# غمص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%85%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: غمص

غَمَصَه وغَمِصَه يَغْمِصُه ويَغْمَصُه غَمْصاً واغْتَمَصَه: حَقَّرَه واسْتَصْغَره ولم يره شيئاً، وقد غَمِصَ فلانٌ يَغْمَصُ غَمَصاً، فهو أَغْمَصُ. وفي حديث مالك بن مُرَارة الرَّهَاوِيّ: أَنه أَتى النبيَّ، صلّى اللّه عليه وسلّم، فقال: إِني أُوتِيتُ من الجَمالِ ما تَرى فما يسُرُّني أَن أَحداً يَفْضُلني بشِرَاكي فما فوقها فهل ذلك من البَغْي؟ فقال رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم: إِنما ذلك مَنْ سَفِهَ الحقَّ وغَمَطَ الناس، وفي بعض الرواية: وغَمَصَ الناسَ أَي احْتَقَرهم ولم يَرَهم شيئاً. وفي حديث عمر أَنه قال لقَبِيصة بن جابر حين اسْتَفْتاه في قَتْلِه الصيدَ وهو مُحْرِم قال: أَتَغْمِصُ الفُتْيا وتقْتُل الصيدَ وأَنتَ مُحْرم؟ أَي تحتقر الفتيا وتَسْتَهِينُ بها. قال أَبو عبيد وغيره: غَمَصَ فلان الناس وغَمَطهم وهو الاحتقار لهم والازْدِراءُ بهم، ومنه غَمْصُ النعمة. وفي حديث عليّ: لما قَتَلَ ابنُ آدمَ أَخاه غَمَصَ اللّهُ الخلقَ، أَراد نَقَصَهم من الطول والعرض والقوّة والبَطْش فصغّرهم وحقَّرهم. وغَمَصَ النعمة غَمْصاً: تهاوَنَ بها وكفَرَها وازْدَرَى بها. واغْتَمَصْت فلاناً اغْتِماصاً: احتقرته. وغَمَصَ عليه قولاً قاله: عابَه عليه. وفي حديث الإِفك: إِن رأَيتُ منها أَمْراً أَغْمِصُه عليها أَي أَعِيبُها به وأَطْعَنُ به عليها.
ورجلٌ غَمِصٌ على النسب: عَيّاب. ورجل مَغْموص عليه في حَسبَه أَو في دِينِه ومَغْموزٌ أَي مطعون عليه. وفي حديث توبة كعب: إِلاَّ مَغْموصاً عليه بالنِّفَاق أَي مطعوناً في دِينه متَّهماً بالنفاق.
والغَمَصُ في العين: كالرَّمَص. وفي حديث ابن عباس: كان الصبيان يُصْبِحُون غُمْصاً رُمْصاً ويُصْبِح رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، صَقِيلاً دَهِيناً يعني في صِغَره؛ وقيل: الغَمَصُ ما سالَ والرَّمَصُ ما جَمَدَ، وقيل: هو شيء تَرْمِي به العينُ مثل الزَّبَدِ، والقطعة منه غَمَصة، وقد غَمِصَت عينُه، بالكسر، غَمَصاً. ابن شميل: الغَمَصُ الذي يكون مثل الزبد أَبيض يكون في ناحية العين، والرَّمَصُ الذي يكون في أُصول الهُدْب.وقال: أَنا مُتَغَمِّصٌ من هذا الخبر ومتوصِّمٌ ومُمْدَئِلٌّ ومرنّحٌ ومُغَوثٌ، وذلك إِذا كان خبراً يسُرّه ويخاف أَن لا يكون حقّاً أَو يخافه ويسره.
والشِّعْرَى الغَمُوص والغُمَيْصاء ويقال الرميصاء: من منازل القمر، وهي في الذراع أَحد الكوكبين، وأُخْتُها الشعرى العَبُور، وهي التي خَلْف الجوزاءِ، وإِنما سميت الغُمَيْصاء بهذا الاسم لصِغرَها وقلة ضوئها من غَمَصِ العين، لأَن العين إِذا رَمِصَت صَغُرت. قال ابن دريد: تزعم العرب في أَخبارها أَن الشِّعْرَيَين أُخْتا سُهَيْلٍ وأَنها كانت مجتمعة، فانحدَرَ سُهَيْلٌ فصار يمانيّاً، وتَبِعَتْه الشعرى اليمانية فعَبَرت البحرَ فسُمِّيت عبُوراً، وأَقامت الغُمَيصاءُ مكانَها فبَكَتْ لِفَقْدِهما حتى غَمِصت عينُها، وهي تصغير الغَمْصاء، وبه سميت أُم سليم الغَمْصاء، وقيل: إِن العَبُور ترىى سُهَيلاً إِذا طلَع فكأَنّها تَسْتَعْبر، والغُمَيصاء لا تراه فقد بَكتْ حتى غَمِصت، وتقول العرب أَيضاً في أَحاديثها: إِن الشعرى العَبور قطعت المَجَرَّةَ فسميت عَبُوراً، وبكت الأُخرى على إِثْرها حتى غَمِصَت فسميت الغُمَيصاء. وفي الحديث في ذكر الغُمَيصاء: هي الشعرى الشاميّةُ وأَكبرُ كوكبي الذراع المقبوضة. والغُمَيْصاءُ: موضع بناحية البحر. وقال الجوهري: الغُمَيْصاء اسم موضع، ولم يُعَيّنْه. قال ابن بري: قال ابن ولاّد في المقصور والممدود في حرف الغين: والغُمَيْصاء موضع، وهو الموضع الذي أَوْقَعَ فيه خالدُ بنُ الوليد ببَني جَذِيمةَ من بني كنانة؛ قالت امرأَة منهم:
وكائِنْ تَرى يوم الغُمَيْصاء من فَتىً
أُصِيبَ، ولم يَجْرَحْ، وقد كان جارحا
وأَنشد غيره في الغُمَيْصاء أَيضاً:
وأَصبحَ عنّي بالغُمَيْصاء جالساً
فَرِيقانِ: مسؤولٌ، وآخَرُ يَسْأَلُ
قال ابن بري: وفي إِعرابه إِشكال وهو أَن قوله فريقان مرفوع بالابتداء ومسؤول وما بعده بدل منه وخبرُ المبتدإ قولهُ بالغُمَيْصاء وعني متعلق بيسأَل وجالساً حال والعامل فيه يسأَل أَيضاً، وفي أَصبح ضمير الشأْن والقصة، ويجوز أَن يكون فريقان اسمَ أَصبح وبالغميصاء الخبر، والأَول أَظهر. والغُمَيْصاءُ: اسم امرأَة.

