# غلب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%84%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: غلب

غَلَبه يَغْلِـبُه غَلْباً وغَلَباً، وهي أَفْصَحُ، وغَلَبةً ومَغْلَباً ومَغْلَبةً؛ قال أَبو الـمُثَلَّمِ:
رَبَّاءُ مَرْقَبةٍ، مَنَّاعُ مَغْلَبةٍ، *  رَكَّابُ سَلْهبةٍ، قَطَّاعُ أَقْرانِ وغُلُبَّـى وغِلِـبَّـى، عن كراع. وغُلُبَّةً وغَلُبَّةً، الأَخيرةُ عن اللحياني: قَهَره. والغُلُبَّة، بالضم وتشديد الباءِ: الغَلَبةُ؛ قال الـمَرَّار:
أَخَذْتُ بنَجْدٍ ما أَخَذْتُ غُلُبَّةً، *  وبالغَوْرِ لي عِزٌّ أَشَمُّ طَويلُ ورجل غُلُبَّة أَي يَغْلِبُ سَريعاً، عن الأَصمعي. وقالوا: أَتَذْكر أَيامَ الغُلُبَّةِ، والغُلُبَّـى، والغِلِـبَّى أَي أَيامَ الغَلَبة وأَيامَ من عَزَّ بَزَّ. وقالوا: لمنِ الغَلَبُ والغَلَبةُ؟ ولم يقولوا: لِـمَنِ الغَلْبُ؟ وفي التنزيل العزيز: وهم من بَعْدِ غَلَبِهم سَيَغْلِـبُون؛ وهو من مصادر المضموم العين، مثل الطَّلَب. قال الفراءُ: وهذا يُحْتَمَلُ أَن يكونَ غَلَبةً، فحذفت الهاءُ عند الإِضافة، كما قال الفَضْلُ بن العباس بن عُتْبة اللِّهْبـيّ: إِنَّ الخَلِـيطَ أَجَدُّوا البَيْنَ فانْجَرَدُوا، *  وأَخْلَفُوكَ عِدَا الأَمْرِ الذي وَعَدُوا أَراد عِدَةَ الأَمر، فحذف الهاءَ عند الإِضافة. وفي حديث ابن مسعود: ما اجْتَمَعَ حلالٌ وحرامٌ إِلا غَلَبَ الـحَرامُ الـحَلالَ أَي إِذا امْتَزَجَ الحرامُ بالـحَلال، وتَعَذَّرَ تَمْييزهما كالماءِ والخمر ونحو ذلك، صار الجميع حراماً. وفي الحديث: إِنَّ رَحْمَتي تَغْلِبُ غَضَبي؛ هو إِشارة إِلى سعة الرحمة وشمولها الخَلْقَ، كما يُقال: غَلَبَ على فلان الكَرَمُ أَي هو أَكثر خصاله. وإِلا فرحمةُ اللّه وغَضَبُه صفتانِ راجعتان إِلى إِرادته، للثواب والعِقاب، وصفاتُه لا تُوصَفُ بغَلَبَةِ إِحداهما الأُخرى، وإِنما على سبيل المجاز للمبالغة. ورجل غالِبٌ مِن قوم غَلَبةٍ، وغلاَّب من قوم غَلاَّبينَ، ولا يُكَسَّر. ورجل غُلُبَّة وغَلُبَّة: غالِبٌ، كثير الغَلَبة، وقال اللحياني: شديد الغَلَبة. وقال: لَتَجِدَنَّه غُلُبَّة عن قليل، وغَلُبَّةَ أَي غَلاَّباً.