# غلث — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%AB/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%84%D8%AB/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%AB.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: غلث

(باب الغين واللام وما يثلثهما)
(غلم) الغين واللام والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حَداثةٍ وهَيْجِ شهوة. من ذلك الغُلام، هو الطارُّ الشَّاربِ([1]) . وهو بيِّنُ الغُلومِيّة والغُلُومة، والجمع غِلْمةٌ وغِلْمان. ومن بابه: اغتَلَم الفَحلُ غُلمةً: هاج من شَهوة الضِّراب. والغيْلَم: الجارية الحَدَثة. والغَيْلَم: الشابُّ. والغَيْلَم: ذكر السَّلاحِف. وليس بعيداً أن يكون قياسُه قياسَ الباب.
(غلو/ي) الغين واللام والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ في الأمر يدلُّ على ارتفاع ومجاوَزةِ قَدْر. يقال: غَلاَ السِّعر يغلو غَلاءً، وذلك ارتفاعُه. وغَلاَ الرَّجلُ في الأمر غُلُوّاً، إذا جاوَزَ حدَّه. وغَلاَ بسَهْمِه غَلْوَاً، إذا رَمَى به سَهْماً أقصى غايتِه. قال:
* كالسَّهمِ أرسلَهُ من كفِّهِ الغالي([2]) *
وتَغالَى الرَّجُلان: تفاعَلاَ من ذلك. وكلُّ مَرْماةٍ عند ذلك غَلْوَة. وغَلَت الدّابّةُ في سَيرها غَلْوَاً، واغتلت اغتلاء، وغالت *غِلاء. وفي أمثالهم: "جَرْيُ المذَكِّياتِ غِلاءٌ([3]) ". وتَغالَى النَّبتُ: ارتفَعَ وطال. وتَغالَى لحمُ الدابَّةِ، إذا انحسر عنه وَبَره. وذلك لا يكون إلاَّ عن قوّةٍ وسِمَن وعُلُوٍّ. وغَلَتِ القِدْرُ تَغْلِي غَلَياناً. والغُلَوَاء: أن يمُرَّ على وجهِه جامحاً. قال:
لم تلتفت لِلِداتِها *** ومضَتْ على غُلَوائِها([4])
وأمَّا الغالية من الطِّيب فممكنٌ أن يكون من هذا، أي هي غاليةُ القيمة. يقولون: تغلَّلْت وتغلَّيت من الغالية.
(غلب) الغين واللام والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على قوّةٍ وقَهرٍ وشدَّة. من ذلك: غَلَب الرّجلُ غَلْبَاً وغَلَباً وغَلَبة. قال الله تعالى: ﴿وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِم سَيَغْلِبُون﴾  [الروم 3]. والغِلاَب: المغالَبة. والأغلَبُ: الغَليظ الرّقَبة. يقال: غَلِبَ يَغْلَبُ غَلَباً. وهضْبةٌ غَلباء، وعِزَّةٌ غلباء. وكانت تغلِبُ تسمَّى الغلباء. قال:
وأورثَنِي بنو الغَلباء مَجْداً  *** حديثاً بعد مَجدِهمُ القديمِ([5])

