# غمز (غ-م-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%85%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ğamze, Yanaktaki çöküntüdür

- Harfler: غ - م - ز
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَتَغَامَزُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%BA%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8E%D8%B2%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَتَفَاعَلُونَ | Kaş göz ederler | 1 | 1 | [83:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/ayet/83:30.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غمز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2.md), [لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md), [همز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2.md) |
| Zıt Kök | [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi veya eti yumuşaklığını, kusurunu anlamak için parmakla sıkıştırmak, bastırmak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanlar arasında kaş, göz veya elle gizli bir kusura işaret ederek alay ve istihzada bulunmak |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal hiyerarşide zayıf görülen tarafı sözsüz jestlerle aşağılayıcı denetime ve baskıya maruz bırakma |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sevimli bir göz kırpma veya fiziksel çöküntü (gamze) sanılması; barındırdığı kusur arama, aşağılama ve alay boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غم | Örtmek, kaplamak, içe doğru bastırıp gizlemek; [غمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B1.md) (suyla bütünüyle örtmek), [غمض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B6.md) (gözü kapayarak örtmek), [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) (kederle veya bulutla üzerini kapatmak) köklerinde olduğu gibi bir şeyin üzerini veya içini kuşatıp baskılama hareketi | ز | ز sesinin getirdiği sürtünmeli, keskin ve ani temas niteliğiyle örtülü baskıyı nesnenin veya bedenin belirli bir noktasına parmakla ya da göz ucuyla yönlendirilen noktasal bir sıkıştırma ve dürtmeye dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | Göz / örtü (türetme imge); ikizi olan derin görme veya perde arkasından gözetleme hareketi | Gizli, dolaylı ve dışarıdan doğrudan fark edilmeyen bir yönelişi temsil eder |
| م | Su; dalgalanma, içe alma, akışkan temas | Bir cismin kıvamını, yumuşaklığını yoklayan esnek ve kuşatıcı baskıyı simgeler |
| ز | Kesici alet, sivri uç; saplanma, noktasal temas, ani hareket | Belirli bir hedefe yönelen ani, keskin bir dürtüşü, göz veya parmak ucuyla yapılan noktasal vuruşu gösterir |
| غمز | Gizli bir noktadan yönelerek (غ) esnek bir dokuyu (م) noktasal ve keskin bir dürtüşle sıkıştırmak (ز) | Bir nesnenin kusurunu yoklamak için yapılan fiziksel bastırmanın, göz kapağı ve kaşla yapılan gizli, iğneleyici bir kusur işaretine dönüşümünü ifade eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hayvanın (örneğin koçun) semiz veya zayıf olduğunu anlamak için etini parmaklarla sıkıştırıp yoklamak; mızrak ve kargının eğriliğini, sağlamlığını denetlemek için elle bastırıp bükmek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ziyâd el-A‘cem (muhadram/erken dönem): وكنتُ إِذا غَمَزْتُ قَناةَ قَوْمٍ / كَسَرْتُ كُعُوبَها أَوْ تَسْتَقِيمَا (Bir kavmin kargısını/mızrağını denetlemek için elle bastırıp yokladığımda, ya boğumlarını kırar un ufak ederdim ya da o mızrak dosdoğru hale gelirdi) |
| Erken Arapça kullanım | Klasik rivayetlerde bacaklarında hafif aksama veya gizli topallık bulunan binek hayvanı için غمزت الدابة denmesi; hacamat, masaj veya düşen küçük dili parmakla yerine bastırma işlemine غمز denilmesi |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça غمز kökü, Sami dil ailesinde özellikle Güney-Batı Sami kolunda belirginleşen, örtülü baskı, parmakla sıkıştırma ve ardından jestle işaret etme semantik ekseninde gelişmiş bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan غ-م-ز dizilimi düzenli bir kök olarak yaygın olmayıp, örtme ve kaplama bildiren غم tabanı ile noktasal dürtme bildiren fonetik unsurların birleşimi Arapçaya özgü bir gelişim sergiler. İbranicede göze işaret etmek veya göz kırpmak anlamı için ses ve anlam bakımından yakın olan ר-מ-ז (rāmaz) veya ק-ר-ץ (qāraṣ: göz kısmak, çimdiklemek, sıkıştırmak) kökleri kullanılır; nitekim Arapçadaki غمز kökü de tam olarak bu iki fiilin (çimdikleme/sıkıştırma ile göz kırparak işaret etme) anlamsal birleşimini tek başına karşılar. Arapçada kök, somut hayvan denetiminden (eti sıkıştırma) soyut toplumsal denetime (kusuru gizlice birbirine fısıldama ve işaret etme) doğru özgün bir genişleme kaydetmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | غم çekirdeğinden türeme | Örtülü, içe gömülü bir kusuru veya durumu parmak ucuyla bastırıp (نخس/عصر) açığa çıkarma hareketi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice קָרַץ (qāraṣ) ve רָמַז (rāmaz) anlamsal paralelliği | Beden dokusunu sıkıştırma ile göz kırparak ima etme işlevlerinin örtüşmesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda düzenli ve doğrulanabilir bir ses denkliği tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غمز | Anlamlı | Bastırmak, sıkıştırmak, kaş gözle işaret etmek | Hedef kök; ette kusur aramak, gizlice alay etmek | Kur'an'da geçer |
| [غزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%85.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| مغز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [مزغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%BA.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [زغم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%BA%D9%85.md) | Anlamlı | Öfkeyle homurdanmak, dudağını büküp kızmak | Kitābü'l-ʿAyn kaydına göre التَّزْغَمُّ öfkelenip dudak kıvırarak söylenmektir | Kur'an'da geçmez; hedef kökle yüz ve dudak mimiği üzerinden anlam bağı taşır |
| زمغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غمز | Merkez | İma, işaret, kusur arama | Kaş, göz kapağı veya parmakla gizlice, karşıdakinin bir açığını alay yollu ima etme | Kusur aramak için yapılan yoklamanın gizli mimiğe dönüşmesi |
| [رمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2.md) | Komşu | Sözsüz işaret, ima | Dudak, kaş veya elle genel bir meramı anlatmak için yapılan nötr işaret | Kusur arama veya alay amacı taşıması zorunlu değildir; anlaşma amaçlıdır |
| [لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md) | Komşu | Yüz yüze kusurlama, kınama | İnsanın yüzüne karşı veya arkasından göz, el ve sözle doğrudan ayıplama | غمز köküne göre daha açık ve doğrudan incitici bir ayıplamadır |
| [همز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2.md) / [همز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2.md) | Komşu | Arkadan çekiştirme, dürtme | Gıyapta tahkir etme, kırma, fiziksel veya sözlü olarak arkadan itekleme | Gizli işaretleşmeden ziyade arkadan vurma ve kırma niteliği taşır |
| [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) | Zıt | Açığa vurma, aleni kılma | Sözü, davranışı veya meramı hiçbir gizleme olmaksızın herkesin göreceği şekilde ortaya koyma | غمز kökünün barındırdığı gizli, kapalı ve örtülü iletişimin tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غمز | Parmakla sıkıştırmak; kaş-göz etmek | Fiziksel kusur yoklaması ile alaycı sözsüz iletişimi birleştiren özgün terim | Kesin |
| Latince | nictari, connivere; palpare | Göz kırpmak, ima etmek; dokunup yoklamak | Göz hareketini karşılar fakat kökün nesneyi bastırıp kusur arama nüansını tek başına vermez | Güçlü |
| İngilizce | to wink at, to poke fun at, to palpate | Göz kırpmak, kaş gözle alay etmek, elle yoklamak | İletişimsel alay boyutunu karşılar ancak tek bir fiil hem dokunsal yoklamayı hem göz işaretini içermez | Güçlü |
| Almanca | zublinzeln, verspotten | Kaş göz etmek, gizlice alay etmek | Yüz mimiğiyle başkasını tiye almayı iyi açıklar, fiziksel sıkıştırma kökünden yalıtılmıştır | Güçlü |
| Fransızca | cligner de l'œil, persifler | Göz kırparak işaret etmek, alay etmek | Sosyal istihza yönünü verir, dokunsal yoklama anlamı dışarıda kalır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَتَغَامَزُونَ | İnananlarla alay etmek üzere kaş gözle gizlice işaretleşmek | İnkârcıların müminlerin yanından geçerken onları küçümseyip kusurlu görerek birbirlerine göz kırpmaları bağlamı (Mutaffifîn [83:30](https://lisan.digital/tr/ayet/83:30.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnkârcıların psikolojisi ve ahlaki sorumluluk | Müminleri aşağılamak için sergilenen sözsüz tavırların (kin, istihza) kalpteki küfrün ve kibrin dışavurumu sayılması | Kibrin bedensel mimiklere ve gizli işaretleşmeye yansıması |
| Fıkıh | Şahitlik ve adalet vasfı | Şahitlikte veya mahkeme esnasında taraflardan birine kaş-göz işareti yapmanın (غمز) adaleti zedeleyen ve şahitliği düşüren bir kusur (gıybet/istihza) olup olmadığı | Yargı etiğinde tarafsızlığı bozan gizli iletişim yasağı |
| Tefsir | Mutaffifîn 30 bağlamı | Suçluların (mücrimler) müminleri zayıf ve değersiz görerek aralarında örtülü bir dayanışmayla alay etmeleri | Zayıfı aşağılayan toplumsal zümre kibri |
| Hadis | Beden tedavisi ve edep | Hz. Ömer'in sırtına masaj yaptırması veya Hz. Âişe'nin küçük dil düşmesini elle bastırma rivayetindeki tıbbi dokunuşlar | Parmakla bedene uygulanan hafif basınç ve ovma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kibir ve istihza ahlakı | Gizli alaycılık | Hakikati ve inananları değersizleştirme | İnkârcıların hakikat karşısındaki kibirli tavırlarının beden diline yansıması | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve tenkit | Kusur veya zafiyet tespiti | Bir delildeki zayıf noktayı yoklama | İlim adamlarının bir görüşte (ما فيه مغمز) diyerek kusur veya çürüklük araması | Güçlü |
| Siyasi | Otokratik veya elitist baskı | Sözsüz dışlama ve ötekileştirme | İktidar seçkinlerinin muhalifleri itibarsızlaştırması | Güç sahiplerinin mazlumları kaş-göz işaretleriyle aşağılayarak kamuoyu nezdinde küçük düşürmesi | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa denetimi ve hile | Malın kusurunu gizlice yoklama / müşteriyi alaya alma | Değerleme ve ayıplı mal teftişi | Malın kıvamını parmakla sıkıştırarak kusurunu tespit etme veya çarşıda zayıf müşteriyi kaş gözle aldatma | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Lokal gerilim ve nokta deformasyonu (elastisite ve palpasyon) | Malzeme biliminde veya tıpta bir yüzeye noktasal bir kuvvet uygulayarak iç direnci, esnekliği veya kusuru tespit etme süreci | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mikro-agresyon ve sözsüz dışlama (mikro-iletişim) | Sosyolojide baskın grubun, ötekileştirilen bireylere karşı açık şiddet yerine göz ve kaş jestleriyle örtülü bir aşağılama ve damgalama uygulaması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca Türkçedeki «gamze» (yanaktaki çukur) veya masum bir «göz kırpma» zannedilerek sevimli, estetik bir anlama indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, suçluların müminleri kusurlu ve hakir görerek örgütlü biçimde uyguladıkları sözsüz psikolojik baskıyı ve kibri ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayette tasvir edilen suçlu psikolojisinin ciddiyetinin anlaşılamaması; müminlere yönelik sistemli aşağılama ve psikolojik harbin sıradan bir şakalaşma sanılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın yalnızca sözlü inkârı değil, inkârcıların beden diline, göz süzmelerine ve örtülü mikro-davranışlarına kadar uzanan inkâr psikolojisini nasıl deşifre ettiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mücrimlerin müminlere karşı takındığı kibri, ahirette rollerin tersine döneceğini ve inananların sabrını anlatan Mekkî ayet grubunda (özellikle Mutaffifîn Suresi) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnkârın ve zulmün yalnızca kaba kuvvet veya kılıçla değil; kaş, göz ve mimiklerle yapılan ince bir psikolojik linçle de yürütüldüğünü ortaya koyarak zulmün kapsamını netleştirir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin, kargının veya hayvan etinin gevşekliğini, sağlamlığını ve gizli kusurunu parmakla bastırarak, sıkarak yoklamak.
- Soyut anlam: Bir insanın açığını, eksiğini veya zafiyetini yakalamak amacıyla kaş ve göz hareketleriyle gizlice işaret ederek onu başkaları nezdinde alaya almak.
- Sistematik karşılık: Egemen zümrenin zayıf gördüğü inanan kitleyi marjinalleştirmek ve aşağılamak üzere başvurduğu sözsüz, örtülü mikro-psikolojik baskı mekanizması.
- LaTeX modeli: $$P \times \delta \to \kappa \implies \alpha(A, B)$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $P$ parmak veya gözle uygulanan noktasal yönelimi, $\delta$ örtülü/gizli baskı faktörünü temsil eder. Bu iki unsurun birleşimi ($\times$) nesnede veya kişide gizli bir kusurun veya zafiyetin tespitine ($\kappa$) yol açar. Tespit edilen bu kusur, fail öznenin ($A$), hedef kurbanı ($B$) diğerleriyle birlikte sözsüz bir işaretleşmeyle alaya alması ve dışlaması sonucunu ($\implies \alpha(A, B)$) doğurur.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%85%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Mutaffifun 83:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/ayet/83:30.md) — يَتَغَامَزُونَ

وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ

Meal (IK): Yanlarından geçtiklerinde birbirlerine göz kırparlardı.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ğamze, Yanaktaki çöküntüdür. Dudak veya gözle istihza etmek için işaret etmek anlamında da kulanılmaktadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والزاي والميم معهما
ز غ م، غ م ز مستعملان فقط زغم: التَزْغَمُّ: التغضبُ وتَرَمْرُمُ الشَّفَةِ في بَرْطَمَةٍ.
وتَزَغَّمتِ النَّاقَةُ: تُبَرُطِمُ ولا ترضح الهديرَ.
غمز: الغَمْزُ: الإشارة بالجفن والحاجب.
والغَمْزُ: العصرُ باليد.
والغَمّازَةُ: الجارية الحسنة الغَمْزِ للأعضاء.
والغَميزة: ضَعْفَةٌ في العمل وجَهْلَةٌ في العقل.
وتقول: سمعت كلمةً فاغْتَمَرُتُها في عقلهِ أي: علمت أنه أحْمَقُ.
والمَغامِزُ: المعَايبُ، ويعيب بها على غيره.
وتقول: ما في هذا الأمر من مَغْمَزٍ أي مطمعٍ، ويقال: مَعابٌ ومَأَكلٌ.
وقال الضريرُ: الغَميزةُ العَيْبُ، يقال: ما فيه غَميزةٌ أي: ليس فيه ما يعاب به.
والغَمْزُ في الدابةِ من قبل الرجل، والفعل يغمزُ.

##### Türkçe

باب **الغين** و**الزاي** و**الميم** معهما
ز غ م، **غمز** مستعملان فقط

**زغم**: **التَزْغَمُّ**: öfkelenme ve bir **بَرْطَمَةٍ** içinde dudağın homurdanmasıdır.
Ve **تَزَغَّمتِ النَّاقَةُ**: homurdanır ve böğürtüyü salıvermez.

**غمز**: **الغَمْزُ**: göz kapağı ve kaş ile işaret etmektir.
Ve **الغَمْزُ**: el ile sıkmadır.
Ve **الغَمّازَةُ**: uzuvlar için **الغَمْزِ**i güzel olan cariye.
Ve **الغَميزة**: işte bir zayıflık ve akılda bir cahillik.
Ve dersin ki: bir söz işittim de onu onun aklında **فاغْتَمَرُتُها**; yani: onun ahmak olduğunu bildim.
Ve **المَغامِزُ**: ayıplardır; ve onunla başkasına ayıp isnat eder.
Ve dersin ki: bu işte **مَغْمَزٍ** yoktur; yani bir tamah yoktur; ve denilir: **مَعابٌ** ve **مَأَكلٌ**.
Ve **الضريرُ** dedi ki: **الغَميزةُ** ayıptır; denilir: onda **غَميزةٌ** yoktur; yani: onda kendisiyle ayıplanacak şey yoktur.
Ve **الغَمْزُ** binek hayvanda adam tarafından olandır; fiil **يغمزُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

غَمَزْتُ الشيء بيدي. قال:
وكنتُ إذا غَمَزْتُ قناةَ قومٍكَسَرْتُ كعوبها أو تستقيما
وغَمَزْتُهُ بعيني. قال الله تعالى: "وإذا مرُّوا بهم يَتَغامَزونَ". ومنه الغَمْزُ بالناس. والغَمْزُ في الدابَّة: أن يَغْمِزَ من رجله. والغَمَزُ بالتحريك: رُذال المال. ورجلٌ غَمَزٌ أيضاً، أي ضعيف. وقولهم: ليس في فلانٍ غَميزَةٍ، أي مطعن. والمغموزُ: المتَّهم. والمَغامِزُ: المعايب. وفعلتُ شيئاً فاغْتَمَزَهُ فلانٌ، أي طعن عليَّ ووجد بذلك مَغْمَزاً. وأغْمَزْتُ في فلانٍ: إذا عبته وصغَّرت من شأنه. ابن السكيت: أغْمَزَني الحرُّ: أي فتر فاجْترأت عليه وركبتُ الطريق. وغَمَزْتُ الكبشَ: مثل غَبَطْتُ.

##### Türkçe

**غَمَزْتُ** şeyi elimle (sıktım/bastırdım). Dedi ki:
“Ve ben, bir kavmin mızrağını **غَمَزْتُ** zaman,
ya topuklarını kırardım yahut doğrulurdu.”

Ve onu gözümle **غَمَزْتُ**. Yüce Allah dedi ki: “Ve onlara uğradıkları zaman, **يَتَغامَزونَ**.” Bundan da insanlara karşı **الغَمْزُ** (ima ile ayıplama) vardır. Ve binek hayvanda **الغَمْزُ**: bacağından **يَغْمِزَ** (topallaması)dır. Ve **الغَمَزُ** (harekeli): malın düşükleri (döküntüsü)dür. Ve bir adam da **غَمَزٌ**dur; yani zayıf. Ve onların sözü: “Falan kimsede **غَميزَةٍ** yoktur”; yani ayıplanacak yer. Ve **المغموزُ**: itham edilen (kimsedir). Ve **المَغامِزُ**: ayıplar (kusurlar)dır. Ve bir şey yaptım da falan onu **فاغْتَمَزَهُ**; yani bana dil uzattı ve bununla bir **مَغْمَزاً** (ayıplama yeri) buldu. Ve falan kimse hakkında **أغْمَزْتُ**: onu ayıpladığım ve şanını küçülttüğüm zaman. İbnü’s-Sikkît: “Sıcak beni **أغْمَزَ**”; yani gevşedi de ona karşı cüret ettim ve yola koyuldum. Ve koçu **غَمَزْتُ**: **غَبَطْتُ** gibidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

غ ز م
غمز ، زغم
استعمل من وجوهه : غمز زغم .
زغم : قال الليث : التَّزَغمُ : التَّغَضُّبُ وتَرَمْرُمُ الشَّفَةِ في بَرْطَمَةٍ وتزغَّمَتِ الناقةُ .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشدَه :
فأَصْبَحْنَ ما يَنطِقْنَ إلاَّ تَزَغُّماً
علَيَّ إذا أَبْكَى الوليدَ وَلِيدُ
يَصفُ جَوْرَهُنَّ إذا أَبْكَى صبيٌّ صبيّاً غضِبْنَ عليه تَجَنِّياً .
وقال أبو عبيد : التَّزغُّمُ : التَّغضُّبُ مع كلامٍ لا يُفْهَمُ .
قال لَبِيدُ :
على خيْرِ ما يَلْقَى به مَن تَزَغمَا
قال : ويُرْوَى من ترَغَّما بالرَّاء .
وقال غيرُهُ : التَّزَغمُ : الصَّوت الضَّعِيفُ .
وأنشد البَعِيثُ :
وقد خَلَّفَتْ أَسْرَابَ جُون من القَطَا
زَوَاحِفَ إلاّ أَنَّها تتَزَغمُ
وأما التَّرغمُ بالرَّاء فهو التّغضبُ وإن لم يكن معه كلام .
غمز : قال الليث : الغمْزُ : الإشارة بالجَفنِ والْحَاجبِ ، والغمْزُ : العصرُ باليد .
قال : والغميزَة : ضعْفَةٌ في العمل وجَهْلةٌ في العقل ، تقول : سمعت منه كلمةً فاغتَمَزْتُها في عقله .
قال : والْمَغامِزُ : المَعايبُ ، وتقول : ما في هذا الأمر مغمَزٌ ، أي : مطمعٌ . والغمْزُ في الدَّابَّةِ الظلْعُ من قِبَلِ الرِّجلِ ، والفعل يغمِزُ غمزاً ، وهو ظلعٌ خفيٌّ .
أبو عبيد عن أبي زيد : أغمَزْتُ فيه إغمازاً إذا استضعفته ، وأنشد :
ومن يطع النساء يلاق منها
إذا أغمزنَ فيه الأقْوَرِينا
غيره : ناقَةٌ غَمُوزٌ : إذا صار في سَنامِها
شحم قليل يُغمز ، وقد أغْمَزَتِ الناقة إغْمازاً .
الأصمعي : الغَمَزُ : الرُّذالُ من الإبل والغنم ، والضعافُ من الرجال ، يقال : رجلٌ غَمَزٌ من قومٍ غَمَزٍ وأغمازٍ ، وأنشد :
أَخذتُ بَكراً نَقَزاً من النَّقَزْ
ونابَ سوءٍ قَمَزاً من القَمَزْ
هذا وهذاغَمَزٌ من الغَمَزْ
وقال أبو عمرو : غَمَزَ عيبُ فلانٍ ، وغمزَ دَاؤُهُ إذا ظهر ، وأنشد :
وبلدةٍ لِلدَّاء فيها غامِزُ
ميتٌ بها العِرْقُ الصحيحُ الراقِزُ
قال : الراقِزُ : الضاربُ ، يقال : ما يرقزُ منه عِرْقٌ أي ما يضرب .
وقال غيره : الغَمِيزةُ العيبُ ، يقال : ما فيه غَمِيزةٌ : أي ما فيه عيبٌ .
أبو زيد : يقال : ما فيه غَمِيزة وَلا غَمِيزٌ : أي ما فيه ما يُغمَزُ فيُعابُ به .
قال حسان :
وما وجَد الأعداءُ فيَّ غَمِيزةً
ولا طافَ لِي منهم بِوَحْشِيَ صائدُ
وعينٌ غُمازةَ : معروفة ذكرها ذو الرمَّة فقال :
تَوَخَّى بها العينينِ عَيْنَيْ غُمَازَةٍ
أقَبُّ رباع أو قُوَيرِحُ عامِ
ورأيت بالسودة عيناً أخرى يقال لها عُيَيْنَةُ غُمازَةَ وقد شَرِبْتُ من مائها وأحسبُها نُسِبَتْ إلى غُمازة من وَلَدِ جريرٍ .

