْضُو فيهما ) ، أَي في إظْلامِ الليْلِ والسّكوتِ . يقالُ : *!غَضَا الليْل . وقد وُجِدَ هذا أَيْضاً في بعضِ نسخِ الصِّحاحِ ؛ ولكنَّ الذي بخطِّ الجَوْهري : أَغْضَى ، وغَضا الصلاح بعد ذلك ، *!وغَضَوْتُ على الشيءِ : سَكَتُّ .
( و ) أَغْضَى ( عنه طَرْفَهُ ) : ) إِذا ( سَدَّهُ أَو صَدَّهُ ) ؛ ) كذا في المُحْكم ، وهُما مُتَقَارِبانِ .
( *!والغَضْيانَةُ : الجماعَةُ مِن الإِبِلِ الكِرامِ ) ؛ ) نقلَهُ الأزْهرِي عن أبي عَمْرٍ و .
( وشيءٌ غاضٍ : حَسَنُ *!الغُضُوِّ ) ، كسُمُوَ ، أَي ( جامٌّ وافِرٌ .
( ورجُلٌ غاضٍ ) : ) كاسٍ طاعِمٌ مَكْفِيٌّ . ( وقد غَضَا ) *!يَغْضُو ، كذا في المُحْكم .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
إِبِلٌ *!غَضَوِيَّةٌ ، بالتَّحريكِ : مَنْسوبَةٌ إلى الغَضَى .
ولَيْلٌ غاضٍ : مُظْلمٌ ، مِن أَغْضَى ؛ أَنْشَدَ الجَوْهرِي لرُؤْبَة :
يَخْرُجْنَ مِنْ أَجْوازِ لَيْلٍ غاضِ *!وغَضَى الرجلُ : أَطْبَقَ جَفْنَيْه على حَدَقَتِهِ ، لُغَةٌ في أَغْضَى ؛ نقلَه ابنُ سِيدَه .
وغَضَى *!يَغْضَى ، كسَعَى يَسْعَى ، لُغَةٌ فيه ؛ ومنه قولُ الزّمخشري في الأساسِ : الكرِيمُ رُبَّما يغضى وبينَ جَفْنَيْه نارُ الغَضَى .
*!والغُضُوُّ ، كسُمُوَ : شدَّةُ ظَلامِ

الليْلِ .
وأَيْضاً : أَكْلُ الغَضَى .
*!وغَضِيَتِ الأرضُ ، كرَضِيَ : كَثُرَ فيها الغَضَى ؛ الثلاثَةُ عن ابنِ القطَّاع .
*!والغَضْياءُ : الأرْضُ الغَلِيظَةُ .
ورجلٌ *!غَضِيٌّ عن الخَنَا ، كغَنِيَ : يجوزُ كوْنه مِن غَضَا ، وكَوْنه مِن أَغْضَى ؛ كعَذابٍ أَلِيمٍ ، وضَرْبٍ وَجِيعٍ ، والأوَّلُ أَجْودُ ؛ ومنه قولُ الطِّرمَّاح :
غَضِيٌّ عن الفَحْشاءِ يَقْصُرُ طَرْفَه نقلَهُ ابنُ سِيدَه .