واغلولَبَ العُشْب: بلَغَ كلَّ مَبلغ. والمُغَلَّب من الشُّعراء: المغلوب مِراراً. والمُغَلَّب أيضاً: الذي غَلب خَصْمَه أو قِرْنَه، كأنَّه غلَّب على خَصْمِه، أي جُعِلت له الغَلَبة.
(غلت) الغين واللام والتاء فيه كلمة، يقولون: الغَلَت في الحساب: مثل الغَلَط في غيره. وفي بعض الحديث: "لا غَلَت في الإسلام".
(غلث) الغين واللام والثاء أصلٌ صحيحٌ واحد، يدلُّ على الخَلْط والمُخالَطة. من ذلك: غَلَثْتُ الطّعامَ: خلَطت حنطةً وشعيرا([6]) . وهو الغَلِيث. ورجل غَلِثٌ، إذا خالَطَ الأقرانَ في القِتال لَزُوماً لما طَلَب. ويقال: غَلِثَ به، إذا لزِمَه. وغَلِثَ الذِّئبُ بالغَنم: لازَمَها.
فأمَّا قولهم: غَلثَ الزَّندُ، إذا لم يَرِ، فهو كلامٌ غير ملخَّص؛ وذلك أنَّ معناه أنّه زَندٌ منتخَب، وإنَّما هو خِلْطٌ من الزُّنُودِ، قد أُخِذَ من العُرْضِ مُخْتلِطاً بغيره. يراد بالغَلَث خَشَبه، وإذا كان [كذلك] لم يَرِ.
(غلج) الغين واللام والجيم كلمةٌ تدلُّ على البَغْي والسَّطْوة. تقول العرب: هو يَتَغَلَّجُ علينا، أي يبغِي. وعَيْرٌ مِغْلَجٌ: شَلاَّل للعانة. ويكون تغلُّجُه أيضاً أن يَشربَ ويتلمَّظَ بلسانه.
(غلس) الغين واللام والسين كلمةٌ واحدة، وهو الغَلَس، وذلك ظلامُ آخرِ اللَّيل. يقال: غَلَّسْنا، أي سِرنا غَلَسا. قال الأخطل:
كذَبَتْكَ عينُكَ أم رأيتَ بواسطٍ  *** غَلَسَ الظلامِ من الرَّبابِ خيالا([7])
وقولهم: وقع في تُغُلِّسَ([8]) ، أي داهية، هو من هذا، لأنه يقع في أمرٍ مُظلم لا يَعرِف المخرجَ منه.
(غلط) الغين واللام والطاء كلمةٌ واحدة، وهي الغَلط: خلاف الإصابة. يقال: غَلِط يَغْلَط غَلَطاً. وبينهم أُغلوطةٌ، أي شيءٌ يُغالِط به بعضُهم بعضاً.
(غلف) الغين واللام والفاء كلمةٌ واحدةٌ صحيحة، تدلُّ على غِشاوةٍ وغِشيانِ شيء لشيء. يقال: غِلافُ السَّيفِ والسِّكِّين. وقَلبٌ أغلَفُ: كأنَّما أُغشِيَ غِلافاً فهو لا يَعي شيئاً. قال الله تعالى: ﴿وَقَالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ﴾
[البقرة 88]، أي أُغشِيَتْ شيئاً فهي لا تَعي. وقرئت([9]) :﴿غُلُفٌ([10])﴾ ، أي أوعيةٌ للعِلْم. والقياس في ذلك كله واحد. ويقولون: تغَلَّف بالغالية، وليس ببعيدٍ ممّا ذكرناه.
(غلق) الغين واللام والقاف أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على نُشوبِ شيءٍ في شيء. من ذلك الغَلَق، يقال منه: أغلقتُ البابَ فهو مُغْلَق. وغَلِقَ الرهنُ في يدِ مُرْتَهِنِه، إذا لم يَفتكَّه([11]) . قال رسول الله صلى الله عليه وآله: "لا يَغْلَقُ الرَّهنُ". قال الفُقهاء: هو أن يقول صاحب الرَّهْنِ لصاحب الدَّين: آنَيتُك بحقِّك([12]) إلى وقت كذا، وإلاَّ فالرَّهنُ لك. فنَهَى النبيُّ صلى الله عليه وآله عن ذلك الاشتراط. وكلُّ شيء لم يُتَخَلَّصْ فقد غَلِق. قال زُهير:
وفارقتْكَ برهنٍ لا فَكاكَ له  *** يومَ الوَداعِ فأمسى الرَّهنُ قد غَلِقا([13])
ويقال المِغْلَق: السَّهم السابعُ في الميسِر، لأنَّه يَستغلِق شيئاً وإن قلَّ. قال لبيد:
وجَزُورِ أيسارٍ دعوتُ لحتْفِها  *** بمَغَالقٍ متشابهٍ أجسامُها([14])
*ويقال: غَلِقَ ظَهرُ البعير فلا يَبْرأُ من الدَّبَر. ومنه غلِقَت النّخلةُ: ذَوَت أصولُ سَعفِها فانقطَع حَمْلُها. والله أعلم بالصّواب.
--------------ــــ
([1]) أي الذي طر شاربه، أي طلع وظهر. وفي الأصل: "الطائر الشارب"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([2]) أنشده في اللسان (غلا).
([3]) ويروى: "غلاب" كما سبق في (ذكا)، وكذا في اللسان (ذكا).
([4]) لابن قيس الرّقيات في ديوانه 280 واللسان (غلا).
([5]) أنشده في اللسان (غلب).
([6]) في المجمل: "خلطته حنطة بشعير".
([7]) ديوان الأخطل41 واللسان (غلس). وهو مطلع قصيدة يهجو بها جريراً.
([8]) غير مصروف، علم للداهية. وهو بضم التاء مع الغين وفتحها وكسر اللام المشددة.
([9]) في الأصل: "وقريب"، تحريف.
([10]) هي قراءة ابن محيصن، كما في إتحاف فضلاء البشر 141 وهي جمع غلاف.
([11]) أي إذا لم يفتكه الراهن. وفي المجمل واللسان: "إذا لم يفتك" بالبناء للمفعول.
([12]) آنيتك: أخرتك. وفي الأصل: "أتيتك"، تحريف.
([13]) ديوان زهير 33 واللسان (غلق). وفي الديوان: "فأمسى رهنها غلقا".
([14]) من معلقته المشهورة. وانظر الميسر والقداح لابن قتيبة 87.