##### Türkçe

غ ز م
**غمز** , **زغم**
Onun vecihlerinden kullanıldı: **غمز** **زغم**.

**زغم** : Leys dedi: **التَّزَغمُ** : öfkelenme ve **بَرْطَمَةٍ** içinde dudağın homurdanması; ve dişi deve **تزغَّمَتِ**.
Münzirî bana Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki ona inşad etti:
فأَصْبَحْنَ ما يَنطِقْنَ إلاَّ تَزَغُّماً
علَيَّ إذا أَبْكَى الوليدَ وَلِيدُ
Onların zulmünü vasfeder: bir çocuk bir çocuğu ağlattığında, ona iftira ederek ona öfkelendiler.
Ebû Ubeyd dedi: **التَّزغُّمُ** : anlaşılmayan bir söz ile birlikte öfkelenmedir.
Lebîd dedi:
على خيْرِ ما يَلْقَى به مَن تَزَغمَا
Dedi: ve **بالرَّاء** ile **ترَغَّما**’dan da rivayet olunur.
Başkası dedi: **التَّزَغمُ** : zayıf sestir.
Ba‘îs inşad etti:
وقد خَلَّفَتْ أَسْرَابَ جُون من القَطَا
زَوَاحِفَ إلاّ أَنَّها تتَزَغمُ
**بالرَّاء** ile **التَّرغمُ** ise, onunla birlikte söz olmasa bile, öfkelenmedir.

**غمز** : Leys dedi: **الغمْزُ** : göz kapağı ve kaş ile işarettir; ve **الغمْزُ** : el ile sıkmadır.
Dedi: ve **الغميزَة** : işte zayıflık ve akılda cehalettir; dersin ki: ondan bir kelime işittim de onu aklında **فاغتَمَزْتُها**.
Dedi: ve **الْمَغامِزُ** : ayıplardır; ve dersin ki: bu işte **مغمَزٌ** yoktur, yani: tamah yoktur. Ve binek hayvanda **الغمْزُ** bacağın tarafından topallıktır; fiil **يغمِزُ** **غمزاً**; ve o gizli bir topallıktır.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: onu zayıf saydığımda onda **إغمازاً** olarak **أغمَزْتُ**; ve inşad etti:
ومن يطع النساء يلاق منها
إذا أغمزنَ فيه الأقْوَرِينا
Başkası: **ناقَةٌ غَمُوزٌ** : hörgücünde sıkılabilen az yağ olduğunda; ve dişi deve **إغْمازاً** olarak **أغْمَزَتِ**.
Asma‘î: **الغَمَزُ** : develer ve koyunlardan aşağılık olanlar ve erkeklerden zayıf olanlardır; denir ki: bir kavimden **غَمَزٍ** ve **أغمازٍ** olan **رجلٌ غَمَزٌ**; ve inşad etti:
أَخذتُ بَكراً نَقَزاً من النَّقَزْ
ونابَ سوءٍ قَمَزاً من القَمَزْ
هذا وهذاغَمَزٌ من الغَمَزْ
Ebû Amr dedi: falanın ayıbı **غَمَزَ**; ve hastalığı **غمزَ** etti, yani ortaya çıktı; ve inşad etti:
وبلدةٍ لِلدَّاء فيها غامِزُ
ميتٌ بها العِرْقُ الصحيحُ الراقِزُ
Dedi: **الراقِزُ** : vuran kimsedir; denir ki: ondan bir damar **يرقزُ** etmez, yani vurmaz.
Başkası dedi: **الغَمِيزةُ** ayıptır; denir ki: onda **غَمِيزةٌ** yoktur: yani onda ayıp yoktur.
Ebû Zeyd: denir ki: onda ne **غَمِيزة** ne de **غَمِيزٌ** vardır: yani onda sıkılıp da onunla ayıplanacak bir şey yoktur.
Hassân dedi:
وما وجَد الأعداءُ فيَّ غَمِيزةً
ولا طافَ لِي منهم بِوَحْشِيَ صائدُ
Ve **عينٌ غُمازةَ** : bilinen (bir yer)dir; Zü’r-Rumme onu zikretti de dedi:
تَوَخَّى بها العينينِ عَيْنَيْ غُمَازَةٍ
أقَبُّ رباع أو قُوَيرِحُ عامِ
Ve es-Sûde’de başka bir göz gördüm, ona **عُيَيْنَةُ غُمازَةَ** denir; onun suyundan içtim; ve onu, Cerîr’in evladından **غُمازة**’ye nisbet edilmiş sanıyorum.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الغين والميم وما يثلثهما)
(غمن) الغين والميم والنون كلمةٌ واحدةٌ لا يقاس عليها. يقولون: غمَنْتُ الجِلدَ، إذا ليَّنتَه، فهو غمينٌ.
(غمي) الغين والميم والحرف المعتلّ يدلُّ على تغطيةٍ وتغْشِيَة. من ذلك: غَمَيْتُ البيتَ، إذا سقَّفتَه، والسَّقفُ غِماءٌ. ومنه أُغمِيَ [على] المريض فهو مغمىً عليه إذا غُشِيَ عليه.
(غمج) الغين والميم والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ ومجيء وذَهاب. يقال للفصيل: غَمِجٌ، وهو يتغامَجُ بين أرفاغ أمِّه، إذا جاءَ وذهَبَ. ويقولون للرَّجُل لا يستقيم خُلُقه: غَمِج. والغَمْج: شُرب الماء، وهو قريبُ القياسِ من الأوَّل.
(غمد) الغين والميم والدال أصلٌ واحد صحيح، يدلُّ على تغطيةٍ وسَتْر. من ذلك الغِمْدُ للسَّيف: غِلافُهُ. يقال: غَمَدته أَغْمِدُه غَمداً. ويقال: تَغمَّده الله برحمته، كأنه يَغْمُرُه بها. وتغمَّدتُ فلاناً: جعلتَه تحتَك حتَّى تغطِّيَه. والنَّسبة إلى غامدٍ غامديّ، وهو حيٌّ من اليَمَن، واشتقاقُهُ ممَّا ذكرناه.
(غمر) الغين والميم والراء أصلٌ صحيح، يدلُّ على تغطيةٍ وسَتْرٍ في بعض الشِّدّة. من ذلك الغمْر: الماءُ الكثير، وسمّي بذلك لأنّه يغمرُ ما تَحتَه. ثم يشتقُّ من ذلك فيقال فَرسٌ غَمْر: كثير الجَرْي، شُبِّه جريُه في كثرته بالماء الغَمْر. ويقال للرَّجُل المِعطاء: غَمْر، وهو غَمْرُ الرِّداء. قال كثيِّر:
غَمْرُ الرِّداءِ إذا تبسَّمَ ضاحكاً  *** غَلِقتْ لِضَحْكتِهِ رِقابُ المالِ([1])
ومن الباب: الغَمْرة: الانهماك في الباطل واللَّهو. وسمِّيت غَمرةً لأنّها شيء يستُر الحقَّ عن عين صاحِبِها. وغَمَرات الموت: شدائدُه التي تَغْشَى. وكلُّ شِدّةٍ غَمرة، سمِّيت لأنَّها تَغْشَى. قال:
* الغمرات ثم ينجلينا([2]) *
ومما يصحِّح هذا القياسَ الغَمير، وهو نباتٌ أخضَرُ يغمُره اليَبِيس. ويقال: دخَلَ في غِمار النّاس، وهي زَحْمتُهم، وسمِّيت لأنَّ بعضاً يستُرُ بعضاً. وفلانٌ مُغامِرٌ: يَرمي بنفسه في الأمور، كأنَّه يقع في أُمورٍ تَستُره، فلا يَهتدِي لوجه المَخْلَص منها. ومنه الغمْر([3]) ، وهو الذي لم يجرّب الأمورَ كأنَّها سُتِرتْ عنه. قال:
أناةً وحِلْماً وانتظاراً غداً بهمْ  *** فما أنا بالواني ولا الضَّرَع الغُمْرِ([4])
والغِمْر: الحِقْد في الصَّدر، وسمِّي لأنَّ الصَّدرَ يَنطوِي عليه. يقال: غَمِرَ عليه
صدرُه. والغِمْر: العَطَش، وهو مشبَّه بالغِمْر الذي هو الحِقد، والجمع الأغمار. قال:
* حَتَّى إذا ما بلَّتِ الأغمارا([5]) *
ومن الباب غَمَرُ اللحم، وهو رائحتُه تَبْقَى في اليد، كأنَّها تغطِّي اليد. فأمَّا الغُمَر فهو القَدَح الصَّغير، وليس ببعيدٍ أن يكون من قياسِ الباب، كأنَّ الماءَ القليلَ يغمُره. ويجوز أن يكون شاذَّاً عن ذلك الأصل. قال:
تَكفِيهِ حُزَّة فِلْذٍ إن ألَمَّ بها  *** من الشِّواءِ وَيُروِي شُربَه الغُمَرُ([6])
(غمز) الغين والميم والزاء أصلٌ صحيح، وهو كالنَّخْس في الشيء بشيء، ثم يُستعار. من ذلك: غَمَزْتُ الشَّيءَ بيدي غمزاً. ثم يقال: غمزَ، إذا عاب وذَكَر بغير الجميل. والمَغَامز: المعايب. وفي عقل فلانٍ غَمِيزةٌ، كأنَّه يُستضعَف. وممّا يستعار: غَمَزَ بجفنه: أشار. ومنه: غَمَزَ الدابةُ من رجله، كأنّه يغمز الأرضَ برجله.
(غمس) الغين والميم والسين أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على غَطِّ الشيء. يقال: غَمَست الثَّوبَ واليدَ في الماء، إذا غططتَه فيه. وفي الحديث: "إذا استيقَظَ أحدُكم من نومه فلا يَغمِسْ يَدَه في الإناء". والغَمِير تحتَ اليَبيس يقال له الغَمِيس.
ومن الباب الغَمِيس، وهو مَسيلٌ صغيرٌ بين مجامع الشَّجر. والمُغامَسَة: رَمْي الرّجلِ نفسَه في سِطَة الحرب. ويمينٌ غَموس* قال قوم: معناه أنّها تَغمِس صاحبَها في الإثم. وقال قومٌ: الغَمُوس: النافذة. والمعنيان وإن اختلفا فالقياسُ واحد، لأنّها إذا نفذت فقد انغمست. قال:
ثم نفَّذته ونفَّست عنه  *** بغَموسٍ أو ضربةٍ أُخدودِ([7])
ويقال للأمر الشديد الذي يغُطّ([8]) الإنسانَ بشدّته: غَموس. قال:
متى تأتِنا أو تلقَنا في ديارنا  *** تجدْ أمرَنا أمراً أحذَّ غَمُوسا([9])
(غمص) الغين والميم والصاد أُصَيلٌ يدلُّ على حقارة. يقال غَمَصت الشيءَ، إذا احتقرته. وفي الحديث: "إِنّما ذلك مَنْ غَمَصَ النّاسَ([10]) "، أي حَقَرَهم. والغَمَصُ في العين كالرَّمَصِ. ومنه: الشِّعرَى الغُمَيْصَاء، كأنَّها ليس لها ضوء العَبُور، فهي الغُميصاء كالعين التي بها غَمَص.
(غمض) الغين والميم والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تطامُنٍ في الشَّيء وتداخُل. فالغَمْض: ما تطامَنَ من الأرض، وجمعه غُموض. ثم يقال: غَمَض الشَّيءُ من العِلم وغيرِه، فهو غامض، ودارٌ غامضةٌ، إذا لم تكن شارعةًَ بارزة.
ونسبٌ غامضٌ: لا يُعرَف. وغمّض عينه وأغمَضَها بمعنىً. وهو قياس الباب. ويقال: ما ذُقْتُ غُمْضاً من النَّوم ولا غَِماضاً، أي كقدر ما تُغمَض فيه العين. ويقال: أغْمِضْ لي فيما بِعتَني، كأنَّك تريدُ الزِّيادةَ منه لرداءته والحطَّ من ثمنه. وهو أيضاً من إغماض العَين، أي اتركْه كأنَّك لا تراه. والمغَمِّضات: الذُّنوب يركبها الرَّجلُ وهو يَعرِفها لكنّه يغمّض عنها كأنّه لم يَرَها. ويقال: غُمِّضَت النّاقةُ، إذا رُدَّت عن الحَوض فحَمَلَت على الذَّائد مُغَمِّضة عينَينها فورَدَتْ. قال أبو النجم:
* يُرسِلُها التَّغميضُ إن لم تُرسَلِ([11]) *
وأغْمَضْت حدَّ السَّيف، إذا رقّقته، أي كأنَّك لرقَّته أخفيتَه عن العُيون.
(غمط) الغين والميم والطاء كلمةٌ واحدة. يقال غَمَطَ النِّعمة: احتقرها. وغَمَطَ النّاسَ: احتقرهم. فأمّا قولهم: أغمَطَتْ عليه الحُمَّى، إذا لزِمَتْه ودامت عليه، فليس من هذا، لأنّ الميم فيه بدلٌ من باء، الأصل أغبَطَت. وقد ذُكِر.
(غمق) الغين والميم والقاف كلمةٌ واحدة، وهي الغَمَق: كثْرة النَّدى. يقال أرضٌ غَمِقَةٌ، ونباتٌ غمق. وليلةٌ غَمِقَة: لثِقة.
(غمل) الغين والميم واللام أُصَيْلٌ يدلُّ على ضِيقٍ في الشيء وغُموض. يقال لِمَا ضاقَ من الأودية: غُمْلُول. واشتُقَّ من هذا: غَمَلْتُ الأدِيمَ، إذا غَمَمْتَه ليتفَسَّخَ عنه صوفُه. وهو غَمِيلٌ. ويقال: الغُمْلُول: كلُّ ما اجتَمَع من شجرٍ، أو غمام، أو ظُلْمة، حتَّى تسمَّى الزَّاوية غُملولا. والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) اللسان (غمر) ومعاهد التنصيص (1: 187).
([2]) للأغلب العجلي كما في أمثال الميداني (2: 4). وكذا ورد إنشاده في المجمل ووقعة صفين 287. وفي جمهرة العسكري 150:
الغمرات ثم ينجلين ***
عنا وينزلن بآخرين
شدائد يتبعهن لين
([3]) يقال بتثليث الغين وبفتحها أيضاً.
([4]) نسبه في مادة (ضرع) إلى ابن وعلة، ونسبه البحتري في حماسته 104 إلى عامر بن مجنون الجرمي، ونسب في حماسة ابن الشجري 70 لكنانة بن عبد ياليل وقال: "وتروى للحارث بن وعلة الشيباني"
([5]) للعجاج في ديوانه 23 واللسان (غمر).
([6]) لأعشى باهلة يرثي أخاه المنتشر بن وهب الباهلي، اللسان (غمر) وإصلاح المنطق 5، 98، 216. وقصيدته في حماسة ابن الشجري 10 والأصمعيات 33 ليبسك.
([7]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (غمس). وروايته فيه: "ثم أنقضته".
([8]) في الأصل: "بغير".
([9]) يشبه أن يكون رواية في بيت ليزيد بن الخذاق الشني في المفضليات (2: 98). وهو:
إذا ما قطعنا رملة وعدابها  *** فإن لنا أمراً أحذ غموسا
([10]) هو حديث مالك بن مرارة الرهاوي، أنه أتى النبي صلى الله عليه وسلم فقال: إني أوتيت من الجمال ما ترى فما يسرني أن أحداً يفضلني بشراكي فما فوقها، فهل ذلك من البغي؟ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم "إنما ذلك من سفه الحق وغمص الناس". اللسان (غمص).
([11]) اللسان والمجمل (غمض) والبيان (3: 53) بتحقيقنا، حيث أشير إلى "أم الرجز". وبعده:
* خوصاء ترمي باليتيم المحثل *