والـمُغَلَّبُ: الـمَغْلُوبُ مِراراً. والـمُغَلَّبُ من الشعراءِ: المحكوم له بالغلبة على قِرْنه، كأَنه غَلَب عليه. وفي الحديث: أَهلُ الجنةِ الضُّعَفاءُ الـمُغَلَّبُونَ. الـمُغَلَّبُ: الذي يُغْلَبُ كثيراً. وشاعر مُغَلَّبٌ أَي كثيراً ما يُغْلَبُ؛ والـمُغَلَّبُ أَيضاً: الذي يُحْكَمُ له بالغَلَبة، والمراد الأَوَّل. وغُلِّبَ الرجلُ، فهو غالِبٌ: غَلَبَ، وهو من الأَضداد. وغُلِّبَ على صاحبه: حُكِمَ له عليه بالغلَبة؛ قال امرؤُ القيس: وإِنَّكَ لم يَفْخَرْ عليكَ كفاخِرٍ *  ضَعِـيفٍ؛ ولم يَغْلِـبْكَ مِثْلُ مُغَلَّبِ وقد غالبَه مُغالبة وغِلاباً؛ والغِلابُ: الـمُغالَبة؛ وأَنشد بيت كعب بن مالك:
هَمَّتْ سَخِـينَةُ أَن تُغالِبَ رَبَّها، *  ولَيُغْلَبَنَّ مُغالِبُ الغَلاَّبِ والـمَغْلبة: الغَلَبة؛ قالت هِنْدُ بنتُ عُتْبة تَرْثي أَباها: يَدْفَعُ يومَ الـمَغْلَبَتْ، *  يُطْعِمُ يومَ الـمَسْغَبَتْ وتَغَلَّبَ على بلد كذا: استولى عليه قَهْراً، وغَلَّبْتُه أَنا عليه تَغْليباً. محمدُ بنُ سَلاَّمٍ: إِذا قالت العرب: شاعر مُغَلَّبٌ، فهو مغلوب؛ وإِذا قالوا: غُلِّبَ فلانٌ، فهو غالب. ويقال: غُلَّبَتْ ليْلى الأَخْيَليَّة على نابِغة بني جَعْدَة، لأَنها غَلَبَتْه، وكان الجَعْدِيُّ مُغَلَّباً. وبعير غُلالِبٌ: يَغْلِبُ الإِبل بسَيْرِه، عن اللحياني. واسْتَغْلَبَ عليه الضحكُ: اشتدَّ، كاسْتَغْرَبَ. والغَلَبُ: غِلَظُ العُنق وعِظَمُها؛ وقيل غِلَظُها مع قِصَرٍ فيها؛ وقيل: مع مَيَلٍ يكون ذلك من داءٍ أَو غيره. غَلِبَ غَلَباً، وهو أَغْلَبُ: غليظُ الرَّقَبة. وحكى اللحياني: ما كان أَغْلَبَ، ولقد غَلِبَ غَلَباً، يَذْهَبُ إِلى الانتقال عما كان عليه. قال: وقد يُوصَفُ بذلك العُنُق نفسه، فيقال: عُنُق أَغْلَبُ، كما يقال: عُنقٌ أَجْيَدُ وأَوْقَصُ. وفي حديث ابن ذي يَزَنَ: بِـيضٌ مَرازبةٌ غُلْبٌ جَحاجحة؛ هي جمع أَغْلَب، وهو الغليظ الرَّقَبة، وهم يَصِفُون أَبداً السادةَ بغِلَظِ الرَّقبة وطُولِها؛ والأُنثى: غَلْباءُ؛ وفي قصيد كعب: غَلْباءُ وَجْناءُ عُلْكومٌ مُذَكَّرَةٌ. وقد يُسْتَعْمَل ذلك في غير الحيوان، كقولهم: حَديقةٌ غَلْباءُ أَي عظيمةٌ مُتكاثفة مُلْتفَّة. وفي التنزيل العزيز: وحَدائِقَ غُلْباً. وقال الراجز: أَعْطَيْت فيها طائِعاً، أَوكارِها،
حَديقةً غَلْباءَ في جِدارِها