ـ

### Türkçe

(غayn, lâm ve onları üçleyen şeyler bâbı)
(غلم) **الغين** ve **اللام** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir gençliğe ve şehvetin coşmasına delâlet eder. Bundan: **الغُلام**; o, bıyığı yeni biten([1])dir. Ve o, **الغُلومِيّة** ve **الغُلُومة** bakımından açıktır; cem‘i **غِلْمةٌ** ve **غِلْمان**dır. Ve onun bâbından: **اغتَلَم** aygır **غُلمةً**: çiftleşme şehvetinden coştu. Ve **الغيْلَم**: genç câriye. Ve **الغَيْلَم**: genç adam. Ve **الغَيْلَم**: kaplumbağaların erkeği. Ve onun kıyasının, bâbın kıyası olması uzak değildir.

(غلو/ي) **الغين** ve **اللام** ve illetli harf, işte sahih bir asıldır; yükselmeye ve bir ölçüyü aşmaya delâlet eder. Denir: **غَلاَ** fiyat **يغلو** **غَلاءً**; ve bu, onun yükselmesidir. Ve **غَلاَ** adam işte **غُلُوّاً**, eğer haddini aşarsa. Ve **غَلاَ** oku ile **غَلْوَاً**, eğer onunla, en uç gayesine bir ok atarsa. Dedi:
* ok gibi; onu, elinden, aşırı atan([2]) gönderdi *
Ve **تَغالَى** iki adam: bundan, karşılıklı yaptılar. Ve her bir atış yeri, o sırada **غَلْوَة**dir. Ve **غَلَت** binek, yürüyüşünde **غَلْوَاً**; ve **اغتلت** **اغتلاء**; ve **غالت** * **غِلاء**. Ve onların darbımesellerinde: “**جَرْيُ المذَكِّياتِ غِلاءٌ**([3])”. Ve **تَغالَى** bitki: yükseldi ve uzadı. Ve **تَغالَى** binek eti, eğer ondan tüyü sıyrılıp çekilirse. Ve bu, ancak kuvvet, semizlik ve yükseklik sebebiyle olur. Ve **غَلَتِ** kazan **تَغْلِي** **غَلَياناً**. Ve **الغُلَوَاء**: azgın olarak yüzü üzere geçip gitmesidir. Dedi:
Doğurduklarına dönüp bakmadı *** ve **غُلَوائِها** üzere geçti([4])
Ve ama, güzel kokudan **الغالية** ise, bunundan olması mümkündür; yani o, kıymetçe pahalıdır. Derler: **تغلَّلْت** ve **تغلَّيت** **من الغالية**.

