# غمض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%85%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غمض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: غمض

الغُمْضُ والغَماضُ والغِماضُ والتَّغْماضُ والتَّغْمِيضُ والإِغْماضُ: النوم. يقال: ما اكتَحَلْتُ غَماضاً ولا غِماضاً ولا غُمْضاً، بالضم، ولا تَغْمِيضاً ولا تَغْماضاً أَي ما نمت. قال ابن بري: الغُمْضُ والغُمُوضُ والغِماضُ مصدر لفعل لم ينطق به مثل القَفْر؛ قال رؤبة: أَرَّقَ عَيْنَيْكَ، عن الغِماضِ،
بَرْقٌ سَرَى في عارِضٍ نَهَّاضِ
وما اغْتَمَضَتْ عَيْنايَ وما ذُقْتُ غُمْضا ولا غِماضاً أَي ما ذقت نوماً، وما غَمَضْتُ ولا أَغْمَضْتُ ولا اغْتَمَضْتُ لغات كلها؛ وقوله: أَصاحِ تَرى البَرْقَ لَمْ يَغْتَمِضْ،
يَمُوتُ فُواقاً ويَشْرَى فُواقا
إِنما أَراد لم يَسْكُن لَمَعانُه فعبر عنه بيغتمِض لأَن النائم تسكُن حركاته. وأَغْمَضَ طرْفَه عنِّي وغَمَّضه: أَغْلَقَه، وأَغْمَضَ الميِّتَ إِغْماضاً وتَغْمِيضاً. وتغميضُ العين: إِغْماضُها. وغَمَّضَ عليه وأَغْمَضَ: أَغْلَقَ عينيه؛ أَنشد ثعلب لحسين بن مطير الأَسدي: قَضَى اللّهُ، يا أَسماءُ، أَن لَسْتُ زائِلاً،
أُحِبُّكِ حتى يُغْمِضَ العَيْنَ مُغْمِضُ
وغَمَّضَ عنه: تجاوَزَ. وسَمِعَ الأَمرَ فأَغْمَضَ عنه وعليه، يكنى به عن الصبر. ويقال: سمعت منه كذا وكذا فأَغْمَضْتُ عنه وأَغْضَيْتُ إِذا تَغافَلْتَ عنه. وأَغْمَضَ في السِّلْعة: اسْتَحَطَّ من ثمنها لرداءتِها، وقد يكون التَّغْمِيض من غير نوم. ويقول الرجل لبيِّعه: أَغْمِضْ لي في البِياعةِ أَي زِدْني لمكان رداءته أَو حُطَّ لي من ثمنه. قال ابن الأَثير: يقال أَغْمَضَ في البيع يُغْمِضُ إِذا استزاده من المَبيعِ واستحطَّه من الثمن فوافقه عليه؛ وأَنشد ابن بري لأَبي طالب:
هُما أَغْمَضا للقوْمِ في أَخَوَيْهِما،
وأَيْدِيهِما من حُسْنِ وصْلِهِما صِفْرُ
قال: وقال المتنخل الهذلي:
يَسُومُونَه أَن يُغْمِضَ النَّقْدَ عِنْدَها،
وقد حاوَلُوا شِكْساً عليها يُمارِسُ
وفي التنزيل العزيز: ولَسْتم بآخذيه إِلاَّ أَن تُغْمِضُوا فيه؛ يقول: أَنتم لا تأْخذونه إِلا بِوَكْسٍ فكيف تعطونه في الصَّدَقةِ؟ قاله الزجاج، وقال الفراء: لستم بآخذيه إِلاَّ على إِغْماضٍ أَو بِإِغْماضٍ، ويدُلّك على أَنه جزاء أَنك تجد المعنى إِن أَغْمَضْتم بعد الإِغماض أَخذتموه. وفي الحديث: لم يأْخذه إِلا على إِغْماضٍ؛ الإِغْماضُ: المُسامَحةُ والمُساهَلةُ. وغَمَضْتَ عن فلان إِذا تَساهَلْتَ عليه في بيع أَو شراء، وأَغْمَضْت. الأَصمعي: أَتاني ذاك على اغْتِماضٍ أَي عَفْواً بلا تَكَلُّفٍ ولا مَشَقَّةٍ؛ وقال أَبو النجم:
والشِّعْرُ يأْتِيني على اغْتِماضِ،
كَرْهاً وطَوْعاً وعلى اعْتِراضِ
أَي أَعْتَرِضُه اعتِراضاً فآخذ منه حاجتي من غير أَن أَكون قدّمت الروِيّة فيه.