ـ

##### Türkçe

(**باب الغين والميم وما يثلثهما**)
(**غمن**) **الغين** ve **الميم** ve **النون** bir tek kelimedir; üzerine kıyas edilmez. Derler: **غمَنْتُ الجِلدَ**, onu yumuşattığın zaman; o hâlde o **غمينٌ**’dir.
(**غمي**) **الغين** ve **الميم** ve illetli harf, bir örtmeye ve bürümeye delâlet eder. Bundan: **غَمَيْتُ البيتَ**, onu tavanladığın zaman; tavan **غِماءٌ**’dır. Ondan: hastanın üzerine **أُغمِيَ** [على] edilir; o hâlde o, üzerine büründürüldüğü zaman **مغمىً عليه**’dir.
(**غمج**) **الغين** ve **الميم** ve **الجيم** tek bir asıldır; bir harekete ve gelmeye ve gitmeye delâlet eder. Sütten kesilmemiş deve yavrusuna: **غَمِجٌ** denir; o, annesinin uyluk araları arasında **يتغامَجُ** eder; geldiği ve gittiği zaman. Ve derler: huyu doğrulmaz adama: **غَمِج**. Ve **الغَمْج**: su içmektir; o, birinciden kıyasa yakındır.
(**غمد**) **الغين** ve **الميم** ve **الدال** sahih tek bir asıldır; bir örtmeye ve gizlemeye delâlet eder. Bundan: kılıç için **الغِمْدُ**: onun kılıfı. Denir: **غَمَدته أَغْمِدُه غَمداً**. Ve denir: **تَغمَّده الله برحمته**; sanki onu onunla kaplıyor. Ve **تغمَّدتُ فلاناً**: onu altına aldın, ta ki onu örtesin. Ve **غامدٍ**’e nisbet **غامديّ**’dir; o Yemen’den bir kabiledir; onun türeyişi, zikrettiğimizdendir.
(**غمر**) **الغين** ve **الميم** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir örtmeye ve gizlemeye, bir miktar şiddet içinde, delâlet eder. Bundan **الغمْر**: çok sudur; onunla adlandırıldı, çünkü altındakini örter. Sonra bundan türetilir de denir: **فَرسٌ غَمْر**: çok koşan; koşuşunun çokluğunda, çok suya benzetildi. Ve cömert adama denir: **غَمْر**; o, **غَمْرُ الرِّداء**’dır. **كثيِّر** dedi:
غَمْرُ الرِّداءِ إذا تبسَّمَ ضاحكاً  *** غَلِقتْ لِضَحْكتِهِ رِقابُ المالِ([1])
Ve babdandır: **الغَمْرة**: bâtılda ve eğlencede kendini kaptırma. **غَمرةً** diye adlandırıldı; çünkü o, sahibinin gözünden hakkı örten bir şeydir. Ve **غَمَرات الموت**: örten şiddetleridir. Ve her şiddet **غَمرة**’dir; örttüğü için adlandırıldı. Dedi:
* الغمرات ثم ينجلينا([2]) *
Bu kıyası sahih kılan şeylerdendir **الغَمير**; o, kuru olanın örttüğü yeşil bir bitkidir. Ve denir: insanların **غِمار**’ına girdi; o, onların sıkışıklığıdır; bir kısmı bir kısmını örttüğü için adlandırıldı. Ve falan **مُغامِرٌ**: işlere kendini atar; sanki onu örten işlere düşer de onlardan çıkış yolunun yönünü bulamaz. Ondan **الغمْر**([3]) vardır; o, işleri tecrübe etmemiş olandır; sanki onlar ondan örtülmüştür. Dedi:
أناةً وحِلْماً وانتظاراً غداً بهمْ  *** فما أنا بالواني ولا الضَّرَع الغُمْرِ([4])
Ve **الغِمْر**: göğüste kin; göğsün onu içine kıvırması sebebiyle adlandırıldı. Denir: **غَمِرَ عليه صدرُه**. Ve **الغِمْر**: susuzluktur; o, kin olan **الغِمْر**’e benzetilmiştir; çoğulu **الأغمار**. Dedi:
* حَتَّى إذا ما بلَّتِ الأغمارا([5]) *
Ve babdandır **غَمَرُ اللحم**; o, eldə kalan kokusudur; sanki eli örter. Amma **الغُمَر** küçük kadehtir; babın kıyasından uzak değildir; sanki az su onu örter. Ve o asıldan şâz olması da câizdir. Dedi:
تَكفِيهِ حُزَّة فِلْذٍ إن ألَمَّ بها  *** من الشِّواءِ وَيُروِي شُربَه الغُمَرُ([6])
(**غمز**) **الغين** ve **الميم** ve **الزاء** sahih bir asıldır; o, bir şeyi bir şeyle, şeyin içinde dürtme gibidir; sonra mecaz yapılır. Bundan: **غَمَزْتُ الشَّيءَ بيدي غمزاً**. Sonra denir: **غمزَ**, ayıpladığı ve güzel olmayanla andığı zaman. Ve **المَغَامز**: ayıplardır. Ve falanın aklında **غَمِيزةٌ** vardır; sanki o zayıf görülür. Mecaz yapılanlardandır: **غَمَزَ بجفنه**: işaret etti. Ondan: **غَمَزَ الدابةُ من رجله**; sanki ayağıyla yeri dürter.
(**غمس**) **الغين** ve **الميم** ve **السين** sahih tek bir asıldır; şeyin batırılmasına delâlet eder. Denir: **غَمَست الثَّوبَ واليدَ في الماء**, onu onda batırdığın zaman. Hadiste: “Sizden biri uykusundan uyandığı zaman elini kaba **يَغمِسْ** etmesin.” Ve kuru olanın altında **الغَمِير**’e **الغَمِيس** denir.
Ve babdandır **الغَمِيس**; o, ağaç kümeleri arasında küçük bir akıntıdır. Ve **المُغامَسَة**: adamın kendini savaşın şiddetine atmasıdır. Ve **يمينٌ غَموس**: bir kavim dedi: mânâsı, sahibini günaha batırmasıdır. Ve bir kavim dedi: **الغَمُوس** nüfuz edendir. İki mânâ farklı olsa da kıyas birdir; çünkü nüfuz ettiği zaman batmış olur. Dedi:
ثم نفَّذته ونفَّست عنه  *** بغَموسٍ أو ضربةٍ أُخدودِ([7])
Ve şiddetiyle insanı örten şiddetli işe: **غَموس** denir. Dedi:
متى تأتِنا أو تلقَنا في ديارنا  *** تجدْ أمرَنا أمراً أحذَّ غَمُوسا([9])
(**غمص**) **الغين** ve **الميم** ve **الصاد** hakirliğe delâlet eden bir asılcıktır. Denir: **غَمَصت الشيءَ**, onu küçümsediğin zaman. Hadiste: “İşte o, insanları **غَمَصَ** eden kimsedir([10])”; yani onları küçümsemiştir. Ve gözdeki **الغَمَصُ**, **الرَّمَصِ** gibidir. Ondan: **الشِّعرَى الغُمَيْصَاء**; sanki onun **العَبُور** ışığı yoktur; bu yüzden o, **غَمَص** bulunan göz gibi **الغُميصاء**’dır.
(**غمض**) **الغين** ve **الميم** ve **الضاد** sahih bir asıldır; şeyde alçalma ve iç içe girmeğe delâlet eder. O hâlde **الغَمْض**: yerden alçalmış olan şeydir; çoğulu **غُموض**. Sonra denir: ilim ve başkasından şey **غَمَض** etti; o hâlde o **غامض**’tır. Ve **دارٌ غامضةٌ**, açık ve belirgin bir yola çıkmayan olduğu zaman.
Ve **نسبٌ غامضٌ**: bilinmez. Ve **غمّض** gözünü ve **أغمَضَها** bir mânâdadır. O, babın kıyasıdır. Ve denir: uykudan ne **غُمْضاً** ne de **غَِماضاً** tattım; yani gözün kapandığı kadar bir miktar. Ve denir: bana sattığında benim için **أغْمِضْ**; sanki onun kötülüğünden dolayı ondan artırmayı ve fiyatından indirmeyi istiyorsun. O da göz yummadandır; yani onu bırak, sanki onu görmüyorsun. Ve **المغَمِّضات**: adamın bildiği hâlde bindiği günahlardır; fakat onlardan göz yumar, sanki onları görmemiştir. Ve denir: **غُمِّضَت النّاقةُ**, havuzdan geri çevrildiği zaman; sonra gözlerini yumup engelleyene yüklenerek suya vardı. **أبو النجم** dedi:
* يُرسِلُها التَّغميضُ إن لم تُرسَلِ([11]) *
Ve kılıcın ağzını **أغْمَضْت**, onu incelttiğin zaman; yani inceliğinden dolayı onu gözlerden gizlemişsin gibi.
(**غمط**) **الغين** ve **الميم** ve **الطاء** bir tek kelimedir. Denir: **غَمَطَ النِّعمة**: onu küçümsedi. Ve **غَمَطَ النّاسَ**: onları küçümsedi. Amma onların sözü: **أغمَطَتْ عليه الحُمَّى**, ona yapıştığı ve onda devam ettiği zaman; bu bundan değildir; çünkü ondaki **الميم**, **باء**’dan bedeldir; asıl **أغبَطَت**’tir. Zikredilmiştir.
(**غمق**) **الغين** ve **الميم** ve **القاف** bir tek kelimedir; o **الغَمَق**: çiğin çokluğudur. Denir: **أرضٌ غَمِقَةٌ** ve **نباتٌ غمق**. Ve **ليلةٌ غَمِقَة**: çamurlu.
(**غمل**) **الغين** ve **الميم** ve **اللام** şeyde darlığa ve kapalılığa delâlet eden bir asılcıktır. Vadilerden dar olana: **غُمْلُول** denir. Bundan türetildi: **غَمَلْتُ الأدِيمَ**, onu **غَمَمْتَه** ettiğin zaman; ta ki yünü ondan çürüyüp ayrılsın. O, **غَمِيلٌ**’dir. Ve denir: **الغُمْلُول**: ağaçtan, yahut buluttan, yahut karanlıktan toplanmış olan her şeydir; hatta köşe **غُملولا** diye adlandırılır. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
---------------------
([1]) Lisân (**غمر**) ve Maʿâhidü’t-tansîs (1: 187).
([2]) Meydânî’nin Emsâl’inde (2: 4) olduğu üzere Aġleb el-ʿAclî’nindir. Böylece **المجمل**’de ve **وقعة صفين** 287’de onun inşâdı geldi. Ve **جمهرة العسكري** 150’de:
الغمرات ثم ينجلين ***
عنا وينزلن بآخرين
شدائد يتبعهن لين
([3]) **الغين**’in üçlenmesiyle söylenir; onun fethiyle de.
([4]) Onu madde (**ضرع**)’da İbn Waʿla’ya nisbet etti; Buḥturî onu **حماسته** 104’te ʿÂmir b. Macnûn el-Cermî’ye nisbet etti; ve **حماسة ابن الشجري** 70’te Kinâne b. ʿAbd Yâlîl’e nisbet edildi ve dedi: “Ve Hâris b. Waʿla eş-Şeybânî için rivayet olunur.”
([5]) ʿAccâc’ındır; dîvânında 23 ve Lisân (**غمر**).
([6]) Aʿşâ Bâhile’nindir; kardeşi el-Munteşir b. Wahb el-Bâhilî’yi mersiye eder; Lisân (**غمر**) ve **إصلاح المنطق** 5, 98, 216. Kasidesi **حماسة ابن الشجري** 10’da ve **الأصمعيات** 33’te, Yebsuk’a aittir.
([7]) Ebû Zübeyd et-Tâî’nindir; Lisân (**غمس**)’te olduğu üzere. Oradaki rivayeti: “ثم أنقضته”.
([8]) Asılda: “بغير”.
([9]) Mufaḍḍaliyyât’ta (2: 98) Yezîd b. el-Ḫaẕẕâḳ eş-Şenî’nin bir beytinde rivayet olması benzer. O:
إذا ما قطعنا رملة وعدابها  *** فإن لنا أمراً أحذ غموسا
([10]) Mâlik b. Murâra er-Rehâvî hadîsidir: Peygamber’e (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) geldi ve dedi: “Gördüğün güzellikten bana verildi; benden birinin ayakkabı kayışım ve üstüyle beni geçmesi beni sevindirmez; bu azgınlıktan mıdır?” Allah’ın Resûlü (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) dedi: “İşte o, hakkı sefih görmek ve insanları **غمص** etmektendir.” Lisân (**غمص**).
([11]) Lisân ve **المجمل** (**غمض**) ve **البيان** (3: 53) tahkikimizle; orada “**أم الرجز**”e işaret edildi. Ondan sonra:
* خوصاء ترمي باليتيم المحثل *

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل الغمز: الإشارة بالجفن أو اليد طلبا إلى ما فيه معاب، ومنه قيل: ما في فلان غميزة (انظر: أساس البلاغة (غمز) ؛ وعمدة الحفاظ: غمز) )، أي: نقيصة يشار بها إليه، وجمعها: غمائز. قال تعالى: ﴿وإذا مروا بهم يتغامزون﴾ [المطففين/30]، وأصله من: غمزت الكبش: إذا لمسته هل به طرق (الطرق (الشحم).
قال ابن فارس: غمزت الكبش مثل: غبطت، لتنظر السمن. انظر: المجمل 3/686)، نحو: غبطته.

- أصل الغمر: إزالة أثر الشيء، ومنه قيل للماء الكثير الذي يزيل أثر سيله؛ غمر وغامر، قال الشاعر:
*والماء غامر جدادها*
(هذا عجز بيت للأعشى، وشطره: [أضاء مظلته بالسراج] من قصيدة له يمدح بها سلامة بن يزيد الحميري، ومطلعها:
*أجدك لم تغتمض ليلة ** فترقدها مع رقادها*
وهو في ديوانه ص 59؛ والمحكم 7/138)
وبه شبه الرجل السخي، والفرس الشديد العدو، فقيل لهما: غمر كما شبها بالبحر، والغمرة: معظم الماء الساترة لمقرها، وجعل مثلا للجهالة التي تغمر صاحبها، وإلى نحوه أشار بقوله: ﴿فأغشيناهم﴾ [يس/9]، ونحو ذلك من الألفاظ قال: ﴿فذرهم في غمرتهم﴾ [المؤمنون/54]، ﴿الذين هم في غمرة ساهون﴾ [الذاريات/11]، وقيل للشدائد: غمرات. قال تعالى: ﴿في غمرات الموت﴾ [الأنعام/93]، ورجل غمر، وجمعه: أغمار. والغمر: الحقد المكنون (قال الراجز في نظم مثلث قطرب:
الغمر ماء غزرا * والغمر حقد سترا
والغمر ذو جهل سرى * فيه ولم يجرب)،
وجمعه غمور والغمر: ما يغمر من رائحة الدسم سائر الروائح، وغمرت يده، وغمر عرضة: دنس، ودخل في غمار الناس وخمارهم، أي: الذين يغمرون. والغمرة: ما يطلى به من الزعفران، وقد تغمرت بالطيب، وباعتبار الماء قيل للقدح الذي يتناول به الماء: غمر، ومنه اشتق: تغمرت: إذا شربت ماء قليلا، وقولهم: فلان ومغامر: إذا رمى بنفسه في الحرب؛ إما لتوغله وخوضه فيه كقولهم يخوض الحرب؛ وإما لتصور الغمارة منه، فيكون وصفه بذلك كوصفه بالهوج (قال ابن منظر: والمغامر الذي رمى بنفسه في الأمور المهلكة، وقيل: هو من الغمر، وهو الحقد. اللسان (غمر).
والهوج: الحمق، والأهوج: الذي يرمي بنفسه في الحرب، على التشبيه بذلك. اللسان (هوج) ) ونحوه.

##### Türkçe

- **الغمز**’in aslı: ayıp bulunan şeyde olana bir talep olarak göz kapağı veya el ile işaret etmektir; bundan dolayı denildi: “Falanda **غميزة** vardır” (bak: **أساس البلاغة** (**غمز**) ; ve **عمدة الحفاظ**: **غمز**)), yani: kendisiyle ona işaret edilen bir noksanlık; onun çoğulu: **غمائز**. Yüce Allah dedi: ﴿وإذا مروا بهم يتغامزون﴾ [المطففين/30]. Ve onun aslı: “**غمزت الكبش**”: onda **طرق** var mı diye ona dokunduğun zaman ( **الطرق** (yağ)).
İbn Fâris dedi: “**غمزت الكبش**”, “**غبطت**” gibi, semizliği görmek için. Bak: **المجمل** 3/686), “**غبطته**” gibi.

- **الغمر**’in aslı: şeyin izini gidermektir; bundan dolayı, akışının izi giderdiği çok suya **غمر** ve **غامر** denildi. Şair dedi:
*والماء غامر جدادها*
(bu, A‘şâ’nın bir beytinin ikinci mısraıdır; onun ilk mısraı: [أضاء مظلته بالسراج] Salâme b. Yezîd el-Himyerî’yi övdüğü bir kasidesindendir; onun matla‘ı:
*أجدك لم تغتمض ليلة ** فترقدها مع رقادها*
ve o, onun divanında s. 59’dadır; ve **المحكم** 7/138).
Ve bununla cömert adam ve koşusu şiddetli at benzetildi; ikisine de, denizle benzetildikleri gibi, **غمر** denildi. Ve **الغمرة**: yerini örten suyun çoğunluğudur; ve sahibini kaplayan cehalete mesel kılındı; ve buna benzerine şu sözüyle işaret etti: ﴿فأغشيناهم﴾ [يس/9]. Ve bunun gibi lafızlardan dedi: ﴿فذرهم في غمرتهم﴾ [المؤمنون/54], ﴿الذين هم في غمرة ساهون﴾ [الذاريات/11]. Ve şiddetlere **غمرات** denildi. Yüce Allah dedi: ﴿في غمرات الموت﴾ [الأنعام/93]. Ve **رجل غمر**; onun çoğulu: **أغمار**. Ve **الغمر**: gizli kin (râciz, Kutrub’un “müselles”ini nazmetmede dedi:
الغمر ماء غزرا * والغمر حقد سترا
والغمر ذو جهل سرى * فيه ولم يجرب)،
ve onun çoğulu **غمور**. Ve **الغمر**: yağ kokusundan diğer kokuları kaplayan şeydir. Ve “**غمرت يده**”, ve “**غمر عرضة**”: kir. Ve insanların **غمارهم** ve **خمارهم**’ına girdi; yani: örtenler. Ve **الغمرة**: safrandan sürülen şeydir. Ve “**تغمرت بالطيب**”: güzel koku ile süründüm. Ve su itibarıyla, su alınan kaba **غمر** denildi; ve ondan türetildi: “**تغمرت**”: az su içtiğin zaman. Ve onların sözü: “Falan **مغامر**’dır”: kendisini savaşa attığı zaman; ya içine dalması ve ona dalıp girmesi sebebiyle, onların “savaşa dalar” demeleri gibi; yahut ondan **الغمارة**’nın tasavvur edilmesi sebebiyle; böylece onun bununla vasfedilmesi, onun **الهوج** ile vasfedilmesi gibidir (İbn Manzûr dedi: **المغامر**: kendisini helâk edici işlere atan kimsedir; ve denildi: o, **الغمر**’dendir; o da kindir. **اللسان** (**غمر**).
Ve **الهوج**: ahmaklıktır; ve **الأهوج**: kendisini savaşa atan kimsedir; bununla benzetme üzere. **اللسان** (**هوج**) ) ve benzeri.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

غ م ز
غمزه الثقاف‏:‏ عضّه‏.‏
وغمز الكبش‏:‏ غبطه‏.‏
وله جارية غمّازة‏:‏ حسنة الغمز للأعضاء وهو عصرها باليد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ما فيه مغمز ولا غميزة أي معابٌ وفي فلانٍ مغامز جمّة‏.‏
وغمر فيه‏:‏ طعن ورجل مغموز‏.‏
وسمعت منه كلمةً فاغتمزتها في عقله‏.‏
وأغمزت فيه أي وجدت فيه ما يستضعف لأجله‏.‏
قال رجل من بني سعد‏:‏ ومن يطع النساء يلاق منها إذا أغمزن فيه الأقورينا وما في هذا مغمز أي مطمع‏.‏
قال‏:‏ أكلت الدجاج فأفنيتها فهل في الخَنَانيصِ من مغمزِ
وغمَز بالعين والحاجب: أشار. ومرَّ بهم فتَغامَزُوا به.

##### Türkçe

غ م ز
**غمزه** **الثقاف**: onu ısırdı.
Ve **غمز** **الكبش**: onu gıpta etti.
Ve onun **جارية غمّازة**si vardır: uzuvlar için **الغمز**i güzel olan; o, onun elle sıkılmasıdır.
Ve mecazdan: onda **مغمز** yoktur ve **غميزة** yoktur; yani ayıplı (değil). Ve falanda pek çok **مغامز** vardır.
Ve **غمر** onda: sapladı; ve **رجل مغموز**.
Ve ondan bir kelime işittim de onu aklında **فاغتمزتها**.
Ve **أغمزت** onda; yani onda, onun sebebiyle zayıf sayılacak şeyi buldum.
Benî Sa‘d’dan bir adam dedi: “Ve kim kadınlara itaat ederse, onlardan, onda **أغمزن** ettikleri vakit, **الأقورينا**yı bulur.” Ve bunda **مغمز** yoktur; yani tamah.
Dedi: “Tavuğu yedim de onu tükettim; peki **الخَنَانيصِ**te **مغمزِ**den var mı?”
Ve göz ve kaş ile **غمَز**: işaret etti. Ve onların yanından geçti de onunla **تَغامَزُوا**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الغَمْزُ: الإِشارة بالعين والحاجب والجَفْنِ، غَمَزَه يَغْمِزُه غَمْزاً. قال الله تعالى: وإِذا مَرُّوا بهم يَتَغامَزُون؛ ومنه الغَمْزُ بالناس. قال ابن الأَثير: وقد فسر الغمز في بعض الأَحاديث بالإِشارة كالرَّمْزِ بالعين والحاجب واليد. وجارية غَمَّازَةٌ: حَسَنَةُ الغَمْزِ للأَعضاء. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه دخل عليه وعنده غُلَيِّم يَغْمِزُ ظهرَه. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: اللَّدُود مكانَ الغَمْزِ؛ هو أَن تَسْقُطَ اللَّهاةُ فَتُغْمَزَ باليد أَي تُكْبَسَ. والغَمْزُ في الدابة: الظَّلْعُ من قِبَلِ الرِّجْل، غَمَزَتْ تَغْمِزُ، وقيل: هو ظَلْعٌ خَفِيٌّ. والغَمْزُ: العَصْرُ باليد؛ قال زِيادٌ الأَعْجَمُ: وكنتُ إِذا غَمَزْتُ قَناةَ قَوْمٍ،
كَسَرْتُ كُعُوبَها، أَو تَسْتقِيما
قال ابن بري: هكذا ذكر سيبويه هذا البيت بنصب تسقيم بأَو، وجميع البصريين؛ قال: هو في شعره تستقيم بالرفع والأَبيات كلها ثلاثة لا غير وهي:أَلم تَرَ أَنَّني وَتَّرْتُ قَوْسِي
لأَبْقَعَ من كِلابِ بَنِي تَمِيمِ
عَوَى، فَرَمَيْتُه بِسِهامِ مَوْتٍ،
تَرُدُّ عَوادِيَ الحَنِقِ اللَّئِيمِ
وكنت إِذا غمزت قناة قوم، كسرت كعوبها، أَو تَسْتَقِيمُ
(* في هذا البيت إقواء.)
قال: والحجة لسيبويه في هذا أَنه سمع من العرب من ينشد هذا البيت بالنصب فكان إِنشاده حجة، كما عمل أَيضاً في البيت المنسوب لعُقْبَةَ الأَسَدِي وهو:
مُعاوِيَ، إِنَّنا بَشَرٌ فأَسْجِحْ،
فَلَسْنا بالجِبالِ ولا الحَدِيدا
هكذا سمع من ينشده بالنصب ولم تحفظ الأَبيات التي قبله والتي بعده؛ وهذه القصيدة من شعره مخفوضة الروي؛ وبعده:
أَكَلْتُمْ أَرْضَنا فَجَرَدْتُموها
فهل مِنْ قائِمٍ أَو مِنْ حَصِيدِ؟
والمعنى في شعر زياد الأَعجم أَنه هجا قوماً زعم أَنه أَثارهم بالهجاء وأَهلكهم إِلا أَن يتركوا سَبَّه وهِجاءه، وكان يُهاجِي المُغِيرةَ بن حَبْناءَ التميمي، ومعنى غَمَزْتُ لَيَّنْتُ،وهذا مَثَلٌ، والمعنى إِذا اشتدّ عليّ جانب قوم رُمْتُ تليينه أَو يستقيم. وغَمَزْتُ الكَبْشَ والناقة أَغْمِزُها غَمْزاً إِذا وضعت يدك على ظهرها لتنظر أَبها طِرْقٌ أَم لا؛ وناقة غَمُوزٌ، والجمع غُمُزٌ. والغَمُوزُ من النُّوق: مثل العَرُوك والشَّكُوكِ؛ عن أَبي عبيد. وفي حديث الغُسْلِ: قال لها: اغْمِزِي قُرونَكِ أَي اكْبِسي ضفائر شعرك عند الغسل. والغَمْزُ: العَصْر والكبس باليد. والغَمَزُ، بالتحريك: رُذالُ المال من الإِبل والغنم، والضِّعافُ من الرجال، يقال: رجل غَمَزٌ من قوم غَمَزٍ وأَغْمازٍ؛ والقَمَزُ مثل الغَمَز؛ وأَنشد الأَصمعي:
أَخَذْتُ بَكْراً نَقَزاً من النَّقَزْ،
ونابَ سَوْءٍ قَمَزاً من القَمَزْ،
هذا وهذا غَمَزٌ من الغَمَزْ
وناقة غَمُوزٌ إِذا صار في سَنامِها شحم قليل يُغْمَزُ، وقد أَغْمَزَتِ اناقة إِغْمازاً. وأَغْمَزَ في الرجل إِغْمازاً: استضعفه وعابه وصَغَّرَ شأْنه؛ قال الكميت:
ومن يُطِعِ النّساءَ يُلاقِ منها،
إِذا أَغْمَزْنَ فيه، الأَقْوَرِينا
الأَقْوَرينا: الدواهي يقول: من يطع النساء إِذا عِبْنه وزَهِدْنَ فيه يلاقِ الدواهي التي لا طاقة له بها.
والغَمِيزُ والغَمِيزَةُ: ضَعْفٌ في العملِ وفَهَّةٌ في العَقْل، وفي التهذيب: وجَهْلَة في العقل. ورجل غَمَزٌ أَي ضعيف. وسَمِعَ مني كلمةً فاغْتَمَزَها في عقله أَي استضعفها. والغَمِيزة: العَيْب. وليس في فلان غَمِيزة ولا غَمِيزٌ ولا مَغْمَزٌ أَي ما فيه ما يُغْمَزُ فَيُعاب به ولا مَطْعَنٌ؛ قال حسان:
وما وَجَدَ الأَعْداءُ فِيَّ غَمِيزَةً،
ولا طافَ لي منهم بِوَحْشِيَ صائِدُ
والمَغامِزُ: المعايب. وفعلتُ شيئاً فاغْتَمَزَه فلانٌ أَي طَعَنَ عليّ ووجد بذلك مَغْمَزاً، أَبو عمرو: غَمَزَ عَيْبُ فلان وغَمَزَ داؤُه إِذا ظهر؛ قال الشاعر:
وبَلْدَة، لَلدَّاءُ فيها غامِزُ،
مَيْتٌ بها العِرْقُ الصحيحُ الرَّاقِزُ
الرَّاقِزُ: الضاربُ. والمَغْمُوزُ: المُتَّهَمُ. والمَغْمَزُ: المَطْمَعُ؛ قال:
أَكَلْتَ القِطاطَ فأَفْنَيْتَها
فهل في الخَنانِيصِ من مَغْمَزِ؟
ويقال: ما في هذا الأَمر مَغْمَزٌ أَي مَطْمَعٌ. ابن السكيت: أَغْمَزَني الحَرُّ أَي فَتَر فاجْتَرَأْتُ عليه وركبت الطريق. وفي التهذيب: غَمَزَني الحَرُّ؛ عن أَبي عمرو، وقد غَمَزْتُ الشيء غَمْزاً. وغُمازٌ وغُمازَة: موضع، وقيل: هي بئر أَو عين؛ وفي التهذيب: وعين غُمازَةَ معروفة ذكرها ذو الرمة فقال:
تَوَخَّى بها العَيْنَيْنِ، عَيْنَيْ غُمازَة،
أَقَبُّ رَباعٌ أَو قُوَيْرِحُ عامِ
قال: وبالسَّوْدَةِ عين أُخرى يقال لها عُيَيْنَةُ غُمازَةَ، نسبت إِلى غُمازَة من وَلَدِ جَرِير، قال: وغُمازَةُ عين أُخرى بالزاي؛ قال ذو الرمة يصف الوحش وانتقاض جَرْوِها:
صَوافِنُ لا يَعْدِلْنَ بالوِرْدِ غَيْرَهُ،
ولكنها في مَوْردَيْنِ عِدالُها
أَعَيْنُ بَني بَوٍّ غُمازَةُ مَوْرِدٌ
لها، حين تجْتابُ الدُّجَى، أَم أُثالُها؟
قال شمر: عادلت بين كذا وكذا أَيُّهما أَتى.

