# غفل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%81%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: غفل

غفل عنه غفلة وغفولا: تركه وسها عنه، قال شيخنا: صريحه أنه ككتب، وحكى بعضهم فيه غفل كفرح، ثم رأيت في بعض المصنفات:
  غفلت بفتح الفاء ثم بكسرهـا                      وضم، وفتح الفاء جا لمضارع
  ولكنه بالضم جاء مصحـحـا                      وفي قلة بالفتح ضبطا لسامع ثم قال: وهذا الذي أشار إلى قلته لا أعرفه ولم أقف عليه في شيء من المصنفات اللغوية على كثرة الاستقراء، فانظر صحة ذلك، انتهى. وأنشد ابن بري في الغفول:
  فآبك هلا والليالي بـغـرة                      تدور وفي الأيام عنك غفول كأغفله عنه غيره. أو غفل الرجل: صار غافلا، وغفل عنه، وأغفله: وصل غفلته إليه، أو تركه على ذكر، هذا نص كتاب سيبويه، وفي العين: أغفلت الشيء: تركته غفلا وأنت له ذاكر. والاسم الغفلة والغفل - محركة - والغفلان، بالضم، واقتصر ابن سيده على الأوليين، وقال شيخنا: فيه تأمل ظاهر، فالمصرح به في غيره من الدواوين أنها مصادر، انتهى. فالغفلة: اسم وأيضا مصدر، والغفل محركة لا يكون مصدرا إلا في اللغة المرجوحة التي ذكرها هو، ولم نجد لها سندا، وأما الغفلان بالضم فإنه يحتمل أن يكون مصدرا كغفران، وأن يكون اسما، وفي المحكم: قال الشاعر:
  إذ نحن في غفل وأكبر همنـا                      صرف النوى وفراقنا الجيرانا

  وفي الحديث:  من اتبع الصيد غفل  أي: يشتغل به قلبه ويستولي عليه حتى تصير فيه غفلة. والغفلة، على ما قاله الحرالي: فقد الشعور بما حقه أن يشعر به، وقال أبو البقاء: هو الذهول عن الشيء، وقال الراغب: هو سهو يعتري من قلة التحفظ والتيقظ، وقيل: متابعة النفس على ما تشتهيه. والتغافل والتغفل: تعمده، أي الغفلة، وفي الصحاح: تغافلت عنه، وتغفلته: إذا اهتبلت غفلته، وظاهر هذا السياق أنهما بمعنى واحد، وقد فرق بعضهم فقال: تغافل: تعمد الغفلة، على حد ما يجيء عليه هذا النحو، وتغفل: ختل في غفلة. والتغفيل: أن يكفيك صاحبك وأنت غافل لا تعنى بشيء، قاله ابن السكيت. المغفل كمعظم: من لا فطنة له، عن ابن دريد. أيضا اسم وهو عبد الله بن مغفل المزني، له ولأبيه صحبة رضي الله تعالى عنهما، وهو فرد على ما قاله الذهبي، قال الحافظ: روى عنه ابنه غفيل، اسمه يزيد، وله ابن آخر اسمه زياد، روى عنه ابنه خزاعي بن زياد، وآخر اسمه مغفل، ومن ولده أيضا بشر بن حسان بن مغفل بن عبد الله بن مغفل، سكن هراة ثم تحول إلى مرو، فسمع منه أبو صالح سلمويه، وحفيده حسان، يكنى أبا الحسين كان شيخ الجماعة بهراة، وحفيده رئيس هراة أبو محمد أحمد بن عبد الله بن محمد المزني، أحد الأئمة، عظمه الحاكم جدا، مات سنة 350، ذكره الأمير، فظهر أنه ليس فردا، كما قاله الذهبي، بل وفي المتأخرين من غير هذا البيت أبو اليقظان بن مغفل بن علي الواسطي، عن أبيه، وعنه عمر بن يوسف خطيب بيت الآبار، نقلته من خط ابن الصابوني في ذيله. الغفول، كصبور: الناقة البلهاء، التي لا تمتنع من فصيل يرضعها، ولا تبالي من حلبها. والغفل، بالضم: من لا يرجى خيره، ولا يخشى شره، فهو كالمقيد الذي أغفل، والجمع أغفال. الغفل: ما لا علامة فيه من القداح والطرق وغيرها، وما لا عمارة فيه من الأرضين، وفي الصحاح: الأغفال: الموات، يقال: أرض غفل: لا علم بها ولا أثر عمارة، وفي المحكم: الغفل: سبسب ميتة لا علامة فيها، قال:
  يتركن بالمهامه الأغفال