الأَزهري: الأَغْلَبُ الغَلِـيظُ القَصَرَةِ. وأَسَدٌ أَغْلَبُ وغُلُبٌّ: غَلِـيظُ الرَّقَبة. وهَضْبةٌ غَلْباءُ: عَظِـيمةٌ مُشْرِفة. وعِزَّةٌ غَلْباءُ كذلك، على المثل؛ وقال الشاعر: وقَبْلَكَ ما اغْلَولَبَتْ تَغْلِبٌ، *  بغَلْباءَ تَغْلِبُ مُغْلَولِـبينا يعني بِعِزَّة غَلْباءَ. وقَبيلة غَلْباءُ، عن اللحياني: عَزيزةٌ ممتنعةٌ؛ وقد غَلِبَتْ غَلَباً. واغْلَولَبَ النَّبْتُ: بَلَغَ كلَّ مَبْلَغٍ والتَفَّ، وخَصَّ اللحيانيُّ به العُشْبَ. واغْلَوْلَبَ العُشْبُ، واغْلَولَبَتِ الأَرضُ إِذا التَفَّ عُشْبُها. واغْلَولَبَ القومُ إِذا كَثُرُوا، من اغْلِـيلابِ العُشْبِ. وحَديقَةٌ مُغْلَوْلِـبَة: ملْتفّة. الأَخفش: في قوله عز وجل: وحدائقَ غُلْباً؛ قال: شجرة غَلْباءُ إِذا كانت غليظة؛ وقال امرؤُ القيس: وشَبَّهْتُهُمْ في الآلِ، لـمَّا تَحَمَّلُوا، *  حَدائِقَ غُلْباً، أَو سَفِـيناً مُقَيَّرا والأَغْلَبُ العِجْليُّ: أَحَدُ الرُّجَّاز.
وتَغْلِبُ: أَبو قبيلة، وهو تَغْلِبُ بنُ وائل بن قاسط بنِ هِنْبِ بنِ أَفْصَى بن دُعْمِـيِّ بن جَديلَةَ ابن أَسَدِ بن ربيعةَ بن نِزار بن مَعَدِّ بن عَدْنانَ. وقولهم: تَغْلِبُ بنتُ وائِل، إِنما يَذْهَبُون بالتأْنيث إِلى القبيلة، كما قالوا تميمُ بنتُ مُرٍّ. قال الوليد بن عُقْبة، وكان وَليَ صَدَقات بني تَغْلِبَ:
إِذا ما شَدَدْتُ الرأْسَ مِنِّي بِمِشْوَذٍ، *  فَغَيَّكِ عَنِّي، تَغْلِبَ ابنةَ وائِل وقال الفرزدق:
لولا فَوارِسُ تَغْلِبَ ابْنةِ وائِلٍ، *  ورَدَ العَدُوُّ عليك كلَّ مَكانِ وكانت تَغْلِبُ تُسَمَّى الغَلْباءَ؛ قال الشاعر:
وأَوْرَثَني بَنُو الغَلْباءِ مَجْداً *  حَديثاً، بعدَ مَجْدِهِمُ القَديمِ والنسبة إليها: تَغْلَبـيٌّ، بفتح اللام، اسْتِـيحاشاً لتَوالي الكسرتين مع ياءِ النسب، وربما قالوه بالكسر، لأَن فيه حرفين غير مكسورين، وفارق النسبة إِلى نَمِر. وبنو الغَلْباءِ: حَيٌّ؛ وأَنشد البيت أَيضاً: وأَوْرَثَني بنُو الغَلْباءِ مَجْداً
وغالِبٌ وغَلاَّبٌ وغُلَيْبٌ: أَسماءٌ. وغَلابِ، مثل قَطامِ: اسم امرأَة؛ مِن العرب مَنْ يَبْنِـيه على الكسرِ، ومنهم من يُجْريه مُجْرى زَيْنَبَ. وغالِبٌ: موضعُ نَخْلٍ دون مِصْرَ، حَماها اللّه، عز وجل، قال كثير عزة: يَجُوزُ بِـيَ الأَصْرامَ أَصْرامَ غالِبٍ، *  أَقُولُ إِذا ما قِـيلَ أَيْنَ تُريدُ: أُريدُ أَبا بكرٍ، ولَوْ حالَ، دُونَه، *  أَماعِزُ تَغْتالُ الـمَطِـيَّ، وَبِـيدُ والـمُغْلَنْبـي: الذي يَغْلِـبُكَ ويَعْلُوكَ.

