# غفر — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%81%D8%B1/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: غفر

(باب الغين والفاء وما يثلثهما)
(غفق) الغين والفاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على خِفّة وسُرعةٍ وتكريرٍ في الشيء، مع فَتَراتٍ تكون بين ذلك.
من ذلك قولهم: غَفَقَ إبلَه، وذلك إذا أسرَعَ إيرادَها ثم كرَّرَ ذلك. ويقولون: ظلَّ يتَغَفَّقُ الشَّرَابَ، إذا جعَلَ يشربُه ساعةً بعدَ ساعةٍ. ويقال: غَفَقَ غَفْقَةً من اللَّيل([1]) ، إذا نامَ نومةً خفيفة. والغَفْق: المطر [ليس([2]) بـ] الشَّديد. ويقال غَفَقَه بالسَّوط غَفَقَاتٍ. والغَفْق: الهُجوم على الشَّيء من غير قصدٍ([3]) ، ويقال للآيب من غَيْبته فُجاءةً. وغَفَقَ الحِمارُ الأتانَ: أتاها مَرّةً بعد مرَّة.
(غفر) الغين والفاء والراء عُظْمُ بابِه السَّتْر، ثم يشِذُّ عنه ما يُذكر. فالغَفْر: السَّتر. والغُفْران والغَفْرُ بمعنَىً. يقال: غَفَر الله ذنبه غَفْراً ومَغفِرةً وغُفراناً. قال في الغَفْر:
في ظلِّ مَن عَنَتِ الوُجوهُ لـه  *** مَلِكِ المُلوكِ ومالِكِ الغَفْرِ
ويقال: غَفِرَ الثَّوبُ، إذا ثارَ زِئبِرهُ. وهو من الباب، لأنَّ الزِّئبِر يُغطِّي وجهَ الثَّوب. والمِغْفَر معروف. والغِفارة: خِرقةٌ يَضَعها المُدَّهِنُ على هامَته. ويقال الغَفِير: الشَّعر السَّائل في القفا. وذُكر عن امرأةٍ من العرب أنَّها قالت لابنتها: "اغفِرِي غفيرَك"، تريد: غَطِّيه. والغَفِيرة: الغُفرانُ أيضاً. قال:
* يا قوم ليسَتْ فيهمُ غَفِيرَهْ([4]) *
ومما شَذَّ عن هذا: الغَُفْر: ولد الأُرويّة، وأمُّه مُغْفِرٌ. والغَفْر: النُّكْس في المَرَض. قال:
خليلَيَّ إنّ الدّارَ غَفْرٌ لذِي الهوى *** كما يَغْفِرُ المحمومُ أو صاحبُ الكَلْمِ([5])
فأمَّا المَغْفُور فشيءٌ يشبَّه بالصَّمغ يَخرُج من العُرْفُط.
(غفل) الغين والفاء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تَرك الشّيء سهواً، وربَّما كان عن عمدٍ. من ذلك: غَفَلتُ عن الشيء غَفلةً وغُفولاً، وذلك إذا تركتَه ساهياً. وأغفلْتُه، إذا تركْتَه على ذُكْرٍ منك له. ويقولون لكلِّ ما لا مَعْلَم له: غُفْلٌ، كأنَّه غُفِل عنه. فيقولون: أرضٌ غُفْلٌ: لا عَلَم بها. وناقَة غُفْلٌ: لا سِمَةَ عليها. ورجلٌ غُفْل: لم يجرِّب الأمور.
(غفو/ي) الغين والفاء والحرف المعتل أُصَيل كأنَّه يدلُّ على مِثل ما دلَّ عليه الأوّلُ من التَّرْك للشَّيء، إلاّ أنّ هذا يختصُّ بأنَّه جِنسٌ من النَّوم. من ذلك: أغفَى الرّجلُ من النَّوم يُغْفِي إغفاءً. والإغفاءةُ: المرّة الواحدة. قال:
فلو كنتَ ماءً كنتَ ماءَ غمامةٍ  *** ولو كنت نوماً كنت إغفاءةَ الفجرِ
من ذلك الغَفْو([6]) ، وهي الزُّبْيَة، وذلك أنَّ السَّاقط فيها كأنَّه غَفَل وأغَفَى حتَّى سقط.
وممّا شذَّ عن هذا: الغَفَى، وهو الرُّذال من الشَّيء. يقال: أغفَى الطّعامُ: كثُر غَفاه، أي الرديُّ منه.
(غفص) الغين والفاء والصاد كلمةٌ واحدة. غافَصْتُ الرّجلَ: أخذْتُه على غِرّةٍ. والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) لم ترد في اللسان ووردت في القاموس، وزاد في اللسان والقاموس: غفق تغفيقاً، إذا نام وهو يسمع حديث القوم، أو نام في أرق.
([2]) التكملة من المجمل والقاموس. ولم ترد الكلمة بهذا المعنى في اللسان.
([3]) ذكره في القاموس ولم يقيد معناه بعدم القصد، ولم يذكر في اللسان.
([4]) الرّجز لصخر الغي كما في اللسان (غفر) وإصلاح المنطق 291.
([5]) البيت للمرار الفقعسي، كما في اللسان (غفر). وانظر إصلاح المنطق 144.
([6]) ويقال: "الغفوة" أيضاً، كما في اللسان.