  وكل ما لا علامة فيه ولا أثر عمارة من الأرضين والطرق ونحوها غفل، والجمع كالجمع، وفي كتابه صلى الله تعالى عليه وسلم لأكيدر:  إن لنا الضاحية والمعامي وأغفال الأرض  ، أي المجهولة التي ليس فيها أثر يعرف، وحكى اللحياني: أرض أغفال، كأنهم جعلوا كل جزء منها غفلا. وبلاد أغفال: لا أعلام فيها يهتدى بها. كذلك كل ما لا سمة عليه من الدواب غفل، دابة غفل: لا سمة عليها، وناقة غفل: لم توسم؛ لئلا تجب عليها الصدقة، ومنه حديث طهفة: ولنا نعم همل أغفال. أي لا سمات عليها. الغفل أيضا: ما لا نصيب له ولا غرم عليه من القداح، وقال اللحياني: قداح غفل، على لفظ الواحد: ليست فيها فروض، ولا لها غنم، ولا عليها غرم، وكانت تثقل بها القداح كراهية التهمة، يعني بتثقل: تكثر، قال: وهي أربعة: أولها المصدر، ثم المضعف، ثم المنيح، ثم السفيح. الغفل من الرجال: من لا حسب له، وقيل: هو الذي لا يعرف ما عنده. الغفل: الشعر المجهول قائله. أيضا: الشاعر المجهول الذي لم يسم ولم يعرف، والجمع أغفال. الغفل: أوبار الإبل، عن أبي حنيفة. وغفله تغفيلا: ستره وكتمه. المغفلة، كمرحلة: العنفقة عن الزجاجي، لا جانباها، ووهم الجوهري، وقد جاء في حديث بعض التابعين: عليك بالمغفلة والمنشلة. يريد الاحتياط في غسلهما في الوضوء، سميت مغفلة لأن كثيرا من الناس يغفل عنها، وقال شيخنا، مجيبا من قبل الجوهري: لا وهم؛ إذ جانب الشيء بعضه، فهو من التعبير عن الشيء ببعضه. وغافل: جد عبد الله بن مسعود رضي الله تعالى عنه، من بني هذيل، وقد شذ ابن الخياط حيث ضبطه بالعين والقاف، وتبعه أناس، وغلطه آخرون، قاله شيخنا. غافل بن صخر: أخو بني قريم بن صاهلة بن كاهل، هو الذي أخرج بأسراء كندة وحمير مع معقل بن خويلد، حين رجع أبو يكسوم من اليمن. قال ابن دريد: بنو غفيلة، كجهينة: بطن من العرب. قال ابن حبيب: غفيلة بن عوف بن سلمة: في السكون، وغفيلة بن قاسط: في ربيعة، ومن عداهما فهو بالفتح والعين والقاف. في العباب: غفيلة بنت عامر بن عبد الله بن عبيد بن عويج العدوية. وهبيب بن مغفل الغفاري، كمحسن: صحابي رضي الله تعالى عنه له حديث في جر الإزار، قال ابن فهد: قيل لأبيه: مغفل؛ لأنه أغفل سمة إبله، وهو فرد على ما قاله الذهبي، وقال الحافظ: واختلف في ضبط مغفل والد سلامة - امرأة لها صحبة - فقيل: معقل، وقيل: كوالد هبيب، وقع هذا الاختلاف بين رواة سنن أبي داود. والغفل، محركة: الكثير الرفيغ، عن أبي العباس. أيضا: السعة من العيش، يقال: هو في غفل من عيشه: أي سعة. وبنو المغفل، كمعظم: بطن، عن ابن سيده. وكامل بن غفيل البحتري، كزبير: كان في حدود الأربعمائة والأربعين، روى شيئا. ومما يستدرك عليه: غفيل بن محمد بن غفيل بن غنيمة العامري عن عبد الملك بن شعبة، وعنه السلفي. وأبو غفيلة الكوفي: شيعي، عن الإمام الباقر. ويزيد بن عبد الرحمن بن غفيلة، عن أبي هريرة. وقد سموا غفلة. وأغفله: أصابه غافلا، أو جعله غافلا، أو سماه غافلا، وكذلك غفله تغفيلا. وأغفله: سأله وقت شغله ولم ينتظر وقت فراغه. وتغفله واستغفله: تحين غفلته. ونعم أغفال: لا لقحة فيها. وقال بعض العرب: لنا نعم أغفال ما تبض، يصف سنة أصابتهم فأهلكت جياد مالهم. والغفل، بضمتين: هي الناقة لا سمة عليها، لغة في الغفل بالضم، أو لضرورة الشعر،

