# غمز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%85%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: غمز

غمزه بيده يغمزه غمزا، من حد ضرب: شبه نخسه وعصره وكبه، ومنه حديث عمر: أنه دخل عليه وعنده غليم يغمز ظهره. وفي حديث الغسل:  اغمزي قرونك  ، أي اكبسي ضفائر شعرك عند الغسل. وقال زياد الأعجم:
  وكنت إذا غمزت قناة قوم                      كسرت كعوبها أو تستقيما

  أي لينت، وهو مثل، والمعنى إذا اشتد علي جانب قوم رمت تليينه أو يستقيم. قال ابن بري: هكذا ذكر سيبويه هذا البيت بنصب تستقيم بأو، وجميع البصريين، قال: وهو في شعره تستقيم بالرفع، والأبيات كلها ثلاثة لا غير، وهي:
  ألم تر أنني وترت قوسي                      لابقع من كلاب بني تميم
  عوى فرميته بسهام موت                      ترد عوادي الحنق اللئيم
  وكنت إذا غمزت قناة قوم                      كسرت كعوبها أو تستقيم قال: والحجة لسيبويه في هذا أنه سمع من العرب من ينشد هذا البيت بالنصب، فكان إنشاده حجة، وكان زياد يهاجي عمرو بن حبناء التميمي. من المجاز: غمز بالعين والجفن والحاجب يغمز غمزا: أشار، كرمز. من المجاز: غمز بالرجل غمزا؛ إذا سعى به شرا. قال أبو عمرو: غمز داؤه أو عيبه: ظهر، وأنشد لنجاد بن مرثد:
  وبلدة للـداء فـيهـا غـامـز                      ميت بها العرق الصحيح الراقز غمزت الدابة غمزا: مالت من رجلها، أي ظلعت، وقيل: الغمز في الدابة غمز خفي. وقال ابن القطاع: غمزت الدابة برجلها: أشارت إلى الخمع، وهذا يؤذن بأنه مجاز فيه. غمز الكبش غمزا: مثل غبطه، وكذلك الناقة؛ وذلك إذا وضعت يدك على ظهره لتنظر سمنه. والغمازة: الجارية الحسنة الغمز للأعضاء، أي الكبس باليد. من المجاز: ما فيه مغمز، كمسكن، لا غميزة، كسفينة، ولا غميز، كأمير؛ أي مطعن، أي ما فيه ما يظعن به ويعاب، وجمع المغمز مغامز، يقال: في فلانة مغامز جمة، وقال حسان رضي الله عنه:
  وما وجد الأعداء فـي غـمـيزة                      ولا طاف لي منهم بوحشي صائد والغميزة: ضعف في العمل، وفهة في العقل، وفي التهذيب: وجهلة في العقل. والغميزة: العيب. أو ما في هذا الأمر مغمز؛ أي مطمع. وبه فسر قول الشاعر:
  أكلت القطاط فأفـنـيتـهـا                      فهل في الخنانيص من مغمز والغموز من النوق، كصبور: مثل العروك والشكوك، عن أبي عبيد، والجمع غمز. من المجاز: الغمز، محركة: الرجل الضعيف، مثل القمز، والجمع أغماز وأقماز، وأنشد الأصمعي:
  أخذت بكرا نقزا من النقز
  وناب سوء قمزا من القمز
  هذا وهذا غمز من الغمز الغمز أيضا: رذال المال من الإبل والغنم، عن الأصمعي. وأغمز الرجل: اقتناه، أي الغمز. من المجاز: المغموز: المتهم بعيب. وغمازة، كأمامة: عين لبني تميم، أو بئر بين البصرة والبحرين لبني تميم، قال ربيعة بن مقروم الضبي: وأقرب مورد من حيث راحا أثال أو غمازة أو نطاع وقال ذو الرمة:
  أعين بني بو غمـازة مـورد                      لها حين تجتاب الدجى أم أثالها وقال الأزهري: وذكرها ذو الرمة فقال:
  توخى بها العينين عيني غمازة                      أقب رباع أو قـويرح عـام و أغمزني الحر، أي فتر فاجترأت عليه وسرت فيه، ونص ابن السكيت بعد قوله: عليه: وركبت الطريق، قال: حكاه لنا أبو عمرو، ومثله لابن القطاع، بالألف. وقال الأزهري: غمزني الحر، عن أبي عمرو، وقال غيره: بالراء، وقد ذكر في موضعه، وهو مجاز. من المجاز: أغمز في فلان إغمازا: عابه واستضعفه وصغره، أي صغر شأنه. قال الكميت:
  ومن يطع النساء يلاق منها                      إذا أغمزن فيه الأقورينـا

