# غيض (غ-ي-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%8A%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Emer

- Harfler: غ - ي - ض
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَغِيضُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%BA%D9%90%D9%8A%D8%B6%D9%8F.md) | تَفْعِلُ | Emer | 1 | 1 | [13:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/ayet/13:8.md) |
| [وَغِيضَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/siga/%D9%88%D9%8E%D8%BA%D9%90%D9%8A%D8%B6%D9%8E.md) | وَفُعِلَ | Ve emildi | 1 | 1 | [11:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/ayet/11:44.md) |

## Mücavir kökler — 22 mücavir (25 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Akan suyun kaybolduğu kumluk yer, delik, boğaz
2. [قلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Suyu tut
3. [جود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Cûdi
4. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
5. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haml: İple yüklenen yük demektir
6. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
7. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zade : Azık demektir
8. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Su
9. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
10. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kıdr kazandır
11. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
12. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
13. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Murar acı bir ağacın adıdır
14. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
15. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
16. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
17. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
18. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
19. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
20. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
21. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
22. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غيض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi ya) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8.md), [غور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B1.md), [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) |
| Zıt Kök | فاض |
| Çekirdek Özet 1 | Sıvının zemin veya gövde tarafından emilerek içe çekilmesi, suyun yüzeyden kaybolup noksanlaşması |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzündeki tufan suyunun ya da rahimdeki biyolojik sıvının ve sürenin emilip eksiltilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Birikmiş ve taşmış olan potansiyelin içe doğru emilim mekanizmasıyla sönümlenerek dengeye kavuşması |
| Kritik Hata Riski | Kökü mutlak yok oluş zannederek suyun ya da rahimdeki potansiyelin iç dinamiklerce massedilişini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غي | Görünür alandan uzaklaşma, perdelenme, içe kapanma veya yön değiştirme; [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) gözden kaybolmayı, [غيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%AB.md) buluttan inen bereketi, [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) başkalaşmayı ve [غيظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B8.md) içte kabaran öfkeyi gösterir | ض | İçe çekilme ve gizlenme hareketinin, akışkan bir maddenin zemin baskısıyla emilmesi, yutulması ve hacminin noksanlaşması şeklinde somutlaşması |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | Göz imgesinden türetme; perdelenme, görme yetisinin bulanıklaşması ve örtülme | Harekete yön veren algının açık alandan çekilerek gizli ve örtük bir tabakaya yönelmesi |
| ي | El ve kol; uzanma, yönelme, tutma ve yapma eylemi | İçe çekilmenin aktif bir yöneliş ve emilim hattı boyunca gerçekleşmesi |
| ض | Sıkıştırma ve baskı aletinden türetme; ezilme, zemin baskısı ve daralma | Sıvının veya varlığın zemindeki gözeneklerin basıncıyla emilip daralarak noksanlaşması |
| غيض | Açık alandaki akışkanın içe doğru yönelen bir baskı ve emilimle zemin tarafından yutulup görünmez kılınması | Suyun ya da hacimli birikimin yüzeyden dip tabakaya emilerek gözden kaybolması ve seviyenin alçalması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun toprağa sızıp çekilmesi, göl veya kuyudaki suyun dipteki çatlaklar tarafından emilerek seviyesinin düşmesi ve devenin memesindeki sütün noksanlaşması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde suyun akması ile yere batması karşıtlığında kullanılır: فلا ناكر يجري ولا هو غائِضُ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Âişe'nin babası Hz. Ebû Bekir'in fitneyi yatıştırmasını anlatırken söylediği rivayette kök mecazen kullanılır: وغاض نبع الردة |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, es-Sıhâh, Lisânü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Arapça غيض kökü, Sami dillerinin hidrolojik ve morfolojik söz varlığı içinde suyun zemin tarafından yutulması, batması ve hacimce noksanlaşması alanında özelleşmiştir. İbranice ve Aramicede doğrudan aynı fonetik denkliğe sahip yaygın bir kök bulunmamakla birlikte, kökün taşıdığı semantik matris, yer altı yarıklarının suyu emmesi ve akışkanın içe göçmesi anlamını veren Sami köklerle kavramsal olarak örtüşür. İç Arapçada kök, suyun buharlaşarak değil, taban tabakası tarafından çekilip massedilmesi (inğiyâd / mağîd) ve böylece yüzeydeki birikimin eksilmesi ekseninde billurlaşmıştır. Kökün türevleri arasında sazlık ve bataklık anlamına gelen el-gayda sözcüğünün bulunması, suyun toprak ve bitki örtüsü tarafından emilip tutulduğu nemli çöküntü alanlarını doğrudan bu köke bağlar.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | غيض fiili, غاض ve مغيض türevleri | Suyun yere batması, çekilmesi, gölün suyunu yitirmesi ve fiyatın düşürülmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami su çekilme ve bataklık semantiği | Sıvının zemin katmanlarınca emilerek yüzey seviyesinin alçalması ve sazlık alan oluşumu | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غيض | Anlamlı | Suyun çekilmesi, emilme | Akışkanın zemin tarafından yutulup eksilmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [غضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D9%8A.md) | Anlamlı | Göz kısmak, katlanmak | Göz kapaklarını birbirine yaklaştırarak bakışı örtmek veya sert odunlu ağaç | Kur'an'da geçmez |
| يغض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
| يضغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