### Türkçe

**غَمَصَه** ve **غَمِصَه**; **يَغْمِصُه** ve **يَغْمَصُه**; **غَمْصاً** ve **اغْتَمَصَه**:
Onu küçümsedi ve onu küçük gördü ve onu bir şey görmedi; ve gerçekten falan kimse **غَمِصَ** eder, **يَغْمَصُ** **غَمَصاً**; o hâlde o **أَغْمَصُ**tur. Mâlik b. Murâre er-Rehâvî hadîsinde: onun Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldiği; dedi ki: “Güzellikten, gördüğün kadar bana verildi; şu hâlde beni, kayışımın (ayakkabı kayışımın) üstündekiyle bile birinin geçmesi beni sevindirmez; peki bu **البَغْي**’den midir?” Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki: “Ancak bu, hakkı beyinsizce yapan ve insanları **غَمَطَ** edendir.” Bazı rivayette: “ve insanları **غَمَصَ** etti” yani onları aşağıladı ve onları bir şey görmedi. Ömer hadîsinde: **قَبِيصة بن جابر**’e, ihramlı iken avı öldürmesi hakkında kendisinden fetva istediği vakit, dedi ki: “Fetvayı **أَتَغْمِصُ** edip (küçümseyip) avı öldürürsün de sen **مُحْرِم** iken mi?” yani fetvayı küçümsersin ve onunla hafife alırsın. Ebû Ubeyd ve başkaları dedi: Falan kimse insanları **غَمَصَ** etti ve onları **غَمَطَ** etti; o, onlara karşı küçümsemedir ve onlara karşı hor görmedir; bundan da nimetin **غَمْصُ**’u (nimeti küçümseme) vardır. Ali hadîsinde: Âdemoğlu kardeşini öldürdüğü vakit Allah mahlûku **غَمَصَ** etti; onların boydan, enden, kuvvetten ve yakalamadan eksiltilmesini istedi; böylece onları küçülttü ve onları küçümsedi. Nimeti **غَمَصَ** etmek **غَمْصاً**: onunla gevşek davrandı ve onu inkâr etti ve onunla hor gördü. “Falanı **اغْتَمَصْت**” **اغْتِماصاً**: onu küçümsedim. Onun üzerine, söylediği bir sözü **غَمَصَ** etti: onu onun aleyhine ayıpladı. **الإِفك** hadîsinde: “Ondan bir iş görürsem, onu onun aleyhine **أَغْمِصُه**” yani onu onunla ayıplarım ve onunla onun aleyhine ta’n ederim.

Nesep üzerine **غَمِصٌ** olan bir adam: ayıplayıcı. Ve hasebinde yahut dininde üzerine **مَغْموص** olunan ve **مَغْموزٌ** olan bir adam: yani üzerine ta’n edilmiş. Ka‘b’ın tevbesi hadîsinde: “Ancak nifak ile üzerine **مَغْموصاً**” yani dininde üzerine ta’n edilmiş, nifakla itham edilmiş.