والغَوامِض: صغار الإِبل، واحدها غامِضٌ. والغَمْضُ والغامِضُ: المطمئنّ المنخفض من الأَرض. وقال أَبو حنيفة: الغَمْضُ أَشدّ الأَرض تَطامُناً يَطمئِنُّ حتى لا يُرَى ما فيه، ومكان غَمْض، قال: وجمعه غُمُوضٌ وأَغماضٌ؛ قال الشاعر:
إِذا اعْتَسَفْنا رَهْوةً أَو غَمْضا
وأَنشد ابن بري لرؤبة:
بلالِ، يا ابنَ الحَسَبِ الأَمْحاضِ،
لَيْسَ بأَدْناسٍ ولا أَغْماضِ
جمع غَمْض وهو خلاف الواضح، وهي المَغامِضُ، واحدها مَغْمَضٌ وهو أَشدُّ غُؤُوراً.
وقد غَمَضَ المكانُ وغَمُضَ وغَمَضَ الشيءُ وغَمُضَ يَغْمُضُ غُموضاً فيهما: خفي. اللحياني: غَمَض فلان في الأَرض يَغْمُضُ ويَغْمِضُ غُموضاً إِذا ذهب فيها. وقال غيره: أَغْمَضَتِ الفَلاةُ على الشخُوص إِذا لم تظهر فيها لتغْييبِ الآلِ إِيّاها وتَغَيُّبِها في غُيوبِها؛ وقال ذو الرمة: إِذا الشخْصُ فيها هَزَّه الآلُ، أَغْمَضَتْ
عليه كإِغْماضِ المُغَضِّي هُجُولُها
أَي أَغْمَضَت هُجُولُها عليه. والهُجُولُ: جمع الهَجْل من الأَرض. وفي الحديث: كان غامِضاً في الناس أَي مَغْموراً غير مشهور.
وفي حديث معاذ: إِيّاكم ومُغَمِّضاتِ الأُمور
(* قوله «ومغمضات الأمور
إلخ» هذا ضبط النهاية بشكل القلم وعليه فمغمضات من غمض بشد الميم، وفي القاموس مغمضات كمؤمنات من اغمض، واستشهد شارحه بهذا الحديث فلعله جاء بالوجهين.)، وفي رواية: المُغَمِّضاتِ من الذنوب، قال: هي الأُمور العظيمة التي يَرْكَبُها الرجل وهو يعرفها فكأَنه يُغَمِّضُ عينيه عنها تَعامِياً وهو يُبْصِرُها، قال ابن الأَثير: وربما روي بفتح الميم وهي الذنوب الصغار، سميت مُغَمِّضاتٍ لأَنها تَدِقُّ وتخفى فيركبها الإِنسان بِضَرْب من الشُّبْهة ولا يعلم أَنه مُؤاخذ بارتكابها. وكلُّ ما لم يَتَّجِهْ لك من الأُمور، فقد غَمَضَ عليك. ومُغْمِضاتُ الليلِ: دَياجِير ظُلَمِه، وغَمُضَ يَغْمُضُ غُمُوضاً وفيه غُمُوضٌ. قال اللحياني: ولا يكادون يقولون فيه غُموضةٌ. والغامِضُ من الكلام: خلافُ الواضحِ، وقد غَمُضَ غُموضةً وغَمَّضْتُه أَنا تَغْمِيضاً؛ قال ابن بري: ويقال فيه أَيضاً غَمَضَ، بالفتح، غَمُوضاً، قال: وفي كلام ابن السراج قال: فتأَمله فإِنّ فيه غُمُوضاً يَسِيراً. والغامِضُ من الرجال: الفاتِرُ عن الحَمْلةِ؛ وأَنشد: والغَرْبُ غَرْبٌ بَقَرِيٌّ فارِضُ،
لا يَسْتَطيعُ جَرَّه الغَوامِضُ
ويقال للرجل الجيِّدِ الرأْي: قد أَغْمَضَ النظر. ابن سيده: وأَغْمَضَ النظر إِذا أَحْسَنَ النظر أَو جاء برأْي جيِّد. وأَغْمَضَ في الرأْي: أَصابَ. ومسأَلة غامِضةٌ: فيها نَظر ودِقّةٌ. ودارٌ غامِضةٌ إِذا لم تكن على شارع، وقد غَمَضَتْ تَغْمُضُ غُمُوضاً. وحَسَبٌ غامِض: غير مشهور. ومعنىً غامِضٌ: لطِيف. ورجل ذُو غَمْضٍ أَي خامل ذلِيل؛ قال كعب بن لؤيّ لأَخيه عامر بن لؤيّ:
لئن كنتَ مَثْلُوجَ الفُؤادِ، لقد بَدَا
لِجَمْعِ لُؤيٍّ منكَ ذِلَّةُ ذي غَمْضِ