### Türkçe

**غَلَبه** onu **يَغْلِـبُه**: onu yenip üstün gelir; **غَلْباً** ve **غَلَباً** (bu daha fasih olandır) ve **غَلَبةً** ve **مَغْلَباً** ve **مَغْلَبةً**; Ebû’l-Müsellem dedi ki:
Rabbâ’ bir gözetleme yeri, engelleyici bir **مَغْلَبةٍ**, *  **سَلْهبةٍ**’ye binen, akranları kesip biçen

Ve **غُلُبَّـى** ve **غِلِـبَّـى**, Kurâ‘dan. Ve **غُلُبَّةً** ve **غَلُبَّةً**, sonuncusu Lihyânî’den: onu kahretti. Ve **الغُلُبَّة** (ötre ile ve **الباء**’ın şeddelenmesiyle): **الغَلَبةُ**’dir; el-Merrâr dedi ki:
Necd’de aldığımı **غُلُبَّةً** olarak aldım, *  ve Gawr’da benim için uzun, yüce bir izzet vardır

Ve **غُلُبَّة** bir adam: yani çabucak yener, Asma‘î’den. Ve dediler: **أَتَذْكر أَيامَ الغُلُبَّةِ** ve **الغُلُبَّـى** ve **الغِلِـبَّى**: yani **الغَلَبة** günleri ve aziz olup galip gelenin günleri. Ve dediler: “Kimin **الغَلَبُ** ve **الغَلَبةُ**?”; “Kimin **الغَلْبُ**?” demediler. Aziz tenzilde: “Ve onlar, yenilmelerinden sonra elbette yeneceklerdir”; bu, gözü (orta harfi) ötreli masdarlardandır; **الطَّلَب** gibi. Ferrâ dedi ki: Bu, **غَلَبةً** olması ihtimalini taşır; izafet sırasında **الهاء** düşürüldü; tıpkı el-Fadl b. el-‘Abbâs b. ‘Utbe el-Lihbî’nin dediği gibi:
Şüphesiz karışık topluluk ayrılığı ciddiye aldılar da sıyrılıp gittiler, *  ve sana, vaat ettikleri işin **عِدَا**’sını (vaadini) geri bıraktılar

**عِدَةَ الأَمر**’i kastetti; izafet sırasında **الهاء**’yı düşürdü. İbn Mes‘ûd hadîsinde: Helâl ile haram bir araya gelmez ki haram helâle galip gelmiş olmasın; yani haram helâl ile karıştığında ve ikisini ayırt etmek su ile şarap ve benzeri gibi güçleştiğinde, hepsi haram olur. Hadîste: “Şüphesiz rahmetim gazabıma galip gelir”; bu, rahmetin genişliğine ve yaratılmışları kuşatmasına işarettir; nitekim “Falana kerem galip geldi” denir; yani onun huylarının en çoğu odur. Yoksa Allah’ın rahmeti ve gazabı, sevap ve azap için iradesine dönen iki sıfattır; O’nun sıfatları, birinin diğerine galip gelmesiyle nitelenmez; ancak mübalağa için mecaz yoluyla (söylenir). Ve **غالِبٌ** bir adam, **غَلَبةٍ** bir kavimdendir; ve **غلاَّب** (bir adam), **غَلاَّبينَ** bir kavimdendir; çoğul yapılmaz. Ve **غُلُبَّة** ve **غَلُبَّة** bir adam: **غالِبٌ**; çokça galip gelen; Lihyânî dedi ki: galebesi şiddetli. Ve dedi ki: “Onu az sonra **غُلُبَّة** bulacaksın” ve **غَلُبَّةَ**: yani **غَلاَّباً**. Ve **الـمُغَلَّبُ**: defalarca yenilmiş olan **الـمَغْلُوبُ**. Ve şairlerden **الـمُغَلَّبُ**: rakibine karşı galip olduğuna hükmedilen; sanki ona galip gelmiş gibi. Hadîste: “Cennet ehli, zayıflar, **الـمُغَلَّبُونَ**’dur.” **الـمُغَلَّبُ**: çokça yenilen kimsedir. Ve **مُغَلَّبٌ** bir şair: yani çoğu kez yenilir; ve **الـمُغَلَّبُ** ayrıca: galip olduğuna hükmedilen; murad edilen birincisidir. Ve **غُلِّبَ** adam, o halde o **غالِبٌ**’dir: galip geldi; bu, zıt anlamlılardandır. Ve **غُلِّبَ** sahibine karşı: ona karşı galip olduğuna hükmedildi; İmru’ul-Kays dedi ki:
Ve şüphesiz senin aleyhine, zayıf bir övünen gibi övünmedi; *  ve seni, **مُغَلَّبِ** gibi biri yenmedi