Gözde **الغَمَصُ**: **الرَّمَص** gibidir. İbn Abbâs hadîsinde: “Çocuklar sabahlardı: **غُمْصاً رُمْصاً**; ve Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, sabahlardı: **صَقِيلاً دَهِيناً**” yani küçüklüğünde; ve denildi ki: **الغَمَصُ** akan şeydir, **الرَّمَصُ** donan şeydir; ve denildi ki: o, gözün attığı, köpük gibi bir şeydir; onun parçası **غَمَصة**’dır; ve gözü, kesre ile, **غَمِصَت**; **غَمَصاً**. İbn Şümeyl: **الغَمَصُ**, köpük gibi olan, beyaz, gözün kenarında olan şeydir; **الرَّمَصُ** ise kirpiklerin diplerinde olan şeydir. Ve dedi ki: “Ben bu haberden **مُتَغَمِّصٌ** ve **متوصِّمٌ** ve **مُمْدَئِلٌّ** ve **مرنّحٌ** ve **مُغَوثٌ**um”; bu, onu sevindiren ve hak olmamasından korktuğu yahut ondan korktuğu ve onu sevindirdiği bir haber olduğu zaman olur.

**والشِّعْرَى الغَمُوص** ve **الغُمَيْصاء** (ve **الرميصاء** denilir): ayın menzillerindendir; ve o, **الذراع**’da iki yıldızdan biridir; ve kız kardeşi **الشعرى العَبُور**’dur; ve o, **الجوزاء**’ın arkasında olandır. Ancak **الغُمَيْصاء** bu adla adlandırıldı; onun küçüklüğü ve ışığının azlığı sebebiyle, gözün **غَمَصِ**’ından; çünkü göz **رَمِصَت** ettiği vakit küçülür. İbn Düreyd dedi: Arap, haberlerinde, **الشِّعْرَيَين**’in **سُهَيْل**’in iki kız kardeşi olduğunu ve onların bir arada bulunduğunu; sonra **سُهَيْل**’in aşağı indiğini, böylece Yemenli olduğunu; Yemenli **الشعرى**’nın onu takip ettiğini, böylece denizi geçtiğini, bu yüzden **عَبُوراً** diye adlandırıldığını; **الغُمَيصاء**’nın yerinde kaldığını, böylece ikisinin kaybı için ağladığını, nihayet gözü **غَمِصت** oluncaya kadar; ve o, **الغَمْصاء**’nın küçültmesidir; ve onunla Ümmü Süleym **الغَمْصاء** diye adlandırıldı, diye iddia eder. Ve denildi ki: **العَبُور** **سُهَيلاً**’ı doğduğu vakit görür; sanki o **تَسْتَعْبر** eder; **الغُمَيصاء** ise onu görmez; böylece ağladı, nihayet **غَمِصت** oldu. Arap, hadislerinde ayrıca der ki: **الشعرى العَبور** **المَجَرَّة**’yi kesti; böylece **عَبُوراً** diye adlandırıldı; öteki onun ardından ağladı, nihayet **غَمِصَت** oldu; böylece **الغُمَيصاء** diye adlandırıldı. Hadîste, **الغُمَيصاء**’nın zikrinde: o, Şamlı **الشعرى**’dır ve **الذراع المقبوضة**’nın iki yıldızının daha büyüğüdür. **والغُمَيْصاءُ**: deniz tarafında bir yer. Cevherî dedi: **الغُمَيْصاء** bir yer adıdır; onu belirlemedi. İbn Berrî dedi: İbn Vellâd, “maksûr ve memdûd”da **الغين** harfinde dedi ki: **والغُمَيْصاء** bir yerdir; o, Hâlid b. Velîd’in, Kinâne’den Benî Cezîme’ye karşı içinde baskın yaptığı yerdir; onlardan bir kadın dedi ki:
“Ve nice görürsün **يوم الغُمَيْصاء**’da bir yiğitten;
Vurulmuştur, yaralanmamıştır; hâlbuki yaralayıcı idi.”
Başkası **الغُمَيْصاء** hakkında da inşâd etti:
“Ve sabahladı, benden uzak, **بالغُمَيْصاء**’da oturur hâlde,
İki takım: biri sorulan, diğeri sorar.”
İbn Berrî dedi: Onun i‘râbında bir müşkil vardır; o da şudur: “**فريقان**” ibtidâ ile merfûdur; “**مسؤول**” ve ondan sonrası ondan bedeldir; mübtedânın haberi “**بالغُمَيْصاء**” sözüdür; “**عني**” “**يسأَل**”e taalluk eder; “**جالساً**” hâl’dir ve onun âmili yine “**يسأَل**”dir; ve “**أَصبح**”ta şe’n ve kıssa zamiri vardır; ve caizdir ki “**فريقان**” **أَصبح**’ın ismi olsun, “**بالغميصاء**” haber olsun; birincisi daha zâhirdir.

**والغُمَيْصاءُ**: bir kadının adıdır.