  أي من يطع النساء إذا عبنه وزهدن فيه يلاق الدواهي التي لا طاقة له بها، ونسبه الأزهري لرجل من بني سعد. وقال: أغمزت فيه، أي وجدت فيه ما يستضعف لأجله. وقال ابن القطاع: أغمزت الرجل: عبته وصغرت من شأنه. أغمزت الناقة إغمازا؛ إذا صار في سنامها شحم، نقله الصاغاني، زاد ابن سيده: قليل، وزاد ابن القطاع كابن سيده: يغمز. وقال ابن سيده: ومنه يقال ناقة غموز، والجمع غمز. من المجاز: التغامز: أن يشير بعضهم إلى بعض بأعينهم. وزاد في البصائر: أو باليد، طلبا إلى ما فيه معاب ونقص، قال: وبه فسر قوله تعالى:  وإذا مروا بهم يتغامزون  . من المجاز: اغتمزه: طعن عليه، يقال: فعلت شيئا فاغتمزه فلان، أي طعن علي، ووجد بذلك مغمزا. وفي الأساس: سمع مني كلمة فاغتمزها في عقله، أي استضعفها، وكذلك أغمز فيها، أي وجد فيها ما تستضعف لأجله. وغميز الجوع، كأمير: تل بطرف رمان عند مويهة بها، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: غمزه الثقاف: عضه، قاله الزمخشري. وأغمز الرجل: لان فاجترئ عليه، عن ابن القطاع. وغماز، كغراب: موضع. وغمزة، بالتشديد: قرية بمصر من أعمال إطفيح بالشرق، وقد دخلتها. وكشداد: قاضي تونس: أبو العباس أحمد بن محمد بن حسن الأنصاري، ابن الغماز الغمازي، آخر من روى التيسير عاليا، سمعه من أصحاب ابن هذيل، ومات سنة 693 بتونس.

### Türkçe

**غمزه** eliyle **يغمزه** **غمزا**: sert vuruşun sınırından; dürtmesine, sıkmasına ve devirmesine benzer. Ondandır Ömer hadisi: onun yanına girdi; yanında sırtını **يغمز** eden bir oğlancık vardı. Gusül hadîsinde: “**اغمزي قرونك**”, yani gusülde saçının örgülerini bastır. Ziyâd el-A‘cem dedi ki:
  Ve ben bir kavmin mızrağını **غمزت** ettiğimde                      topuklarını kırardım yahut doğrulurdu

  yani yumuşadı; ve o bir meseldir; mânâ: bir kavmin bir yanı bana şiddetli geldiğinde onu yumuşatmayı yahut doğrulmasını isterim. İbn Berrî dedi: Sîbeveyh bu beyti **أو** ile **تستقيما**’yı nasb ederek böyle zikretti; ve bütün Basralılar (da böyle). Dedi: Onun şiirinde ise **تستقيم** ref‘ ile (gelir); beyitlerin hepsi üçtür, başka değil; onlar şunlardır:
  Görmedin mi ki ben yayımı gerip gerdim                      Benî Temîm’in Kilâb’ından alaca birine karşı
  Uludu da onu ölüm oklarıyla vurdum                      alçak kin düşmanlarını geri çeviren
  Ve ben bir kavmin mızrağını **غمزت** ettiğimde                      topuklarını kırardım yahut doğrulurdu Dedi: Sîbeveyh’in bunda delili şudur: Araplardan bu beyti nasb ile inşâd eden kimseyi işitti; onun inşâdı hüccet oldu. Ziyâd, Temîmî Amr b. Hubnâ’ ile hicivleşirdi. Mecazdan: gözle, göz kapağıyla ve kaşla **غمز** eder, **غمزا** **يغمز**: işaret etti; **رمز** gibi. Mecazdan: ayakla **غمز** etmek **غمزا**; ona kötülükle koştuğu zaman. Ebû Amr dedi: onun hastalığı yahut ayıbı **غمز** etti: ortaya çıktı; Neccâd b. Merşed’den rivayetle okudu:
  Ve bir belde ki hastalık için onda bir **غامز** vardır                      onda sağlam sıçrayan damar ölmüştür **غمزت** binek hayvanını **غمزا**: ayağından yana meyletti; yani topalladı; ve denildi ki: binek hayvanda **الغمز** gizli bir **غمز**’dir. İbnü’l-Kattâ‘ dedi: binek hayvanı ayağıyla **غمزت** etti: **الخمع**’a işaret etti; bu da onda mecaz bulunduğuna delâlet eder. Koçu **غمز** etmek **غمزا**: onu **غبطه** etmek gibidir; deve de böyledir; bu, elini onun sırtına koyup semizliğine bakmandır. **الغمازة**: uzuvlar için **الغمز**’i güzel olan câriye; yani elle bastırma. Mecazdan: onda **مغمز** yoktur, **مسكن** vezninde; ne **غميزة** vardır, **سفينة** vezninde; ne de **غميز** vardır, **أمير** vezninde; yani ayıplanacak yer; yani kendisiyle ayıplanıp kınanacak bir şey yoktur. **المغمز**’in çoğulu **مغامز**’dir. Denir: falancada çokça **مغامز** vardır. Hassân (Allah ondan razı olsun) dedi ki:
  Ve düşmanlar bir **غمـيزة** içinde bulmadılar                      ve onlardan bir avcı bana vahşîmle dolaşmadı **الغميزة**: işte zayıflık; akılda da **فهة**. **التهذيب**’de: akılda cehâlet. **الغميزة**: ayıp. Yahut: bu işte **مغمز** yoktur; yani tamah edilecek yer. Bununla şairin sözü tefsir edildi:
  **القطاط**’ı yedim de onu tükettim                      peki **الخنانيص**’ta bir **مغمز** var mı? **الغموز** develerden, **صبور** vezninde: **العروك** ve **الشكوك** gibidir; Ebû Ubeyd’den. Çoğulu **غمز**. Mecazdan: **الغمز**, harekeli: zayıf adam; **القمز** gibi. Çoğulu **أغماز** ve **أقماز**. Asma‘î okudu:
  **النقز**’dan bir sıçrayışla bir bakire aldım
  **القمز**’dan bir sıçrayışla bir kötülük geldi
  Bu da şu da **الغمز**’dan bir **غمز**’dir **الغمز** ayrıca: develer ve koyunlardan malın düşükleri; Asma‘î’den. Ve adamı **أغمز** etti: onu edindi; yani **الغمز**’i. Mecazdan: **المغموز**: ayıpla itham edilen. Ve **غمازة**, **أمامة** vezninde: Benî Temîm’e ait bir pınar; yahut Basra ile Bahreyn arasında Benî Temîm’e ait bir kuyu. Rabî‘a b. Makrûm ed-Dubbî dedi: “Ve en yakın su başı, ikisi nereden dönse: **أثال** yahut **غمازة** yahut **نطاع**.” Zû’r-Rumme dedi ki:
  Benî Bû **غمـازة**’nin pınarı bir su başıdır                      karanlığı yarıp geçtiğinde onun için **أثال**’ı vardır Ezherî dedi: Zû’r-Rumme onu zikretti de dedi ki:
  Onunla iki gözü, **غمازة**’nin iki gözüne yöneldi                      dört yaşında bir deve yahut bir yaşlı küçük deve ve sıcak bana **أغمزني** etti; yani gevşedi de ona cüret ettim ve onun içinde yürüdüm. İbnü’s-Sikkît, “ona” sözünden sonra şöyle nasbetti: “ve yolu tuttum.” Dedi: Bunu bize Ebû Amr hikâye etti. İbnü’l-Kattâ‘ için de bunun benzeri vardır; elif ile. Ezherî dedi: Ebû Amr’dan: sıcak bana **غمزني** etti. Başkası dedi: **بالراء** ile; o kendi yerinde zikredilmiştir; ve o mecazdır. Mecazdan: falanda **أغمز** etmek **إغمازا**: onu ayıpladı, zayıf gördü ve küçümsedi; yani onun şânını küçülttü. Kumeyt dedi ki:
  Ve kim kadınlara itaat ederse onlardan karşılaşır                      onda **أغمزن** ettiklerinde **الأقورينا**’yı