| [ضغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%BA%D9%8A.md) | Anlamlı | İnlemek, sızlanmak | Zayıflık ve acı sebebiyle ses çıkarmak, bükülmek | Kur'an'da geçmez |
| ضيغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غيض | Merkez | Emilme, içe çekilme | Sıvının zemin veya hazne tarafından massedilerek seviyesinin düşmesi | Yüzeydeki fazlalığın emilerek noksanlaştırılması |
| [نضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8.md) | Komşu | Kuruma, tükenme | Kaynağın tamamen bitip suyun dipten dahi çıkmaz oluşu | Suyun geri dönmeyecek biçimde tükenip yok olması |
| [غور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Derine batma | Suyun yerin çok derinlerine inerek ulaşılamaz hale gelmesi | Suyun varlığını koruyup sadece erişim mesafesinin dışına kaçması |
| [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) | Komşu | Eksilme, azalma | Bir bütünün niceliksel veya hacimsel olarak eksilmesi | Sıvı şartı aramaksızın her türlü eksilmeyi ifade eden genel kavram |
| فاض | Zıt | Taşma, kabarma | Suyun ya da sıvının kabından veya yatağından dışarı taşması | Birikimin yüzeyi ve sınırları aşarak dışarı yayılması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غيض | Suyun emilip çekilmesi | Akışkanın içe doğru massedilerek seviyesinin düşürülmesi | Kesin |
| Latince | residere, dehaurire | Geri çekilmek, içine çekmek | Suyun alçalması ve zeminin suyu yutması hareketini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to subside, to recede, to absorb | Çekilmek, alçalmak, emilmek | Sel sularının geri çekilmesini ve hacmin içe doğru azalmasını ifade eder | Kesin |
| Almanca | versickern, abnehmen | Sızarak çekilmek, azalmak | Sıvının gözeneklerden sızarak görünmez olması ve hacim kaybetmesi | Güçlü |
| Fransızca | s'infiltrer, décroître, se résorber | Sızmak, azalmak, içe çekilmek | Taşkın sıvının doku veya zemin tarafından geri emilip seviyesinin düşmesi | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَغِيضُ | Rahimlerin noksanlaştırması, cenin suyunun veya sürenin eksilmesi | Yaratılış, ilahi ilmin her gizliyi kuşatması ve biyolojik süreçler bağlamı (Ra'd [13:8](https://lisan.digital/tr/ayet/13:8.md)) |
| وَغِيضَ | Tufan sularının toprak tarafından emilip geri çekilmesi | Kozmik azabın sona ermesi ve yeryüzünün sükûnete kavuşması bağlamı (Hûd [11:44](https://lisan.digital/tr/ayet/11:44.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kudret ve takdir | Tufanın sona ermesinde suyun emilmesinin doğrudan ilahi irade ve emirle gerçekleşmesi | Tabiat kanunlarının mutlak ilahi emre boyun eğerek sönümlenmesi |
| Fıkıh | Gebelik ve iddet hükümleri | Rahimlerin noksanlaştırması ifadesinden hareketle asgari ve azami gebelik sürelerinin tayini | Biyolojik süreçteki zaman ve hacim eksilmesinin hukuki süreye etkisi |
| Tefsir | Kozmik ve biyolojik noksanlık | Hûd suresinde yerin suyu yutması, Ra'd suresinde rahimlerin süreyi veya sıvıyı eksiltmesi | Açıkta olanın gizli haznelere çekilerek dengelenmesi |
| Hadis | Fitnenin söndürülmesi | Fitne ve helak alametlerinin suyun çekilmesi veya memesindeki sütün çekilmesi mecazıyla anlatılması | Coşkun taşkınlığın dindirilerek sönümlenmesi ve kurutulması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi cezanın sonlandırılması | Merhamet ve denge eşiği | Yıkıcı taşkınlığı emerek hayat alanını yeniden açmak | İlahî gazap sularının emilmesiyle varlığa tanınan yeni imkân | Güçlü |
| İlmi | Biyoloji ve hidroloji | Absorpsiyon ve infiltrasyon | Yüzeydeki sıvının zemin gözeneklerince massedilmesi | Rahimdeki sıvının veya yerdeki suyun kılcal kanallarla geri çekilmesi | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal kriz ve isyan | Krizin sönümlendirilmesi | Yıkıcı toplumsal taşkınlığı kurumsal kanallarla emmek | Fitne dalgasının sert müdahale yerine iç dinamiklerle soğurulması | Güçlü |
| İktisadi | Piyasadaki aşırı likidite | Likidite sterilizasyonu | Enflasyonist fazla paranın emilerek noksanlaştırılması | Piyasadaki fazlalığın hazine veya merkez mekanizmasıyla çekilmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kılcal emilim ve sönümlenme (damped oscillation) | Bir dalganın ya da akışkan hacminin dirençli bir ortam tarafından emilerek enerjisini ve genliğini yitirmesi süreci | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal gerilimin absorbsiyonu | Toplumda aşırı biriken infial ve çatışma enerjisinin kurumsal tamponlar ve arabuluculukla yatıştırılması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir su eksilmesi veya suyun kuruyup buharlaşması olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yalnızca suyun değil, rahim içi gelişim süreçlerinin, sürenin, potansiyelin ve her türlü taşkın gücün zemin/hazne tarafından emilip dengelenmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nuh kıssasında suyun nereye gittiğini kavrayamamak ve rahimlerin işleyişindeki biyolojik geri emilim ve eksiltme mekanizmalarını yok saymak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın taşkınlık anlarında ilahi iradenin yok ederek değil, zemin ve hazneye emdirerek dengeyi nasıl kurduğunu gösteren anahtar bir fiildir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nuh tufanının nihayete erişini anlatan kozmik nizam ayetlerinde ve rahimlerin yaratılış mucizesini ele alan ilahi ilim ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tufan suyunun göğe çekildiğini veya birdenbire buharlaştığını zanneden algıyı düzeltir; yerin emiş kanallarıyla suyun noksanlaştırıldığını açıklar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Suyun çatlaklar, gözenekler veya zemin tarafından emilerek açık alandan içeri çekilmesi, seviyesinin ve hacminin noksanlaşması.
- Soyut anlam: Taşkın, baskın veya aşırı hale gelmiş bir enerjinin, iç mekanizmalarca massedilerek sönümlenmesi ve denge durumuna indirgenmesi.
- Sistematik karşılık: Açık sistemde aşırı biriken entropik yükün, tamponlayıcı bir rezervuar tarafından emilerek sistemik istikrarın yeniden kurulması.
- LaTeX modeli: $$ \frac{dV}{dt} = - \kappa \cdot S \cdot (P - P_0) $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $V$ yüzeydeki akışkanın veya birikimin hacmini, $t$ zamanı, $\frac{dV}{dt}$ hacmin birim zamandaki değişim hızını temsil eder. Negatif işaret ($-$) eksilmeyi ve noksanlaşmayı, $\kappa$ zeminin veya dokunun emilim katsayısını, $S$ temas eden emici yüzey alanını, $(P - P_0)$ ise yüzey basıncı ile emici hazne arasındaki basınç gradyanını gösterir. Hacim, yüzeyin emiş kapasitesi ve basınç farkı doğrultusunda içe çekilerek sönümlenir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Hud 11:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/ayet/11:44.md) — وَغِيضَ