  أنشد ثعلب قول الراجز:أنشد ثعلب قول الراجز:
  لا عيش إلا كل صهباء غفل
  تناول الحوض إذا الحوض شغل وقد أغفلها: إذا لم يسمها، فهو مغفل. ورجل مغفل، كمحسن: صاحب إبل أغفال. وأرض غفل: لم تمطر، نقله الجوهري عن الكسائي. ورجل غفل: لم يجرب الأمور، نقله الجوهري. وتخدعه يمينه: حنثه فيها وهو غافل. ومصحف غفل: جرد عن العواشر وغيرها. وكتاب غفل: لم يسم واضعه. وفي كتاب سيبويه: ما أغفله عنك شيئا: أي دع الشك، يأتي ذكرها في ما آخر الكتاب.

### Türkçe

**غفل** ondan **غفلة** ve **غفولا**: onu bıraktı ve ondan gaflet etti; şeyhimiz dedi ki: onun sarih olanı, **كتب** gibi olduğudur; bazıları onda **غفل**’i **فرح** gibi nakletti; sonra bazı musannefatlarda gördüm:

  **غفلت** fâ’nın fethasıyla, sonra kesresiyle
  ve damme ile; ve fâ’nın fethası muzari için geldi
  fakat damme ile sahih kılınmış olarak geldi
  ve azlıkta fetha ile, işiten için ضبط olarak; sonra dedi ki: bunun azlığına işaret ettiği şeyi bilmiyorum ve çokça istikra ile lugavî musannefatların hiçbirinde ona rastlamadım; öyleyse bunun sıhhatine bak; bitti. Ve İbn Berrî **الغفول** hakkında inşad etti:

  “Sana dönmedi mi; hâlbuki geceler bir parlaklıkla
  döner; ve günlerde senden yana **غفول** vardır”

**كأغفله عنه غيره**. Yahut adam **غفل** etti: **غافلا** oldu; ve ondan **غفل** etti; ve onu **أغفله** etti: onun gafletini ona ulaştırdı; yahut onu, hatırlıyor olduğu hâlde bıraktı; bu, Sîbeveyh’in kitabının nassıdır. Ve **العين**’de: **أغفلت الشيء**: onu **غفلا** olarak bıraktım, sen onu hatırlıyor iken. İsim: **الغفلة** ve **الغفل** — harekeli — ve **الغفلان**, damme ile; İbn Sîdeh ilk ikisiyle yetindi; şeyhimiz dedi ki: bunda açık bir teemmül vardır; zira diğer divanlarda sarih kılınan, onların masdarlar olduğudur; bitti. Öyleyse **الغفلة**: isimdir ve ayrıca masdardır; **الغفل** harekeli, ancak onun zikrettiği mercuh dilde masdar olur; ona bir senet bulmadık. **الغفلان** damme ile ise, **غفران** gibi masdar olmayı da, isim olmayı da muhtemel kılar. Ve **المحكم**’de: şair dedi ki:

  “Biz **غفل** içinde iken ve en büyük kaygımız
  uzaklığın çevrilmesi ve komşuları terk edişimiz idi”