Ve ona **مُغالبة** ve **غِلاباً** ile galip gelmeye çalıştı; **الغِلابُ**: **الـمُغالَبة**’dir; ve Ka‘b b. Mâlik’in beytini okudu:
Sahîne, Rabbine galip gelmeye yeltendi, *  ve elbette **الغَلاَّبِ**’ın galip gelmeye çalışanı yenilecektir

Ve **الـمَغْلبة**: **الغَلَبة**’dir; Hind bint ‘Utbe, babasına mersiye söylerken dedi ki:
**الـمَغْلَبَتْ** gününde iter, *  **الـمَسْغَبَتْ** gününde yedirir

Ve “Falanca beldeye karşı **تَغَلَّبَ**”: zorla ona hâkim oldu; ve ben onu ona karşı **تَغْليباً** ile galip kıldım. Muhammed b. Sellâm: Araplar “**شاعر مُغَلَّبٌ**” dediğinde o yenilmiştir; “Falanca **غُلِّبَ**” dediklerinde ise o galiptir. Ve “Leylâ el-Ahyeliyye, Nâbiğa Benî Ca‘de’ye karşı **غُلَّبَتْ**” denir; çünkü onu yendi; ve Ca‘dî **مُغَلَّباً** idi.

Ve **غُلالِبٌ** bir deve: yürüyüşüyle develere galip gelir; Lihyânî’den. Ve “Gülme ona **اسْتَغْلَبَ**”: şiddetlendi; **اسْتَغْرَبَ** gibi. Ve **الغَلَبُ**: boynun kalınlığı ve büyüklüğüdür; “içinde bir kısalıkla birlikte kalınlığı” da denmiştir; “bir hastalıktan veya başkasından olan bir meyille birlikte” de denmiştir. **غَلِبَ** **غَلَباً**, ve o **أَغْلَبُ**’dur: boynu kalın (kimsedir). Lihyânî nakletti: “Ne kadar da **أَغْلَبَ**!” ve “Gerçekten **غَلِبَ** **غَلَباً**”; (bunu) bulunduğu hâlden başka bir hâle geçişe götürür. Dedi ki: Bununla bizzat boyun da nitelenir; “**عُنُق أَغْلَبُ**” denir; nitekim “**عُنقٌ أَجْيَدُ**” ve “**أَوْقَصُ**” denir. İbn Zî Yezen hadîsinde: “Beyazlar, merâzibe, **غُلْبٌ** cehâcehi”؛ bu, **أَغْلَب**’ın çoğuludur; o da boynu kalın olandır; onlar efendileri daima boynun kalınlığı ve uzunluğuyla vasfederler; dişisi: **غَلْباءُ**. Ka‘b’ın kasidesinde: “**غَلْباءُ وَجْناءُ عُلْكومٌ مُذَكَّرَةٌ**.” Bu, hayvan dışında da kullanılabilir; “**حَديقةٌ غَلْباءُ**” demeleri gibi: yani büyük, sık, birbirine dolanmış. Aziz tenzilde: “Ve **حَدائِقَ غُلْباً**.” Râciz dedi ki:
Orada, isteyerek, onun yuvalarını verdim,
Duvarında **حَديقةً غَلْباءَ**

Ezherî: **الأَغْلَبُ** kısa (boylu) kalın olandır. Ve **أَسَدٌ أَغْلَبُ** ve **غُلُبٌّ**: boynu kalın. Ve **هَضْبةٌ غَلْباءُ**: büyük, yüksekçe. Ve **عِزَّةٌ غَلْباءُ** da böyledir; mesel üzere. Şair dedi ki:
Senden önce, Tağlib, **اغْلَولَبَتْ** olmadı, *  **بغَلْباءَ** ile, **مُغْلَولِـبينا**’yı yenen

Yani **بِعِزَّة غَلْباءَ**. Ve **غَلْباءُ** bir kabile, Lihyânî’den: aziz, erişilmez; ve **غَلِبَتْ** **غَلَباً**.