وَقِيلَ يَاأَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَاسَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Denildi ki: Ey yer suyunu çek, Ey gök, sen de tut, su çekildi, iş de bitti. Gemi Cudi’ye oturdu. Zalimler güruhu Allah’ın rahmetinden uzak olsun, denildi.

### [Rad 13:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/ayet/13:8.md) — تَغِيضُ

اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثَى وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ

Meal (IK): Allah; her dişinin neyi yüklendiğini ve rahimlerin neyi eksiltip artırdığını bilir. O’nun katında her şey bir ölçüye göredir.

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والضاد
غ ي ض، غ ض و، غ ض ي، ض غ و، ض غ ي مستعملات غيض: غاضَ الماءُ غَيْضاً ومَغاضاً.
والمَغْيضُ: الموضعُ الذي يَغْيضُ فيه الماء، قال:
فلا ناكر يجري ولا هو غائِضُ
وغِيضَ ماء البحرِ، وهو مَغيضٌ.
وغِضتُهُ: فجرته إلى مَغيضِ أي مَجْرَى يَجري فيه الماء إلى موضع.
وإنغاضُ الماء، حِجازيةٌ.
وغاضَ ثَمَنُ السِّلعةِ، وغِضْتُه أي نَقَصْتُه.
والغَيْضَةُ: الأجَمةُ، وجمعها غِياض.
غضو: الإِغْضاءُ: إِدناءُ الجُفُونِ، وإذا دانَى بينَ جَفْنَيْهِ ولم يُلاقِ قيلَ: غَضَّ وأَغضَى.
وغَضَوْتُ على القذى أي سكنت، ويقال، أَغْضَيْتُ، قال:
إذا تَرَمْرَمَ أَغْضَى كل جبار
وقال:
لم يُغْضِ في الحَرْبِ على قذاكا
أي على ما تكره.
وليلٌ غاضٍ:غاطٍ، الغاطي الذي يعلو كل شيء فيُغَطِّيه.
والغاضي من غَضَا يَغْضُو غَضْواً إذا غَشِّى كلَّ شَيءٍ.
والغَضَى: شجرٌ، واحدتها غَضاةٌ.
والغَضْياءُ: مجتمع منبتها مثل الشجراء.
ضغو: الضُّغاءُ: صوت الذليل إذا شق عليه، يقال: ضَغَا يَضْغُو وأَضْغَيتُه أنا.
والضَّغْوُ: الاستخذاء.
والضُّغاءُ: صوت الثعلب، قال عبيد بن الأبرص:
يَضْغُو ومِخْلَبُها وفي ودفه لا وَعل حيزومها منقوب.

##### Türkçe

باب **الغين** والضاد
غ ي ض، غ ض و، غ ض ي، ض غ و، ض غ ي kullanılagelenlerdir. **غَيْض**: **غاضَ الماءُ غَيْضاً ومَغاضاً**.
Ve **المَغْيضُ**: suyun içinde **يَغْيضُ** olduğu yer; dedi ki:
فلا ناكر يجري ولا هو غائِضُ
Ve deniz suyunun **غِيضَ**’i; ve o, **مَغيضٌ**’dir.
Ve **غِضتُهُ**: onu bir **مَغيضِ**’e, yani suyun bir yere doğru aktığı bir **مَجْرَى**’ya fışkırttım/akıtıp yönelttim.
Ve suyun **إنغاضُ**’ı, Hicaz lehçesidir.
Ve malın fiyatı **غاضَ**; ve **غِضْتُه** yani onu eksilttim.
Ve **الغَيْضَةُ**: sık ağaçlık (ağaçlık-çalılık); çoğulu **غِياض**’dır.

