# غنظ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D8%B8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%86%D8%B8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [غنظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D8%B8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: غنظ

غنظه الأمر يغنظه غنظا، من حد ضرب: جهده وشق عليه، فهو مغنوظ، كما في الصحاح، قال الشاعر:
  إذا غنظونا ظالمين أعـانـنـا                      على غنظهم من من الله واسع والغنظ، بالفتح: الكرب الشديد والمشقة. وفي الصحاح: أشد الكرب. قلت: وهو قول أبي عبيد. وقال ابن فارس: هو الهم اللازم، يقال: غنظه الهم أي لزمه. ويحرك، عن ابن دريد، وفي حديث عمر بن عبد العزيز، وقد ذكر الموت فقال: غنظ لا كالغنظ، وكظ ليس كالكظ.

  والغنظ: هو أن يشرف على الهلكة. وفي الصحاح: وكان أبو عبيدة يقول: الغنظ: هو أن يشرف على الموت من الكرب، ثم يفلت منه، قال الشاعر - وهو مسروح بن أدهم النعامي ويقال الكلبي، وقيل هو لجرير -:
  ولقد لقيت فوارسا من رهطنا                      غنظوك غنظ جرادة العيار
  ولقد رأيت مكانهم فكرهتهـم                      ككراهة الخنزير للإيغـار العيار: اسم رجل. وجرادة: فرسه. وقيل: العيار: أعرابي صاد جرادا، وكان جائعا، فأتى بهن إلى رماد، فدسهن فيه، وأقبل يخرجهن منه واحدة واحدة، فيأكلهن أحياء ولا يشعر بذلك من شدة الجوع، فآخر جرادة منهن طارت، فقال: والله إن كنت لأنضجهن. فضرب ذلك مثلا لكل من أفلت من كرب. وقيل جرادة العيار: جرادة وضعت بين ضرسيه فأفلتت، أراد أنهم لازموك وغموك بشدة الخصومة. وقيل: العيار كان رجلا أعلم، أخذ جرادة ليأكلها فأفلتت من علم شفته، أي كنت تفلت كما أفلتت هذه الجرادة. والغنيظ، كأمير: البسر يقطع من النخل بعد ما يصفر أو يحمر فيترك حتى ينضج في عذوقه إذا قطعت النخلة، نقله الصاغاني عن أبي عمرو.
 ورجل غنظيان، بالكسر: فاحش بذي، عن الأصمعي، لغة في العين المهملة: كذلك غنظى به، مثل عنظى، بالعين، إذا ندد به، وأسمعه ما يكره.
 وفعل ذلك غناظيك بالفتح، ويكسر، هكذا مقتضى سياقه وهو وخطا، فإن المروي عن اللحياني غناظيك وعناظيك، أي بالغين والعين، أي ليشق عليك مرة بعد مرة، هكذا في اللسان، وقد أهمله في عنظ واستدركناه عليه.
 ومما يستدرك عليه: الغناظ، ككتاب: الجهد والكرب. قال الفقعسي:
  تنتح ذفراه من الغناظ ويغنظ، كينصر: لغة في يغنظ، كيضرب. وأغنظه الهم: لزمه، لغة في غنظه، نقله الليث. وغنظه غنظا: ملأه غيظا.
 ويقال أيضا: غانظه غناظا: شاقه، ورجل مغانظ، نقله الجوهري وأنشد للراجز:
  جاف دلنظى عرك مغانظ                      أهوج إلا أنه مماظـظ وقال رؤبة، ويروى للعجاج:
  تواكلوا بالمربد الغناظا ويروى: الخناظا، وقد تقدم.
 وهو أغنظهم: أشدهم كربا، وقال رؤبة، ويروى للعجاج:
  وسيف غياظ لهم غنـاظـا                      نعلو به ذا العضل الجواظا الأول بالياء، والثاني بالنون، ويروى يعلو به وقد تقدم، وسيأتي أيضا.
 والغنظ، محركة: تغير النبات من الحر، نقله ابن عباد.
 وقال أيضا: رجل غنظيان: يسخر بالناس، وهي بهاء، وقال غيره، أي جاف.
  غ ي ظ
 الغيظ الغضب مطلقا، وقيل: غضب كامن للعاجز كما في الصذحاح، أو أشده، أو سورته وأوله.
 قال ابن دريد وقد فصل قوم من أهل اللغة بين الغيظ والغضب فقالوا: الغيظ أشد من الغضب. وقال قوم الغيظ سورة الغضب وأوله, قلت وقال آخرون الغيظ هو الكمين والغضب هو الظاهر. أو الغضب للقادر والغيظ للعاجز.
 غاظه يغيظه غيظا وهو غائظ وذلك مغيظ في الصحاح: قالت قتيلة بنت النضر بن الحارث، وقتل النبي صلى الله عليه وسلم أباها صبرا.