ـ

### Türkçe

(غayn ile **الفاء** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)
(**غفق**) **الغين** ve **الفاء** ve **القاف** sahih bir asıldır; şeyde hafifliğe ve sürate ve tekrara delâlet eder; bunun arasında bulunan fasıla(lar) ile birlikte.
Bundan: onların sözü: **غَفَقَ** develerini; bu, onları getirmeyi hızlandırdığı, sonra bunu tekrarladığı zamandır. Ve derler: içeceği **يتَغَفَّقُ** olmaya devam etti; onu saatten sonra saat içmeye koyulduğu zaman. Ve denir: geceden bir **غَفَقَةً**; hafif bir uyku uyuduğu zaman. Ve **الغَفْق**: yağmur; şiddetli olmayan. Ve denir: onu kamçıyla **غَفَقَه** **غَفَقَاتٍ**. Ve **الغَفْق**: kasıtsız olarak şeye hücumdur; ve gıybetinden ansızın dönen kimse için denir. Ve **غَفَقَ** eşek dişi eşeğe: ona defadan sonra defa geldi.

(**غفر**) **الغين** ve **الفاء** ve **الراء**: bâbının büyüğü örtmedir; sonra ondan zikredilen şey sapar. Artık **الغَفْر**: örtmedir. Ve **الغُفْران** ve **الغَفْرُ** bir mânâdadır. Denir: Allah onun günahını **غَفْراً** ve **مَغفِرةً** ve **غُفراناً** bağışladı. **الغَفْر** hakkında dedi:
مَن عَنَتِ الوُجوهُ لـه  *** مَلِكِ المُلوكِ ومالِكِ الغَفْرِ
Ve denir: elbise **غَفِرَ**; tüyü kabardığı zaman. Ve o bâbdandır; çünkü tüy elbisenin yüzünü örter. Ve **المِغْفَر** mâlûmdur. Ve **الغِفارة**: yağlanan kimsenin başının tepesine koyduğu bir bez parçasıdır. Ve denir **الغَفِير**: ensede sarkan saçtır. Araplardan bir kadından zikredildi ki kızına dedi: "**اغفِرِي غفيرَك**"; yani: onu ört. Ve **الغَفِيرة**: bağışlama da. Dedi:
* يا قوم ليسَتْ فيهمُ غَفِيرَهْ *
Ve bundan sapan şeylerdendir: **الغَُفْر**: yaban keçisinin yavrusu; ve anası **مُغْفِرٌ**dur. Ve **الغَفْر**: hastalıkta nükstür. Dedi:
خليلَيَّ إنّ الدّارَ غَفْرٌ لذِي الهوى *** كما يَغْفِرُ المحمومُ أو صاحبُ الكَلْمِ
Artık **المَغْفُور** ise, zamka benzetilen bir şeydir; **العُرْفُط**tan çıkar.

(**غفل**) **الغين** ve **الفاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; şeyi sehven terk etmeye delâlet eder; bazen de kasıtlı olur. Bundan: şeyden **غَفَلتُ** bir **غَفلةً** ve **غُفولاً**; bu, onu dalgın olarak terk ettiğin zamandır. Ve onu **أغفلْتُه**; onu, onu hatırlaman varken terk ettiğin zaman. Ve alâmeti olmayan her şey için derler: **غُفْلٌ**; sanki ondan gafil olunmuştur. Böylece derler: **أرضٌ غُفْلٌ**: onda alâmet yoktur. Ve **ناقَة غُفْلٌ**: üzerinde damga yoktur. Ve **رجلٌ غُفْل**: işleri tecrübe etmemiştir.

(**غفو/ي**) **الغين** ve **الفاء** ve illetli harf: köklü bir asıldır; sanki birincinin şeye terkten delâlet ettiği şeye benzerine delâlet eder; ancak bu, uykudan bir cins olmakla tahsis olunur. Bundan: adam uykudan **أغفَى**; **يُغْفِي** **إغفاءً**. Ve **الإغفاءةُ**: bir defadır. Dedi:
فلو كنتَ ماءً كنتَ ماءَ غمامةٍ  *** ولو كنت نوماً كنت إغفاءةَ الفجرِ
Bundan **الغَفْو**([6]) vardır; o **الزُّبْيَة**dir; çünkü ona düşen, sanki gafil olmuş ve uyuklamış da düşmüş gibidir.
Ve bundan sapanlardandır: **الغَفَى**; o, şeyin rezil/adi olanıdır. Denir: yemek **أغفَى**; **غَفاه**ı çoğaldı; yani ondan kötü olan.

(**غفص**) **الغين** ve **الفاء** ve **الصاد** tek bir kelimedir. Adamı **غافَصْتُ**: onu gafil avladım. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
---------------------
([1]) Lisân’da gelmedi, Kâmûs’ta geldi; ve Lisân ve Kâmûs’ta artırdı: **غفق** **تغفيقاً**; kavmin sözünü işitirken uyuduğu zaman, yahut uykusuzluk içinde uyuduğu zaman.
([2]) Tekmile, Mücmel ve Kâmûs’tandır. Kelime bu mânâ ile Lisân’da gelmedi.
([3]) Kâmûs’ta zikretti ve mânâsını kasıtsızlıkla kayıtlamadı; Lisân’da zikretmedi.
([4]) Recez, Lisân’da (**غفر**) ve Islahu’l-Mantık 291’de olduğu üzere Sahr el-Gayy’ındır.
([5]) Beyit, Lisân’da (**غفر**) olduğu üzere el-Merâr el-Fak‘asî’nindir. Ve Islahu’l-Mantık 144’e bak.
([6]) Ve **"الغفوة"** da denir, Lisân’da olduğu üzere.

ـ