غضو: **الإِغْضاءُ**: göz kapaklarını yaklaştırmak; iki göz kapağını birbirine yaklaştırıp da birbirine değdirmediği zaman “**غَضَّ** ve **أَغضَى**” denir.
Ve **غَضَوْتُ** على القذى: yani sakinleştim; ve denilir ki: **أَغْضَيْتُ**; dedi ki:
إذا تَرَمْرَمَ أَغْضَى كل جبار
Ve dedi ki:
لم يُغْضِ في الحَرْبِ على قذاكا
Yani hoşlanmadığın şeye karşı.
Ve **ليلٌ غاضٍ**: **غاطٍ**; **الغاطي** her şeyin üstüne yükselip onu örten kimsedir/şeydir.
Ve **الغاضي**: **غَضَا يَغْضُو غَضْواً** (fiilinden); her şeyi örttüğü zaman.
Ve **الغَضَى**: bir ağaçtır; tekili **غَضاةٌ**’dir.
Ve **الغَضْياءُ**: bitişik/yoğun bitim yeri; **الشجراء** gibi.

ضغو: **الضُّغاءُ**: zelilin, kendisine ağır geldiği zaman çıkardığı ses; **ضَغَا يَضْغُو** denir; ve ben onu **أَضْغَيتُه**.
Ve **الضَّغْوُ**: boyun eğme/zelil olma.
Ve **الضُّغاءُ**: tilkinin sesi; عبيد بن الأبرص dedi ki:
يَضْغُو ومِخْلَبُها وفي ودفه لا وَعل حيزومها منقوب.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

غاضَ الماءُ يَغيضُ غَيْضاً، أي قَلَّ ونضب. وانْغاضَ مثله. وغيضَ الماء: فُعِلَ به ذلك. وغاضَهُ الله، يتعدى ولا يتعدى. وأغاضَهُ الله أيضاً. وغاضَ ثمنُ السِلعةِ، أي نقص. وغِضْتُهُ أنا. وقوله تعالى: "وما تغيضُ الأرحامُ"، وقال الأخفش: أي وما تَنْقُصُ. وغَيَّضْتُ الدمعَ: نقصته وحبسته. ويقال: غاضَ الكرام، أي قَلُّوا. وغاضَ اللثامُ، أي كثروا. وقولهم: أعطاه غَيْضاً من فيضٍ، أي قليلاً من كثير. والغَيْضَةُ: الأجمة، وهي مَغيضُ ماءٍ يجتمع فينبت في الشجر، والجمع غِياضٌ وأغْياضٌ. وغَيَّضَ الأسدُ، أي ألِفَ الغَيْضَة.