وأَمرٌ غامِض وقد غَمَضَ، وخَلْخالٌ غامِض: قد غاصَ في السَّاق، وقد غَمَضَ في السَّاق غُموضاً. وكعْبٌ غامِض: واراه اللحم. وغَمَضَ في الأَض يَغْمِضُ ويَغْمُضُ غُموضاً: ذهَب وغاب؛ عن اللحياني. وما في هذا الأَمر غَمِيضةٌ وغُمُوضةٌ أَي عَيْب. وغَمَّضَتِ الناقةُ إِذا رُدَّت عن الحَوْض فحمَلَت على الذّائد مُغمِّضة عَيْنَيْها فَوَرَدَت؛ قال أَبو النجم: يُرْسِلُها التغْمِيضُ، إِنْ لم تُرْسَلِ،
خَوْصاء، ترمي باليَتِيمِ المُحْثَلِ

### Türkçe

**الغُمْضُ** ve **الغَماضُ** ve **الغِماضُ** ve **التَّغْماضُ** ve **التَّغْمِيضُ**
ve **والإِغْماضُ**: uyku. Denilir: “Ne **غَماضاً** ne **غِماضاً** ne **غُمْضاً**,
(ötre ile), ne de **تَغْمِيضاً** ne de **تَغْماضاً** sürme çektim”; yani: uyumadım. İbn Berrî dedi: **الغُمْضُ**
ve **الغُمُوضُ** ve **الغِماضُ**, **القَفْر** gibi, kendisiyle (yani fiiliyle) telaffuz edilmemiş bir fiilin mastarıdır; Ru’be dedi:
Ağlattı iki gözünü, **الغِماضِ**’dan,
Bir şimşek, yükselen bir bulutta yürüdü
Ve “İki gözüm **اغْتَمَضَتْ** olmadı ve ne **غُمْضا** ne **غِماضاً** tattım”; yani: uyku tatmadım; ve “ne **غَمَضْتُ** ne **أَغْمَضْتُ** ne **اغْتَمَضْتُ**”: hepsi lügatlerdir; ve onun sözü:
Ey arkadaş, görürsün şimşeği, **لَمْ يَغْتَمِضْ**,
Bir **فُواق** ölür ve bir **فُواق** satın alır
Ancak o, parıltısının sükûn bulmadığını kastetti; onu **يغتمِض** ile ifade etti; çünkü uyuyan kimsenin hareketleri sükûn bulur. Ve “**أَغْمَضَ** göz kapağını benden” ve “**غَمَّضه**”: onu kapattı; ve “**أَغْمَضَ** ölünün (gözünü) **إِغْماضاً** ve **تَغْمِيضاً**.” Ve gözün **تغميضُ**’u: onun **إِغْماضُ**’udur. Ve “**غَمَّضَ** ona karşı”
ve “**أَغْمَضَ**”: iki gözünü kapattı; Sa’leb, Hüseyin b. Mutayr el-Esedî için inşad etti:
Allah hükmetti, ey Esmâ, benim ayrılır olmadığımı,
Seni severim, ta ki bir kapatan **يُغْمِضَ** gözü
Ve “**غَمَّضَ** ondan”: tecavüz etti (görmezden geldi). Ve emri işitti de “**فأَغْمَضَ** ondan ve ona karşı”; bununla sabırdan kinaye edilir. Ve denilir: “Ondan şöyle şöyle işittim de **فأَغْمَضْتُ** ondan ve **أَغْضَيْتُ**”; onu görmezden geldiğin zaman. Ve “**أَغْمَضَ** malda”: kötülüğünden dolayı onun fiyatından indirdi; ve **التَّغْمِيض** uykudan başka bir şeyden de olabilir. Ve adam satıcısına der: “Satışta benim için **أَغْمِضْ**”; yani kötülüğü sebebiyle bana artır yahut fiyatından benim için indir. İbnü’l-Esîr dedi: Denilir: “Satışta **أَغْمَضَ** eder, **يُغْمِضُ**”; satılandan artırma istediği ve fiyattan indirdiği zaman; o da ona muvafakat etti; ve İbn Berrî, Ebû Tâlib için inşad etti:
Onlar kavme, iki kardeşleri hakkında **أَغْمَضا** ettiler,
Ve iki elleri, iki bağlarının güzelliğinden, sıfırdır
