# غمس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%85%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: غمس

غ س م
غمس ، غسم ، سغم ، مغس .
سغم : قال الليث : فلانٌ يَسْغَمُ فلاناً أي يُبْلِغُ إلى قلبه الأذى .
وقال الأصمعي : أسْغِمَ فلانٌ إسغاماً إذا أُحْسِنَ غذاؤه وهو مُسْغَمٌ .
وقال رؤبة :
وَيْلٌ له إنْ لمْ تُصِبْه سُلْتُمِهْ
مِن جُرَعِ الغيْظِ الذي يُسَغِّمُهْ
قال ابن الأعرابي : يُسَغِّمُهُ : يُرَبِّيه ، يقال : سَغَّمْتُ فَصِيلِي إذا سمَّنْتُه والمُسَغَّمُ : الحَسنُ الغذاءِ مِثل المُخَرْفَج .
ورَوى ثعلب عنه أنه قال : يُقال للغلام المُمْتَلِىءِ البَدَن نعمَةً مُنَتَّقٌ ومُفَتَّقٌ ومُسغَّمٌ ومُثَدَّنٌ .
وقال ابنُ شميل : سَغَمَ الرَّجلُ جاريتَهُ إذا ناكَها ، قال : والسَّغْمُ كأنه رجُل لا يحِبُّ أن يُنْزِلَ فيها فيُدْخِلُه الإدْخالةَ ثمَّ يُخْرِجُه .
مغس : قال اللحيانيُّ في بَطْنِه مَغْسٌ ومَغَسٌ ومَغْصٌ ومَغَصٌ ، وقد مُغِسَ مَغْساً ومَغِسَ مغَساً ، وبطْنٌ مَمْغوسٌ .
وقال الليث : المَغْسُ : تقطِيعٌ يأْخُذُ في البَطْن .
غمس : قال الليث : الغَمْسُ : إِرْسابُ الشيء في الشيء النَّدِيّ في ماءٍ أو صِبْغٍ حتى اللُّقْمَةِ في الخلِّ ، قال : والمُغامَسَةُ أن يَرْمِي الرَّجلُ بنفسِه في سِطَةِ الخَطْب ، والغَمَّاسَةُ في طَيْرِ الماء غطَّاطٌ يَنْغَمِسُ كثيراً .
ويقال : اخْتَضَبَتِ المرأةُ غَمْساً إذا غمَسَت يَدَيها خِضاباً مستوِياً من غير تصوير ، والغَميسُ : الغَمِير تحت اليَبِيس ، ويمينٌ غمُوسٌ ، وهي التي لا استثناء فيها .
وقال غيرُه : هي اليمين الكاذبةُ يَقتطعُ بها الحالفُ مالَ امرىءٍ مسْلِم .
أبو عبيد : والطَّعنةُ النَّجْلاءُ الواسعة ، والغَمُوس مِثلُها .
قال أبو زُبيد :
بِغَمُوسٍ أو طَعْنةٍ أُخْدُودِ
وقال ابنُ شميل : الغَمُوسُ وجمْعُها غُمُسٌ : الغَدَوِيُّ ، وهي التي في صُلْب الفحْل من الغنم كانوا يَتبايعون بها .
ورَوى الأثْرَمُ عن أبي عبيدة قال : المَجْرُ ما في بَطنِ الناقة ، والثاني حَبَلُ الحَبَلةِ والثالث الغَمِيسُ .
ورُوي عن ابن مسعود أنه قال : أَعظمُ الكبائرِ اليَمِينُ الغَمُوسُ ، وهي أَن يَحلف الرَّجل وهو يَعلمُ أَنَّه كاذِب ليَقْتَطِع بها مالَ أخيه .
وقال شمِر : الغَمُوسُ الشديدُ من الرِّجال الشُّجاع ، وكذلك الْمُغامِس ، يقال : أَسَدٌ مُغامِسٌ ورجُل مُغامِس وقد غامَس في القِتال وغَامَرَ ، وأنشد :
أَخُو الحَرْبِ أَمَّا صادِراً فَوَسِيقُهُ
جميل وأَمَّا وَارِداً فَمُغامِسُ
وقال ابن شميل : الغَمِيسُ الذي لمْ يَظهر للناس ولَمْ يُعْرَف بَعد .
يقال : قصيدة غَمِيسٌ ، والليلُ غَمِيسٌ والأَجَمَةُ وكلُّ مُلْتَفَ يُغْتَمَسُ فيه أي : يُسْتَخْفَى غَمِيسٌ .
وقال أبو زبيد يَصفُ أَسَداً :
رَأَى بِالمُسْتَوِي سَفْراً وَعِيْراً
أُصَيْلالاً وَجُنَّتُهُ الغَمِيسُ
وقيل : الغَمِيسُ : الليلُ ها هنا .
وقال معنُ بنُ سَوَادَةَ : الغَمُوسُ الناقةُ التي يُشَكُّ في مُخِّها ، أَرِيرٌ أَمْ قَصِيد وأنشد :
مُخْلِص وَفِيٌّ لَيْسَ بِالغَمُوسِ
وقال أبو مالك : يقالُ : غامِس في أَمْرِي : أي اعْجَلْ ، قال : والمُغامِسُ : العَجْلانُ ، وقال قعنبُ :
إِذا مُغَمَّسَةٌ قِيلَتْ تَلَقَّفَها
ضَبٌّ وَمِنْ دُونِ مَن يَرمِي به عَدَنُ
أبو داود عن ابن شميل قال : الغَمُوسُ مِن الإبل التي في بطْنِها وَلَدٌ ، وهي لا تَشُولُ فتُبِين .
غسم : قال أبو عَمْرو : الغَسَمُ : السَّوادُ ، ومنه قول رُؤبة :
مُخْتَلِطاً غبارُهُ وغسَمُهُ
وقال الْهُذلِيّ :
فظَلَّ يَرْقُبُه حتى إذا دَمَسَتْ
ذاتُ الأصِيلِ بأَثْناءٍ من الغَسَمِ
يعني : ظُلمةَ الليل ، ولَيْلٌ غاسم : مُظْلم ، وقال رؤبة أيضاً :
عن أَيِّدٍ مِنْ عِزِّكُمْ لا يَغْسِمُهْ
أبو تراب عن الأصمعي : غسَمَ الليلُ وأَغسَمَ إِذا أَظلم .
قال : والغَسَمُ والطَّسَمُ عِند الإِمْسَاءِ ، وفي السماءِ غُسَمٌ من سَحَابٍ وأَغْسَامٌ ، ومِثْلُه أَطْسَامٌ من سَحَابٍ ودُسَمٌ وأدْسامٌ وطَلَسٌ من سَحَابٍ وقد أَغسَمْنَا في آخِرِ العَشِيِّ .