Ve bitki **اغْلَولَبَ**: her erişilecek yere ulaştı ve birbirine dolandı; Lihyânî bunu özellikle ota tahsis etti. Ve ot **اغْلَوْلَبَ**; ve yer **اغْلَولَبَتِ**: otu birbirine dolandığında. Ve kavim **اغْلَولَبَ**: çoğaldıklarında; otun **اغْلِـيلابِ**’ından (dolamasından) dolayı. Ve **مُغْلَوْلِـبَة** bir bahçe: dolanmış, birbirine girmiş. Ahfeş: Aziz ve celîl olanın “**وحدائقَ غُلْباً**” sözü hakkında dedi ki: Ağaç **غَلْباءُ** olur; kalın olduğunda. Ve İmru’ul-Kays dedi ki:
Onları serapta, göçtüklerinde, benzettim, *  **حَدائِقَ غُلْباً**’a, yahut katranlanmış bir gemiye

Ve **الأَغْلَبُ العِجْليُّ**: recez söyleyenlerden biridir.

Ve **تَغْلِبُ**: bir kabilenin babasıdır; o, **تَغْلِبُ بنُ وائل بن قاسط بنِ هِنْبِ بنِ أَفْصَى بن دُعْمِـيِّ بن جَديلَةَ ابن أَسَدِ بن ربيعةَ بن نِزار بن مَعَدِّ بن عَدْنانَ**’dır. Ve onların “**تَغْلِبُ بنتُ وائِل**” sözleri: ancak kabileye nispetle dişilleştirmeye giderler; nitekim “**تميمُ بنتُ مُرٍّ**” dediler. Velîd b. ‘Ukbe dedi ki—Benî Tağlib’in sadakalarına vali olmuştu:
Benden başı bir **بِمِشْوَذٍ** ile sımsıkı bağladığımda, *  benden uzak dur, ey **تَغْلِبَ ابنةَ وائِل**

Ferazdak dedi ki:
Eğer **تَغْلِبَ ابْنةِ وائِلٍ**’in süvarileri olmasaydı, *  düşman her yerde sana dönerdi

Ve Tağlib’e **الغَلْباءَ** denilirdi; şair dedi ki:
**بَنُو الغَلْباءِ** bana bir şan miras bıraktı *  yeni bir şan, onların eski şanından sonra

Ona nispet: **تَغْلَبـيٌّ**, lâmın fethasıyla; nispet **ياء**’sı ile iki kesrenin peş peşe gelmesinden ürkerek; bazen kesre ile de söylediler; çünkü onda iki tane kesreli olmayan harf vardır; ve Nemir’e nispetten ayrıldı. Ve **بنو الغَلْباءِ**: bir hayy (kol); ve beyti yine okudu:
**وأَوْرَثَني بنُو الغَلْباءِ مَجْداً**

Ve **غالِبٌ** ve **غَلاَّبٌ** ve **غُلَيْبٌ**: isimlerdir. Ve **غَلابِ**—**قَطامِ** gibi—bir kadının adıdır; Araplardan kimi onu kesre üzere bina eder, kimisi onu Zeyneb’in yürütüldüğü yolda yürütür.

Ve **غالِبٌ**: Mısır’ın aşağısında bir hurmalık yerdir; Allah onu korusun, azze ve celle; Kesîr ‘Azze dedi ki:
Beni, **غالِبٍ**’in hurma kümelerinin kümelerini geçer, *  “Nereye istiyorsun?” denildiğinde derim ki:
Ebû Bekir’i istiyorum; araya girse bile, onun önünde, *  binekleri helâk eden keçiler ve çorak yerler

Ve **الـمُغْلَنْبـي**: sana galip gelen ve sana üstün gelen kimsedir.