  ما كان ضرك لو مننت وربما                      من الفتى وهو المغيظ المحنق فاغتاظ اغتياظا.
 وغيظه فتغيظ وأغاظه لغة في غاظه، وأنكره ابن السكيت، وله تبع الجوهري فلم يجز ذلك، وقال الزجاج: ليست بالفاشية.
 وحكى ثعلب عن ابن الأعرابي: غاظه، وأغاظه، وغيظه بمعنى واحد.
 وغايظه فاغتاظ، وتغيظ، بمعنى واحد.
 وتغيظت الهاجرة: اشتد حميها، وهو مجاز، قال الأخطل:
  طفت في الضحى أحداج أروى كأنهاقرى من جواثى محزئل نخيلها
  لدن غدوة حتى إذا ما تغيظت                      هواجـر مـن شـعـبـــان حـــام أصـــيلـــهـــا وغيظ: اسم رجل، وهو ابن مرة بن عوف بن سعد بن ذبيان بن بغيض بن ريث بن غطفان. قال زهير بن أبي سلمى:
  سعى ساعيا غيظ بن مرة بعدما                      تبزل ما بين العشيرة بـالـدم ساعياه: هما الحارث بن عوف، وهرم بن سنان بن أبي حارثة.
 وغياظ، كشداد: ابن مصعب، رجل من بني ضبة بن أدد. قال رؤبة - ويروى للعجاج -:
  وسيف غياظ لهم غنـاظـا                      نعلو به ذا العضل الجواظا ويقال: فعل ذلك غياظك وغياظيك، بكسرهما، كغناظيك، وقد تقدم.
 ومما يستدرك عليه: غايظه مغايظة: باراه وغالبه فصنع مثل ما يصنع، وهو مجاز. والمغايظة: فعل في مهلة، أو: فعل منهما جميعا. وقوله تعالى:  تكاد تميز من الغيظ  ، أي من شدة الحر.
 وأغيظ الأسماء عند الله ملك الأملاك، أي: أشد أصحاب هذه الأسماء عقوبة. وقوله تعالى:  سمعوا لها تغيظا  أي صوت غليان، قاله الزجاج.
 وغياظ بن الحضين بن المنذر: أحد بني عمرو بن شيبان الذهلي السدوسي، وسيأتي ذكر أبيه في ح ض ن. كان الحضين هذا فارسا، صاحب الراية بصفين مع علي رضي الله عنه، وهو القائل - في ابنه المذكور -:
  نسي لما أوليت من صالح مضى                      وأنت لتأديب علـي حـفـيظ
  تلين لأهل الغل والغمز منـهـم                      وأنت على أهل الصفاء غلـيظ
  وسميت غياظا ولست بـغـائظ                      عدوا، ولكن للصديق تـغـيظ فلا حفظ الرحمن روحك حية ولا وهي في الأرواح حين تفيظ
  عدوك مسرور، وذو الود بالـذي                      يرى منك من غيظ عليك كظيظ ويقال: البرمة حليمة مغتاظة، وهو مجاز، كما في الأساس.

### Türkçe

**غنظه** iş onu **يغنظه** **غنظا** (şeklinde): **ضرب** babından **حد** (vezninde): onu yordu ve ona ağır geldi; o hâlde o **مغنوظ**tur; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Şair dedi ki:
  Eğer bize **غنظ** ederlerse (bizi) zalimler olarak, bize yardım eder                      onların **غنظ**larına karşı, Allah’tan geniş (bir yardım)
Ve **الغنظ**, fetha ile: şiddetli keder ve meşakkat. **الصحاح**’ta: kederin en şiddetlisi. Dedim: ve o, Ebû Ubeyd’in sözüdür. İbn Fâris dedi: o, lâzım olan gamdır; denir ki: **غنظه الهم** yani ona lâzım oldu. Ve harekelenir (yani iki türlü okunur), İbn Düreyd’den. Ve Ömer b. Abdülazîz’in hadisinde, ölümü zikretmişken dedi ki: **غنظ** var, **الغنظ** gibi değil; ve **كظ** var, **الكظ** gibi değil.