##### Türkçe

غitti su, **يَغيضُ** **غَيْضاً**; yani azaldı ve tükendi. Ve **انْغاضَ** da onun gibidir. Ve **غيضَ الماء**: bununla kendisine bu yapıldı. Ve Allah onu **غاضَهُ**; geçişli olur ve geçişsiz olur. Ve Allah onu ayrıca **أغاضَهُ** da. Ve malın fiyatı **غاضَ**; yani eksildi. Ve ben onu **غِضْتُهُ**. Ve Yüce’nin sözü: “Ve rahimler **تغيضُ**”; ve el-Ahfeş dedi ki: yani ve eksiltir **تَنْقُصُ**. Ve gözyaşını **غَيَّضْتُ**: onu eksilttim ve onu tuttum. Ve denilir: cömertler **غاضَ**; yani azaldılar. Ve peçe **غاضَ**; yani çoğaldılar. Ve onların sözü: ona bir taşkından **غَيْضاً** verdi; yani çoktan az. Ve **الغَيْضَةُ**: sık ağaçlık; ve o, bir suyun **مَغيضُ**’udur; toplanır da ağaçta biter; çoğulu **غِياضٌ** ve **أغْياضٌ**’dır. Ve aslan **غَيَّضَ**; yani **الغَيْضَة**’ye alıştı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الغين والضاد
غيض ، غضا ، ضغو : مستعملة .
غيض : قال الليث : غاضَ الماءُ ، وهو يغيضُ غيْضاً ومغاضاً .
قال : والمَغيضُ : المكانُ الذي يغيضُ فيه ، ويقال : غيضَ ماءُ البحرِ فهوَ مغيضٌ ، مفعولٌ به ويقال غِضْتُه : أيْ : فَجَّرْتُه إلى مَغيضٍ ، والغَيضَة : الأجَمَةُ ، وجمْعها : غِياضٌ .
أبو عبيد عن الكسائي : غاضَ ثمنُ السِّلعة يَغيضُ : إذا نَقصَ ، وغضْتُه أنا في باب فعل الشيء وفعلْتُه .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : يقالُ للطَّلْع : الغِيضُ والغضيضُ والإغريضُ .
وأنشد :
غيَّضْنَ من عبرَاتهنّ وقلنَ لي
ماذا لقِيتَ منَ الهوَى ولقينا
معناه : أنهنّ سَيَّلّنْ دموعَهُنّ حتى نَزَفْنَها .
غضا : قال الليث : غضَوْتُ عَلَى القَذَى : أيْ : سكَتُّ ويقال : أغضيْتُ .
قال : والإغضاءُ : إدناء الجفون .
قال لبيدٌ :
كعَتيقِ الطيرِ يُغضى ويُجَلّ
يعني : يُغضي الجفونَ مرةً ، ويُجلِّي مرة .
وقال الآخر :
لم يُغْض في الحربِ على قذاكا
قال : وليلٌ غاضٍ : غاطٍ ، وهوَ يغضُو غضُوّاً إذا غشي كلَّ شيء .
وقال ابنُ بُزرج : ليلٌ مُغْضٍ وغاضٍ ومقامٌ فاضٍ ومُفْضٍ .
وأنشد :
عَنكُم كِراماً بالمقامِ الفاضي
أبو عبيد عن الأمويِّ : ليلةٌ غاضيَةٌ : شَديدةُ الظُّلمةِ ، ونارٌ غاضيةٌ : عظيمةٌ .
وأنشد شمر :
يخرُجْنَ من أَعْجاز ليلٍ غاضي
قلت : قولُه : نارٌ غاضيةٌ : عظيمةٌ ، أُخذ من نار الغضى ، وهو من أجْوَد الوقودِ عند العرب ، يقال : غضاةٌ وغضًى ، ويقال لِمَنبتِها : الغَضْيا .
وقال ابنُ السكيت : يقال للإبلِ الكثيرة غَضْيا : مَقْصورٌ شُبِّهتْ عندِي بمنابتِ الغضَى .
وأنشد ابنُ الأعرابي :
ومُستَخلِف من بعدِ غضيَا صُرَيمة
فأحر به من طول فقر وأحريا
أراد : وأحْرِيَنْ ، فجعل النون ألفاً ساكنة .
الحرَّانيُّ عن ابن السكيت : يقال : هذا بعيرٌ غاضٍ : إذا كان يأكلُ الغضَا ، وإبلٌ غواضٍ ، فإذا اشْتَكى من أكْلِ الغضَا قيل : بعيرٌ غَضٍ ، فإذا نسَبْتَه إلى الغضا قُلتَ بعيرٌ غَضَوِيٌّ .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : غَضْيا مِثل هُنَيْدَةَ : مائةٌ من الإبل لا يَنصرفان .
قال : وأنشدني المفضَّل البيت .
ورَوى عمرو عن أبيه قال : الغَضْيانةُ : الجماعةُ من الإبل الكرام ، والغضْيا مائةٌ من الإبل ، ويقال : تغاضَيْتُ عن فلان أي تغابيْتُ عنه وتغافلْت .
ضغو : قال الليث : الضُّغاءُ : صوْتُ الذَّليل إذا شُقَّ عليه ، يقال : ضَغا يضغُو : وأَضْغَيْتُه أنا إضْغاءً . ويقال : رأيتُ صِبْياناً يَتضاغَوْنَ : أي : يَتَباكَوْنَ .

##### Türkçe

باب **الغين** والضاد
**غيض** ، **غضا** ، **ضغو** : kullanımdadır.

**غيض** : Leys dedi: Su **غاضَ**; o, **يغيضُ** **غيْضاً** ve **مغاضاً** (olarak) (çekilir/azalır).
Dedi: **المَغيضُ**: içinde (suyun) çekildiği yer. Ve denilir: Denizin suyu **غيضَ**; o hâlde o **مغيضٌ**dur; kendisiyle amel olunan (mef‘ûl)dur. Ve denilir: **غِضْتُه**: yani onu bir **مَغيضٍ**e doğru fışkırttım. Ve **الغَيضَة**: **الأجَمَةُ** (sık ağaçlık); onun çoğulu: **غِياضٌ**.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Malın fiyatı **غاضَ** **يَغيضُ**: eksildiği zaman. Ve ben onu **غضْتُه**: “şeyi yapmak” ve “onu yaptım” باب’ında (yani **فعل** ve **فعلت** kalıbında).
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Tomurcuğa/çiçek salkımına **الغِيضُ** ve **الغضيضُ** ve **الإغريضُ** denilir.
Ve inşâd etti:
غيَّضْنَ من عبرَاتهنّ وقلنَ لي
ماذا لقِيتَ منَ الهوَى ولقينا
Onun manası: gözyaşlarını akıttılar; ta ki onu (gözyaşını) tükettiler.