  Hadiste: **من اتبع الصيد غفل**; yani kalbi onunla meşgul olur ve ona galip gelir; ta ki onda bir **غفلة** hâsıl olur. **الغفلة**, Harâlî’nin dediği üzere: kendisiyle şuur edilmesi gereken şeye dair şuurun yitmesidir. Ebû’l-Bekâ dedi ki: o, şeyden zihnin kaymasıdır. Râgıb dedi ki: o, az muhafaza ve teyakkuzdan dolayı arız olan bir sehivdir. Ve denildi ki: nefsi, arzuladığı şeye uydurmaktır. **التغافل** ve **التغفل**: onu kasdetmektir; yani **الغفلة**’yi. Ve **الصحاح**’ta: **تغافلت عنه** ve **تغفلته**: onun gafletini fırsat bildiğin zaman. Bu siyakın zahiri, ikisinin bir mânâda olduğudur; bazıları ayırdı da dedi ki: **تغافل**: bu nev’in geldiği sınır üzere, gafleti kasdetmektir; **تغفل** ise: bir gaflet içinde hile yapmaktır. **التغفيل**: arkadaşının seni, sen gafil iken, bir şeyle ilgilenmezken, kifayet etmesidir; bunu İbnü’s-Sikkît söyledi. **المغفل** **كمعظم**: kendisinde fetanet olmayan kimse; İbn Düreyd’den. Ayrıca bir isimdir; o, **عبد الله بن مغفل المزني**’dir; onun ve babasının sohbeti vardır, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun; Zehebî’nin dediği üzere o tektir. Hâfız dedi ki: ondan oğlu **غفيل** rivayet etti; onun adı **يزيد**’dir; ve onun başka bir oğlu vardır, adı **زياد**; ondan oğlu **خزاعي بن زياد** rivayet etti; ve bir başkası, adı **مغفل**. Onun zürriyetinden ayrıca **بشر بن حسان بن مغفل بن عبد الله بن مغفل** vardır; Herat’ta oturdu, sonra Merv’e intikal etti; ondan Ebû Sâlih Selmûyeh işitti; ve torunu Hassân, künyesi Ebû’l-Hüseyn, Herat’ta cemaatin şeyhi idi. Ve torunu, Herat reisi Ebû Muhammed Ahmed b. Abdullah b. Muhammed el-Müzenî, imamlardan biridir; Hâkim onu çokça tazim etti; 350 senesinde öldü; onu emir zikretti; böylece onun tek olmadığı ortaya çıktı, Zehebî’nin dediği gibi değil. Hatta müteahhirlerde, bu evden olmayanlardan: **أبو اليقظان بن مغفل بن علي الواسطي**, babasından; ondan da Ömer b. Yûsuf, Bîtu’l-Âbâr hatibi; bunu İbnü’s-Sâbûnî’nin hattından, zeylinde naklettim. **الغفول** **كصبور**: ahmak deve; yavrunun onu emmesine engel olmaz ve sağılmasına aldırmaz. **الغفل**, damme ile: hayrı umulmayan ve şerri korkulmayan kimse; o, **أغفل** edilmiş bağlı gibi olur; cem‘i **أغفال**. **الغفل**: oklar, yollar ve başkalarından, üzerinde alâmet olmayan şey; ve arazilerden, üzerinde imar olmayan şey. **الصحاح**’ta: **الأغفال**: ölü arazi; denir ki: **أرض غفل**: onda ne bir alâmet vardır ne de imar eseri. **المحكم**’de: **الغفل**: içinde alâmet olmayan ölü bir düzlük; dedi ki:

  “Çöllerdeki **الأغفال**’da bırakırlar”

