# غمص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%85%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: غمص

غمصه، كضرب  غمصا، وهي اللغة الفصحى. غمص، مثل  سمع، وفرح  ، غمصا وغمصا، وعلى الأولى اقتصر الجوهري وغير واحد من اللغويين، بمعنى  احتقره  ، واستصغره، ولم يره شيئا  كاغتمصه. و  قيل: غمص الرجل، إذا  عابه، وتهاون بحقه  ؛ ومنه حديث أبي بكر، رضي الله تعالى عنه، أنه قال لطلحة بن عبيد الله في عمر، رضي الله تعالى عنهما:  لئن بلغني أنك ذكرته أو غمصته بسوء لألحقنك بحمضات قنة  . وفي الصحاح: غمصت عليه قولا قاله، أي عبته عليه. انتهى. وفي حديث عمر، رضي الله تعالى عنه، أنه قال لقبيصة بن جابر:  أتغمص الفتيا، وتقتل الصيد وأنت محرم  ، أي تحتقر الفتيا وتستهين بها. قال أبو عبيد: غمص فلان الناس، وغمطهم، وهو الاختقار لهم والازدراء بهم. قال: منه غمص  النعمة  غمصا، إذا  لم يشكرها  ، وتهاون بها، وكفرها، هكذا هو في الصحاح من حد ضرب. وفي التهذيب، وديوان الأدب: غمص النعمة وغمط، كلاهما بكسر الميم، وكذلك في حديث مالك بن مرارة الرهاوي  ... إنما ذلك من سفه الحق وغمط الناس  . وفي رواية: وغمص الناس، روي بالوجهين، أي احتقرهم ولم يرهم شيئا.  وهو مغموص عليه  ومغموز، أي  مطعون في دينه  أو حسبه. وفي حديث توبة كعب:  إلا مغموصا عليه النفاق، أي مطعونا في دينه، متهما بالنفاق.  وهو غموص الحنجرة، أي كذاب  ، عن ابن عباد. قال أيضا:  اليمين الغموص بمعنى  الغموس  ، بالسين.  والغمص  في العين،  محركة: ما سال من الرمص  ، هكذا في نسخ الصحاح. وفي أخرى: ما سال والرمص: ما جمد. ورجل أغمص، وقد  غمصت العين، كفرح  ، تغمص غمصا،  فهو أغمص  ، والجمع غمص. ومنه حديث ابن عباس، رضي الله تعالى عنهما:  كان الصبيان يصبحون غمصا رمصا  ، وقد تقدم شرحه في  ر م ص  . وقيل: الغمص شيء ترمي به العين مثل الزبد، والقطعة منه غمصة. وقال ابن شميل: الغمص الذي يكون مثل الزبد أبيض، يكون في ناحية العين، والرمص الذي يكون في أصول الهدب.  والغميصاء: إحدى الشعريين  ، ويقال لها أيضا: الرميصاء، كما تقدم، من منازل القمر، وهي في الذراع أحد الكوكبين، وأختها الشعرى العبور، وهي التي خلف الجوزاء. وإنما سميت الغميصاء بهذا الاسم لصغرها، وقلة ضوئها، من غمص العين، لأن العين إذا غمصت صغرت.  ومن أحاديثهم أن الشعرى العبور قطعت المجرة فسميت عبورا، وبكت الأخرى على إثرها حتى غمصت  فسميت الغميصاء.  ويقال لها الغموص أيضا  . وقال ابن الأثير: الغميصاء هي الشعرى الشامية وأكبر كوكبي الذراع المقبوضة. وقال ابن دريد: تزعم العرب في أخبارها أن الشعريين أختا سهيل، وأنها كانت مجتمعة، فانحدر سهيل فصار يمانيا، وتبعته الشعرى اليمانية فعبرت المجرة فسميت عبورا، وأقامت الغميصاء مكانها فبكت لفقدهما حتى غمصت عينها، وهي تصغير الغمصاء.  والغميصاء: ع  ، ذكره الجوهري ولم يعينه. وفي اللسان: قال ابن بري: قال ابن ولاد في المقصور والممدود في حرف الغين: هو الموضع الذي  أوقع فيه خالد ابن الوليد، رضي الله تعالى عنه، ببني جذيمة  من بني كنانة.