**غضا** : Leys dedi: **غضَوْتُ** عَلَى **القَذَى**: yani sustum. Ve denilir: **أغضيْتُ**.
Dedi: **الإغضاءُ**: göz kapaklarını yaklaştırmak.
Lebîd dedi:
كعَتيقِ الطيرِ يُغضى ويُجَلّ
Yani: göz kapaklarını bir kere kapatır, bir kere açar.
Ve başkası dedi:
لم يُغْض في الحربِ على قذاكا
Dedi: **ليلٌ غاضٍ**: **غاطٍ**; o, her şeyi örttüğü zaman **يغضُو** **غضُوّاً** (olarak) (örter).
İbn Büzurc dedi: **ليلٌ مُغْضٍ** ve **غاضٍ**; ve **مقامٌ فاضٍ** ve **مُفْضٍ**.
Ve inşâd etti:
عَنكُم كِراماً بالمقامِ الفاضي
Ebû Ubeyd, A‘mevî’den: **ليلةٌ غاضيَةٌ**: şiddetli karanlık. Ve **نارٌ غاضيةٌ**: büyük.
Şemmer inşâd etti:
يخرُجْنَ من أَعْجاز ليلٍ غاضي
Dedim: Onun sözü: **نارٌ غاضيةٌ**: büyük; **نار الغضى**’dan alınmıştır; o, Araplar yanında yakacağın en iyilerindendir. Denilir: **غضاةٌ** ve **غضًى**. Ve onun yetiştiği yere: **الغَضْيا** denilir.
İbnü’s-Sikkît dedi: Çok deveye **غَضْيا** denilir; maksûrdur; bence **منابتِ الغضَى**’ya benzetilmiştir.
İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
ومُستَخلِف من بعدِ غضيَا صُرَيمة
فأحر به من طول فقر وأحريا
Muradı: **وأحْرِيَنْ**; nûnu sâkin bir elif kıldı.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Denilir: Bu, **بعيرٌ غاضٍ**dır: **الغضَا** yediği zaman. Ve **إبلٌ غواضٍ**. Eğer **الغضَا** yemekten şikâyet ederse: **بعيرٌ غَضٍ** denilir. Onu **الغضا**’ya nisbet ettiğin zaman: **بعيرٌ غَضَوِيٌّ** dersin.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: **غَضْيا** **هُنَيْدَةَ** gibi: deveden yüz (dür); ikisi de munsarif olmaz.
Dedi: Mufaddal bana beyti inşâd etti.
Amr, babasından rivayet etti; dedi: **الغَضْيانةُ**: değerli develerden topluluk. Ve **الغضْيا**: deveden yüz. Ve denilir: **تغاضَيْتُ** عن فلان: yani ondan **تغابيْتُ** ve **تغافلْت**.

**ضغو** : Leys dedi: **الضُّغاءُ**: zelilin, kendisine ağır geldiği zaman sesi. Denilir: **ضَغا** **يضغُو**. Ve ben onu **أَضْغَيْتُه** **إضْغاءً** (olarak) (yaptırdım). Ve denilir: **صِبْياناً يَتضاغَوْنَ** gördüm: yani **يَتَباكَوْنَ** (ağlar gibi yaparlar).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: *غيض