(غلب) **الغين** ve **اللام** ve **الباء** sahih bir asıldır; kuvvete, kahra ve şiddete delâlet eder. Bundan: **غَلَب** adam **غَلْبَاً** ve **غَلَباً** ve **غَلَبة**. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِم سَيَغْلِبُون﴾ [الروم 3]. Ve **الغِلاَب**: karşılıklı galebe. Ve **الأغلَبُ**: kalın boyunlu. Denir: **غَلِبَ يَغْلَبُ غَلَباً**. Ve **هضْبةٌ غَلباء**; ve **عِزَّةٌ غلباء**. Ve **تغلِبُ** (kabilesi) **الغلباء** diye adlandırılırdı. Dedi:
Ve bana **بنو الغَلباء** bir şeref miras bıraktı  *** onların eski şerefinden sonra yeni([5])

Ve **اغلولَبَ** ot: her bir erişilecek yere ulaştı. Ve şairlerden **المُغَلَّب**: defalarca yenilmiş olan. Ve **المُغَلَّب** ayrıca: hasmını yahut denkini yenen; sanki hasmına karşı galip kılınmış; yani galebe onun için kılınmıştır.

(غلت) **الغين** ve **اللام** ve **التاء** onda bir kelime vardır; derler: hesapta **الغَلَت**: başkasında **الغَلَط** gibidir. Ve bazı hadiste: “İslâm’da **غَلَت** yoktur”.

(غلث) **الغين** ve **اللام** ve **الثاء** tek bir sahih asıldır; karıştırmaya ve karışmaya delâlet eder. Bundan: **غَلَثْتُ** yemeği: buğdayı ve arpayı karıştırdım([6]). Ve o, **الغَلِيث**tir. Ve **رجل غَلِثٌ**, eğer akranlarla savaşta, talep ettiğine yapışıp kalarak karışırsa. Ve denir: **غَلِثَ به**, eğer ona yapışıp kalırsa. Ve **غَلِثَ** kurt koyunla: ona musallat olup yanında kaldı.
Ama onların sözü: **غَلثَ الزَّندُ**, eğer kıvılcım çıkarmazsa, o, özlü olmayan bir sözdür; çünkü onun mânası, onun seçilmiş bir çakmak taşı olmasıdır; hâlbuki o, çakmak taşlarından bir karışımdır; enine tarafından alınmış, başkasıyla karışık olarak. **الغَلَث** ile onun odunu kastedilir; ve eğer [böyle] olursa kıvılcım çıkarmaz.

(غلج) **الغين** ve **اللام** ve **الجيم** bir kelimedir; haksız istemeye ve zorbalığa delâlet eder. Araplar der: o, bize karşı **يَتَغَلَّجُ**, yani haksız ister. Ve **عَيْرٌ مِغْلَجٌ**: kasık için gevşek (sarkık). Ve onun **تغلُّجُه**u da, içmesi ve diliyle yalanıp durmasıdır.

(غلس) **الغين** ve **اللام** ve **السين** tek bir kelimedir; o, **الغَلَس**tır; ve bu, gecenin sonunun karanlığıdır. Denir: **غَلَّسْنا**, yani **غَلَسا** yürüdük. Ahtal dedi:
Gözün sana yalan mı söyledi, yoksa Vâsıt’ta gördün mü  *** **غَلَسَ الظلامِ**da, bulutlardan bir hayal([7])
Ve onların sözü: **وقع في تُغُلِّسَ**([8]), yani bir musibet; bu bundandır, çünkü çıkış yolunu bilmediği karanlık bir işe düşer.

(غلط) **الغين** ve **اللام** ve **الطاء** tek bir kelimedir; o da **الغَلط**tır: isabetin zıddı. Denir: **غَلِط يَغْلَط غَلَطاً**. Ve aralarında **أُغلوطةٌ** vardır; yani birbirlerini onunla yanıltacakları bir şey.