##### Türkçe

**الغَمْزُ**: gözle, kaşla ve göz kapağıyla işaret; onu **غَمَزَه يَغْمِزُه غَمْزاً**.

Yüce Allah dedi ki: “Ve onlara uğradıklarında birbirlerine **يَتَغامَزُون**”; bundan da insanlara **الغَمْزُ** (yapmak) vardır.

İbnü’l-Esîr dedi ki: Bazı hadislerde **الغمز** işaretle tefsir edilmiştir; gözle, kaşla ve elle **الرَّمْزِ** gibi.

Ve **جارية غَمَّازَةٌ**: uzuvlar için **الغَمْزِ**i güzel olan.

Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Yanına girdiği ve yanında sırtını **يَغْمِزُ** eden bir **غُلَيِّم** bulunduğu (rivayet edilmiştir).

Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: **اللَّدُود** **الغَمْزِ** yeridir; o, küçük dilin düşmesi, sonra elle **فَتُغْمَزَ** edilmesi, yani bastırılmasıdır.

Ve binek hayvanda **الغَمْزُ**: bacaktan yana topallık; **غَمَزَتْ تَغْمِزُ**; ve denildi ki: o, gizli bir topallıktır.

Ve **الغَمْزُ**: elle sıkmadır; Ziyâd el-A‘cem dedi ki:
وكنتُ إِذا غَمَزْتُ قَناةَ قَوْمٍ،
كَسَرْتُ كُعُوبَها، أَو تَسْتقِيما

İbn Berrî dedi ki: Sîbeveyh bu beyti **أَو** ile **تسقيم**’in nasbıyla, ve bütün Basralılar (böyle) zikretti; dedi ki: Onun şiirinde o, ref‘ ile **تستقيم**’dir; ve beyitlerin hepsi üç taneden başka değildir; onlar:
وهي:أَلم تَرَ أَنَّني وَتَّرْتُ قَوْسِي
لأَبْقَعَ من كِلابِ بَنِي تَمِيمِ
عَوَى، فَرَمَيْتُه بِسِهامِ مَوْتٍ،
تَرُدُّ عَوادِيَ الحَنِقِ اللَّئِيمِ
وكنت إِذا غمزت قناة قوم، كسرت كعوبها، أَو تَسْتَقِيمُ
(* bu beyitte **إقواء** vardır.)

Dedi ki: Sîbeveyh’in bunda delili, Araplardan bu beyti nasb ile okuyanı işitmiş olmasıdır; böylece onun okuyuşu delil oldu; nitekim **عُقْبَةَ الأَسَدِي**’ye nispet edilen beyitte de böyle yaptı; o da:
مُعاوِيَ، إِنَّنا بَشَرٌ فأَسْجِحْ،
فَلَسْنا بالجِبالِ ولا الحَدِيدا

Böylece onu nasb ile okuyanı işitti; ondan önceki ve sonraki beyitler korunmadı; bu kaside onun şiirinden kafiye harfi mecrûr (olan)dır; ve ondan sonra:
أَكَلْتُمْ أَرْضَنا فَجَرَدْتُموها
فهل مِنْ قائِمٍ أَو مِنْ حَصِيدِ؟

Ve Ziyâd el-A‘cem’in şiirindeki anlam: bir kavmi hicvetti; hicivle onları kışkırttığını ve onları helâk ettiğini iddia etti; ancak onun sövmesini ve hicvini bırakmaları (hâli) müstesna; ve o, Temîmli **المُغِيرةَ بن حَبْناءَ** ile karşılıklı hicivleşirdi; ve **غَمَزْتُ**’ün anlamı: yumuşattım; ve bu bir meseldir; ve anlam: bir kavmin tarafı bana şiddetli olduğunda, onu yumuşatmayı dilerim, yahut (iş) doğrulur.

Ve **غَمَزْتُ الكَبْشَ والناقة أَغْمِزُها غَمْزاً**: elini sırtına koyduğunda, onda **طِرْقٌ** var mı yok mu diye bakman (durumu).

Ve **ناقة غَمُوزٌ**; çoğulu **غُمُزٌ**.

Ve develerden **الغَمُوزُ**: **العَرُوك** ve **الشَّكُوكِ** gibidir; Ebû Ubeyd’den.

Ve gusül hadîsinde: Ona dedi ki: **اغْمِزِي قُرونَكِ**; yani gusül sırasında saçının örgülerini bastır.

Ve **الغَمْزُ**: elle sıkma ve bastırma.

Ve **الغَمَزُ** (hareke ile): malın düşükleri; develerden ve koyunlardan; ve erkeklerin zayıfları; denir ki: **رجل غَمَزٌ**; **قوم غَمَزٍ** ve **أَغْمازٍ**’dan.

Ve **القَمَزُ** **الغَمَز** gibidir; el-Asma‘î şu beyti okudu:
أَخَذْتُ بَكْراً نَقَزاً من النَّقَزْ،
ونابَ سَوْءٍ قَمَزاً من القَمَزْ،
هذا وهذا غَمَزٌ من الغَمَزْ

Ve **ناقة غَمُوزٌ**: hörgücünde az bir yağ olup **يُغْمَزُ** (bastırılabilir) olduğunda; ve deve **أَغْمَزَتِ** **إِغْمازاً**.

Ve adam hakkında **أَغْمَزَ** **إِغْمازاً**: onu zayıf saydı, ayıpladı ve şanını küçülttü; el-Kumeyt dedi ki:
ومن يُطِعِ النّساءَ يُلاقِ منها،
إِذا أَغْمَزْنَ فيه، الأَقْوَرِينا

**الأَقْوَرينا**: belâlar; der ki: kadınlara itaat eden, onlar onu ayıpladıklarında ve ondan yüz çevirdiklerinde, gücünün yetmediği belâlarla karşılaşır.

Ve **الغَمِيزُ** ve **الغَمِيزَةُ**: işte zayıflık ve akılda ahmaklık; ve **التهذيب**’de: akılda cahillik.

Ve **رجل غَمَزٌ**: yani zayıf.

Ve benden bir söz işitti de onu aklında **فاغْتَمَزَها** etti; yani onu zayıf saydı.

Ve **الغَمِيزة**: ayıp.

Ve falanda **غَمِيزة** yoktur, ne **غَمِيزٌ** ne de **مَغْمَزٌ**; yani onda **يُغْمَزُ** edilip onunla ayıplanacak bir şey yoktur, ne de bir **مَطْعَنٌ**; Hassân dedi ki:
وما وَجَدَ الأَعْداءُ فِيَّ غَمِيزَةً،
ولا طافَ لي منهم بِوَحْشِيَ صائِدُ

Ve **المَغامِزُ**: ayıplar.

Ve bir şey yaptım da falan onu **فاغْتَمَزَه**; yani bana dil uzattı ve bununla bir **مَغْمَزاً** buldu.

Ebû Amr: Falanın ayıbı **غَمَزَ** eder ve hastalığı **غَمَزَ** eder; ortaya çıktığında; şair dedi ki:
وبَلْدَة، لَلدَّاءُ فيها غامِزُ،
مَيْتٌ بها العِرْقُ الصحيحُ الرَّاقِزُ

**الرَّاقِزُ**: vuran.

Ve **المَغْمُوزُ**: itham edilen.

Ve **المَغْمَزُ**: tamah; dedi ki:
أَكَلْتَ القِطاطَ فأَفْنَيْتَها
فهل في الخَنانِيصِ من مَغْمَزِ؟

Ve denir ki: Bu işte **مَغْمَزٌ** yoktur; yani bir **مَطْمَعٌ** yoktur.

İbnü’s-Sikkît: Sıcağın beni **أَغْمَزَني** etmesi; yani gevşedi de ben ona karşı cüret ettim ve yola bindim.

Ve **التهذيب**’de: **غَمَزَني الحَرُّ**; Ebû Amr’dan; ve ben şeyi **غَمَزْتُ** **غَمْزاً** ettim.

Ve **غُمازٌ** ve **غُمازَة**: bir yer; ve denildi ki: o bir kuyu yahut pınardır; ve **التهذيب**’de: bilinen bir pınar **عين غُمازَةَ**; Zû’r-Rumme onu zikretti de dedi ki:
تَوَخَّى بها العَيْنَيْنِ، عَيْنَيْ غُمازَة،
أَقَبُّ رَباعٌ أَو قُوَيْرِحُ عامِ

Dedi ki: **السَّوْدَةِ**’de başka bir pınar vardır, ona **عُيَيْنَةُ غُمازَةَ** denir; **جَرِير**’in evladından **غُمازَة**’ye nispet edilmiştir.

Dedi ki: **غُمازَةُ** zâ ile başka bir pınardır; Zû’r-Rumme, vahşi hayvanı ve yavrusunun sıçrayışını vasfederek dedi ki:
صَوافِنُ لا يَعْدِلْنَ بالوِرْدِ غَيْرَهُ،
ولكنها في مَوْردَيْنِ عِدالُها
أَعَيْنُ بَني بَوٍّ غُمازَةُ مَوْرِدٌ
لها، حين تجْتابُ الدُّجَى، أَم أُثالُها؟

Şemmer dedi ki: **عادلت** بين كذا وكذا: hangisi geldi (demektir).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* غ م ز * * غَمَزَ * الشيء بيده و * غَمَزَهُ * بعينه قال الله تعالى ﴿وإذا مروا بهم يتغامزون﴾ ومنه * الغَمْزُ * بالناس و * غَمَزَتِ * الدابة من رجلها وباب الثلاثة ضرب وليس في فلان * غَمِيزةٌ * أي مَطْعن

##### Türkçe

* غ م ز * **غَمَزَ** şeyi eliyle ve **غَمَزَهُ** gözüyle. Allah Teâlâ dedi ki: { Ve onlara uğradıkları zaman birbirlerine **يتغامزون**lar }. Bundan: insanlarla **الغَمْزُ**; ve binek hayvanı ayağından **غَمَزَتِ**. Üçlü babı: ضرب’dır. Ve falanda **غَمِيزةٌ** yoktur; yani bir ayıplama yeri.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

غمزه بيده يغمزه غمزا، من حد ضرب: شبه نخسه وعصره وكبه، ومنه حديث عمر: أنه دخل عليه وعنده غليم يغمز ظهره. وفي حديث الغسل:  اغمزي قرونك  ، أي اكبسي ضفائر شعرك عند الغسل. وقال زياد الأعجم:
  وكنت إذا غمزت قناة قوم                      كسرت كعوبها أو تستقيما

  أي لينت، وهو مثل، والمعنى إذا اشتد علي جانب قوم رمت تليينه أو يستقيم. قال ابن بري: هكذا ذكر سيبويه هذا البيت بنصب تستقيم بأو، وجميع البصريين، قال: وهو في شعره تستقيم بالرفع، والأبيات كلها ثلاثة لا غير، وهي:
  ألم تر أنني وترت قوسي                      لابقع من كلاب بني تميم
  عوى فرميته بسهام موت                      ترد عوادي الحنق اللئيم
  وكنت إذا غمزت قناة قوم                      كسرت كعوبها أو تستقيم قال: والحجة لسيبويه في هذا أنه سمع من العرب من ينشد هذا البيت بالنصب، فكان إنشاده حجة، وكان زياد يهاجي عمرو بن حبناء التميمي. من المجاز: غمز بالعين والجفن والحاجب يغمز غمزا: أشار، كرمز. من المجاز: غمز بالرجل غمزا؛ إذا سعى به شرا. قال أبو عمرو: غمز داؤه أو عيبه: ظهر، وأنشد لنجاد بن مرثد:
  وبلدة للـداء فـيهـا غـامـز                      ميت بها العرق الصحيح الراقز غمزت الدابة غمزا: مالت من رجلها، أي ظلعت، وقيل: الغمز في الدابة غمز خفي. وقال ابن القطاع: غمزت الدابة برجلها: أشارت إلى الخمع، وهذا يؤذن بأنه مجاز فيه. غمز الكبش غمزا: مثل غبطه، وكذلك الناقة؛ وذلك إذا وضعت يدك على ظهره لتنظر سمنه. والغمازة: الجارية الحسنة الغمز للأعضاء، أي الكبس باليد. من المجاز: ما فيه مغمز، كمسكن، لا غميزة، كسفينة، ولا غميز، كأمير؛ أي مطعن، أي ما فيه ما يظعن به ويعاب، وجمع المغمز مغامز، يقال: في فلانة مغامز جمة، وقال حسان رضي الله عنه:
  وما وجد الأعداء فـي غـمـيزة                      ولا طاف لي منهم بوحشي صائد والغميزة: ضعف في العمل، وفهة في العقل، وفي التهذيب: وجهلة في العقل. والغميزة: العيب. أو ما في هذا الأمر مغمز؛ أي مطمع. وبه فسر قول الشاعر:
  أكلت القطاط فأفـنـيتـهـا                      فهل في الخنانيص من مغمز والغموز من النوق، كصبور: مثل العروك والشكوك، عن أبي عبيد، والجمع غمز. من المجاز: الغمز، محركة: الرجل الضعيف، مثل القمز، والجمع أغماز وأقماز، وأنشد الأصمعي:
  أخذت بكرا نقزا من النقز
  وناب سوء قمزا من القمز
  هذا وهذا غمز من الغمز الغمز أيضا: رذال المال من الإبل والغنم، عن الأصمعي. وأغمز الرجل: اقتناه، أي الغمز. من المجاز: المغموز: المتهم بعيب. وغمازة، كأمامة: عين لبني تميم، أو بئر بين البصرة والبحرين لبني تميم، قال ربيعة بن مقروم الضبي: وأقرب مورد من حيث راحا أثال أو غمازة أو نطاع وقال ذو الرمة:
  أعين بني بو غمـازة مـورد                      لها حين تجتاب الدجى أم أثالها وقال الأزهري: وذكرها ذو الرمة فقال:
  توخى بها العينين عيني غمازة                      أقب رباع أو قـويرح عـام و أغمزني الحر، أي فتر فاجترأت عليه وسرت فيه، ونص ابن السكيت بعد قوله: عليه: وركبت الطريق، قال: حكاه لنا أبو عمرو، ومثله لابن القطاع، بالألف. وقال الأزهري: غمزني الحر، عن أبي عمرو، وقال غيره: بالراء، وقد ذكر في موضعه، وهو مجاز. من المجاز: أغمز في فلان إغمازا: عابه واستضعفه وصغره، أي صغر شأنه. قال الكميت:
  ومن يطع النساء يلاق منها                      إذا أغمزن فيه الأقورينـا

  أي من يطع النساء إذا عبنه وزهدن فيه يلاق الدواهي التي لا طاقة له بها، ونسبه الأزهري لرجل من بني سعد. وقال: أغمزت فيه، أي وجدت فيه ما يستضعف لأجله. وقال ابن القطاع: أغمزت الرجل: عبته وصغرت من شأنه. أغمزت الناقة إغمازا؛ إذا صار في سنامها شحم، نقله الصاغاني، زاد ابن سيده: قليل، وزاد ابن القطاع كابن سيده: يغمز. وقال ابن سيده: ومنه يقال ناقة غموز، والجمع غمز. من المجاز: التغامز: أن يشير بعضهم إلى بعض بأعينهم. وزاد في البصائر: أو باليد، طلبا إلى ما فيه معاب ونقص، قال: وبه فسر قوله تعالى:  وإذا مروا بهم يتغامزون  . من المجاز: اغتمزه: طعن عليه، يقال: فعلت شيئا فاغتمزه فلان، أي طعن علي، ووجد بذلك مغمزا. وفي الأساس: سمع مني كلمة فاغتمزها في عقله، أي استضعفها، وكذلك أغمز فيها، أي وجد فيها ما تستضعف لأجله. وغميز الجوع، كأمير: تل بطرف رمان عند مويهة بها، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: غمزه الثقاف: عضه، قاله الزمخشري. وأغمز الرجل: لان فاجترئ عليه، عن ابن القطاع. وغماز، كغراب: موضع. وغمزة، بالتشديد: قرية بمصر من أعمال إطفيح بالشرق، وقد دخلتها. وكشداد: قاضي تونس: أبو العباس أحمد بن محمد بن حسن الأنصاري، ابن الغماز الغمازي، آخر من روى التيسير عاليا، سمعه من أصحاب ابن هذيل، ومات سنة 693 بتونس.