### Türkçe

: ( **الغَضَاةُ** : bilinen bir ağaçtır; (ç. : **الغَضَى**).
( Saʿleb dedi ki: elif ile yazılır.
İbn Sîde dedi ki: bunun niçin olduğunu bilmiyorum.
Ebû Hanîfe dedi ki: **الغَضاةُ** bir çoğul da olabilir; ve inşad etti:
“Bizim için iki dağ vardır, Âd zamanlarından, ve nimetlerin toplanma yeri: **والغَضاةِ**”
**والغَضَى** : kum bitkilerindendir; **الأَرْطَى** gibi püskülü vardır; (ondan: **ذِئْبُ غَضىً**); işte bu, Sıhâh nüshalarında böyledir; bizde nüshalarda yâ ile(dir); Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla **ذِئْبُ الغَضَى** bulundu.
Kurtların en habisi **ذِئْبُ الغَضَى**’dır; çünkü ancak baskın yapmak istediği zaman insanlara yaklaşır; burada **بالغَضَى** ile şarabı kastediyorlar; ve denildi: ağaç(tır).
( **أرضٌ غَضْياءُ** ), med ile: yani (onun çoğu); Cevherî onu nakletti.
( Ve **بَعيرٌ غاضٍ** : onu yer.
( Ve **إِبِلٌ غَاضِيَةٌ وغَواضٍ** ), Sıhâh ve Tehzîb’de olduğu gibi.
( Ve **بَعيرٌ غَضٍ** ), eksiltilmiş: (onu yemekten karnından şikâyet etti); nüshalarda böyle(dir); doğrusu “onu yemesinden”dir; Muhkem’de: ondan şikâyet eder.
( Ve **إِبِلٌ غَضِيَةٌ وغَضَايا** ), Ramiseh ve Ramâsâ misali; Sıhâh’ta olduğu gibi; (ve **غَضِيَتْ غَضًى**); Muhkem’de böyle(dir).
( **والغَضْياءُ** ), memdûd: (onun toplandığı yer), yani **الغَضَى**, ve onun bittiği yer; burada zamiri müennes yaptı, **الغَضَى**’nın bir çoğul olmasına bakarak; (ve kısaltılır); İbn Sîde medden başka bir şey zikretmedi.

( **وغَضْيا** , Selmâ gibi), maʿrife, maksûr: (develerden yüz); Huneyde gibi; ikisi de tenvin almaz; bunu İbnü’l-Aʿrâbî söyledi.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: bence **الغَضَى**’nın bitim yerlerine benzetildi; şair dedi ki:
“Ve **غَضْيا**’dan sonra Surayme’yi değiştiren,
Uzun fakirlikten dolayı ona daha layık ve daha layık...”
Ezherî dedi ki: “ve daha layık-ın”ı kastetti; nûnu sâkin bir elif yaptı.
Ebû ʿAmr v. dedi ki: **الغَضْيَا** yüz(dür); onu elif ve lâm ile böyle rivayet etti.
( **وغَضْيانُ** : a) Vâdî’l-Kurâ ile Şam arasında; musannifin zahiri onun fetha ile olduğudur; İbn Sîde ve Nasr onu damme ile ضبط etti; ve o doğrudur; şair dedi ki:
“**بغَضْبانَ**’da bir pınar, üzümsü(nün) coşkun(udur)” ve “عنب” maddesinde geçti.
( **الغاضِيَةُ** : karanlık olan) gecelerden.
( Ve) **الغاضِيَةُ** : (aydınlık olan) ateşlerden; (zıddır); Sıhâh’ta böyledir; fakat teemmül yanında bu görünmez.
Ezherî dedi ki: **لَيْلةٌ غاضِيَةٌ** şiddetli karanlık(tır).
( Ve) **الغاضِيَةُ** : (ateşlerden büyük olan).
( Ezherî dedi ki: **الغَضَى** ateşinden alınmıştır; o, yakacağın en iyilerindendir.
Misbâh’ta: **الغَضَى** bir ağaçtır; odunu, odunun en sertlerindendir; bu yüzden kömüründe sertlik olur; ve şeyhlerimiz bize istihdamda inşad etti:

“Gadâ’yı ve orada oturanları suladı; eğer onu
Göğsüm ve kaburgalarım arasında tutuştursalar bile”
“tutuştursalar” zamirini **الغَضَى**’ya döndürdü; onunla ateşini kastetti; çünkü o, yakacağın en iyilerindendir.
( **وتغَاضَى عنه** ): yani (görmezden geldi); “تغابَى عنه” gibi; Ezherî onu nakletti.
( **والغَضَى** : Benî Kilâb’a ait bir yer) idi; orada bir vukuʿa oldu; Nasr’dan.
( Ve) **ذُو الغَضَى** : (Necd’de bir vadi); Nasr’dan.
( Ve) **الغَضَى** : (ormanlık), ve denildi: şarap; o, ağaçtan seni örten şeydir; ondan onların sözü: “**ذِئْبِ الغَضَى**’dan daha habis”, geçtiği gibi.
( Ve **أَهْلُ الغَضَى** : Necd ehli)dir; orada çokluğundan dolayı; Ümmü Hâlid el-Hasʿamiyye dedi ki:
“Keşke semâkî bir (kuş) olsa da bulutu uçsa,
**أَهْلِ الغَضَى**’ya bir yularla sevk edilse”
Ve yine dedi ki:
“Onlarda, hoşlanmadığım bir kavmin alâmetini gördüm;
Ve **أَهْلُ الغَضَى** bana karşı kerim bir kavimdir”
( Ve **ذِئابُ الغَضَى** : Benû Kaʿb b. Mâlik b. Hanzala’dır); habisliklerinden dolayı o kurtlara benzetildiler.
( **وأَغْضَى** : göz kapaklarını indirdi); Sıhâh’ta olduğu gibi.
Muhkem’de: göz bebeği üzerine iki kapağını kapattı.
Misbâh’ta: **أَغْضَى** gözünü: iki kapağı(nı) birbirine yaklaştırdı; sonra hilmde kullanıldı; denildi: **أَغْضَى على القَذَى**; yani ondan affederek vazgeçtiği zaman.
Muhkem’de: **أَغْضَى على قَذًى** eziyete sabretti.