### Türkçe

غ س م
**غمس** , **غسم** , **سغم** , **مغس** .

**سغم** : Leys dedi: “Falan, falana **يَسْغَمُ** eder” yani ona kalbine eziyeti ulaştırır.
Ve Asmaî dedi: Falan **أُسْغِمَ** , **إسغاماً** (ile) — ona gıdası iyi yapıldığı zaman; ve o **مُسْغَمٌ**’dır.
Ve Rü’be dedi:
Vay hâline, eğer ona **سُلْتُمِهْ** isabet etmezse,
Öfke yudumlarından ki onu **يُسَغِّمُهْ**.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **يُسَغِّمُهُ**: onu yetiştirir; denir ki: “Ben **سَغَّمْتُ** devecik yavrumu” — onu semirttiğim zaman; ve **المُسَغَّمُ**: güzel gıdadır; **المُخَرْفَج** gibi.
Ve Sa‘leb ondan rivayet etti ki o dedi: Bedeni nimetçe dolu olan oğlana **مُنَتَّقٌ** ve **مُفَتَّقٌ** ve **مُسغَّمٌ** ve **مُثَدَّنٌ** denir.
İbn Şümeyl dedi: Adam, cariyesine **سَغَمَ** eder — onu cima ettiği zaman; dedi ki: ve **السَّغْمُ** sanki, onda inzal etmeyi sevmeyen bir adamdır; ona bir sokmayı sokar, sonra onu çıkarır.

**مغس** : Lihyânî dedi: Karnında **مَغْسٌ** ve **مَغَسٌ** ve **مَغْصٌ** ve **مَغَصٌ** (vardır); ve **مُغِسَ** **مَغْساً** ve **مَغِسَ** **مَغَساً** olmuştur; ve **بَطْنٌ مَمْغوسٌ**.
Leys dedi: **المَغْسُ**: karında tutan bir parçalama (kesip koparma)dır.