##### Türkçe

**غمزه** eliyle **يغمزه** **غمزا**: sert vuruşun sınırından; dürtmesine, sıkmasına ve devirmesine benzer. Ondandır Ömer hadisi: onun yanına girdi; yanında sırtını **يغمز** eden bir oğlancık vardı. Gusül hadîsinde: “**اغمزي قرونك**”, yani gusülde saçının örgülerini bastır. Ziyâd el-A‘cem dedi ki:
  Ve ben bir kavmin mızrağını **غمزت** ettiğimde                      topuklarını kırardım yahut doğrulurdu

  yani yumuşadı; ve o bir meseldir; mânâ: bir kavmin bir yanı bana şiddetli geldiğinde onu yumuşatmayı yahut doğrulmasını isterim. İbn Berrî dedi: Sîbeveyh bu beyti **أو** ile **تستقيما**’yı nasb ederek böyle zikretti; ve bütün Basralılar (da böyle). Dedi: Onun şiirinde ise **تستقيم** ref‘ ile (gelir); beyitlerin hepsi üçtür, başka değil; onlar şunlardır:
  Görmedin mi ki ben yayımı gerip gerdim                      Benî Temîm’in Kilâb’ından alaca birine karşı
  Uludu da onu ölüm oklarıyla vurdum                      alçak kin düşmanlarını geri çeviren
  Ve ben bir kavmin mızrağını **غمزت** ettiğimde                      topuklarını kırardım yahut doğrulurdu Dedi: Sîbeveyh’in bunda delili şudur: Araplardan bu beyti nasb ile inşâd eden kimseyi işitti; onun inşâdı hüccet oldu. Ziyâd, Temîmî Amr b. Hubnâ’ ile hicivleşirdi. Mecazdan: gözle, göz kapağıyla ve kaşla **غمز** eder, **غمزا** **يغمز**: işaret etti; **رمز** gibi. Mecazdan: ayakla **غمز** etmek **غمزا**; ona kötülükle koştuğu zaman. Ebû Amr dedi: onun hastalığı yahut ayıbı **غمز** etti: ortaya çıktı; Neccâd b. Merşed’den rivayetle okudu:
  Ve bir belde ki hastalık için onda bir **غامز** vardır                      onda sağlam sıçrayan damar ölmüştür **غمزت** binek hayvanını **غمزا**: ayağından yana meyletti; yani topalladı; ve denildi ki: binek hayvanda **الغمز** gizli bir **غمز**’dir. İbnü’l-Kattâ‘ dedi: binek hayvanı ayağıyla **غمزت** etti: **الخمع**’a işaret etti; bu da onda mecaz bulunduğuna delâlet eder. Koçu **غمز** etmek **غمزا**: onu **غبطه** etmek gibidir; deve de böyledir; bu, elini onun sırtına koyup semizliğine bakmandır. **الغمازة**: uzuvlar için **الغمز**’i güzel olan câriye; yani elle bastırma. Mecazdan: onda **مغمز** yoktur, **مسكن** vezninde; ne **غميزة** vardır, **سفينة** vezninde; ne de **غميز** vardır, **أمير** vezninde; yani ayıplanacak yer; yani kendisiyle ayıplanıp kınanacak bir şey yoktur. **المغمز**’in çoğulu **مغامز**’dir. Denir: falancada çokça **مغامز** vardır. Hassân (Allah ondan razı olsun) dedi ki:
  Ve düşmanlar bir **غمـيزة** içinde bulmadılar                      ve onlardan bir avcı bana vahşîmle dolaşmadı **الغميزة**: işte zayıflık; akılda da **فهة**. **التهذيب**’de: akılda cehâlet. **الغميزة**: ayıp. Yahut: bu işte **مغمز** yoktur; yani tamah edilecek yer. Bununla şairin sözü tefsir edildi:
  **القطاط**’ı yedim de onu tükettim                      peki **الخنانيص**’ta bir **مغمز** var mı? **الغموز** develerden, **صبور** vezninde: **العروك** ve **الشكوك** gibidir; Ebû Ubeyd’den. Çoğulu **غمز**. Mecazdan: **الغمز**, harekeli: zayıf adam; **القمز** gibi. Çoğulu **أغماز** ve **أقماز**. Asma‘î okudu:
  **النقز**’dan bir sıçrayışla bir bakire aldım
  **القمز**’dan bir sıçrayışla bir kötülük geldi
  Bu da şu da **الغمز**’dan bir **غمز**’dir **الغمز** ayrıca: develer ve koyunlardan malın düşükleri; Asma‘î’den. Ve adamı **أغمز** etti: onu edindi; yani **الغمز**’i. Mecazdan: **المغموز**: ayıpla itham edilen. Ve **غمازة**, **أمامة** vezninde: Benî Temîm’e ait bir pınar; yahut Basra ile Bahreyn arasında Benî Temîm’e ait bir kuyu. Rabî‘a b. Makrûm ed-Dubbî dedi: “Ve en yakın su başı, ikisi nereden dönse: **أثال** yahut **غمازة** yahut **نطاع**.” Zû’r-Rumme dedi ki:
  Benî Bû **غمـازة**’nin pınarı bir su başıdır                      karanlığı yarıp geçtiğinde onun için **أثال**’ı vardır Ezherî dedi: Zû’r-Rumme onu zikretti de dedi ki:
  Onunla iki gözü, **غمازة**’nin iki gözüne yöneldi                      dört yaşında bir deve yahut bir yaşlı küçük deve ve sıcak bana **أغمزني** etti; yani gevşedi de ona cüret ettim ve onun içinde yürüdüm. İbnü’s-Sikkît, “ona” sözünden sonra şöyle nasbetti: “ve yolu tuttum.” Dedi: Bunu bize Ebû Amr hikâye etti. İbnü’l-Kattâ‘ için de bunun benzeri vardır; elif ile. Ezherî dedi: Ebû Amr’dan: sıcak bana **غمزني** etti. Başkası dedi: **بالراء** ile; o kendi yerinde zikredilmiştir; ve o mecazdır. Mecazdan: falanda **أغمز** etmek **إغمازا**: onu ayıpladı, zayıf gördü ve küçümsedi; yani onun şânını küçülttü. Kumeyt dedi ki:
  Ve kim kadınlara itaat ederse onlardan karşılaşır                      onda **أغمزن** ettiklerinde **الأقورينا**’yı

  yani kim kadınlara itaat ederse, onu ayıpladıklarında ve ondan yüz çevirdiklerinde, gücünün yetmeyeceği belâlarla karşılaşır. Ezherî onu Benî Sa‘d’dan bir adama nisbet etti. Ve dedi: onda **أغمزت** ettim; yani kendisi sebebiyle zayıf görülecek şeyi onda buldum. İbnü’l-Kattâ‘ dedi: adamı **أغمزت** ettim: onu ayıpladım ve şânını küçülttüm. Dişi deveyi **أغمزت** etmek **إغمازا**: hörgücünde yağ olduğu zaman; Sâgânî nakletti. İbn Sîde artırdı: az. İbnü’l-Kattâ‘, İbn Sîde gibi artırdı: **يغمز**. İbn Sîde dedi: Ondandır ki “**ناقة غموز**” denir; çoğulu **غمز**. Mecazdan: **التغامز**: bazılarının bazısına gözleriyle işaret etmesidir. **البصائر**’de artırdı: yahut elle; ayıplanacak ve eksik olan şeye yönelme talebiyle. Dedi: Bununla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: “**وإذا مروا بهم يتغامزون**”. Mecazdan: onu **اغتمزه** etti: ona ta‘n etti. Denir: bir şey yaptım da falan onu **اغتمزه** etti; yani bana ta‘n etti ve bununla bir **مغمزا** buldu. **الأساس**’ta: benden bir kelime işitti de onu aklında **اغتمزها** etti; yani onu zayıf gördü. Ve yine: onda **أغمز** etti; yani kendisi sebebiyle zayıf görülecek şeyi onda buldu. **غميز الجوع**, **أمير** vezninde: bir sucuğun yanında narın ucunda bir tepe; Sâgânî nakletti. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **غمزه الثقاف**: onu ısırdı; Zemahşerî söyledi. Ve adamı **أغمز** etti: yumuşadı da ona cüret edildi; İbnü’l-Kattâ‘dan. Ve **غماز**, **غراب** vezninde: bir yer. Ve **غمزة**, şeddeli: Mısır’da doğuda İtfîh amellerinden bir köy; ona girdim. Ve **كشداد** gibi: Tunus kadısı: Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Hasan el-Ensârî, İbnü’l-**الغماز** el-**الغمازي**; **التيسير**’i âlî isnadla rivayet edenlerin sonuncusu; onu İbn Huzeyl’in ashabından işitti; Tunus’ta 693 yılında öldü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

غَمَزَهُ
1 غَمَزَهُ ذ , (S, A, K,) or غَمَزَهُ بِيَدِهِ, (Msb,) aor. غَمِزَ , (Msb, K,) inf. n. غَمْزٌ, (TA,) He felt him, (namely, a ram,) to know if he were fat: (S, A, Msb, K:) and غَمَزَهَا he put his hand upon her (a camel's) back, to see how fat she was. (TA.) ― -b2- Hence, (Msb,) غَمَزَهُ بِيَدِهِ, (S, Msb, K,) aor. غَمِزَ , (K,) inf. n. غَمْزٌ, (A, K,) He pressed, or squeezed, it, [with his hand,] namely, a limb, (A, K, TA,) and a man's back. (TA.) So in a trad. of 'Omar: دَخَلَ عَلَيْهِ وَعِنْدَهُ غُلَيْمٌ يَغْمِزُ ظَهْرَهُ [He went in to him, and with him was a little boy pressing, or squeezing, or kneading, his back]. (TA.) And in a trad. respecting the ablution termed الغُسْل, it is said, اِغْمِزِى قُرُونَكِ, meaning Press thou, or squeeze thou, the locks of thy hair, in washing. (TA.) You also say, غَمَزَ الثِّقَافُ القَنَاةَ The straightening-instrument pinched and pressed the spear. (A, * Mgh, TA. *) A poet (namely Ziyلd El-Aajam, TA) says,
وَكُنْتُ اـِذَا غَمَزْتُ قَنَاةَ قَوْمٍ
كَسَرْتُ كُعُوبَهَا أَوْ تَسْتَقِيمَا
[And I used, when I pinched and pressed the spear of a people, to break its knots, or internodal portions, unless it became straight]. (S, TA. It is a prov., respecting which see remarks in art. او.) -A2- غَمَزَ, (A, Msb,) and غَمَزَهُ, (S, Mgh, K,) aor. غَمِزَ , (Mgh, Msb, K,) inf. n. غَمْزٌ, (Msb, TA,) (tropical:) He made a sign, (A, Msb,) and he made a sign to him, (Mgh, K, *) with the eye, (S, A, Mgh, Msb, K,) or eyebrow, (A, Mgh, Msb, K,) or eyelid [by winking]. (K.) So in the saying, in a trad., غَمَزَنِى عَلِىٌّ أَنْ قُلْ نَعَمْ (tropical:) '4lee made a sign to me with the eye, or eyebrow, meaning, Say thou Yes. (Mgh.) The people of the West say, غَمَزَهُ فُلَانٌ بِفُلَانٍ, meaning, (tropical:) Such a one blinked towards such a one, to instigate him against him, or in order that he should have recourse to him for protection or the like, or seek aid of him. (Mgh.) ― -b2- Hence, الغَمْزُ بِالنَّاسِ: (S:) you say, غَمَزَ بِالرَّجُلِ, aor. غَمِزَ , (K,) inf. n. غَمْزٌ, (TA,) (tropical:) He calumniated, or slandered, the man. (K.) [See also 4.] ― -b3- You say also, غُمِزَتْ شَهَادَتَهُ [(assumed tropical:) His testimony was suspected (see مَغْمُوزٌ), or impugned]. (TA in art. زور.) -A3- غَمَزَتِ الدَّابَّةُ, (K,) or غَمَزَ فِى مَشْيِهِ, (Msb,) or مِنْ رِجْلِهِ, (S,) aor. غَمِزَ , (S, Msb, K,) inf. n. غَمْزٌ, (S, Msb,) (assumed tropical:) The beast limped, or it halted, with its hind leg; had a slight lameness thereof: (K, * TA:) or he had what resembled عَرَج [or natural lameness] in his gait: (Msb:) or, as IKtt says, غَمَزَتِ الدَّابَّةُ بِرِجْلِهَا the beast gave an indication of a limping, or halting, or slight lameness, in its hind leg: whence it appears that this signification may be tropical. (TA.) -A4- غَمَزَ said of a disease, or of a vice, or fault, of a man, It appeared. (AA, K.) -A5- See also 4.

3 غَاْمَزَ [This verb is mentioned by Golius as syn. with عايب, a verb for which I find no authority: and Freytag renders it “ Vitii arguit, ” and refers to a passage in Har (p. 427 of the see. ed.) where (like as is done by Golius) المُغامِز and المُعايِب, as syn., are erroneously put for المَغامِز and المَعايِب.]

أَغْمَزَتْ
4 أَغْمَزَتْ ذ She (a camel) had fat, (O, K,) or a little fat, (ISd, IKtt, TA,) in her hump. (ISd, IKtt, O, K.) Hence the epithet ↓ غَمُوزٌ, applied to her. (TA.) -A2- اغمز فِى فُلَانٍ (tropical:) He blamed, or found fault with, such a one; attributed or imputed to him, or charged him with, or accused him of, a vice, or fault; (S, IKtt, K, TA;) deemed him weak; (TA;) lessened his rank, or dignity: (S, IKtt, K, * TA:) he found in him that for which he should be deemed weak: (A, TA:) and ↓ اغتمزهُ he impugned his character; blamed him; censured him; or spoke against him. (K.) You say, فُلَانٌ ↓ فَعَلْتُ شَيْئًا فاغْتَمَزَهُ (tropical:) I did a thing, and such a one impugned my character, or found in it that by which my character was impugned. (S, TA.) And سَمِعَ مِنِّى كَلِمَةً فِى عَقْلِهِ ↓ فَاغْتَمَزَهَا (tropical:) He heard from me a saying, and deemed it weak: (A, TA:) and in like manner, أَغْمَزَ فِيهَا found in it that for which it was to be deemed weak. (TA.) -A3- أَغْمَزَنِى الحَرُّ (tropical:) The heat remitted, or abated, to me, so that I became emboldened to encounter it, and went upon the road: (AA, ISk, S, IKtt, K, * TA:) Az says ↓ غَمَزَنِى الحَرُّ, on the authority of AA: (TA:) and AA mentioned اغمرنى الحرّ in this sense, but afterwards doubted, and said, I think that it is with زاى. (TA in art. غمر.) ― -b2- And أَغْمَزَ (assumed tropical:) He (a man) became gentle, so that others were emboldened against him. (IKtt, TA.) -A4- And أَغْمَزَ [for which أَغْمَزَه is erroneously put in the CK] He acquired cattle such as are termed غَمَز [q. v.]: (O, K, TA:) like أَقْمَزَ. (O.)

5 تَغَمَّزَ [This verb is said by Freytag to have a signification belonging to تَغَمَّرَ.]

تغامزوا
6 تغامزوا ذ They made signs, one to another, with their eyes, (S, A, K, B,) or with the eyebrow, (A,) or hand, indicating something blameable or faulty. (B.) In this sense it is expl. as used in the Kur lxxxiii. 30. (S, B.)

8 اـِغْتَمَزَ see 4, in three places.

غَمَزٌ
غَمَزٌ ذ Cattle (i. e. camels, and sheep or goats, TA) of a bad quality. (As, S, O, K.) ― -b2- And A weak man: (S, O, K:) like قَمَزٌ: pl. أَغْمَازٌ, like أَقْمَازٌ of قَمَزٌ. (TA.)

غَمُوزٌ
غَمُوزٌ ذ A she-camel of which one doubts whether she be fat or not and therefore feels the hump: (A'Obeyd, S, K:) pl. غُمْزٌ [or غُمُزٌ, or both?]. (TA.) See 4, first sentence.

غَمِيزٌ
غَمِيزٌ ذ : see the next paragraph, in two places.

غَمِيزَةٌ
غَمِيزَةٌ ذ (tropical:) A thing for which one's character is to be impugned; for which one is to be blamed, censured, or spoken against; a vice, or fault; (S, A, Mgh, Msb, K;) as also ↓ غَمِيزٌ (TA) and ↓ مَغْمَزٌ (S, A, Mgh, K) or ↓ مَغْمَزَةٌ: (Msb:) and weakness in work, and impotence of mind, (TA,) and ignorance: (T, TA:) the pl. of ↓ مَغْمَزٌ is مَغَامِزُ, (TA,) syn. with مَعَايِبُ. (S.) You say, لَيْسَ فِيهِ غَمِيزَةٌ, (S, A, Mgh, Msb, K,) and ↓ غَمِيزٌ, (TA,) and ↓ مَغْمَزٌ, (A, Mgh, K,) or ↓ مَغْمَزَةٌ, (Msb,) (tropical:) There is not in him anything for which his character is to be impugned; or for which he is to be blamed; &c.: (S, A, Mgh, Msb, K:) or there is not in it anything for which it is to be coveted: (K:) or ↓ مَا فِيهِ مَغْمَزٌ has both of the above-mentioned significations. (A.) And فِى جَمَّةٌ ↓ فُلَانَةَ مَغَامِزُ (tropical:) In such a woman are many vices, or faults. (A.) [See مَغْمَزٌ, below.]

جَارِيَةٌ غَمَّازَةٌ
جَارِيَةٌ غَمَّازَةٌ ذ A girl who presses, or squeezes, or kneads, the limbs well with the hand. (A, K, * TA.) -A2- اِمْرَأَةٌ غَمَّازَةٌ (tropical:) A woman who makes frequent signs with the eye, &c.; who has a habit of doing so; syn. رَمَّازَةٌ. (TA in art. رمز.) ― -b2- غَمَّازٌ One who blames, or finds fault with, others, much, or habitually. (TA in art. همز.)

غَامِزٌ
غَامِزٌ ذ [meaning Limping, or halting, &c., and having a limping, or halting, &c.,] is like ظَالِعٌ: sometimes used as a possessive noun; and [therefore] one does not say غَامِزَةٌ. (O and TA in art. ظلع.)

مَغْمَزٌ
مَغْمَزٌ ذ [should by rule be مَغْمِزٌ: its primary signification is A place of feeling, to know if an animal be fat: hence, a place of pressing or squeezing a limb &c.: and a place of pinching and pressing a spear, to straighten it]. ― -b2- نُكْتَةٌ لَامَغْمَزَ لِقَنَاتِهَا وَلَا مَقْرَعَ لِصَفَاتِهَا (tropical:) [lit. A nice or subtile saying, the spear of which has no place where it requires to be pinched and pressed to straiten it, and the rock of which has no rough place requiring to be beaten, or for the rock of which there is no beating,] means, (assumed tropical:) that has no crookedness: مقرع is an inf. n., or means “ a place of beating, ” and صفاة is “ a rock; ” and the above-mentioned use of these two words is borrowed from the phrase قَرَعَ صَفَاتَهُ, meaning (tropical:) “ he impugned his character; blamed, or censured, him; or spoke against him. ” (Mgh.) ― -b3- See also غَمِيزَةٌ, in five places.

مَغْمَزَةٌ
مَغْمَزَةٌ ذ : see غَمِيزَةٌ, in two places.

مَغْمُوزٌ
مَغْمُوزٌ ذ (tropical:) A man (A, TA) suspected (S, A, * K) of a vice, or fault. (TA.)

##### Türkçe

**غَمَزَهُ**
1 **غَمَزَهُ** ذ, (S, A, K,) yahut **غَمَزَهُ بِيَدِهِ**, (Msb,) muzâri‘i **غَمِزَ**, (Msb, K,) mastarı **غَمْزٌ**, (TA,) O, onu (yani bir koçu) şişman olup olmadığını bilmek için yokladı: (S, A, Msb, K:) ve **غَمَزَهَا** onun (bir dişi devenin) sırtına elini koydu, ne kadar şişman olduğunu görmek için. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (Msb,) **غَمَزَهُ بِيَدِهِ**, (S, Msb, K,) muzâri‘i **غَمِزَ**, (K,) mastarı **غَمْزٌ**, (A, K,) O, onu bastırdı yahut sıktı, [eliyle,] yani bir uzvu, (A, K, TA,) ve bir adamın sırtını. (TA.) Nitekim ‘Ömer’den bir rivayette: **دَخَلَ عَلَيْهِ وَعِنْدَهُ غُلَيْمٌ يَغْمِزُ ظَهْرَهُ** [Onun yanına girdi; yanında da sırtını bastıran yahut sıkan yahut yoğuran küçük bir oğlan vardı]. (TA.) Ve **الغُسْل** diye adlandırılan abdest hakkında bir rivayette şöyle denir: **اِغْمِزِى قُرُونَكِ**, yani yıkamada saçının buklelerini bastır, yahut sık. (TA.) Sen ayrıca dersin ki, **غَمَزَ الثِّقَافُ القَنَاةَ** Düzeltme aleti mızrağı kıstırdı ve bastırdı. (A, * Mgh, TA. *) Bir şair (yani Ziyâd El-A‘cem, TA) der ki,
وَكُنْتُ اـِذَا غَمَزْتُ قَنَاةَ قَوْمٍ
كَسَرْتُ كُعُوبَهَا أَوْ تَسْتَقِيمَا
[Ve ben, bir kavmin mızrağını kıstırıp bastırdığımda, onun boğumlarını yahut boğum aralarını kırardım; yahut (mızrak) doğruluncaya kadar]. (S, TA. Bu, bir darb-ı meseldir; bununla ilgili olarak **او** maddesindeki açıklamalara bak.) -A2- **غَمَزَ**, (A, Msb,) ve **غَمَزَهُ**, (S, Mgh, K,) muzâri‘i **غَمِزَ**, (Mgh, Msb, K,) mastarı **غَمْزٌ**, (Msb, TA,) (mecaz:) O, bir işaret yaptı, (A, Msb,) ve ona bir işaret yaptı, (Mgh, K, *) göz ile, (S, A, Mgh, Msb, K,) yahut kaş ile, (A, Mgh, Msb, K,) yahut göz kapağı ile [göz kırparak]. (K.) Nitekim bir rivayetteki sözde: **غَمَزَنِى عَلِىٌّ أَنْ قُلْ نَعَمْ** (mecaz:) ‘Alî bana göz ile yahut kaş ile işaret etti; yani: “Evet de.” (Mgh.) Mağrib ehli der ki, **غَمَزَهُ فُلَانٌ بِفُلَانٍ**, yani, (mecaz:) falan kimse falan kimseye doğru göz kırptı; onu ona karşı kışkırtmak için, yahut onun himayesine veya benzerine başvurması için, yahut ondan yardım istemesi için. (Mgh.) ― -b2- Bundan dolayı, **الغَمْزُ بِالنَّاسِ**: (S:) dersin ki, **غَمَزَ بِالرَّجُلِ**, muzâri‘i **غَمِزَ**, (K,) mastarı **غَمْزٌ**, (TA,) (mecaz:) O, adamı çekiştirdi yahut ona iftira etti. (K.) [Ayrıca 4’e bak.] ― -b3- Sen ayrıca dersin ki, **غُمِزَتْ شَهَادَتَهُ** [(varsayılan mecaz:) Onun şahitliği şüpheyle karşılandı (bk. **مَغْمُوزٌ**), yahut cerhedildi]. (TA, **زور** maddesinde.) -A3- **غَمَزَتِ الدَّابَّةُ**, (K,) yahut **غَمَزَ فِى مَشْيِهِ**, (Msb,) yahut **مِنْ رِجْلِهِ**, (S,) muzâri‘i **غَمِزَ**, (S, Msb, K,) mastarı **غَمْزٌ**, (S, Msb,) (varsayılan mecaz:) Hayvan topalladı yahut arka bacağıyla aksadı; onda hafif bir topallık vardı: (K, * TA:) yahut yürüyüşünde **عَرَج** [yahut tabii topallık] benzeri bir şey vardı: (Msb:) yahut, İKtt’nin dediği gibi, **غَمَزَتِ الدَّابَّةُ بِرِجْلِهَا** hayvan arka bacağında topallama yahut aksama yahut hafif topallık belirtisi gösterdi: buradan, bu anlamın mecaz olabileceği anlaşılır. (TA.) -A4- **غَمَزَ** bir hastalık hakkında, yahut bir ayıp yahut bir adamın kusuru hakkında söylenir: O ortaya çıktı. (AA, K.) -A5- Ayrıca 4’e de bak.