(غلف) **الغين** ve **اللام** ve **الفاء** sahih tek bir kelimedir; bir örtüye ve bir şeyin bir şeye örtülmesine delâlet eder. Denir: kılıcın ve bıçağın **غِلافُ**u. Ve **قَلبٌ أغلَفُ**: sanki bir kılıfla örtülmüş de hiçbir şeyi kavramaz. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَقَالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ﴾ [البقرة 88]; yani bir şeyle örtülmüştür de kavramaz. Ve okundu([9]): ﴿**غُلُفٌ**([10])﴾; yani ilim için kaplar. Ve bunun hepsinde kıyas birdir. Ve derler: **تغَلَّف** **بالغالية**; ve bu, zikrettiğimizden uzak değildir.

(غلق) **الغين** ve **اللام** ve **القاف** tek bir sahih asıldır; bir şeyin bir şeye saplanıp tutunmasına delâlet eder. Bundan **الغَلَق**; ondan denir: **أغلقتُ** kapıyı; o da **مُغْلَق**tır. Ve **غَلِقَ** rehin, rehin alanın elinde, eğer onu kurtaramazsa([11]). Allah’ın Elçisi صلى الله عليه وآله dedi: “**لا يَغْلَقُ الرَّهنُ**”. Fakihler dedi: o, rehin sahibinin alacak sahibine şöyle demesidir: hakkını sana şu vakte kadar erteledim([12]); yoksa rehin senindir. Böyle bir şart koşmayı Peygamber صلى الله عليه وآله yasakladı. Ve kurtarılamayan her şey **غَلِق** olmuştur. Züheyr dedi:
Veda günü, kurtuluşu olmayan bir rehinle senden ayrıldı  *** derken rehin **غَلِقا** oldu([13])
Ve denir: **المِغْلَق**: meysirde yedinci oktur; çünkü az da olsa bir şeyi kapatıp alır. Lebîd dedi:
Ölümü için çağırdığım, pay okları olan bir deve  *** **بمَغَالقٍ**; cisimleri birbirine benzer([14])
*Ve denir: **غَلِقَ** devenin sırtı; böylece yara kabuğundan iyileşmez. Ve ondan: **غلِقَت** hurma ağacı: yaprak saplarının dipleri kurudu da yükü kesildi. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

--------------ــــ
([1]) yani bıyığı yeni biten; yani çıktı ve göründü. Asılda: “**الطائر الشارب**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**tadır.
([2]) **اللسان**da (غلا)da rivayet etti.
([3]) “**غلاب**” diye de rivayet edilir; (ذكا)da geçtiği gibi; ve **اللسان**da (ذكا)da da böyledir.
([4]) İbn Kays er-Rukayyât’ındır; divanında 280 ve **اللسان**da (غلا).
([5]) **اللسان**da (غلب)de rivayet etti.
([6]) **المجمل**de: “Onu arpayla buğday karıştırdım.”
([7]) Ahtal divanı 41 ve **اللسان**da (غلس). Cerîr’i hicvettiği bir kasidenin matlaıdır.
([8]) gayr-i munsarif; musibetin özel adıdır. O, **التاء**nın dammesiyle **الغين** ile; ve onun fethasıyla; ve şeddeli **اللام**ın kesresiyle.
([9]) asılda: “**وقريب**”; tahrif.
([10]) o, İbn Muhaysın’ın kıraatidir; **إتحاف فضلاء البشر** 141’de olduğu üzere; ve **غلاف**ın cem‘idir.
([11]) yani eğer rehin veren onu kurtaramazsa. **المجمل** ve **اللسان**da: “eğer kurtarılmazsa” meçhul bina ile.
([12]) **آنيتك**: seni erteledim. Asılda: “**أتيتك**”; tahrif.
([13]) Züheyr divanı 33 ve **اللسان**da (غلق). Divanda: “derken onun rehni **غلقا** oldu.”
([14]) meşhur muallakasındandır. Ve İbn Kuteybe’nin **الميسر والقداح**’ına bak: 87.
