# غفص — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B5/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%81%D8%B5/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غفص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B5.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: غفص

(باب الغين والفاء وما يثلثهما)
(غفق) الغين والفاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على خِفّة وسُرعةٍ وتكريرٍ في الشيء، مع فَتَراتٍ تكون بين ذلك.
من ذلك قولهم: غَفَقَ إبلَه، وذلك إذا أسرَعَ إيرادَها ثم كرَّرَ ذلك. ويقولون: ظلَّ يتَغَفَّقُ الشَّرَابَ، إذا جعَلَ يشربُه ساعةً بعدَ ساعةٍ. ويقال: غَفَقَ غَفْقَةً من اللَّيل([1]) ، إذا نامَ نومةً خفيفة. والغَفْق: المطر [ليس([2]) بـ] الشَّديد. ويقال غَفَقَه بالسَّوط غَفَقَاتٍ. والغَفْق: الهُجوم على الشَّيء من غير قصدٍ([3]) ، ويقال للآيب من غَيْبته فُجاءةً. وغَفَقَ الحِمارُ الأتانَ: أتاها مَرّةً بعد مرَّة.
(غفر) الغين والفاء والراء عُظْمُ بابِه السَّتْر، ثم يشِذُّ عنه ما يُذكر. فالغَفْر: السَّتر. والغُفْران والغَفْرُ بمعنَىً. يقال: غَفَر الله ذنبه غَفْراً ومَغفِرةً وغُفراناً. قال في الغَفْر:
في ظلِّ مَن عَنَتِ الوُجوهُ لـه  *** مَلِكِ المُلوكِ ومالِكِ الغَفْرِ
ويقال: غَفِرَ الثَّوبُ، إذا ثارَ زِئبِرهُ. وهو من الباب، لأنَّ الزِّئبِر يُغطِّي وجهَ الثَّوب. والمِغْفَر معروف. والغِفارة: خِرقةٌ يَضَعها المُدَّهِنُ على هامَته. ويقال الغَفِير: الشَّعر السَّائل في القفا. وذُكر عن امرأةٍ من العرب أنَّها قالت لابنتها: "اغفِرِي غفيرَك"، تريد: غَطِّيه. والغَفِيرة: الغُفرانُ أيضاً. قال:
* يا قوم ليسَتْ فيهمُ غَفِيرَهْ([4]) *
ومما شَذَّ عن هذا: الغَُفْر: ولد الأُرويّة، وأمُّه مُغْفِرٌ. والغَفْر: النُّكْس في المَرَض. قال:
خليلَيَّ إنّ الدّارَ غَفْرٌ لذِي الهوى *** كما يَغْفِرُ المحمومُ أو صاحبُ الكَلْمِ([5])
فأمَّا المَغْفُور فشيءٌ يشبَّه بالصَّمغ يَخرُج من العُرْفُط.
(غفل) الغين والفاء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تَرك الشّيء سهواً، وربَّما كان عن عمدٍ. من ذلك: غَفَلتُ عن الشيء غَفلةً وغُفولاً، وذلك إذا تركتَه ساهياً. وأغفلْتُه، إذا تركْتَه على ذُكْرٍ منك له. ويقولون لكلِّ ما لا مَعْلَم له: غُفْلٌ، كأنَّه غُفِل عنه. فيقولون: أرضٌ غُفْلٌ: لا عَلَم بها. وناقَة غُفْلٌ: لا سِمَةَ عليها. ورجلٌ غُفْل: لم يجرِّب الأمور.
(غفو/ي) الغين والفاء والحرف المعتل أُصَيل كأنَّه يدلُّ على مِثل ما دلَّ عليه الأوّلُ من التَّرْك للشَّيء، إلاّ أنّ هذا يختصُّ بأنَّه جِنسٌ من النَّوم. من ذلك: أغفَى الرّجلُ من النَّوم يُغْفِي إغفاءً. والإغفاءةُ: المرّة الواحدة. قال:
فلو كنتَ ماءً كنتَ ماءَ غمامةٍ  *** ولو كنت نوماً كنت إغفاءةَ الفجرِ
من ذلك الغَفْو([6]) ، وهي الزُّبْيَة، وذلك أنَّ السَّاقط فيها كأنَّه غَفَل وأغَفَى حتَّى سقط.
وممّا شذَّ عن هذا: الغَفَى، وهو الرُّذال من الشَّيء. يقال: أغفَى الطّعامُ: كثُر غَفاه، أي الرديُّ منه.
(غفص) الغين والفاء والصاد كلمةٌ واحدة. غافَصْتُ الرّجلَ: أخذْتُه على غِرّةٍ. والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) لم ترد في اللسان ووردت في القاموس، وزاد في اللسان والقاموس: غفق تغفيقاً، إذا نام وهو يسمع حديث القوم، أو نام في أرق.
([2]) التكملة من المجمل والقاموس. ولم ترد الكلمة بهذا المعنى في اللسان.
([3]) ذكره في القاموس ولم يقيد معناه بعدم القصد، ولم يذكر في اللسان.
([4]) الرّجز لصخر الغي كما في اللسان (غفر) وإصلاح المنطق 291.
([5]) البيت للمرار الفقعسي، كما في اللسان (غفر). وانظر إصلاح المنطق 144.
([6]) ويقال: "الغفوة" أيضاً، كما في اللسان.