3 **غَاْمَزَ** [Bu fiil Golius tarafından **عايب** ile eş anlamlı olarak zikredilmiştir; ben bunun için bir delil bulmuyorum: Freytag bunu “Vitii arguit” diye tercüme eder ve Har’daki (bk. ed. s. 427) bir yere gönderir; orada (Golius’un yaptığı gibi) **المُغامِز** ve **المُعايِب**, eş anlamlı olarak, hatalı biçimde **المَغامِز** ve **المَعايِب** yerine konmuştur.]

**أَغْمَزَتْ**
4 **أَغْمَزَتْ** ذ O (bir dişi deve) hörgücünde yağ vardı, (O, K,) yahut az bir yağ vardı, (ISd, IKtt, TA,) (ISd, IKtt, O, K.) Bundan dolayı ona nispetle ↓ **غَمُوزٌ** sıfatı kullanılır. (TA.) -A2- **اغمز فِى فُلَانٍ** (mecaz:) O, falanı ayıpladı yahut onda kusur buldu; ona bir ayıp yahut kusur isnat etti yahut yükledi, yahut onu bununla itham etti yahut suçladı; (S, IKtt, K, TA;) onu zayıf saydı; (TA;) onun mertebesini yahut itibarını azalttı: (S, IKtt, K, * TA:) onda, zayıf sayılmasını gerektiren şeyi buldu: (A, TA:) ve ↓ **اغتمزهُ** onun karakterini cerhetti; onu ayıpladı; onu kınadı; yahut onun aleyhinde konuştu. (K.) Dersin ki, **فُلَانٌ ↓ فَعَلْتُ شَيْئًا فاغْتَمَزَهُ** (mecaz:) Ben bir şey yaptım; falan kimse de karakterimi cerhetti, yahut onda karakterimin cerhedilmesine sebep olan şeyi buldu. (S, TA.) Ve **سَمِعَ مِنِّى كَلِمَةً فِى عَقْلِهِ ↓ فَاغْتَمَزَهَا** (mecaz:) Benden bir söz işitti ve onu zayıf saydı: (A, TA:) ve aynı şekilde, **أَغْمَزَ فِيهَا** onda, zayıf sayılmasını gerektiren şeyi buldu. (TA.) -A3- **أَغْمَزَنِى الحَرُّ** (mecaz:) Sıcak bana hafifledi yahut azaldı; öyle ki onunla karşılaşmaya cesaret ettim ve yola çıktım: (AA, ISk, S, IKtt, K, * TA:) Az, AA’dan rivayetle ↓ **غَمَزَنِى الحَرُّ** der: (TA:) ve AA bu anlamda **اغمرنى الحرّ** ifadesini zikretti; sonra şüphe etti ve dedi ki: Sanırım bunun **الزاي** iledir. (TA, **غمر** maddesinde.) ― -b2- Ve **أَغْمَزَ** (varsayılan mecaz:) O (bir adam) yumuşak huylu oldu; öyle ki başkaları ona karşı cesaretlendi. (IKtt, TA.) -A4- Ve **أَغْمَزَ** [CK’de yanlışlıkla **أَغْمَزَه** konmuştur] O, **غَمَز** diye adlandırılan türden davar edindi: (O, K, TA:) **أَقْمَزَ** gibidir. (O.)

5 **تَغَمَّزَ** [Bu fiilin, Freytag tarafından **تَغَمَّرَ**’a ait bir anlamı olduğu söylenir.]

**تغامزوا**
6 **تغامزوا** ذ Onlar, gözleriyle birbirlerine işaret ettiler, (S, A, K, B,) yahut kaş ile, (A,) yahut el ile; ayıplanacak yahut kusurlu bir şeye delalet ederek. (B.) Bu anlamda, Kur’ân lxxxiii. 30’da kullanıldığı üzere açıklanır. (S, B.)

8 **اـِغْتَمَزَ** 4’e bak, üç yerde.

**غَمَزٌ**
**غَمَزٌ** ذ Kötü nitelikli davar (yani develer ve koyunlar yahut keçiler, TA). (As, S, O, K.) ― -b2- Ve zayıf bir adam: (S, O, K:) **قَمَزٌ** gibidir: çoğulu **أَغْمَازٌ**, **قَمَزٌ**’ın **أَقْمَازٌ**u gibi. (TA.)

**غَمُوزٌ**
**غَمُوزٌ** ذ Şişman olup olmadığı hususunda şüphe edilen ve bu yüzden hörgücü yoklanan dişi deve: (A‘Obeyd, S, K:) çoğulu **غُمْزٌ** [yahut **غُمُزٌ**, yahut ikisi de mi?]. (TA.) 4’ün ilk cümlesine bak.

**غَمِيزٌ**
**غَمِيزٌ** ذ: bir sonraki paragrafa bak, iki yerde.

**غَمِيزَةٌ**
**غَمِيزَةٌ** ذ (mecaz:) Kişinin karakterinin cerhedilmesini gerektiren şey; kendisi sebebiyle ayıplanacağı, kınanacağı yahut aleyhinde konuşulacağı şey; bir ayıp yahut kusur; (S, A, Mgh, Msb, K;) bunun gibi ↓ **غَمِيزٌ** (TA) ve ↓ **مَغْمَزٌ** (S, A, Mgh, K) yahut ↓ **مَغْمَزَةٌ**: (Msb:) ve işte zayıflık, ve zihnin aczi, (TA,) ve cehalet: (T, TA:) ↓ **مَغْمَزٌ**’ün çoğulu **مَغَامِزُ**dur, (TA,) **مَعَايِبُ** ile eş anlamlıdır. (S.) Dersin ki, **لَيْسَ فِيهِ غَمِيزَةٌ**, (S, A, Mgh, Msb, K,) ve ↓ **غَمِيزٌ**, (TA,) ve ↓ **مَغْمَزٌ**, (A, Mgh, K,) yahut ↓ **مَغْمَزَةٌ**, (Msb,) (mecaz:) Onda, karakterinin cerhedilmesini gerektiren bir şey yoktur; yahut kendisi sebebiyle ayıplanacağı bir şey yoktur; vb.: (S, A, Mgh, Msb, K:) yahut onda, kendisi sebebiyle arzu edilecek bir şey yoktur: (K:) yahut ↓ **مَا فِيهِ مَغْمَزٌ** yukarıda zikredilen iki anlamın ikisine de sahiptir. (A.) Ve **فِى جَمَّةٌ ↓ فُلَانَةَ مَغَامِزُ** (mecaz:) Falan kadında birçok ayıp yahut kusur vardır. (A.) [Aşağıda **مَغْمَزٌ**’e bak.]

**جَارِيَةٌ غَمَّازَةٌ**
**جَارِيَةٌ غَمَّازَةٌ** ذ Eliyle uzuvları iyi bastıran yahut sıkan yahut yoğuran kız. (A, K, * TA.) -A2- **اِمْرَأَةٌ غَمَّازَةٌ** (mecaz:) Göz ile vb. çokça işaret eden; bunu yapma alışkanlığı olan kadın; eş anlamlısı **رَمَّازَةٌ**. (TA, **رمز** maddesinde.) ― -b2- **غَمَّازٌ** Başkalarını çokça yahut alışkanlıkla ayıplayan yahut kusur bulan kimse. (TA, **همز** maddesinde.)

**غَامِزٌ**
**غَامِزٌ** ذ [“Topallayan yahut aksayan, vb., ve topallığı yahut aksaması vb. olan” anlamında] **ظَالِعٌ** gibidir: bazen sahiplik ismi olarak kullanılır; ve [bu yüzden] **غَامِزَةٌ** denmez. (O ve TA, **ظلع** maddesinde.)

**مَغْمَزٌ**
**مَغْمَزٌ** ذ [kural gereği **مَغْمِزٌ** olmalıdır: asıl anlamı, bir hayvanın şişman olup olmadığını bilmek için yoklama yeridir: buradan, bir uzvu vb. bastırma yahut sıkma yeri: ve bir mızrağı doğrultmak için kıstırıp bastırma yeri]. ― -b2- **نُكْتَةٌ لَامَغْمَزَ لِقَنَاتِهَا وَلَا مَقْرَعَ لِصَفَاتِهَا** (mecaz:) [lafzen: “Mızrağının doğrultulması için kıstırılıp bastırılacağı bir yeri olmayan, ve kayasının dövülmeyi gerektiren pürüzlü bir yeri olmayan ince yahut latif bir söz; yahut kayası için dövme olmayan”] demektir ki, (varsayılan mecaz:) onda eğrilik yoktur: **مقرع** bir mastardır, yahut “dövme yeri” demektir; ve **صفاة** “kaya”dır; ve bu iki kelimenin yukarıda zikredilen kullanımı, **قَرَعَ صَفَاتَهُ** ifadesinden ödünç alınmıştır; bunun anlamı (mecaz:) “onun karakterini cerhetti; onu ayıpladı yahut kınadı; yahut onun aleyhinde konuştu”dur. (Mgh.) ― -b3- Ayrıca **غَمِيزَةٌ**’ye bak, beş yerde.

**مَغْمَزَةٌ**
**مَغْمَزَةٌ** ذ: **غَمِيزَةٌ**’ye bak, iki yerde.

**مَغْمُوزٌ**
**مَغْمُوزٌ** ذ (mecaz:) Bir adam (A, TA), bir ayıp yahut kusurdan dolayı şüphe edilen. (S, A, * K) (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

غَمَزَ
غَمَزَ I ( n. ac. غَمْز 1 )
a.  [ acc. &  Bi ], Signed, beckoned to; winked to.

b.  Felt, pressed, squeezed, pinched ( animal ).

c.  [ Bi or 'Ala ], Calumniated, slandered, libelled; informed against.

d.  Appeared, showed itself ( disease ).

غَاْمَزَ
غَاْمَزَ III ,
a.  Brought out the defects of.

أَغْمَزَ
أَغْمَزَ IV
a.  [ Fī ], Blamed, censured, found fault with; spoke against, calumniated; impugned.

تَغَاْمَزَ
تَغَاْمَزَ VI ,
a.  Made signs to each other.

اِغْتَمَزَ
اِغْتَمَزَ VIII ,
a.  Blamed, censured; condemned.

غَمْز
غَمْز 1 ,
a.  see 1t .

غَمْزَة
غَمْزَة 1t ,
a.  Wink; sign.

مَغْمَز
مَغْمَز 17 ,
a.  see 25t (b) .

غَاْمِز
غَاْمِز 21 ,
a.  Limping, halting, lame.

غَمِيْزَة
غَمِيْزَة 25t ,
a.  Fault, defect.

b.  Anything desirable.

مَغَاْمِزُ
مَغَاْمِزُ 44 ,
a.  Faults, defects.

غَمڤزَ
N. P. غَمڤزَ I ,
a.  Suspected, accused.

أَغْمَزَنِي الحَرُّ
أَغْمَزَنِي الحَرُّ
a.  The heat abated & allowed me to venture on.

##### Türkçe

**غَمَزَ**
**غَمَزَ** I ( i. m. ac. **غَمْز** 1 )
a. [ acc. & Bi ], İmzaladı, işaret etti; **göz kırptı**.

b. Hissetti, bastırdı, sıktı, çimdikledi (hayvanı).

c. [ Bi or 'Ala ], İftira etti, karaladı, lekeledi; aleyhine ihbarda bulundu.

d. Göründü, kendini gösterdi (hastalık).

**غَاْمَزَ**
**غَاْمَزَ** III ,
a. Kusurlarını ortaya çıkardı.

**أَغْمَزَ**
**أَغْمَزَ** IV
a. [ Fī ], Ayıpladı, kınadı, kusur buldu; aleyhinde konuştu, karaladı; itiraz etti.

**تَغَاْمَزَ**
**تَغَاْمَزَ** VI ,
a. Birbirlerine işaretler yaptılar.

**اِغْتَمَزَ**
**اِغْتَمَزَ** VIII ,
a. Ayıpladı, kınadı; mahkûm etti.

**غَمْز**
**غَمْز** 1 ,
a. bkz. 1t .

**غَمْزَة**
**غَمْزَة** 1t ,
a. Göz kırpma; işaret.

**مَغْمَز**
**مَغْمَز** 17 ,
a. bkz. 25t (b) .

**غَاْمِز**
**غَاْمِز** 21 ,
a. Topallayan, aksayan, topal.

**غَمِيْزَة**
**غَمِيْزَة** 25t ,
a. Kusur, ayıp.

b. Arzu edilir herhangi bir şey.

**مَغَاْمِزُ**
**مَغَاْمِزُ** 44 ,
a. Kusurlar, ayıplar.

**غَمڤزَ**
N. P. **غَمڤزَ** I ,
a. Şüphelendi, suçladı.

**أَغْمَزَنِي الحَرُّ**
**أَغْمَزَنِي الحَرُّ**
a. Sıcaklık hafifledi ve bana (dışarı) çıkmaya cüret etmeme izin verdi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