  قالت امرأة منهم:ت امرأة منهم:
  وكائن ترى يوم الغميصاء من فتىأصيب ولم يجرح وقد كان جارحا وأنشد غيره في الغميصاء أيضا:
  وأصبح عني بالغميصاء جالسا                      فريقان مسؤول وآخر يسأل قلت: هو للشنفرى. الغميصاء:  اسم أم أنس ابن مالك، رضي الله تعالى عنه  ، هكذا في سائر الأصول، ومثله في العباب. وقال شيخنا: هو وهم، بل الغميصاء: اسم أم حرام بنت ملحان. وأما أم أنس فالرميصاء، كما قاله الحافظ ابن حجر وغيره. وقيل: هو لقب، واسمها سهلة أو رميلة، أو مليكة. وكنيتها أم سليم، كما قاله جماعة. انتهى. قلت: وفي معجم الذهبي وابن فهد: الرميصاء أو الغميصاء أم سليم زوجة أبي طلحة، وأم أنس كبيرة القدر. وقال في الغين: الغميصاء وقيل الرميصاء: أم سليم بنت ملحان. وقال ابن دريد بعد ذكر الشعرى الغميصاء، وبه سميت أم سليم الغميصاء. قال ابن عباد: يقال:  لا تغمص علي  ، أي  لا تكذب  . هكذا في سائر الأصول. وفي العباب، أي لا تغضب. ومما يستدرك عليه: غمص الله الخلق: نقصهم من الطول، والعرض، والقوة، والبطش، فصغرهم وحقرهم، وقد جاء ذلك في حديث علي في قتل ابن آدم أخاه. ورجل غمص، ككتف، على النسب، أي عياب. وأنا متغمص من هذا الخبر ومتوصم، وذلك إذا كان خبرا يسره ويخاف ألا يكون حقا، أو يخافه ويسره.

### Türkçe

**غمصه**، **ضرب** gibi: **غمصا**; ve bu fasih dildir. **غمص**، **سمع** ve **فرح** gibi; **غمصا** ve **غمصا** (diye gelir); ve birincisi üzerine Cevherî ve lugatçılardan birden başkası iktisar etmiştir; mânâsı: onu **احتقره** (hakir gördü), **استصغره** (küçük saydı) ve onu bir şey görmedi; **اغتمصه** gibi. Ve denildi: **غمص** adam, **عابه** (ayıpladı) ve hakkını hafife aldı; bundan Ebû Bekir hadisi, Allah Teâlâ ondan razı olsun: Ömer hakkında Talha b. Ubeydullah’a, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun, dedi ki: “Eğer bana onun hakkında onu andığını yahut onu kötü bir şeyle **غمصته** ettiğini ulaştırırsan, seni **بحمضات قنة**’ye mutlaka katarım.” Ve **الصحاح**’ta: “**غمصت** onun üzerine söylediği bir sözü”, yani onu onun üzerine ayıpladım. Bitti. Ve Ömer hadîsinde, Allah Teâlâ ondan razı olsun, Kabîsa b. Câbir’e dedi ki: “**أتغمص** fetvayı, ve sen ihramlı iken avı öldürürsün”; yani fetvayı hakir görür ve onu hafife alırsın. Ebû Ubeyd dedi: Falan, insanları **غمص** eder ve **غمطهم** eder; bu, onları hakir görme ve onları küçümsemedir. Dedi: Bundan **غمص النعمة** **غمصا**; yani onu **لم يشكرها** (şükretmedi), onunla gevşek davrandı ve onu inkâr etti. İşte bu, **الصحاح**’ta **ضرب** haddinden böyledir. **التهذيب**’te ve **ديوان الأدب**’de: **غمص النعمة** ve **غمط**; ikisi de mîm’in kesresiyle; ve yine Mâlik b. Merâre er-Rahâvî hadîsinde: “… ancak bu, hakkın sefihliği ve insanların **غمط** edilmesindendir.” Bir rivayette: **غمص الناس**; iki vecihle rivayet edilmiştir; yani onları hakir gördü ve onları bir şey görmedi. Ve o, **مغموص عليه** ve **مغموز**’dur; yani dininde yahut hasebinde **مطعون في دينه** (ta’n edilmiş). Ka‘b’ın tevbesi hadîsinde: “Ancak nifakla **مغموصا عليه**”; yani dininde ta’n edilmiş, nifakla itham edilmiş. Ve o, **غموص الحنجرة**’dir; yani yalancı; İbn Abbâd’dan. O da dedi: **اليمين الغموص** mânâca **الغموس** (sîn ile) demektir. Ve gözde **الغمص**; harekeli: **الرمص**’tan akan şeydir; **الصحاح** nüshalarında böyledir. Başka birinde: akan şey; ve **الرمص**: donan şeydir. Ve **أغمص** bir adam; ve göz **غمصت** etti, **فرح** gibi; **تغمص** **غمصا**; o hâlde o **أغمص**’tır; cem‘i **غمص**. Bundan İbn Abbâs hadîsi, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun: “Çocuklar sabahlardı: **غمصا رمصا**”; ve bunun şerhi **ر م ص**’ta geçti. Ve denildi: **الغمص** gözün attığı, köpük gibi bir şeydir; onun parçası **غمصة**’dır. İbn Şümeyl dedi: **الغمص** köpük gibi olan, beyazdır; gözün kenarında olur; **الرمص** ise kirpik diplerinde olandır.