**غمس** : Leys dedi: **الغَمْسُ**: bir şeyi, ıslak olan bir şeyin içine — suda yahut boyada — batırmaktır; hatta lokmayı sirkede (batırmaya kadar). Dedi ki: ve **المُغامَسَةُ**: adamın kendisini işin genişliğine atmasıdır; ve su kuşlarında **الغَمَّاسَةُ**: çokça **يَنْغَمِسُ** eden bir dalıcıdır.
Ve denir: Kadın **غَمْساً** (ile) **اخْتَضَبَتِ** — ellerini, tasvir olmaksızın, eşit bir kına ile batırdığı zaman; ve **الغَميسُ**: kurunun altında olan ıslaklıktır; ve **يمينٌ غمُوسٌ**: o, içinde istisna olmayan yemindir.
Başkası dedi: O, yalan yemindir; yemin eden onunla bir Müslüman kişinin malını koparıp alır.
Ebû Ubeyd: ve **الطَّعنةُ النَّجْلاءُ** geniş (olan) saplamadır; ve **الغَمُوس** onun gibidir.
Ebû Zübeyd dedi:
**بِغَمُوسٍ** yahut **طَعْنةٍ أُخْدُودِ**
İbn Şümeyl dedi: **الغَمُوسُ** ve onun çoğulu **غُمُسٌ**: **الغَدَوِيُّ**’dir; o, koyundan koçun belinde olan (şey)dir; onunla alışveriş yaparlardı.
Eserem, Ebû Ubeyde’den rivayet etti; dedi: **المَجْرُ** devenin karnında olan (şey)dir; ikincisi **حَبَلُ الحَبَلةِ**’dir; üçüncüsü **الغَمِيسُ**’tir.
İbn Mes‘ûd’dan rivayet olundu ki dedi: En büyük büyük günahlar **اليَمِينُ الغَمُوسُ**’tur; o, adamın, kendisinin yalancı olduğunu bildiği hâlde yemin etmesidir; onunla kardeşinin malını koparıp almak için.
Şemir dedi: **الغَمُوسُ**: yiğit erkeklerden şiddetli (olan)dır; ve كذلك **الْمُغامِس**; denir: **أَسَدٌ مُغامِسٌ** ve **رَجُلٌ مُغامِس**; ve o, savaşta **غامَس** etmiş ve **غامَرَ** etmiştir. Ve şu beyti okudu:
Savaşın kardeşi: çıkarken ise sevki
güzeldir; girerken ise **مُغامِسُ**’tur.
İbn Şümeyl dedi: **الغَمِيسُ**: insanlara görünmemiş ve henüz bilinmemiş olandır.
Denir: **قصيدة غَمِيسٌ**; ve gece **غَمِيسٌ**; ve **الأَجَمَةُ** ve her sarmaşık (sık) olan, içinde **يُغْتَمَسُ** olunan — yani gizlenilen — (şey) **غَمِيسٌ**’tir.
Ebû Zübeyd, bir aslanı vasfederek dedi:
Düzlükte bir yolcu ve bir yaban eşeği gördü,
ikindi vaktinde; ve onun siperliği **الغَمِيسُ**’tir.
Ve denildi: **الغَمِيسُ**: burada gecedir.
Ma‘n b. Sevâde dedi: **الغَمُوسُ**: iliğinde şüphe edilen dişi devedir; **أَرِيرٌ** mi yoksa **قَصِيد** mi? Ve şu beyti okudu:
Halis, vefalı; **بِالغَمُوسِ** değildir.
Ebû Mâlik dedi: Denir: “Benim işimde **غامِس**” yani acele et. Dedi ki: ve **المُغامِسُ**: aceleci olandır. Ve Ka‘neb dedi:
Ne zaman bir **مُغَمَّسَةٌ** sözü söylense onu kapar,
bir keler; ve onunla atılanın önünde **عَدَنُ** vardır.
Ebû Dâvûd, İbn Şümeyl’den: dedi: **الغَمُوسُ** develerden, karnında yavru olan (dişi)dir; ve o, kuyruğunu kaldırmaz da (gebeliği) belli olmaz.

**غسم** : Ebû Amr dedi: **الغَسَمُ**: siyahlıktır; ve ondan Rü’be’nin sözü:
Tozu ve **غسَمُهُ** karışmış olarak.
Ve Hüzelî dedi:
Onu gözetlemeyi sürdürdü; nihayet **دَمَسَتْ** (karardığı zaman),
ikindi vakti, **الغَسَمِ**’den kıvrımlar içinde.
Yani: gecenin karanlığı. Ve **لَيْلٌ غاسم**: karanlık. Ve Rü’be de dedi:
Sizin izzetinizden hangi bir destek ki onu **لا يَغْسِمُهْ**.
Ebû Turâb, Asmaî’den: Gece **غسَمَ** etti ve **أَغسَمَ** etti — karardığı zaman.
Dedi ki: ve **الغَسَمُ** ve **الطَّسَمُ** akşam vaktindedir; ve gökte buluttan **غُسَمٌ** ve **أَغْسَامٌ** vardır; ve onun gibisi buluttan **أَطْسَامٌ** ve **دُسَمٌ** ve **أدْسامٌ** ve buluttan **طَلَسٌ**; ve biz, ikindinin sonunda **أَغسَمْنَا**.