غمز
غَمَزَ - يَغْمِزُ - تَغامَزَ - يَتَغامَزُ
غَمَزَ - يَغْمِزُ + كائن + شيئاً: يقرصه ويعصره بين أصبعيه ليتحسس قوامه واكتنازه ومحتواه
غَمَزَ - يَغْمِزُ + كائن + عينه: يقرصها ويعصرها بجفونه وعضلات خده: وهي حركة الغمز بالعينين المعروفة: يعمل بحاجبه وجفنه وخده وعينه حركة الإغماض الجزئي المعروفة، والتي قد يكون فيها إشارة تعبيرية هازئة من عيب أو نقص  لدى آخر
تَغامَزَ - يَتَغامَزُ : على وزن " تفاعل " من " غَمَزَ - يَغْمِزُ ": يتبادل مع آخر فعل " غَمَزَ - يَغْمِزُ " مع آخر، سخرية من ثالث: يغمز كل منهما للآخر هزءاً وسخرية من عيب أو نقص في ثالث
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الضم القبض والتجمع والانكماش والجعد " وهي:
قَبَضَ - يَقْبِضُ، غَمَزَ - يَغْمِزُ، قَرَشَ - يَقْرِشُ (قَرَشَ - يَقْرُشُ)، قَرَدَ - يَقْرِدُ (قَرِدَ - يَقْرَدُ)، ضَمَّ - يَضُمُّ، قَشْعَرَ - يُقَشْعِرُ
يتغامزون
 	﴿وإذا مروا بهم يتغامزون(30)﴾ المطففين
مختار الصحاح
● [غمز] غ م ز: غَمَزَ الشيء بيده و غَمَزَهُ بعينه قال الله تعالى ﴿وإذا مروا بهم يتغامزون﴾ ومنه الغَمْزُ بالناس و غَمَزَتِ الدابة من رجلها وباب الثلاثة ضرب وليس في فلان غَمِيزةٌ أي مَطْعن
معجم الفرائد القرآنية:
غ م ز
"يَتَغَامَزُونَ" في قولـه تعالـى :" وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغـَامَزُونَ " (30) المطففين .
الغَمْز : الإشارة بالجفن أو اليد سخرية واستهزاءً، والمعنى أنهم كانوا يستهزئون بالمؤمنين، ويشيرون إليهم بعيونهم وأيديهم سخرية بهم .
الراغب
غمز
- أصل الغمز: الإشارة بالجفن أو اليد طلبا إلى ما فيه معاب، ومنه قيل: ما في فلان غميزة (انظر: أساس البلاغة (غمز) ؛ وعمدة الحفاظ: غمز) )، أي: نقيصة يشار بها إليه، وجمعها: غمائز. قال تعالى: }وإذا مروا بهم يتغامزون{ [المطففين/30]، وأصله من: غمزت الكبش: إذا لمسته هل به طرق (الطرق (الشحم).
قال ابن فارس: غمزت الكبش مثل: غبطت، لتنظر السمن. انظر: المجمل 3/686)، نحو: غبطته.
ملخص اللسان:
1.     غَمَزَه يَغْمِزُه : الغَمْزُ: الإِشارة بالعين والحاجب والجَفْنِ،
2.     والغَمْزُ: العَصْرُ باليد؛
3.     والغَمْزُ: العَصْر والكبس باليد.
4.      أَن تَسْقُطَ اللَّهاةُ فَتُغْمَزَ باليد أَي تُكْبَسَ.
5.     ومعنى غَمَزْتُ لَيَّنْتُ،
6.     وأَغْمَزَ في الرجل إِغْمازاً: استضعفه وعابه وصَغَّرَ  شأْنه؛
7.     والمَغامِزُ: المعايب.
8.     والمَغْمُوزُ: المُتَّهَمُ.
9.     المَغْمَزُ:  المَطْمَعُ؛
لسان العرب
● - غمز: الغَمْزُ: الإِشارة بالعين والحاجب والجَفْنِ، غَمَزَه يَغْمِزُه  غَمْزاً. قال الله تعالى: وإِذا مَرُّوا بهم يَتَغامَزُون؛ ومنه الغَمْزُ  بالناس. قال ابن الأَثير: وقد فسر الغمز في بعض الأَحاديث بالإِشارة  كالرَّمْزِ بالعين والحاجب واليد. وجارية غَمَّازَةٌ: حَسَنَةُ الغَمْزِ  للأَعضاء. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه دخل عليه وعنده غُلَيِّم  يَغْمِزُ ظهرَه. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: اللَّدُود مكانَ الغَمْزِ؛ هو  أَن تَسْقُطَ اللَّهاةُ فَتُغْمَزَ باليد أَي تُكْبَسَ. والغَمْزُ في  الدابة: الظَّلْعُ من قِبَلِ الرِّجْل، غَمَزَتْ تَغْمِزُ، وقيل: هو ظَلْعٌ  خَفِيٌّ. والغَمْزُ: العَصْرُ باليد؛ قال زِيادٌ الأَعْجَمُ:  وكنتُ إِذا غَمَزْتُ قَناةَ قَوْمٍ،  كَسَرْتُ كُعُوبَها، أَو تَسْتقِيما  قال ابن بري: هكذا ذكر سيبويه هذا البيت بنصب تسقيم بأَو، وجميع  البصريين؛ قال: هو في شعره تستقيم بالرفع والأَبيات كلها ثلاثة لا غير  وهي:أَلم تَرَ أَنَّني وَتَّرْتُ قَوْسِي  لأَبْقَعَ من كِلابِ بَنِي تَمِيمِ  عَوَى، فَرَمَيْتُه بِسِهامِ مَوْتٍ،  تَرُدُّ عَوادِيَ الحَنِقِ اللَّئِيمِ  وكنت إِذا غمزت قناة قوم، كسرت كعوبها، أَو تَسْتَقِيمُ  (* في هذا البيت إقواء.)  قال: والحجة لسيبويه في هذا أَنه سمع من العرب من ينشد هذا البيت بالنصب  فكان إِنشاده حجة، كما عمل أَيضاً في البيت المنسوب لعُقْبَةَ الأَسَدِي  وهو:  مُعاوِيَ، إِنَّنا بَشَرٌ فأَسْجِحْ،  فَلَسْنا بالجِبالِ ولا الحَدِيدا  هكذا سمع من ينشده بالنصب ولم تحفظ الأَبيات التي قبله والتي بعده؛ وهذه  القصيدة من شعره مخفوضة الروي؛ وبعده:  أَكَلْتُمْ أَرْضَنا فَجَرَدْتُموها  فهل مِنْ قائِمٍ أَو مِنْ حَصِيدِ؟  والمعنى في شعر زياد الأَعجم أَنه هجا قوماً زعم أَنه أَثارهم بالهجاء  وأَهلكهم إِلا أَن يتركوا سَبَّه وهِجاءه، وكان يُهاجِي المُغِيرةَ بن  حَبْناءَ التميمي، ومعنى غَمَزْتُ لَيَّنْتُ،وهذا مَثَلٌ، والمعنى إِذا  اشتدّ عليّ جانب قوم رُمْتُ تليينه أَو يستقيم. وغَمَزْتُ الكَبْشَ والناقة  أَغْمِزُها غَمْزاً إِذا وضعت يدك على ظهرها لتنظر أَبها طِرْقٌ أَم لا؛  وناقة غَمُوزٌ، والجمع غُمُزٌ. والغَمُوزُ من النُّوق: مثل العَرُوك  والشَّكُوكِ؛ عن أَبي عبيد. وفي حديث الغُسْلِ: قال لها: اغْمِزِي قُرونَكِ  أَي اكْبِسي ضفائر شعرك عند الغسل. والغَمْزُ: العَصْر والكبس باليد.  والغَمَزُ، بالتحريك: رُذالُ المال من الإِبل والغنم، والضِّعافُ من الرجال،  يقال: رجل غَمَزٌ من قوم غَمَزٍ وأَغْمازٍ؛ والقَمَزُ مثل الغَمَز؛ وأَنشد  الأَصمعي:  أَخَذْتُ بَكْراً نَقَزاً من النَّقَزْ،  ونابَ سَوْءٍ قَمَزاً من القَمَزْ،  هذا وهذا غَمَزٌ من الغَمَزْ  وناقة غَمُوزٌ إِذا صار في سَنامِها شحم قليل يُغْمَزُ، وقد أَغْمَزَتِ  اناقة إِغْمازاً. وأَغْمَزَ في الرجل إِغْمازاً: استضعفه وعابه وصَغَّرَ  شأْنه؛ قال الكميت:  ومن يُطِعِ النّساءَ يُلاقِ منها،  إِذا أَغْمَزْنَ فيه، الأَقْوَرِينا  الأَقْوَرينا: الدواهي يقول: من يطع النساء إِذا عِبْنه وزَهِدْنَ فيه  يلاقِ الدواهي التي لا طاقة له بها.  والغَمِيزُ والغَمِيزَةُ: ضَعْفٌ في العملِ وفَهَّةٌ في العَقْل، وفي  التهذيب: وجَهْلَة في العقل. ورجل غَمَزٌ أَي ضعيف. وسَمِعَ مني كلمةً  فاغْتَمَزَها في عقله أَي استضعفها. والغَمِيزة: العَيْب. وليس في فلان  غَمِيزة ولا غَمِيزٌ ولا مَغْمَزٌ أَي ما فيه ما يُغْمَزُ فَيُعاب به ولا  مَطْعَنٌ؛ قال حسان:  وما وَجَدَ الأَعْداءُ فِيَّ غَمِيزَةً،  ولا طافَ لي منهم بِوَحْشِيَ صائِدُ  والمَغامِزُ: المعايب. وفعلتُ شيئاً فاغْتَمَزَه فلانٌ أَي طَعَنَ عليّ  ووجد بذلك مَغْمَزاً، أَبو عمرو: غَمَزَ عَيْبُ فلان وغَمَزَ داؤُه إِذا  ظهر؛ قال الشاعر:  وبَلْدَة، لَلدَّاءُ فيها غامِزُ،  مَيْتٌ بها العِرْقُ الصحيحُ الرَّاقِزُ  الرَّاقِزُ: الضاربُ. والمَغْمُوزُ: المُتَّهَمُ. والمَغْمَزُ:  المَطْمَعُ؛ قال:  أَكَلْتَ القِطاطَ فأَفْنَيْتَها  فهل في الخَنانِيصِ من مَغْمَزِ؟  ويقال: ما في هذا الأَمر مَغْمَزٌ أَي مَطْمَعٌ. ابن السكيت: أَغْمَزَني  الحَرُّ أَي فَتَر فاجْتَرَأْتُ عليه وركبت الطريق. وفي التهذيب:  غَمَزَني الحَرُّ؛ عن أَبي عمرو، وقد غَمَزْتُ الشيء غَمْزاً.  وغُمازٌ وغُمازَة: موضع، وقيل: هي بئر أَو عين؛ وفي التهذيب: وعين  غُمازَةَ معروفة ذكرها ذو الرمة فقال:  تَوَخَّى بها العَيْنَيْنِ، عَيْنَيْ غُمازَة،  أَقَبُّ رَباعٌ أَو قُوَيْرِحُ عامِ  قال: وبالسَّوْدَةِ عين أُخرى يقال لها عُيَيْنَةُ غُمازَةَ، نسبت إِلى  غُمازَة من وَلَدِ جَرِير، قال: وغُمازَةُ عين أُخرى بالزاي؛ قال ذو  الرمة يصف الوحش وانتقاض جَرْوِها:  صَوافِنُ لا يَعْدِلْنَ بالوِرْدِ غَيْرَهُ،  ولكنها في مَوْردَيْنِ عِدالُها  أَعَيْنُ بَني بَوٍّ غُمازَةُ مَوْرِدٌ  لها، حين تجْتابُ الدُّجَى، أَم أُثالُها؟  قال شمر: عادلت بين كذا وكذا أَيُّهما أَتى.
مقاييس اللغة:
(غمز) الغين والميم والزاء أصلٌ صحيح، وهو كالنَّخْس في الشيء بشيء، ثم يُستعار. من ذلك: غَمَزْتُ الشَّيءَ بيدي غمزاً. ثم يقال: غمزَ، إذا عاب وذَكَر بغير الجميل. والمَغَامز: المعايب. وفي عقل فلانٍ غَمِيزةٌ، كأنَّه يُستضعَف. وممّا يستعار: غَمَزَ بجفنه: أشار. ومنه: غَمَزَ الدابةُ من رجله، كأنّه يغمز الأرضَ برجله.
القاموس المحيط:
غَمَزَهُ بيدِهِ يَغْمِزُهُ شِبْهُ نَخْسَهُ، بالعينِ والجَفْنِ والحاجِبِ أشارَ، بالرَّجُلِ سَعَى به شراً،
داؤهُ أو عَيْبُهُ: ظَهَرَ، الدابَّةُ: مالَتْ من رِجْلِهَا، الكَبْشَ: غَبَطَهُ. والغَمَّازَةُ: الجارِيَةُ الحَسَنَةُ الغَمْزِ للأعْضَاء. وفيه مَغْمَزٌ وغَمِيزَةٌ، أي: مَطْعَنٌ، أو مَطْمَعٌ. والغَمُوزُ من النُّوقِ: العَروكُ. والغَمَزُ، محرَّكةً: الرجلُ الضعيفُ، ورُذَالُ المالِ. وأغْمَزَ: اقتناهُ. والمَغْمُوزُ: المُتَّهَمُ. وغُمَازَةُ، كأُمامَةَ: عينٌ لبني تميمٍ، أو بِئْرٌ بين البَصْرَةِ والبَحْرَيْنِ. وأغْمَزَنِي الحَرُّ: فَتَرَ، فاجْتَرَأْتُ عليه، وسِرْتُ فيه، في فلانٍ: عابَهُ، وصَغَّرَهُ، الناقةُ: صارَ في سَنامِهَا شَحْمٌ. والتَّغامُزُ: أن يُشِيرَ بَعْضُهُمْ إلى بعضٍ بأعْيُنِهمْ. واغْتَمَزَهُ: طَعَنَ عليه. وغَميزُ الجُوعِ: تَلٌّ بطَرَفِ رَمَّانَ.
تاج العروس:
غمز
غَمَزَه بيدِه يَغْمِزه غَمْزَاً من حدِّ ضَرَبَ : شِبهُ نَخَسَه وعَصَرَه وكَبَّه ومنه حديث عمر : أنّه دَخَلَ عليه وعنده غُلَيِّمٌ يَغْمِزُ ظَهْرَه . وفي حديث الغُسل : " اغْمِزي قُرونَكِ " أي اكْبسي ضَفائرَ شَعرِك عند الغُسل . وقال زيادٌ الأَعْجَم :
وكنتُ إذا غَمَزْتُ قَناةَ قَوْمٍ ... كَسَرْتُ كُعوبَها أو تَسْتَقيما
أي لَيَّنْتُ وهو مثَلٌ والمعنى إذا اشتدَّ عليّ جانبُ قوم رُمتُ تَلْيِينَه أو يستقيم . قال ابنُ بَرّيّ : هكذا ذكر سيبويه هذا البيتَ بنصبِ تستقيم بأو وجميعُ البَصْريِّين قال : وهو في شِعرِه تستقيمُ بالرفع والأبياتُ كلّها ثلاثةٌ لا غير وهي :
ألم تَرَ أنَّني وَتَّرْتُ قَوْسِي ... لابْقَعَ مِن كلابِ بَني تَميمِ
عَوَى فَرَمَيْتُه بسِهامِ مَوْتٍ ... تَرُدُّ عَواديَ الحَنِقِ اللئيمِ
وكنتُ إذا غَمَزْتُ قَناةَ قومٍ ... كَسَرْتُ كُعوبَها أو تَسْتَقيمُ قال : والحُجَّةُ لسيبويه في هذا أنّه سَمِعَ من العرب من يُنشِدُ هذا البيت بالنّصب فكان إنشادُه حُجَّةً وكان زيادٌ يُهاجي عَمْرَو بن حَبْنَاءَ التَّميميّ . منَ المَجاز : غَمَزَ بالعَين والجَفْنِ والحاجبِ يَغْمِزُ غَمْزَاً : أشارَ كَرَمَز . منَ المَجاز : غَمَزَ بالرجُلِ غَمْزَاً ؛ إذا سعى به شَرَّاً . قال أبو عمروٍ : غَمَزَ داؤُه أو عَيْبُه : ظَهَرَ وأنشد لنِجادِ بنِ مَرْثَدٍ :
وبَلدةٍ للداءِ فيها غامِزُ ... مَيْتٌ بها العِرْقُ الصحيحُ الرّاقِزُ غَمَزَتِ الدّابّةُ غَمْزَاً : مالتْ من رِجلِها أي ظَلَعَتْ وقيل : الغَمْزُ في الدّابّة غَمْزٌ خَفِيٌّ . وقال ابنُ القَطّاع : غَمَزَتِ الدّابّةُ برِجلِها : أشارَت إلى الخَمْع وهذا يُؤذِن بأنّه مَجازٌ فيه . غَمَزَ الكَبشَ غَمْزَاً : مِثلُ غَبَطَه وكذلك الناقةُ ؛ وذلك إذا وضعتَ يدكَ على ظَهْرِه لتنْظرَ سِمَنَه . والغَمَّازَة : الجارِيَةُ الحسَنةُ الغَمْزِ للأعضاءِ أي الكَبْسِ باليد . منَ المَجاز : ما فيه مَغْمَزٌ كَمَسْكَنٍ لا غَميزَةٌ كسَفينةٍ ولا غَميز كأميرٍ ؛ أي مَطْعَنٌ أي ما فيه ما يُظعَنُ به ويُعاب وجَمع المَغْمَزِ مَغامِز يقال : في فلانةَ مَغامِزُ جَمَّةٌ وقال حسّان رضي الله عنه :
وما وَجَدَ الأعْداءُ فيَّ غَميزَةً ... ولا طافَ لي منهم بوَحْشيَ صائِدُ والغَميزَةُ : ضَعْفٌ في العمَل وفهَّةٌ في العقل وفي التهذيب : وجَهْلَةٌ في العَقل . والغَميزَة : العَيْب . أو ما في هذا الأمرِ مَغْمَزٌ ؛ أي مَطْمَعٌ . وبه فُسِّرَ قولُ الشاعر :
أَكَلْتَ القِطاطَ فَأَفْنَيْتَها ... فهل في الخَنانِيصِ مِن مَغْمَزِ والغَموزُ من النُّوق كصَبور : مِثلُ العَروكِ والشَّكُوكِ عن أبي عُبَيْدٍ والجمعُ غُمُزٌ . منَ المَجاز : الغَمَز محرَّكةً : الرجلُ الضعيف مثلُ القَمَزِ والجمعُ أَغْمَازٌ وأَقْمَازٌ وأنشد الأَصْمَعِيّ :
" أَخَذْتُ بَكْراً نَقَزَاً مِنَ النَّقَزْ
" ونابَ سَوْءٍ قَمَزَاً مِنَ القَمَزْ
" هذا وهذا غَمَزٌ مِنَ الغَمَزْ الغَمْزُ أيضاً : رُذالُ المالِ من الإبلِ والغنَمِ عن الأَصْمَعِيّ . وأَغْمَزَ الرجلُ : اقْتَناه أي الغَمْز . منَ المَجاز : المغموز : المُتَّهَمُ بعَيْبٍ . وغُمازَة كأُمامَة : عَيْنٌ لبني تَميمٍ أو بئرٌ بين البَصْرةِ والبحرَيْن لبني تَميم قال رَبيعةُ بنُ مَقْرُومٍ الضَّبِّيُّ : وأَقْرَبُ مَوْرِدٍ من حَيْثُ راحا أُثالٌ أو غُمازَةُ أو نُطاعُ وقال ذو الرُّمَّة :
أَعَيْنُ بني بَوٍّ غُمازَةُ مَوْرِدٌ ... لها حينَ تَجْتَابُ الدُّجى أم أُثالُها وقال الأَزْهَرِيّ : وَذَكَرها ذو الرُّمَّةِ فقال :
تَوَخَّى بها العَيْنَيْنِ عَيْنَيْ غُمازَةٍ ... أَقَبُّ رَباعٍ أو قُوَيْرِحُ عامِ و أَغْمَزني الحَرُّ أي فَتَرَ فاجْتَرَأْتُ عليه وسِرتُ فيه ونَصُّ ابن السِّكِّيت بعد قوله : عليه : ورَكِبتُ الطريقَ قال : حكاه لنا أبو عمروٍ ومثلُه لابنِ القَطّاع بالألف . وقال الأَزْهَرِيّ : غَمَزَني الحَرُّ عن أبي عمروٍ وقال غَيْرُه : بالراء وقد ذُكِرَ في مَوْضِعه وهو مَجاز . منَ المَجاز : أَغْمَزَ في فلانٍ إغْمازاً : عابَه واسْتضْعَفَه وصَغَّرَه أي صغَّرَ شَأْنَه . قال الكُمَيْت :
وَمَنْ يُطِع النِّساءَ يُلاقِ منها ... إذا أَغْمَزْنَ فيه الأَقْوَرِينا
أي مَن يُطِع النساءَ إذا عِبْنَه وزَهِدْنَ فيه يُلاقِ الدَّواهي التي لا طاقةَ له بها ونَسَبَه الأَزْهَرِيّ لرجلٍ من بني سَعْد . وقال : أَغْمَزْت فيه أي وَجَدْتُ فيه ما يُستَضعَف لأجلِه . وقال ابنُ القَطّاع : أَغْمَزتُ الرجلَ : عِبتُه وصَغَّرتُ من شَأْنِه . أَغْمَزَتِ الناقةُ إغْمازاً ؛ إذا صارَ في سَنامِها شَحْمٌ نقله الصَّاغانِيّ زاد ابنُ سِيدَه : قليل وزاد ابنُ القَطّاع كابنِ سِيدَه : يُغمَزُ . وقال ابنُ سِيدَه : ومنه يقال ناقةٌ غَمُوزٌ والجمعُ غُمُزٌ . منَ المَجاز : التَّغامُز : أن يُشيرَ بَعْضُهم إلى بعضٍ بأَعيُنِهم . وزاد في البصائر : أو باليد طَلَبَاً إلى ما فيه مَعابٌ ونَقصٌ قال : وبه فُسِّرَ قَوْلهُ تَعالى : " وإذا مَرُّوا بهم يَتَغَامَزون " . منَ المَجاز : اغْتَمَزَه : طَعَنَ عليه يقال : فَعَلْتُ شيئاً فاغْتَمَزَه فلانٌ أي طَعَنَ عليَّ وَوَجَد بذلك مَغْمَزاً . وفي الأساس : سَمِعَ منّي كلمةً فاغْتَمَزَها في عَقْلِه أي استَضعَفها وكذلك أَغْمَزَ فيها أي وَجَدَ فيها ما تُستَضعَفُ لأجلِه . وغَميزُ الجُوع كأميرٍ : تَلٌّ بطرَفِ رَمَّانَ عند مُوَيْهَةٍ بها نقله الصَّاغانِيّ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : غَمَزَه الثِّقاف : عَضَّه قالَه الزَّمَخْشَرِيّ . وأَغْمَزَ الرجلُ : لانَ فاجْتُرِئَ عليه عن ابن القَطّاع . وغُمَّازٌ كغُراب : مَوْضِعٌ . وغَمَّزةٌ بالتشديد : قريةٌ بمِصر من أعمال إطْفيحَ بالشرق وقد دَخَلْتُها . وكشَدَّاد : قاضي تونُس : أبو العبّاس أحمدُ بن مُحَمَّد بن حسنٍ الأنصاريّ ابنُ الغَمّازِ الغَمَّازيّ آخِرُ من روى التيسيرَ عالِياً سَمِعَه من أصحابِ ابنِ هُذَيْلٍ وماتَ سنةَ 693 بتونُس

##### Türkçe

غمz
**غَمَزَ** - **يَغْمِزُ** - **تَغامَزَ** - **يَتَغامَزُ**
**غَمَزَ** - **يَغْمِزُ** + bir varlık + bir şeyi: onu çimdikler ve iki parmağı arasında sıkar; kıvamını, dolgunluğunu ve içeriğini yoklamak için.
**غَمَزَ** - **يَغْمِزُ** + bir varlık + onun gözünü: onu göz kapakları ve yanağının kaslarıyla çimdikler ve sıkar; bu, bilinen iki gözle göz kırpma hareketidir: kaşı, göz kapağı, yanağı ve gözüyle bilinen kısmi kapama hareketini yapar; ki bunda, bir başkasındaki bir ayıp veya eksiklikten dolayı alaycı bir ifade işareti bulunabilir.
**تَغامَزَ** - **يَتَغامَزُ**: “**تفاعل**” vezninde, “**غَمَزَ** - **يَغْمِزُ**”den: üçüncü birine karşı alay olarak, bir başkasıyla “**غَمَزَ** - **يَغْمِزُ**” fiilini karşılıklı yapar: her biri, üçüncüdeki bir ayıp veya eksiklikten dolayı alay ve istihza ederek ötekine göz kırpar.

Ve lafız, “**الضم القبض والتجمع والانكماش والجعد**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**قَبَضَ** - **يَقْبِضُ**، **غَمَزَ** - **يَغْمِزُ**، **قَرَشَ** - **يَقْرِشُ** (**قَرَشَ** - **يَقْرُشُ**)، **قَرَدَ** - **يَقْرِدُ** (**قَرِدَ** - **يَقْرَدُ**)، **ضَمَّ** - **يَضُمُّ**، **قَشْعَرَ** - **يُقَشْعِرُ**

**يتغامزون**
﴿Ve onlara uğradıklarında **يتغامزون**(30)﴾ **المطففين**

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**غمز**] غ م ز: **غَمَزَ** şeyi eliyle ve **غَمَزَهُ** gözüyle; Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Ve onlara uğradıklarında **يتغامزون**﴾; ve bundan: insanlara karşı **الغَمْزُ**; ve binek hayvanı bacağından **غَمَزَتِ**; ve (bu fiil) üçlü babdan **ضرب** babıdır; ve falanda **غَمِيزةٌ** yoktur, yani bir **مَطْعن** (ayıplanacak yer).

Muʿcemü’l-Ferâʾid el-Kurʾâniyye:
غ م ز
“**يَتَغَامَزُونَ**” O’nun, yüce sözünde: “ وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ **يَتَغـَامَزُونَ** ” (30) **المطففين**.
**الغَمْز**: göz kapağıyla veya elle işaret; alay ve istihza olarak; mana: onların müminlerle alay ediyor olmaları ve onlara gözleri ve elleriyle, onlarla alay ederek işaret etmeleridir.

Râgıb
**غمز**
- **الغمز**’in aslı: ayıplanacak bir şey bulunan şeye yönelik olarak göz kapağıyla veya elle işaret etmektir; ve bundan denildi: falanda **غميزة** yoktur (bak: **أساس البلاغة** (**غمز**) ; ve **عمدة الحفاظ**: **غمز**)), yani kendisiyle ona işaret edilen bir noksanlık; çoğulu: **غمائز**. Allah Teâlâ dedi ki: }Ve onlara uğradıklarında **يتغامزون**{ [**المطففين**/30]; ve onun aslı şundandır: **غمزت الكبش**: onda **طرق** var mı diye ona dokunduğun zaman ( **الطرق** (içyağı).
İbn Fâris dedi ki: **غمزت الكبش** tıpkı: **غبطت** gibidir; semizliğe bakmak için. Bak: **المجمل** 3/686), **غبطته** gibi.