  yani kim kadınlara itaat ederse, onu ayıpladıklarında ve ondan yüz çevirdiklerinde, gücünün yetmeyeceği belâlarla karşılaşır. Ezherî onu Benî Sa‘d’dan bir adama nisbet etti. Ve dedi: onda **أغمزت** ettim; yani kendisi sebebiyle zayıf görülecek şeyi onda buldum. İbnü’l-Kattâ‘ dedi: adamı **أغمزت** ettim: onu ayıpladım ve şânını küçülttüm. Dişi deveyi **أغمزت** etmek **إغمازا**: hörgücünde yağ olduğu zaman; Sâgânî nakletti. İbn Sîde artırdı: az. İbnü’l-Kattâ‘, İbn Sîde gibi artırdı: **يغمز**. İbn Sîde dedi: Ondandır ki “**ناقة غموز**” denir; çoğulu **غمز**. Mecazdan: **التغامز**: bazılarının bazısına gözleriyle işaret etmesidir. **البصائر**’de artırdı: yahut elle; ayıplanacak ve eksik olan şeye yönelme talebiyle. Dedi: Bununla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: “**وإذا مروا بهم يتغامزون**”. Mecazdan: onu **اغتمزه** etti: ona ta‘n etti. Denir: bir şey yaptım da falan onu **اغتمزه** etti; yani bana ta‘n etti ve bununla bir **مغمزا** buldu. **الأساس**’ta: benden bir kelime işitti de onu aklında **اغتمزها** etti; yani onu zayıf gördü. Ve yine: onda **أغمز** etti; yani kendisi sebebiyle zayıf görülecek şeyi onda buldu. **غميز الجوع**, **أمير** vezninde: bir sucuğun yanında narın ucunda bir tepe; Sâgânî nakletti. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **غمزه الثقاف**: onu ısırdı; Zemahşerî söyledi. Ve adamı **أغمز** etti: yumuşadı da ona cüret edildi; İbnü’l-Kattâ‘dan. Ve **غماز**, **غراب** vezninde: bir yer. Ve **غمزة**, şeddeli: Mısır’da doğuda İtfîh amellerinden bir köy; ona girdim. Ve **كشداد** gibi: Tunus kadısı: Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Hasan el-Ensârî, İbnü’l-**الغماز** el-**الغمازي**; **التيسير**’i âlî isnadla rivayet edenlerin sonuncusu; onu İbn Huzeyl’in ashabından işitti; Tunus’ta 693 yılında öldü.
