# غمص — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B5/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%85%D8%B5/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B5.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: غمص

غ ص م
صمغ ، مغص ، غمص : ( مستعملة ) .
غمص : قال الليث : الغَمَصُ في العينِ ، والقطعة منه غمصة ، وإحدَى الشعرَيينِ يقال لها الغُمَيْصاءُ ، تقول العربُ في أحاديثها : إن الشِّعْرَى العبور قطعَتِ المجرَّة فسُمِّيت عبوراً ، وبكت الأخرى عَلَى أثرها حتى غَمِصَتْ فَسُمِّيت الغميصَاء ، وقد غمِصَ فلانٌ يغمَصُ غمصاً فهو أغمصُ .
وفي حديث مالك بن مُرارة الرَّهاوِيّ أنه أتى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقال له : إني أوتيتُ منَ الجمال ما ترَى وما يَسرُّني أنَّ أحداً يفضُلني بشِرَاكينِ فما فوقهما فهل ذلك منَ البغيِ ، فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إنما ذلك مَن سفه الحق ، وغمط الناس ) .
وفي رواية : وغمصَ الناس .
وفي حديث عمر : أنه قال لقَبيصةَ بن جابر حين استفْتاه في قتله الصَّيد وهو مُحْرِمٌ ، أتغمِصُ الفُتيَا ، وتَقْتُلُ الصَّيْدَ وأَنتَ مُحْرِمٌ .
قال أبو عبيد وغيره : غمصَ فلانٌ الناس وغَمَطَهمْ ، وهو الاحتقارُ لهمْ والازدراء بهمْ ، وكذلكَ غَمَصَ النِّعْمة وغمطَها إذا ازدرَى بها ، وفُلانٌ مغمُوصٌ عليه في حَسَبهِ ومغموزٌ أي مطعونٌ عليه ، واغتمَصْتُ فلاناً اغتماصاً إذا احتقرتُهُ .
الحرَّانيُّ عن ابن السكيت ، قال : الغَمْصُ : مصدر غمصَ الإنسانَ يغمِصه غمصاً إذا لم يره شيئاً واستصغرَه ويقال : غمصتُ عليه قولاً قاله إذا عِبته عليه .
مغص : قال ابن شميلٍ : يقال : أنا متَمَغِّصٌ من هذا الخبر ومتوصِّم ومُمدئلُ ومُرَنَّحٌ وممغوث وذلك إذا كان خبراً يَسرُّه ويخاف ألا يكون حقاً أو يخافُه ويسوءه ولا يأمن أن يكون حقاً .
وقال الليث : المَغْصُ غلظٌ في المِعى ، ووَجَعٌ .
الحرَّانيُّ عن ابن السكيت في بطنِه مَغْصٌ ومغسٌ ولا تقل مَغَصٌ ولا مغَسٌ وقد مُغسَ الرَّجل يُمغس مَغْساً فهو ممغوس ، وإني لأجد في بطني مَغْساً ومَغْصاً ، وأما المغص محَرَّك العين فهوَ البيضُ من الإبل التي قد فارقتِ الكرْمَ الواحدَةُ مَغصةٌ قال
ذلك الأصمعيُّ وغيره .
وقال ابن الأعرابي : هي المَعَص أيضاً بالعَينِ والمأَص .
وأنشد :
أنت وهبْتَ جلة جرْجوراً
أدْماً وعيساً مغصاً خُبورا
وقال أبو سعيد : في بطنِه مَعَصٌ ومَغَصٌ ، قال ابن الفرَج : وقد قاله بعض الأعراب .
ابن شميلٍ : الغَمَصُ الذي يكون مثل الزُّبْد في ناحية العيْن ، والرَّمَص الذي يكون في أصول الهدبِ يعني الأشفار .
صمغ : قال الليث : الصمغُ لَثًى يسيل من شجرة إذا جمدتِ القطعةُ منها فهي الصمغةُ ، والجميع الصمغ .
قال : والصِّمغان ملتقى الشفتين مما يلي الشدقيْن .
وقال أبو عبيدة : الصِّماغان منتهى الشدقين وهما الصامغان .
وقال ابن الأعرابي : هما مجتمع الرِّيق في جانب الشَّفة ويُسميهما العامة الصِّوارين .
قال أبو زيد : إذا حُلِبت الناقة عند ولادتها يُوجد في أحاليل ضرعها شيءٌ يابس يسمّى الصَّمَغ ، والصَّمْغ الواحدة صبغة وصمغة فإذا فُطرَ ذلك أفصحَ لبنُها أي طاب واحلوْلى .

### Türkçe

غ ص م
**صمغ** , **مغص** , **غمص** : (kullanılan).