Dedi: ve el-Mütenahhil el-Hüzelî dedi:
Ona, yanında nakdi **يُغْمِضَ** etmesini pazarlıyorlar,
Üzerine, sert birini denediler; o uğraşır
Ve aziz tenzilde: “Ve siz onu alıcılar değilsiniz, ancak onda **تُغْمِضُوا** etmeniz müstesna”; der ki:
Siz onu ancak bir **وَكْس** ile alırsınız; öyleyse onu sadakada nasıl verirsiniz? Bunu Zecâc söyledi. Ferrâ dedi: “Siz onu alıcılar değilsiniz ancak bir **إِغْماضٍ** üzere yahut bir **إِغْماضٍ** ile”; ve sana delil olur ki o bir karşılıktır: çünkü manayı bulursun; **الإِغماض**’dan sonra **أَغْمَضْتم** ederseniz onu alırsınız. Ve hadiste: “Onu ancak bir **إِغْماضٍ** üzere aldı”; **الإِغْماضُ**: müsamaha
ve müsaheledir. Ve “Falandan **غَمَضْتَ**” (yani) bir satış yahut alışta ona karşı müsahele ettiğin zaman; ve “**أَغْمَضْت**” (da denir). Asma’î: “O bana bir **اغْتِماضٍ** üzere geldi”; yani zorlama ve meşakkat olmaksızın, kendiliğinden; Ebû’n-Necm dedi:
Şiir bana bir **اغْتِماضِ** üzere gelir,
İsteksiz ve istekli ve bir **اعْتِراضِ** üzere
Yani onu bir **اعتِراضاً** ile karşılarım da ondan ihtiyacımı alırım; içinde düşünceyi önceden sunmuş olmaksızın.

**والغَوامِض**: küçük develer; tekili **غامِضٌ**’dur. Ve **الغَمْضُ** ve **الغامِضُ**: yerin çukur, alçak olanı. Ebû Hanîfe dedi: **الغَمْضُ**, yerin en şiddetli alçalmasıdır; alçalır da içindekiler görülmez; ve **مكان غَمْض**. Dedi: bunun çoğulu **غُمُوضٌ**
ve **أَغماضٌ**’dır; şair dedi:
Bir **رَهْوةً** yahut bir **غَمْضا** zorla aştığımızda
Ve İbn Berrî, Ru’be için inşad etti:
Bilâl, ey saf soyluluk sahibi oğul,
Ne pisliklerle ne de **أَغْماضِ** ile (beraber) değildir
**أَغْماضِ**, **غَمْض**’un çoğuludur; o, **الواضح**’ın zıddıdır; bunlar **المَغامِضُ**’dir; tekili **مَغْمَضٌ**’dur ve o daha şiddetli derinliktedir.

Ve mekân **غَمَضَ** etti ve **غَمُضَ** etti; ve şey **غَمَضَ** etti ve **غَمُضَ** etti, **يَغْمُضُ غُموضاً**: ikisinde de gizlendi. Lihyânî: “Falan, yerde **غَمَضَ** eder, **يَغْمُضُ** ve **يَغْمِضُ غُموضاً**”; içine gittiği zaman. Başkası dedi: “Çöl, şahıslara karşı **أَغْمَضَتِ**”; **الآلِ**’in onları gizlemesi ve onun kendi çukurlarında kaybolması sebebiyle, içinde görünmedikleri zaman; Zü’r-Rumme dedi:
İçinde şahıs, serabı onu salladığında, **أَغْمَضَتْ**
Üzerine, gözünü kısanın **إِغْماضِ**’ı gibi, onun **هُجُولُها**
Yani onun **هُجُولُها**’sı ona karşı **أَغْمَضَت** etti. **الهُجُولُ**: yerden **الهَجْل**’in çoğuludur. Ve hadiste: “İnsanlar içinde **غامِضاً** idi”; yani örtülü, meşhur olmayan.