Lisân’ın özeti:
1. **غَمَزَه يَغْمِزُه**: **الغَمْزُ**: göz, kaş ve göz kapağıyla işaret,
2. ve **الغَمْزُ**: elle sıkmadır;
3. ve **الغَمْزُ**: elle sıkma ve bastırmadır.
4. küçük dilin düşmesi ve onun elle **تُغْمَزَ** edilmesi, yani **تُكْبَسَ** (bastırılması).
5. Ve **غَمَزْتُ**’ün manası: yumuşattım,
6. ve adam hakkında **أَغْمَزَ**: **إِغْمازاً**; onu zayıf gördü, ayıpladı ve şanını küçülttü;
7. ve **المَغامِزُ**: ayıplar.
8. ve **المَغْمُوزُ**: suçlanan.
9. **المَغْمَزُ**: tamah (göz dikilecek şey);

Lisânü’l-ʿArab
● - **غمز**: **الغَمْزُ**: göz, kaş ve göz kapağıyla işaret; **غَمَزَه يَغْمِزُه** **غَمْزاً**. Allah Teâlâ dedi ki: Ve onlara uğradıklarında **يَتَغامَزُون**; ve bundan: insanlara karşı **الغَمْزُ**. İbnü’l-Esîr dedi ki: ve **الغمز** bazı hadislerde, göz, kaş ve elle **الرَّمْز** gibi işaret diye tefsir edilmiştir. Ve **جارية غَمَّازَةٌ**: uzuvlara **الغَمْز**i güzel olan cariye. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: yanına girdi; yanında bir oğlancık sırtını **يَغْمِزُ** ediyordu. Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: **اللَّدُود** **الغَمْز** yeridir; o, küçük dilin düşmesi ve onun elle **تُغْمَزَ** edilmesi, yani **تُكْبَسَ** edilmesidir. Ve binek hayvanda **الغَمْزُ**: bacak tarafından topallıktır; **غَمَزَتْ تَغْمِزُ**; ve denildi: o, gizli bir topallıktır. Ve **الغَمْزُ**: elle sıkmadır; Ziyâd el-Aʿcem dedi ki:
وكنتُ إِذا **غَمَزْتُ** قَناةَ قَوْمٍ،
كَسَرْتُ كُعُوبَها، أَو تَسْتقِيما
İbn Berrî dedi ki: Sîbeveyh bu beyti, **أَو** ile **تسقيم**’in nasbıyla; ve bütün Basralılar böyle zikretti; dedi ki: onun şiirinde **تستقيم** ref‘ ile gelir; ve beyitlerin hepsi üçtür, başka değil; onlar:
أَلم تَرَ أَنَّني وَتَّرْتُ قَوْسِي
لأَبْقَعَ من كِلابِ بَنِي تَمِيمِ
عَوَى، فَرَمَيْتُه بِسِهامِ مَوْتٍ،
تَرُدُّ عَوادِيَ الحَنِقِ اللَّئِيمِ
وكنت إِذا غمزت قناة قوم، كسرت كعوبها، أَو تَسْتَقِيمُ
(* bu beyitte **إقواء** vardır.)
Dedi ki: Sîbeveyh’in bunda delili, Araplardan bu beyti nasb ile okuyanı işitmiş olmasıdır; onun okuyuşu delil oldu; tıpkı, **عُقْبَةَ الأَسَدِي**’ye nispet edilen beyitte de yaptığı gibi; o da:
مُعاوِيَ، إِنَّنا بَشَرٌ فأَسْجِحْ،
فَلَسْنا بالجِبالِ ولا الحَدِيدا
Böylece onu nasb ile okuyanı işitti; ondan önceki ve sonraki beyitler korunmadı; ve bu kaside onun şiirinden, kafiye harfi cerli (mec­rûr)dir; ve ondan sonra:
أَكَلْتُمْ أَرْضَنا فَجَرَدْتُموها
فهل مِنْ قائِمٍ أَو مِنْ حَصِيدِ؟
Ziyâd el-Aʿcem’in şiirindeki mana: bir kavmi hicvetti; hicivle onları kışkırttığını ve onları helâk ettiğini iddia etti; ancak sövmesini ve hicvini bırakırlarsa (başka); ve o, Temîmli **المُغِيرةَ بن حَبْناءَ** ile karşılıklı hicivleşirdi. Ve **غَمَزْتُ**’ün manası: yumuşattım; ve bu bir meseldir; mana: bir kavmin tarafı bana şiddetli gelince, onu yumuşatmayı denerim yahut (iş) doğrulur. Ve **غَمَزْتُ الكَبْشَ والناقة**: elini sırtına koyup onda **طِرْق** var mı yok mu diye bakman hâlinde, onu **غَمْزاً** ile **أَغْمِزُها**; ve **ناقة غَمُوزٌ**; çoğulu **غُمُزٌ**. Ve develerden **الغَمُوزُ**: **العَرُوك** ve **الشَّكُوك** gibidir; Ebû Ubeyd’den. Gusül hadîsinde: ona dedi ki: “**اغْمِزِي قُرونَكِ**” yani gusül sırasında saçının örgülerini bastır. Ve **الغَمْزُ**: elle sıkma ve bastırmadır. Ve **الغَمَزُ** (harekeli): develer ve koyunlardan malın döküntüsü; ve erkeklerden zayıflar; denir: **رجل غَمَزٌ**; **قوم غَمَزٍ** ve **أَغْمازٍ**’dan; ve **القَمَزُ** **الغَمَز** gibidir; el-Asmaʿî şu beyti okudu:
أَخَذْتُ بَكْراً نَقَزاً من النَّقَزْ،
ونابَ سَوْءٍ قَمَزاً من القَمَزْ،
هذا وهذا غَمَزٌ من الغَمَزْ
Ve **ناقة غَمُوزٌ**: hörgücünde az bir yağ olup **يُغْمَزُ** edildiği (bastırılabildiği) zaman; ve deve **أَغْمَزَتِ** **إِغْمازاً**. Ve adam hakkında **أَغْمَزَ** **إِغْمازاً**: onu zayıf gördü, ayıpladı ve şanını küçülttü; Kümeyt dedi ki:
ومن يُطِعِ النّساءَ يُلاقِ منها،
إِذا أَغْمَزْنَ فيه، الأَقْوَرِينا
**الأَقْوَرِينا**: belâlar; der ki: kadınlara itaat eden, onlar onu ayıpladıklarında ve ondan yüz çevirdiklerinde, gücünün yetmediği belâlarla karşılaşır. Ve **الغَمِيزُ** ve **الغَمِيزَةُ**: işte zayıflık ve akılda ahmaklık; **التهذيب**’de: akılda cehalet. Ve **رجل غَمَزٌ**: yani zayıf. Ve benden bir kelime işitti de onu aklında **فاغْتَمَزَها** etti; yani onu zayıf gördü. Ve **الغَمِيزة**: ayıp. Ve falanda **غَمِيزة** yoktur, ne **غَمِيزٌ** ne **مَغْمَزٌ**; yani onda, kendisiyle **يُغْمَزُ** edilip ayıplanacağı bir şey yoktur; ne de bir **مَطْعَن**; Hassân dedi ki:
وما وَجَدَ الأَعْداءُ فِيَّ غَمِيزَةً،
ولا طافَ لي منهم بِوَحْشِيَ صائِدُ
Ve **المَغامِزُ**: ayıplar. Ve bir şey yaptım da falan onu **فاغْتَمَزَه** etti; yani bana dil uzattı ve bununla bir **مَغْمَز** buldu. Ebû Amr: falanın ayıbı **غَمَزَ** etti ve hastalığı **غَمَزَ** etti; yani ortaya çıktı; şair dedi ki:
وبَلْدَة، لَلدَّاءُ فيها غامِزُ،
مَيْتٌ بها العِرْقُ الصحيحُ الرَّاقِزُ
**الرَّاقِزُ**: vuran. Ve **المَغْمُوزُ**: suçlanan. Ve **المَغْمَزُ**: tamah; dedi ki:
أَكَلْتَ القِطاطَ فأَفْنَيْتَها
فهل في الخَنانِيصِ من مَغْمَزِ؟
Ve denir: bu işte **مَغْمَزٌ** yoktur; yani bir tamah yoktur. İbnü’s-Sikkît: **أَغْمَزَني الحَرُّ**: yani gevşetti; ben de ona karşı cüret ettim ve yola girdim. **التهذيب**’de: **غَمَزَني الحَرُّ**; Ebû Amr’dan; ve ben şeyi **غَمَزْتُ** **غَمْزاً** ettim. Ve **غُمازٌ** ve **غُمازَة**: bir yer; ve denildi: o bir kuyu yahut pınardır; **التهذيب**’de: ve bilinen **عين غُمازَةَ**; Zû’r-Rumme onu zikretti ve dedi ki:
تَوَخَّى بها العَيْنَيْنِ، عَيْنَيْ غُمازَة،
أَقَبُّ رَباعٌ أَو قُوَيْرِحُ عامِ
Dedi ki: **السَّوْدَة**’de başka bir pınar vardır; ona **عُيَيْنَةُ غُمازَةَ** denir; **جَرِير**’in evladından **غُمازَة**’ye nispet edilmiştir; dedi ki: ve **غُمازَةُ** zay ile başka bir pınardır; Zû’r-Rumme, vahşi hayvanı ve yavrusunun silkinişini vasfederek dedi ki:
صَوافِنُ لا يَعْدِلْنَ بالوِرْدِ غَيْرَهُ،
ولكنها في مَوْردَيْنِ عِدالُها
أَعَيْنُ بَني بَوٍّ غُمازَةُ مَوْرِدٌ
لها، حين تجْتابُ الدُّجَى، أَم أُثالُها؟
Şemmer dedi ki: **عادلت** بين كذا وكذا: yani hangisi geldi.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**غمز**) **الغين** ve **الميم** ve **الزاء** sahih bir asıldır; o, bir şeyle bir şeyde **النَّخْس** gibidir; sonra mecaz yapılır. Bundan: **غَمَزْتُ** şeyi elimle **غمزاً**. Sonra denir: **غمزَ**; ayıpladığı ve güzel olmayanla andığı zaman. Ve **المَغَامز**: ayıplar. Ve falanın aklında **غَمِيزةٌ** vardır; sanki o zayıf görülür. Ve mecaz yapılanlardandır: **غَمَزَ** göz kapağıyla: işaret etti. Ve bundan: binek hayvanı bacağından **غَمَزَ** etti; sanki ayağıyla yeri **يغمز** eder.

El-Kâmûsü’l-Muhît:
**غَمَزَهُ** eliyle **يَغْمِزُهُ**: onu **شِبْهُ نَخْسَهُ** (dürtme benzeri) yaptı; gözle, göz kapağıyla ve kaşla işaret etti; adam hakkında onunla kötülükle koşuşturdu,
hastalığı veya ayıbı: ortaya çıktı; binek hayvanı: bacağından yana eğildi; koçu: **غَبَطَهُ** etti. Ve **الغَمَّازَةُ**: uzuvlara **الغَمْز**i güzel olan cariye. Ve onda **مَغْمَزٌ** ve **غَمِيزَةٌ** vardır; yani bir **مَطْعن** yahut bir **مَطْمَع**. Ve develerden **الغَمُوزُ**: **العَروكُ**. Ve **الغَمَزُ** (harekeli): zayıf adam ve malın döküntüsü. Ve **أغْمَزَ**: onu edindi. Ve **المَغْمُوزُ**: suçlanan. Ve **غُمَازَةُ** ( **أُمامَةَ** gibi): Benî Temîm’e ait bir pınar; yahut Basra ile Bahreyn arasında bir kuyu. Ve **أغْمَزَنِي الحَرُّ**: gevşetti; ben de ona karşı cüret ettim ve onda yürüdüm. (Ve) falan hakkında: onu ayıpladı ve küçülttü. Dişi deve: hörgücünde yağ oldu. Ve **التَّغامُزُ**: bazılarının bazısına gözleriyle işaret etmesidir. Ve **اغْتَمَزَهُ**: ona dil uzattı. Ve **غَميزُ الجُوعِ**: **رَمَّانَ** ucunda bir tümsek.

Tâcü’l-ʿArûs:
**غمز**
**غَمَزَه** eliyle **يَغْمِزه** **غَمْزَاً**; **ضَرَبَ**’ın haddi üzere: onu **شِبهُ نَخَسَهُ** etti, sıktı ve bastırdı; ve bundan Ömer hadisi: yanına girdi; yanında bir oğlancık sırtını **يَغْمِزُ** ediyordu. Gusül hadîsinde: “**اغْمِزي قُرونَكِ**” yani gusül sırasında saçının örgülerini bastır. Ziyâd el-Aʿcem dedi ki:
وكنتُ إذا **غَمَزْتُ** قَناةَ قَوْمٍ ... كَسَرْتُ كُعُوبَها أو تَسْتَقيما
yani yumuşattım; ve o bir meseldir; mana: bir kavmin tarafı bana şiddetli gelince, onu yumuşatmayı denerim yahut (iş) doğrulur. İbn Berrî dedi ki: Sîbeveyh bu beyti, **أو** ile **تستقيم**’in nasbıyla böyle zikretti; ve bütün Basralılar; dedi ki: onun şiirinde **تستقيمُ** ref‘ ile gelir; ve beyitlerin hepsi üçtür, başka değil; onlar:
ألم تَرَ أنَّني وَتَّرْتُ قَوْسِي ... لابْقَعَ مِن كلابِ بَني تَميمِ
عَوَى فَرَمَيْتُه بسِهامِ مَوْتٍ ... تَرُدُّ عَواديَ الحَنِقِ اللئيمِ
وكنتُ إذا غَمَزْتُ قَناةَ قومٍ ... كَسَرْتُ كُعُوبَها أو تَسْتَقيمُ
Dedi ki: Sîbeveyh’in bunda delili, Araplardan bu beyti nasb ile okuyanı işitmiş olmasıdır; onun okuyuşu delil oldu; ve Ziyâd, Temîmli **عَمْرَو بن حَبْنَاءَ** ile karşılıklı hicivleşirdi. Mecazdandır: **غَمَزَ** gözle, göz kapağıyla ve kaşla **يَغْمِزُ غَمْزَاً**: **كَرَمَز** gibi işaret etti. Mecazdandır: **غَمَزَ** adam hakkında **غَمْزَاً**; onunla kötülükle koşuşturduğu zaman. Ebû Amr dedi ki: hastalığı veya ayıbı **غَمَزَ**: ortaya çıktı; ve **نِجادِ بنِ مَرْثَدٍ**’e ait şu beyti okudu:
وبَلدةٍ للداءِ فيها غامِزُ ... مَيْتٌ بها العِرْقُ الصحيحُ الرّاقِزُ
Binek hayvanı **غَمَزَتِ** **غَمْزَاً**: bacağından yana eğildi; yani topalladı; ve denildi: binek hayvanda **الغَمْزُ** gizli bir topallıktır. İbnü’l-Kattâʿ dedi ki: binek hayvanı bacağıyla **غَمَزَتْ**: **الخَمْع**’a işaret etti; bu, onda mecaz bulunduğunu bildirir. Koçu **غَمَزَ** **غَمْزَاً**: **غَبَطَه** gibidir; dişi deve de böyledir; bu, elini sırtına koyup semizliğine bakmandır. Ve **الغَمَّازَة**: uzuvlara, yani elle bastırmaya, **الغَمْز**i güzel olan cariye. Mecazdandır: onda **مَغْمَزٌ** yoktur, **غَميزَةٌ** yoktur, **غَميز** yoktur; yani onda, kendisiyle ayıplanacağı bir şey yoktur; ve **المَغْمَز**’in çoğulu **مَغامِز**’dir; denir: falancada çok **مَغامِزُ** vardır. Hassân, Allah ondan razı olsun, dedi ki:
وما وَجَدَ الأعْداءُ فيَّ غَميزَةً ... ولا طافَ لي منهم بوَحْشيَ صائِدُ
Ve **الغَميزَةُ**: işte zayıflık ve akılda ahmaklık; **التهذيب**’de: akılda cehalet. Ve **الغَميزَة**: ayıp. Yahut: bu işte **مَغْمَزٌ** yoktur; yani bir **مَطْمَع**. Ve bununla şairin sözü tefsir edildi:
أَكَلْتَ القِطاطَ فَأَفْنَيْتَها ... فهل في الخَنانِيصِ مِن مَغْمَزِ
Ve develerden **الغَموزُ** (**صَبور** gibi): **العَروكِ** ve **الشَّكُوكِ** gibidir; Ebû Ubeyd’den; çoğulu **غُمُزٌ**. Mecazdandır: **الغَمَز** (harekeli): **القَمَز** gibi zayıf adam; çoğulu **أَغْمَازٌ** ve **أَقْمَازٌ**; el-Asmaʿî şu beyti okudu:
" أَخَذْتُ بَكْراً نَقَزَاً مِنَ النَّقَزْ
" ونابَ سَوْءٍ قَمَزَاً مِنَ القَمَزْ
" هذا وهذا غَمَزٌ مِنَ الغَمَزْ
Ve **الغَمْزُ** ayrıca: develer ve koyunlardan malın döküntüsüdür; el-Asmaʿî’den. Ve adam **أَغْمَزَ** etti: onu edindi; yani **الغَمْز**. Mecazdandır: **المغموز**: bir ayıpla suçlanan. Ve **غُمازَة** (**أُمامَة** gibi): Benî Temîm’e ait bir pınar; yahut Basra ile Bahreyn arasında Benî Temîm’e ait bir kuyu. **رَبيعةُ بنُ مَقْرُومٍ الضَّبِّيُّ** dedi ki:
وأَقْرَبُ مَوْرِدٍ من حَيْثُ راحا أُثالٌ أو غُمازَةُ أو نُطاعُ
Ve Zû’r-Rumme dedi ki:
أَعَيْنُ بني بَوٍّ غُمازَةُ مَوْرِدٌ ... لها حينَ تَجْتابُ الدُّجى أم أُثالُها
Ve el-Ezherî dedi ki: Zû’r-Rumme onu zikretti ve dedi ki:
تَوَخَّى بها العَيْنَيْنِ عَيْنَيْ غُمازَةٍ ... أَقَبُّ رَباعٍ أو قُوَيْرِحُ عامِ
Ve **أَغْمَزني الحَرُّ**: yani gevşetti; ben de ona karşı cüret ettim ve onda yürüdüm; ve İbnü’s-Sikkît’in metni, “ona karşı” sözünden sonra: “ve yola bindim”dir; dedi ki: bunu bize Ebû Amr rivayet etti; ve benzeri, İbnü’l-Kattâʿa göre elif ile. El-Ezherî dedi ki: Ebû Amr’dan **غَمَزَني الحَرُّ**; ve başkası dedi ki: **بالراء** ile; ve o, yerinde zikredilmiştir; ve o mecazdır. Mecazdandır: falan hakkında **أَغْمَزَ** **إغْمازاً**: onu ayıpladı, zayıf gördü ve küçülttü; yani şanını küçülttü. Kümeyt dedi ki:
وَمَنْ يُطِع النِّساءَ يُلاقِ منها ... إذا أَغْمَزْنَ فيه الأَقْوَرِينا
yani kadınlara itaat eden, onlar onu ayıpladıklarında ve ondan yüz çevirdiklerinde, gücünün yetmediği belâlarla karşılaşır; el-Ezherî onu Benî Saʿd’dan bir adama nispet etti. Ve dedi ki: onda **أَغْمَزْتُ**; yani onda, onun yüzünden zayıf görülecek şeyi buldum. İbnü’l-Kattâʿ dedi ki: adamı **أَغْمَزتُ**: onu ayıpladım ve şanını küçülttüm. Dişi deve **أَغْمَزَتِ** **إغْمازاً**: hörgücünde yağ olduğu zaman; Sâgânî nakletti; İbn Sîde artırdı: az; ve İbnü’l-Kattâʿ, İbn Sîde gibi artırdı: **يُغمَزُ**. İbn Sîde dedi ki: ve bundan denir: **ناقةٌ غَمُوزٌ**; çoğulu **غُمُزٌ**. Mecazdandır: **التَّغامُز**: bazılarının bazısına gözleriyle işaret etmesidir. Ve **البصائر**’de artırdı: yahut elle; ayıp ve eksiklik bulunan şeye yönelik olarak; dedi ki: ve bununla, yüce sözü: “Ve onlara uğradıklarında **يَتَغَامَزون**” tefsir edildi. Mecazdandır: **اغْتَمَزَه**: ona dil uzattı; denir: bir şey yaptım da falan onu **فاغْتَمَزَه** etti; yani bana dil uzattı ve bununla bir **مَغْمَزاً** buldu. Ve **الأساس**’ta: benden bir kelime işitti de onu aklında **فاغْتَمَزَها** etti; yani onu zayıf gördü; ve yine, onda **أَغْمَزَ** etti; yani onda, onun yüzünden zayıf görülecek şeyi buldu. Ve **غَميزُ الجُوع** (**أمير** gibi): **رَمَّانَ** ucunda, **مُوَيْهَة** yanında bir tümsek; Sâgânî nakletti. Ve üzerinde istidrâk edilenlerdendir: **غَمَزَه الثِّقاف**: onu ısırdı; Zemahşerî söyledi. Ve adam **أَغْمَزَ** etti: yumuşadı da ona cüret edildi; İbnü’l-Kattâʿdan. Ve **غُمَّازٌ** (**غُراب** gibi): bir yer. Ve **غَمَّزةٌ** (şeddeli): Mısır’da, doğuda **إطْفيحَ** amellerinden bir köy; ben ona girdim. Ve **كَشَدَّاد** gibi: Tunus kadısı: Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Hasan el-Ensârî, **ابنُ الغَمّازِ الغَمَّازيّ**; **التيسير**’i âlî isnadla rivayet edenlerin sonuncusu; onu İbn Hüzeyl’in ashabından işitti; ve 693 yılında Tunus’ta öldü.