(باب الغين والياء وما يثلثهما)
(غيب) الغين والياء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على تستُّر الشيء عن العُيون، ثم يقاس. من ذلك الغَيْب: ما غَابَ([1]) ، ممّا لا يعلمه إلا الله. ويقال: غابت الشَّمس تَغِيب غَيْبَةً وغُيُوباً وغَيْباً. وغابَ الرَّجل عن بلده. وأغابَتِ المرأةُ فهي مُغِيبةٌ، إذا غابَ بعلُها. ووقَعْنا في غَيْبَةٍ وغَيَابة، أي هَبْطة من الأرض يُغابُ فيها. قال الله تعالى في قصة يُوسُفَ عليه السَّلام: ﴿وَأَلْقُوهُ في غَيَابَةِ الجُبِّ﴾  [يوسف 10]. والغَابة: الأجَمة، والجمع غاباتٌ وغابٌ. وسمِّيت لأنّه يُغاب فيها. والغِيبة: الوَقيعة في النّاس من هذا، لأنَّها لا تقال إلاّ في غَيْبَة.
(غيث) الغين والياء والثاء أصلٌ صحيح، وهو الحَيَا النّازِلُ من السَّماء. يقال: جادَنا غيثٌ([2]) ، وهذه أرضٌ مَغِيثَةٌ ومغيوثة. وغِثْنا، أي أصابنا الغَيْث([3]) ، قال ذو الرُّمَّة: "ما رأيتُ أفصَحَ مِن أَمَةِ آل فلان، قلتُ لها: كيف كان المطر عندكم؟ قالت: غِثْنا ما شِينا".
(غير) الغين والياء والراء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على صلاحٍ وإصلاحٍ ومنفعة، والآخر على اختلافِ شيئين.
فالأوَّل الغِِيرَة، وهي الميرَة بها صلاحُ العِيال. يقال: غِرْتُ أهلي غِيرَةً وغِياراً، أي مِرْتُهُم. وغَارَهم الله تعالى بالغيث يَغِيرهم ويَغُورهم، أي أصلَح شأنَهم ونَفَعهم. ويقال: ما يَغِيرك كذا، أي ما ينفعُك. قال:
ماذا يَغِيرُ ابنتَيْ رِبْعٍ عَويلُهُمَا *** لا تَرقُدانِ ولا بُؤُسَى لمَنْ رَقدا([4])
ومن هذا الباب الغَيْرة: غَيرةُ الرَّجُل على أهله. تقول: غِرْتُ على أهلي غَيْرَةً. وهذا عندنا من الباب؛ لأنَّها صلاح ومنفعة.
والأصل الآخر: قولُنا: هذا الشَّيءُ غيرُ ذاك، أي هو سِواه وخلافه. ومن الباب: الاستثناءُ بغَير، تقول: عَشرة غير واحدٍ، ليس هو من العَشَرة. ومنه قولُه تعالى: ﴿صِراطَ الَّذينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ المَغْضُوبِ عَليْهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ﴾
[الفاتحة 7].
فأمَّا الدِّيَة فإنَّها تسمَّى الغِيرَ. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم لرجلٍ طَلَبَ القَوَدَ بوليٍّ لـه قُتِلَ: "ألاَ الغِيرَ([5]) " يريد: ألاَ تَقبلُ الغِير. فهذا محتملٌ أنْ يكون من الأوّل، لأنَّ في الدِّيةِ صلاحاً للقاتل وبقاءً لـه ولِدَمِه. ويحتمل أنْ يكون من الأصل الثَّاني، لأنَّه قَوَد فَغيِّر إلى الدِّية، أي أُخِذَ غيرُ القَوَد، أي سِواه. قال في الغِيَر:
لَنَجْدَعَنَّ بأيدينا أُنوفَكُم *** بَنِي أُمَيْمَةَ إن لم تَقبلُوا الغِيَرا([6])
(غيس) الغين والياء والسين، يقولون: إنَّ غَيْسانَ الشّبَاب: حِدَّتُه وعُنفوانُه.
(*غيض) الغين والياء والضاد أُصَيلٌ يدلُّ على نُقصانٍ في شيء، وغموضٍ وقلّة. يقال غاضَ الماءُ يَغِيض: خلافُ فاضَ. وغِيضَ، إذا نَقَصَهُ غيرُه. قال الله تعالى: ﴿وَغِيضَ الماءُ﴾ [هود 44].
وأمَّا الغُموضُ فالغَيْضَة: الأَجَمة، سمِّيت لغُموضِها، ولأنَّ السَّائرَ فيها لا يكاد يُرَى.
(غيظ) الغين والياء والظاء أُصَيلٌ فيه كلمةٌ واحدة، يدلُّ على كَرْبٍ يلحقُ الإنسانَ مِن غيره. يقال: غاظَني يَغِيظُني. وقد غِظْتَني يا هذا. ورجلٌ غائظ وغَيَّاظ. قال:
سُمِّيتَ غيَّاظاً ولستَ بغائظٍ  *** عَدُوّاً ولكنَّ الصَّديقَ تَغيظُ([7])
(غيف) الغين والياء والفاء أُصيلٌ صحيحٌ يدلُّ على مَيْل ومَيَل وعُدُولٍ عن الشَّيء. من ذلك تَغَيَّفَ، إذا تَمَيَّل. وتغَيَّفت الشّجرةُ بأغصانِها يميناً وشمالاً. ومن الباب: غَيَّفَ الرَّجلُ، إذا جبن فمالَ عن نَهْج القِتال. قال القُطَاميّ:
* فيغيِّفون ونَرْجِعُ السَّرَعانا([8]) *
(غيق) الغين والياء والقاف كلمةٌ واحدة. يقولون: غَيَّق في رأيه تغييقاً: اختلط فيه.
(غيل) الغين والياء واللام أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على اجتماعٍ، والآخَر نوع. من الإرضاع.
فالأوَّل الغِيل: الشجر المجتمِع الملتفّ. وما يبعُد أن يكون أصلُ هذا الواو ويعودَ إلى غالَه يَغُوله، والغيْل: السَّاعد الرَّيَّان الممتلِئ. قال:
* بيضاءُ ذاتُ ساعدَيْنِ غَيلَيْن([9]) *
ومن الباب: الغَيْل: الماء الجارِي.
والأصل الآخَر: أنْ يُجامِعَ الرَّجُل امرأتَه وهي مُرْضِع، وهي الغِيلَة.
وفي الحديث: "لقد هممتُ أن أنْهى عن الغِيلة". قال:
فمِثْلُكِ حُبلَى قد طرَقْتُ ومرضِعٍ  *** فألهيتُها عن ذي تَمائم مُغْيِلِ([10])
(غيم) الغين والياء والميم كلمةٌ تدلُّ على سَتْر شيءٍ لشيء. من ذلك: الغيم، وهو معروف. يقال: غامَت السَّماء، وتغيَّمت، وأغامَت.
ومن الباب: الغَيْم، وهو العَطَش وحرارةُ الجَوْف، لأنَّه شيءٌ يَغْشَى القَلْبُ.
(غين) الغين والياء والنون قريبٌ من الذي قبلَه([11]) . فالغَيْن: الغَيْم. قال:
كأنِّي بين خافِيَتَيْ عُقابٍ  *** أصابَ حمامةً في يوم غَيْنِ([12])
والغَيْن: العَطَش. ويقال: غِينَ على قلْبه، كأنَّ شيئاً غشِيَه. وفي الحديث: "إنَّهُ ليُغانُ على قلبي([13])". ومن الباب: شجرةٌ غَيْناء، وهي الكثيرة الورَق الملتفَّةُ الأغصان، والجمع غِينٌ. ويقال: إنَّ الغَيْنة: الرَّوضة. والقياس في ذلك كلِّه واحد. والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "وأغاب". وفي المجمل. "الغيب كل ما غاب هناك".
([2]) في الأصل: "جاءنا غيث".
([3]) في الأصل: "أصبنا الغيث"، صوابه في المجمل واللسان ومجالس ثعلب 349. وانظر الخبر التالي في البيان (2: 71) وصفة السحاب 39 والمخصص (9: 120) والمزهر (1: 153).
([4]) لعبد مناف بن ربعي الهذلي. ديوان الهذليين (3: 38) واللسان (غير) وإصلاح المنطق 152.
([5]) وكذا ورد نصه في المجمل على الإيجاز. و في اللسان: "ألا تقبل الغير".
([6]) أنشده في المجمل، ونسبه في اللسان (غير) إلى بعض بني عذرة.
([7]) البيت من أبيات خمسة لحضين بن المنذر، يهجو بها ولده غياظ بن الحضين، انظر اللسان (غيظ).
([8]) ديوان القطامي 18. وصدره كما في الديوان ومجالس ثعلب 525 واللسان (غيف، سرع):
* وحسبتنا نزع الكتيبة غدوة * وفي الديوان: "فيغيفون ونوزع".
([9]) الرجز في اللسان (غيل) وإصلاح المنطق 11 والمخصص (1: 168).
([10]) لامرئ القيس في معلقته. وأنشده ابن هشام في المغني (فصل الفاء) شاهداً للجرّ بعد فاء (رب).
([11]) في الأصل: "من الواو قبله".
([12]) من أبيات لرجل تغلبي يصف فرساً أنشدها في اللسان (غين). وأنشده في المجمل والمخصص (8: 130).
([13]) تمامه في اللسان: "حتى أستغفر الله في اليوم سبعين مرة".