Muâz hadîsinde: “Sakının, işlerin **مُغَمِّضاتِ**’ından”
(* “Ve işlerin mughammidâtı…” sözü: bu, Nihâye’nin kalem şekliyle ضبط’ıdır; buna göre **مغمضات** şeddeli **الميم** ile **غمض**’dan; Kâmûs’ta ise **مغمضات** **كمؤمنات** olarak **اغمض**’dan; şârihi bu hadisle istişhad etti; belki iki vecihle gelmiştir.), ve bir rivayette: “Günahların **المُغَمِّضاتِ**’ı”; dedi: bunlar, adamın bildiği hâlde bindiği büyük işlerdir; sanki onlara karşı gözlerini **يُغَمِّضُ** eder, görmezlikten gelerek; hâlbuki onları görür. İbnü’l-Esîr dedi: Bazen **الميم**’in fethiyle rivayet edilir; o da küçük günahlardır; **مُغَمِّضاتٍ** diye adlandırıldı; çünkü incelir ve gizlenir; insan onları bir tür şüphe ile işler ve onları işlemekle muaheze edildiğini bilmez. Ve işlerden sana yönelmeyen her şey, sana karşı **غَمَضَ** etmiştir. Ve gecenin **مُغْمِضاتُ**’ı: karanlığının zifiri karanlıklarıdır; ve **غَمُضَ يَغْمُضُ غُمُوضاً** ve onda **غُمُوضٌ** vardır. Lihyânî dedi: Neredeyse onda **غُموضةٌ** demezler. Ve sözün **الغامِضُ**’ı: **الواضحِ**’ın zıddıdır; ve **غَمُضَ غُموضةً** etti; ve ben onu **غَمَّضْتُه** **تَغْمِيضاً**. İbn Berrî dedi: Onda ayrıca “**غَمَضَ**” (fetha ile) “**غَمُوضاً**” da denir. Dedi: İbnü’s-Serrâc’ın sözünde dedi: “Onu teemmül et; çünkü onda az bir **غُمُوضاً** vardır.” Ve erkeklerden **الغامِضُ**: حملeden gevşek olandır; ve inşad etti:
Ve kova, sığırî bir kovadır, yaşlı,
Onu **الغَوامِضُ** çekmeye güç yetiremez
Ve iyi görüşlü adama denilir: “Bakışı **قد أَغْمَضَ** etti.” İbn Sîde: “**أَغْمَضَ** bakışı”; bakışı güzel yaptığı yahut iyi bir görüş getirdiği zaman. Ve “Görüşte **أَغْمَضَ**”: isabet etti. **مسأَلة غامِضةٌ**: onda bakış ve incelik vardır. Ve **دارٌ غامِضةٌ**: bir cadde üzerinde olmadığı zaman; ve **غَمَضَتْ تَغْمُضُ غُمُوضاً**. Ve **حَسَبٌ غامِض**: meşhur olmayan. Ve **معنىً غامِضٌ**: latif. Ve **رجل ذُو غَمْضٍ**: yani sönük, zelil; Ka’b b. Lüeyy, kardeşi Âmir b. Lüeyy’e dedi:
Eğer sen kalbi buz tutmuş isen, gerçekten ortaya çıktı
Lüeyy’in topluluğuna senden, **ذِي غَمْضِ**’ın zilleti
Ve **أَمرٌ غامِض** ve gerçekten **غَمَضَ** etti; ve **خَلْخالٌ غامِض**: baldırın içine gömülmüştür; ve baldırda **غَمَضَ** etti, **غُموضاً**. Ve **كعْبٌ غامِض**: eti onu örtmüştür. Ve “Yerde **غَمَضَ** eder, **يَغْمِضُ** ve **يَغْمُضُ غُموضاً**”: gitti ve kayboldu; Lihyânî’den. Ve bu işte **غَمِيضةٌ** ve **غُمُوضةٌ** yoktur; yani ayıp. Ve “Dişi deve **غَمَّضَتِ**”; havuzdan geri çevrildiği zaman; sonra iki gözünü **مُغمِّضة** ederek kovucuya yüklendi de suya vardı; Ebû’n-Necm dedi:
Onu **التغْمِيضُ** salar, eğer salınmazsa,
İnce burunlu; **اليَتِيمِ المُحْثَلِ** ile atar