**غمص** : Leys dedi: **الغَمَصُ** gözde (olan şey)dir; ondan bir parça **غمصة**’dır. İki Şi‘râ’dan birine **الغُمَيْصاءُ** denir. Araplar hadislerinde şöyle der: “**الشِّعْرَى العبور** Samanyolu’nu kesti de bu yüzden ‘**عبوراً**’ diye adlandırıldı; öteki onun ardından ağladı, nihayet **غَمِصَتْ** oldu da bu yüzden ‘**الغميصَاء**’ diye adlandırıldı.” Ve falan kimse **غمِصَ** eder, **يغمَصُ** eder, **غمصاً** (eder); o hâlde o **أغمصُ**tur.

Mâlik b. Murâre er-Rahâvî hadîsinde: Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) geldi; ona dedi ki: “Şu gördüğün güzellikten bana verildi; ve beni, iki ayakkabı kayışından ve onların üstünden (bir şeyle) herhangi birinin geçmesi hoşuma gitmez; bu, **البغي**’den midir?” Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “Bu ancak hakkı sefih görmektendir ve insanları **غمط** etmektendir.”

Bir rivayette: ve insanları **غمصَ** etti.

Ömer hadîsinde: Muharrem iken avı öldürmesi hakkında kendisine fetva sorunca Kabîsa b. Câbir’e dedi ki: “Sen fetvayı **أتغمِصُ** ediyor da, muharrem iken avı öldürüyorsun.”

Ebû Ubeyd ve başkaları dedi: Falan kimse insanları **غمصَ** etti ve onları **غَمَطَ** etti; bu, onları küçümsemek ve onları hor görmektir. Yine nimet’i **غَمَصَ** etti ve onu **غمطَ** etti; onu hor gördüğü zaman. Ve falan kimse, soyunda aleyhine **مغمُوصٌ** ve **مغموزٌ**dur; yani aleyhine ta‘n edilmiş (kimsedir). Ve falanı **اغتمَصْتُ** , **اغتماصاً** (ettim); onu küçümsediğim zaman.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: **الغَمْصُ**: insanı **غمصَ** eder, onu **يغمِصه** eder, **غمصاً** (eder); onu bir şey görmediği ve onu küçük saydığı zaman. Ve “Onun söylediği bir sözü aleyhine **غمصتُ** ettim” denir; onu aleyhine ayıpladığım zaman.

**مغص** : İbn Şümeyl dedi: Denir ki: “Ben bu haberden **متَمَغِّصٌ**um, ve **متوصِّم**(im), ve **مُمدئلُ**(üm), ve **مُرَنَّحٌ**(ım), ve **ممغوث**(um)”; bu, sevindiği bir haber olup da onun hak olmamasından korktuğu zaman; yahut ondan korkup da onu kötü bulduğu ve onun hak olmasından emin olmadığı zaman (olur).

Leys dedi: **المَغْصُ** bağırsakta bir kalınlık ve bir ağrıdır.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Karnında **مَغْصٌ** ve **مغسٌ** vardır; **مَغَصٌ** deme ve **مغَسٌ** deme. Ve adam **مُغسَ** oldu, **يُمغس** olur, **مَغْساً** (olur); o hâlde o **ممغوس**tur. Ve ben karnımda **مَغْساً** ve **مَغْصاً** buluyorum. Ama **المغص** (kelimesi) ‘ayn’ı harekeli olarak ise, o, develerden beyaz (olanlar)dır; tek bir (dişi) **الكرْمَ**’dan ayrılmış olanlar; bir tanesi **مَغصةٌ**(dır). Bunu Asma‘î ve başkaları söyledi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: O, ‘ayn ile **المَعَص** da, ve **المأَص** da (denir).

Şiir okudu:
Sen Cülle’ye Cürcûr’u bağışladın,
deriler ve **عيساً** ve **مغصاً** , **خُبورا**.

Ebû Sa‘îd dedi: Karnında **مَعَصٌ** ve **مَغَصٌ** vardır. İbnü’l-Ferec dedi: Bazı bedevîler onu söylemiştir.

İbn Şümeyl: **الغَمَصُ** gözün kenarında köpük gibi olan şeydir; **الرَّمَص** ise kirpiklerin köklerinde olan şeydir; yani göz kapakları.

**صمغ** : Leys dedi: **الصمغُ** bir ağaçtan akan bir **لَثًى**dır; ondan parça donduğu zaman o parça **الصمغةُ**dır; hepsi **الصمغ**dur.

Dedi ki: **الصِّمغان** yanaklara bitişik taraftan iki dudağın birleşme yeridir.

Ebû Ubeyde dedi: **الصِّماغان** iki yanağın sonudur; ikisi **الصامغان**dır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: İkisi, dudağın yanında tükürüğün toplandığı yerdir; avam onlara **الصِّوارين** adını verir.

Ebû Zeyd dedi: Deve doğurduğunda sağılırsa, memesinin kanallarında kuru bir şey bulunur; ona **الصَّمَغ** denir. Ve **الصَّمْغ**’ın bir tanesi **صبغة** ve **صمغة**’dır. O yarıldığı zaman sütü **أفصحَ** eder; yani hoş olur ve tatlılaşır.