  Arazilerden, yollardan ve benzerlerinden, üzerinde alâmet olmayan ve imar eseri bulunmayan her şey **غفل**’dir; cem‘i, cem‘ gibidir. Ve onun (sallallahu teâlâ aleyhi ve sellem) Ukaydir’e yazdığı kitapta: **إن لنا الضاحية والمعامي وأغفال الأرض**; yani içinde bilinen bir eser bulunmayan meçhul olanlar. Lihyânî nakletti: **أرض أغفال**; sanki onun her parçasını **غفلا** kılmışlar. **بلاد أغفال**: kendisiyle yol bulunacak alametleri olmayan beldeler. Aynı şekilde, hayvanlardan üzerinde nişan olmayan her şey **غفل**’dir. **دابة غفل**: üzerinde nişan yoktur. **ناقة غفل**: damgalanmadı; üzerine sadaka vacip olmasın diye. Ondandır Tuhfe hadisi: **ولنا نعم همل أغفال**; yani üzerinde nişanlar yoktur. **الغفل** ayrıca: oklar arasında payı olmayan ve üzerine tazmin yüklenmeyen şeydir. Lihyânî dedi ki: **قداح غفل**, tekil lafzı üzere: onlarda farzlar yoktur; onların ganimi yoktur; onların üzerinde garam yoktur. Ve itham kerahiyetiyle oklar bunlarla ağırlaştırılırdı; **بتثقل** ile kastı: çoğalır. Dedi ki: onlar dörttür: ilkin **المصدر**, sonra **المضعف**, sonra **المنيح**, sonra **السفيح**. Erkeklerden **الغفل**: kendisinde haseb olmayan kimse. Ve denildi ki: o, yanında olanı bilmeyen kimsedir. **الغفل**: söyleyeni meçhul şiir. Ayrıca: adı konmamış ve tanınmamış meçhul şair; cem‘i **أغفال**. **الغفل**: develerin kılları; Ebû Hanîfe’den. Ve onu **غفله تغفيلا**: onu örttü ve gizledi. **المغفلة** **كمرحلة**: Zeccâcî’ye göre **العنفقة**’dır; iki yanı değil. Cevherî vehmetti. Bazı tâbiînin hadîsinde gelmiştir: **عليك بالمغفلة والمنشلة**; abdestte ikisini yıkamada ihtiyatı ister. Ona **مغفلة** denildi; çünkü insanların çoğu ondan gafil olur. Şeyhimiz, Cevherî’den yana cevap vererek dedi ki: vehim yoktur; zira bir şeyin yanı, onun bir parçasıdır; bu, şeyin bir parçasıyla şeyden ibarettir. **غافل**: Abdullah b. Mes‘ûd’un (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedesidir; Hüzeyl’dendir. İbnü’l-Hayyât, onu **العين** ve **القاف** ile ضبط ederek şâz oldu; insanlar ona tâbi oldu; başkaları onu hatalı saydı; şeyhimiz bunu söyledi. **غافل بن صخر**: Benî Kuraym b. Sâhile b. Kâhil’in kardeşidir; o, Ebû Yeksûm Yemen’den döndüğünde, Ma‘kil b. Huveylid ile birlikte Kinde ve Himyer esirlerini çıkarandır. İbn Düreyd dedi ki: **بنو غفيلة** **كجهينة**: Araplardan bir batındır. İbn Habîb dedi ki: **غفيلة بن عوف بن سلمة**: **السكون**’dadır; ve **غفيلة بن قاسط**: Rebîa’dadır; bu ikisi dışındakiler ise fetha ile ve **العين** ve **القاف** iledir. **العباب**’da: **غفيلة بنت عامر بن عبد الله بن عبيد بن عويج العدوية**. Ve **هبيب بن مغفل الغفاري** **كمحسن**: sahabîdir, Allah Teâlâ ondan razı olsun; izârı sürükleme hakkında bir hadisi vardır. İbn Fehd dedi ki: babasına **مغفل** denildi; çünkü develerinin nişanını **أغفل** etti; Zehebî’nin dediği üzere o tektir. Hâfız dedi ki: **مغفل**’in ضبطında ve sohbeti olan bir kadın olan Selâme’nin babasında ihtilaf edildi: **معقل** denildi; ve **هبيب**’in babası gibi denildi; bu ihtilaf, Ebû Dâvûd’un Sünen’inin râvileri arasında vaki oldu. **الغفل** harekeli: çok **الرفيغ**; Ebû’l-Abbâs’tan. Ayrıca: geçimde genişlik; denir ki: o, geçiminde **غفل** içindedir; yani genişlik. **بنو المغفل** **كمعظم**: bir batın; İbn Sîdeh’ten. Ve **كامل بن غفيل البحتري** **كزبير**: dört yüz kırk civarında idi; bir şey rivayet etti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **غفيل بن محمد بن غفيل بن غنيمة العامري** Abdülmelik b. Şu‘be’den; ondan da Selefî. Ve **أبو غفيلة الكوفي**: Şiî; İmam Bâkır’dan. Ve **يزيد بن عبد الرحمن بن غفيلة**, Ebû Hureyre’den. Ve **غفلة** diye adlandırıldılar. Ve onu **أغفله** etti: onu gafil iken yakaladı; yahut onu gafil kıldı; yahut onu gafil diye adlandırdı. Aynı şekilde onu **غفله تغفيلا**. Ve onu **أغفله** etti: meşgul olduğu vakitte ondan istedi ve boşalma vaktini beklemedi. Ve onu **تغفله** etti ve onu **استغفله** etti: onun gafletini kolladı. **نعم أغفال**: içinde sütlü deve olmayan davarlar. Bazı Araplar dedi ki: **لنا نعم أغفال ما تبض**; kendilerine isabet eden bir seneyi vasfeder; mallarının seçkinlerini helak etti. **الغفل**, iki damme ile: üzerinde nişan olmayan dişi devedir; damme ile **الغفل**’de bir dildir; yahut şiir zarureti içindir:

  Sa‘leb, râcizin sözünü inşad etti: Sa‘leb, râcizin sözünü inşad etti:
  “Yaşayış yoktur; ancak her sarhoş edici **غفل**
  havuz dolu iken havuza uzanır”

Ve onu **أغفلها** etti: onu nişanlamadıysa; o hâlde o **مغفل**’dir. Ve **رجل مغفل** **كمحسن**: **أغفال** develerin sahibidir. Ve **أرض غفل**: yağmur görmedi; Cevherî, Kisâî’den nakletti. Ve **رجل غفل**: işleri tecrübe etmedi; Cevherî nakletti. Ve onun yemini onu aldatır: onda, o gafil iken, onu **حنث** ettirir. Ve **مصحف غفل**: **العواشر** ve başkalarından soyulmuş. Ve **كتاب غفل**: vaz‘ edeni adlandırılmamış. Ve Sîbeveyh’in kitabında: **ما أغفله عنك شيئا**: yani şüpheyi bırak; onun zikri kitabın sonunda **ما**’da gelecektir.