( Ve) **أَغْضَى** (şey üzerine: sustu); ve o, bundandır.
( Ve) **أَغْضَى** (gece: karardı); o hâlde o **غاضٍ**dır, kıyasa aykırı olarak; ve **مُغْضٍ**, kıyasa göre; ancak o(lar) azdır; bunu Cevherî ve Misbâh’ın sahibi söyledi.
( Veya) **أَغْضَى** gece: (giydirdi) karanlığını (her şeye); İbn Sîde’den.
( **كغَضا يَغْضُو فيهما** ), yani gecenin kararmasında ve susmada. Denilir: **غَضَا الليْل**. Bu da Sıhâh’ın bazı nüshalarında bulundu; fakat Cevherî’nin hattıyla olan: **أَغْضَى**; ve sonra “**غَضا**” ıslah etti; ve **غَضَوْتُ على الشيءِ**: sustum.
( Ve) **أَغْضَى** (ondan bakışını): eğer (kapattı veya çevirdi) ise; Muhkem’de böyle(dir); ikisi birbirine yakındır.
( **والغَضْيانَةُ** : değerli develerden bir topluluk); Ezherî onu Ebû ʿAmr v.’den nakletti.
( Ve “şey” **غاضٍ**: **الغُضُوِّ**’sü güzel), “سُمُوَ” gibi; yani (dolgun, bol).
( Ve adam **غاضٍ**): giyimli, tok, ihtiyaçları görülmüş. (Ve **غَضَا** ) **يَغْضُو**; Muhkem’de böyle(dir).
Ona istidrâk olunanlardandır:
**إِبِلٌ غَضَوِيَّةٌ** , hareke ile: **الغَضَى**’ya nisbetli.
Ve gece **غاضٍ**: karanlık; **أَغْضَى**’dan; Cevherî, Ruʾbe’den inşad etti:
“**لَيْلٍ غاضِ**’in geçitlerinden çıkarlar”
Ve **غَضَى** adam: göz bebeği üzerine iki kapağını kapattı; **أَغْضَى**’da bir lugattır; İbn Sîde onu nakletti.
Ve **غَضَى يَغْضَى** , “سَعَى يَسْعَى” gibi, onda bir lugattır; ondan Zemahşerî’nin Esâs’ta sözü: “Kerim, bazen **يغضى**; iki kapağı arasında **نارُ الغَضَى** olduğu hâlde.”
**والغُضُوُّ** , “سُمُوَ” gibi: gecenin karanlığının şiddeti.
Ve ayrıca: **الغَضَى**’yı yemek.
**وغَضِيَتِ الأرضُ** , “رَضِيَ” gibi: onda **الغَضَى** çoğaldı; üçü, İbnü’l-Kattâʿ’dan.
**والغَضْياءُ** : kalın toprak.
Ve adam **غَضِيٌّ** fuhuş(ça)dan, “غَنِيَ” gibi: **غَضَا**’dan olması caizdir, ve **أَغْضَى**’dan olması (da); “عَذابٍ أَلِيمٍ” ve “ضَرْبٍ وَجِيعٍ” gibi; birincisi daha iyidir; ondan Tırimmâh’ın sözü:
“Fuhşiyattan **غَضِيٌّ**; bakışını kısar”
İbn Sîde onu nakletti.