ـ

### Türkçe

(غayn ile **الفاء** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)
(**غفق**) **الغين** ve **الفاء** ve **القاف** sahih bir asıldır; şeyde hafiflik ve sürat ve tekrar etmeye delâlet eder; bunun arasında bulunan fâsılalarla birlikte.
Bundan: onların “**غَفَقَ** develerini” sözleri; bu, onları getirmeyi hızlandırdığı, sonra bunu tekrar ettiği zamandır. Ve derler: “İçkiyi **يتَغَفَّقُ** etmeyi sürdürdü”; onu saatten sonra saat içtiği zaman. Ve denir: “Geceden bir **غَفْقَةً** **غَفَقَ** etti”; hafif bir uyku uyuduğu zaman. Ve **الغَفْق**: yağmur; şiddetli olanla değildir. Ve denir: “Onu kamçıyla **غَفَقَه** **غَفَقَاتٍ**.” Ve **الغَفْق**: kasıtsız olarak şeye hücumdur; ve gıybetinden ansızın dönen kimseye denir. Ve “Eşek dişi eşeğe **غَفَقَ** etti”: ona defadan sonra defa geldi.

(**غفر**) **الغين** ve **الفاء** ve **الراء**: bâbının büyüğü örtmedir; sonra ondan, zikredilen şey sapar. Artık **الغَفْر**: örtmedir. Ve **الغُفْران** ve **الغَفْرُ** bir mânâdadır. Denir: “Allah onun günahını **غَفْراً** ve **مَغفِرةً** ve **غُفراناً** **غَفَر** etti.” **الغَفْر** hakkında dedi:
في ظلِّ مَن عَنَتِ الوُجوهُ لـه  *** مَلِكِ المُلوكِ ومالِكِ الغَفْرِ
Ve denir: “Elbise **غَفِرَ** oldu”; onun tüyü kabardığı zaman. Ve o, bâbdandır; çünkü tüy, elbisenin yüzünü örter. Ve **المِغْفَر** mâlûmdur. Ve **الغِفارة**: yağlanan kimsenin başının tepesine koyduğu bir bez parçasıdır. Ve denir: **الغَفِير**: ensede sarkan saçtır. Ve Araplardan bir kadından zikredildi ki kızına dedi: “**اغفِرِي غفيرَك**”; yani: onu ört. Ve **الغَفِيرة**: bağışlama da. Dedi:
* يا قوم ليسَتْ فيهمُ غَفِيرَهْ([4]) *
Ve bundan sapan şeylerdendir: **الغَُفْر**: yaban koyununun yavrusu; ve anası **مُغْفِرٌ**dur. Ve **الغَفْر**: hastalıkta nüks. Dedi:
خليلَيَّ إنّ الدّارَ غَفْرٌ لذِي الهوى *** كما يَغْفِرُ المحمومُ أو صاحبُ الكَلْمِ([5])
Ama **المَغْفُور** ise, zamka benzetilen bir şeydir; **العُرْفُط**tan çıkar.

(**غفل**) **الغين** ve **الفاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; şeyi sehven terk etmeye delâlet eder; bazen de kasıtla olur. Bundan: “Şeyden **غَفلةً** ve **غُفولاً** **غَفَلتُ**”; bu, onu dalgın olarak terk ettiğin zamandır. Ve “Onu **أغفلْتُ**”; onu, onu hatırlaman varken terk ettiğin zaman. Ve alâmeti olmayan her şeye: **غُفْلٌ** derler; sanki ondan gafil olunmuştur. Böylece derler: **أرضٌ غُفْلٌ**: onda alâmet yoktur. Ve **ناقَة غُفْلٌ**: üzerinde damga yoktur. Ve **رجلٌ غُفْل**: işleri tecrübe etmemiştir.

(**غفو/ي**) **الغين** ve **الفاء** ve illetli harf: asîl bir köktür; sanki birincinin şeye terk etmeye delâlet ettiği gibi bir şeye delâlet eder; ancak bu, uykudan bir cins olmakla özelleşir. Bundan: “Adam uykudan **أغفَى** eder; **يُغْفِي**; **إغفاءً**.” Ve **الإغفاءةُ**: bir tek kerredir. Dedi:
فلو كنتَ ماءً كنتَ ماءَ غمامةٍ  *** ولو كنت نوماً كنت إغفاءةَ الفجرِ
Bundan **الغَفْو**([6]) vardır; o **الزُّبْيَة**dir; çünkü ona düşen, sanki gafil oldu ve **أغَفَى** etti de düştü.
Ve bundan sapan şeylerdendir: **الغَفَى**; o, şeyin rezil/adi olanıdır. Denir: “Yemek **أغفَى** etti”: onun **غَفاه**ı çoğaldı; yani ondan kötü olan.

(**غفص**) **الغين** ve **الفاء** ve **الصاد** bir tek kelimedir. “Adamı **غافَصْتُ**”: onu bir gaflet anında yakaladım. Ve Allah doğruyu daha iyi bilir.
---------------------
([1]) Lisân’da gelmedi ve Kâmûs’ta geldi; ve Lisân ve Kâmûs’ta artırdı: “**غفق** **تغفيقاً**”; kavmin sözünü işitirken uyuduğu zaman, yahut uykusuzluk içinde uyuduğu zaman.
([2]) Tekmile, el-Mücmel ve el-Kâmûs’tandır. Ve kelime bu mânâ ile Lisân’da gelmedi.
([3]) Kâmûs’ta zikretti ve mânâsını kasıtsızlıkla kayıtlamadı; ve Lisân’da zikretmedi.
([4]) Recez, Lisân’da (**غفر**) ve Islahu’l-Mantık 291’de olduğu üzere Sahr el-Gayy’ındır.
([5]) Beyit, Lisân’da (**غفر**) olduğu üzere el-Merâr el-Feka‘sî’nindir. Ve Islahu’l-Mantık 144’e bak.
([6]) Ve “**الغفوة**” da denir; Lisân’da olduğu üzere.

ـ