  Ve **الغنظ**: o, helâke yaklaşmasıdır. **الصحاح**’ta: Ebû Ubeyde derdi ki: **الغنظ**: kederden ölüme yaklaşmasıdır, sonra ondan kurtulur. Şair dedi — o, Mesrûh b. Edhem en-Na‘âmî’dir ve denilir: el-Kelbî; ve denildi: o, Cerîr’indir —:
  Andolsun, kavmimizden süvarilerle karşılaştım                      seni **غنظ** ettiler, **غنظ** (ettikleri) **جرادة العيار** gibi
  Ve andolsun, onların yerini gördüm de onları çirkin buldum                      **الخنزير**in **الإيغار**a tiksinmesi gibi
**العيار**: bir adamın adıdır. Ve **جرادة**: onun atıdır. Ve denildi: **العيار**: çekirge avlamış bir bedevî idi; aç idi; onları bir külün yanına getirdi, onları onun içine soktu; sonra onları oradan birer birer çıkarıp canlı canlı yiyordu ve şiddetli açlıktan bunun farkına varmıyordu; onların son çekirgesi uçtu; dedi ki: Vallahi, ben onları mutlaka pişirirdim. Böylece bu, her kim bir kederden kurtulursa ona misal yapıldı. Ve denildi: **جرادة العيار**: iki azı dişi arasına konmuş bir çekirge idi de kurtuldu; muradı: şiddetli husumetle sana lâzım oldular ve seni gamlandırdılar. Ve denildi: **العيار** bilgin bir adam idi; yemek için bir çekirge aldı da dudağının ilminden (yani kenarından) kurtuldu; yani sen, bu çekirgenin kurtulduğu gibi kurtuluyorsun. Ve **الغنيظ**, **أمير** gibi: hurma ağacından, sarardıktan yahut kızardıktan sonra kesilen **البسر**dir; hurma ağacı kesildiğinde salkımlarında olgunlaşıncaya kadar bırakılır; bunu Sâgânî, Ebû Amr’dan nakletti.
 Ve **رجل غنظيان**, kesra ile: çirkin, kötü sözlü; Asmaî’den. **العين**’i ihmâl edilmiş (yani noktasız) olanla bir dil (varyantı)dır: yine **غنظى به**, **عنظى** gibi, **بالعين** ile; onu ayıpladığında ve ona hoşlanmadığı şeyi işittirdiğinde.
 Ve (denir): bunu **غناظيك** yaptı; fetha ile, ve kesra da yapılır; siyakının gereği böyledir, hâlbuki o hatadır; çünkü Lihyânî’den rivayet edilen **غناظيك** ve **عناظيك**tir; yani **بالغين** ve **العين** ile; yani sana, defa defa ağır gelsin diye; **اللسان**’da böyledir; onu **عنظ**’ta ihmâl etmişti, biz de ona karşı bunu istidrâk ettik.
 Ve ona karşı istidrâk edilenlerdendir: **الغناظ**, **كتاب** gibi: yorgunluk ve keder. Fak‘asî dedi ki:
  Onun iki burun deliği **الغناظ**dan sızar
Ve **يغنظ**, **ينصر** gibi: **يغنظ**’da bir dildir, **يضرب** gibi. Ve **أغنظه الهم**: ona lâzım oldu; **غنظه**’da bir dildir; bunu Leys nakletti. Ve **غنظه غنظا**: onu öfkeyle doldurdu.
 Ve ayrıca denir: **غانظه غناظا**: ona meşakkat verdi; ve **رجل مغانظ**; bunu Cevherî nakletti ve râciz için inşâd etti:
  **دلنظى**dan uzak, sürtüşmesi **مغانظ**                      sersem; ancak o, **مماظـظ**
Ve Ru’be dedi, ve A‘câc’a rivayet edilir:
  **المربد**de **الغناظا** ile birbirlerine dayandılar
Ve rivayet edilir: **الخناظا**; ve geçmişti.
 Ve o, onların **أغنظهم**udur: onların kederce en şiddetlisidir. Ve Ru’be dedi, ve A‘câc’a rivayet edilir:
  Onlar için bir **سيف غياظ** (vardır), onlara **غنـاظـا** (olur)                      onunla, sert kaslı **الجواظا**yı yükseltiriz
Birincisi **بالياء**, ikincisi **بالنون** iledir; ve rivayet edilir: **يعلو به**; ve geçmişti; ve yine gelecektir.
 Ve **الغنظ**, harekeli: sıcaktan bitkinin değişmesi; bunu İbn Abbâd nakletti.
 Ve o da dedi: **رجل غنظيان**: insanlarla alay eder; ve o, **بهاء** iledir. Ve başkası dedi: yani kaba.
  **غ ي ظ**
 **الغيظ**: mutlak olarak öfkedir; ve denildi: âcizin içte saklı öfkesi; **الصذحاح**’ta olduğu gibi; yahut onun en şiddetlisi; yahut onun kabarması ve başlangıcı.
 İbn Düreyd dedi: dil ehlinden bir kavim **الغيظ** ile **الغضب** arasında ayırım yaptı; dediler ki: **الغيظ** **الغضب**dan daha şiddetlidir. Ve bir kavim dedi: **الغيظ** **الغضب**ın kabarması ve başlangıcıdır. Dedim: ve başkaları dedi: **الغيظ** gizli olandır, **الغضب** ise açık olandır. Yahut **الغضب** güç yetirene, **الغيظ** âcize aittir.
 **غاظه** onu **يغيظه** **غيظا** (şeklinde): o **غائظ**tir; ve bu, **الصحاح**’ta **مغيظ**tir. Nadr b. Hâris’in kızı Katîle dedi; Peygamber صلى الله عليه وسلم onun babasını sabren (bağlayıp) öldürmüştü:

  Sana ne zarar vardı, eğer ihsanda bulunsaydın; ve nice olur ki                      yiğitten; o, **المغيظ المحنق** iken
Sonra **اغتاظ** **اغتياظا** (şeklinde).
 Ve **غيظه** de; böylece **تغيظ** etti. Ve **أغاظه**, **غاظه**’da bir dildir; İbn Sikkît onu inkâr etti; Cevherî de ona tâbi oldu da bunu câiz görmedi; Zeccâc dedi: o, yaygın değildir.
 Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den hikâye etti: **غاظه** ve **أغاظه** ve **غيظه** bir mânâdadır.
 Ve **غايظه**; böylece **اغتاظ** ve **تغيظ**; bir mânâdadır.
 Ve **تغيظت الهاجرة**: onun sıcağı şiddetlendi; ve o mecazdır. Ahtal dedi ki:
  Kuşluk vaktinde, Ervâ’nın hevdeçleri dolaştı; sanki onlar, **جواثى**dan bir köy; **محزئل** hurmalıkları
  Bir sabah vaktinden, ta ki **تغيظت** olunca                      **شعبان**dan (bir ayda) öğle sıcağı; onun ikindisi kızgınlaştı
Ve **غيظ**: bir adamın adıdır; o, Mürre b. Avf b. Sa‘d b. Zübyân b. Bugayd b. Reys b. Gatafân’ın oğludur. Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi ki:
  Bir koşucu koştu: **غيظ بن مرة**; bundan sonra                      aşiret arasında kan ile olan (şey) belirginleşti
Onun iki koşucusu: Avf’ın oğlu Hâris ve Ebû Hârise’nin oğlu Sinân’ın oğlu Herem’dir.
 Ve **غياظ**, **شداد** gibi: Mus‘ab’ın oğlu; Benî Dabba b. Edd’den bir adam. Ru’be dedi — ve A‘câc’a rivayet edilir —:
  Onlar için bir **سيف غياظ** (vardır), onlara **غنـاظـا** (olur)                      onunla, sert kaslı **الجواظا**yı yükseltiriz
Ve denir: bunu **غياظك** ve **غياظيك** yaptı; ikisini de kesra ile; **غناظيك** gibi; ve geçmişti.
 Ve ona karşı istidrâk edilenlerdendir: **غايظه مغايظة**: ona denk oldu ve onunla galiplik yarışına girdi; böylece onun yaptığı gibi yaptı; ve o mecazdır. Ve **المغايظة**: bir mühlet içinde bir fiildir; yahut: ikisinden birlikte bir fiildir. Ve onun sözü تعالى: **تكاد تميز من الغيظ**; yani şiddetli hararetten.
 Ve Allah katında isimlerin en **أغيظ**i: **ملك الأملاك**tır; yani bu isimlerin sahiplerinin ceza bakımından en şiddetlisi. Ve onun sözü تعالى: **سمعوا لها تغيظا** yani kaynamanın sesi; bunu Zeccâc söyledi.
 Ve **غياظ بن الحضين بن المنذر**: Zühlî Sûdûsî’den Benî Amr b. Şeybân’dan biridir; babasının zikri **ح ض ن**’da gelecektir. Bu **الحضين** bir süvari idi; Sıffîn’de Ali رضي الله عنه ile sancak sahibiydi; ve o, — zikredilen oğlunda — söyleyendir:
  Geçmiş olan salih (şey)den sana verdiğimi unuttu                      ve sen, Ali’nin terbiyesine elbette çok düşkünsün
  Onlardan kin ve iğneleme ehline yumuşarsın                      ve sen, safiyet ehline karşı katısın
  Ve sana **غياظا** adını verdim; hâlbuki sen **بغائظ** değilsin                      düşmana; lâkin dosta karşı **تغيظ** edersin
  Artık Rahmân, ruhunu diri iken korumasın; ne de o, ruhlar içinde iken, feyezan ettiğinde
  Düşmanın sevinçlidir; ve sevgi sahibi de,                      senden, sana karşı bir **كظيظ** gibi (olan) **غيظ** gördüğü şeyle (sevinçlidir)
Ve denir: **البرمة** (tencere) **حليمة مغتاظة**dır; ve o mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi.