**الغميصاء**: iki **الشعريين**’den biridir; ona ayrıca **الرميصاء** da denir, geçtiği üzere; ayın menzillerindendir; ve o, **الذراع**’da iki yıldızdan biridir; ve kız kardeşi **الشعرى العبور**’dur; o da **الجوزاء**’nın arkasında olandır. Ancak **الغميصاء** bu adla, küçüklüğü ve ışığının azlığı sebebiyle adlandırıldı; gözün **غمص**’undan; çünkü göz **غمصت** edince küçülür. Onların hadislerinden: **الشعرى العبور** Samanyolu’nu kesti, bu yüzden **عبورا** diye adlandırıldı; öteki onun ardından ağladı, nihayet **غمصت** etti; bu yüzden **الغميصاء** diye adlandırıldı. Ve ona **الغموص** da denir. İbnü’l-Esîr dedi: **الغميصاء** Şamî **الشعرى**’dır ve **الذراع المقبوضة**’nın iki yıldızının büyüğüdür. İbn Düreyd dedi: Araplar haberlerinde, iki **الشعريين**’in Süheyl’in iki kız kardeşi olduğunu ve onların bir arada bulunduğunu iddia eder; Süheyl aşağı indi de Yemenli oldu; Yemenli **الشعرى** ona tâbi oldu da Samanyolu’nu geçti, bu yüzden **عبورا** diye adlandırıldı; **الغميصاء** yerinde kaldı da ikisini kaybettiğine ağladı, nihayet gözü **غمصت** etti; ve o, **الغمصاء**’nın küçültmesidir.

**الغميصاء**: bir **ع**’dır; Cevherî onu zikretti ve onu tayin etmedi. **اللسان**’da: İbn Berrî dedi: İbn Velâd, **المقصور والممدود**’da, **الغين** harfinde dedi ki: O, Hâlid b. Velîd’in, Allah Teâlâ ondan razı olsun, Kinâne’den Benî Cezîme’ye karşı içine düşürdüğü yerdir.

Onlardan bir kadın dedi:
“Nice görürsün **يوم الغميصاء**’da bir yiğitten; vuruldu, yaralanmadı; hâlbuki yaralayıcı idi.”

Başka biri de **الغميصاء** hakkında inşâd etti:
“Ve benden uzak **بالغميصاء**’da oturmuş sabahladı;
İki takım: biri sorulan, diğeri sorar.”

Dedim: O, Şenferâ’nındır. **الغميصاء**: Enes b. Mâlik’in annesinin adı, Allah Teâlâ ondan razı olsun; bütün asıllarda böyledir; ve **العباب**’da da benzeri. Şeyhimiz dedi: Bu bir vehimdir; bilakis **الغميصاء**: Ümmü Harâm bint Milhân’ın adıdır. Enes’in annesi ise **الرميصاء**’dır; Hâfız İbn Hacer ve başkalarının dediği gibi. Ve denildi: o bir lakaptır; adı Sehle yahut Rumeyle yahut Muleyke’dir. Künyesi Ümmü Süleym’dir; bir cemaatin dediği gibi. Bitti. Dedim: Zehebî ve İbn Fehd’in mu‘ceminde: **الرميصاء** yahut **الغميصاء** Ümmü Süleym, Ebû Talha’nın zevcesi ve Enes’in annesi, büyük kadirdir. Ve **الغين**’de dedi: **الغميصاء** ve denildi **الرميصاء**: Ümmü Süleym bint Milhân. İbn Düreyd, **الشعرى الغميصاء**’yı zikrettikten sonra dedi: ve onunla Ümmü Süleym’e **الغميصاء** adı verildi. İbn Abbâd dedi: denilir: **لا تغمص علي**; yani **لا تكذب** (bana yalan söyleme). Bütün asıllarda böyledir. **العباب**’da ise: yani kızma. Ve ona istidrâk olunanlardandır: Allah, mahlûku **غمص** etti: boydan, enden, kuvvetten ve yakalamadan eksiltti; böylece onları küçülttü ve hakir kıldı; bu, Ali hadîsinde, Âdemoğlu’nun kardeşini öldürmesi hakkında gelmiştir. Ve **غمص** bir adam, **كتف** gibi, nisbet üzere; yani ayıplayıcı. Ve ben bu haberden **متغمص** ve **متوصم**’um; bu, sevindiren bir haber olup hak olmamasından korktuğunda, yahut ondan korkup da sevindiğinde olur.