ـ

##### Türkçe

(غayn ve yā ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)
(**غيب**) **الغين** ve **الياء** ve **الباء** sahih bir asıldır; bir şeyin gözlerden örtülü olmasına delâlet eder; sonra kıyas olunur. Bundan: **الغَيْب**: **غَابَ** olan şey; Allah’tan başkasının bilmediği şeylerdendir. Ve denir: Güneş battı; **تَغِيب**; **غَيْبَةً** ve **غُيُوباً** ve **غَيْباً**. Ve adam beldesinden kayboldu. Ve kadın **أغابَتِ**; o **مُغِيبةٌ**dur; kocası kaybolduğu zaman. Ve **غَيْبَةٍ** ve **غَيَابة** içine düştük; yani yerden bir çöküntü; içinde kaybolunur. Allah Teâlâ Yûsuf عليه السّلام kıssasında dedi: ﴿وَأَلْقُوهُ في غَيَابَةِ الجُبِّ﴾  [Yûsuf 10]. Ve **الغَابة**: sık ağaçlık; cem‘i **غاباتٌ** ve **غابٌ**dur. Ve ona bu ad verildi; çünkü içinde kaybolunur. Ve **الغِيبة**: bu babdan, insanlara dair çekiştirme; çünkü ancak **غَيْبَة**de söylenir.

(**غيث**) **الغين** ve **الياء** ve **الثاء** sahih bir asıldır; o, gökten inen yağmur suyudur. Denir: Bize **غيثٌ** cömertçe yağdı; ve bu, **مَغِيثَةٌ** ve **مغيوثة** bir arazidir. Ve **غِثْنا**; yani bize **الغَيْث** isabet etti. Zû’r-Rumme dedi: “Âl-i falanın câriyesinden daha fasih görmedim; ona dedim: Yağmur sizde nasıldı? Dedi: **غِثْنا** ما شِينا.”

(**غير**) **الغين** ve **الياء** ve **الراء** iki sahih asıldır; bunlardan biri salah ve ıslah ve menfaate delâlet eder; diğeri iki şeyin ihtilâfına delâlet eder.
Birincisi **الغِِيرَة**dir; o, onunla aile fertlerinin salahı olan azıktır. Denir: Ehlim için **غِيرَةً** ve **غِياراً** **غِرْتُ**; yani onlara azık temin ettim. Ve Allah Teâlâ onları yağmurla **غَارَ**; onları **يَغِيرهم** ve **يَغُورهم**; yani işlerini ıslah etti ve onlara fayda verdi. Ve denir: Şu sana ne **يَغِيرك**; yani sana ne fayda verir. Dedi:
ماذا يَغِيرُ ابنتَيْ رِبْعٍ عَويلُهُمَا *** لا تَرقُدانِ ولا بُؤُسَى لمَنْ رَقدا
Ve bu babdandır **الغَيْرة**: erkeğin ehli üzerine kıskançlığı. Dersin: Ehlim üzerine **غَيْرَةً** **غِرْتُ**. Bu, bizce babdandır; çünkü o salah ve menfaattir.
Diğer asıl: sözümüz: Bu şey şunun **غيرُ**udur; yani onun başkasıdır ve hilâfıdır. Ve babdandır: **غَير** ile istisna; dersin: On, bir hariç; o, ondan değildir. Ve ondan O’nun sözü Teâlâ: ﴿صِراطَ الَّذينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ المَغْضُوبِ عَليْهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ﴾
[Fâtiha 7].
Diyete gelince, ona **الغِيرَ** denir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, kendisi için öldürülmüş bir velî sebebiyle kısası isteyen bir adama dedi: “ألاَ **الغِيرَ**” yani: **الغِير**i kabul etmez misin. Bu, birinciden olması muhtemeldir; çünkü diyette katil için salah ve onun ve kanının bekası vardır. Ve ikinci asıldan olması da muhtemeldir; çünkü o kısastır; sonra diyete çevrildi; yani kısasın başkası alındı; yani onun yerine. **الغِيَر** hakkında dedi:
لَنَجْدَعَنَّ بأيدينا أُنوفَكُم *** بَنِي أُمَيْمَةَ إن لم تَقبلُوا الغِيَرا

(**غيس**) **الغين** ve **الياء** ve **السين**; derler: Gençliğin **غَيْسانَ**ı: onun keskinliği ve coşkunluğudur.

(* **غيض**) **الغين** ve **الياء** ve **الضاد** bir asılcık olup bir şeyde eksilmeye, kapalılığa ve azlığa delâlet eder. Denir: Su **غاضَ**; **يَغِيض**: **فاضَ**ın zıddı. Ve **غِيضَ**; başkası onu eksilttiği zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَغِيضَ الماءُ﴾ [Hûd 44].
Kapalılığa gelince: **الغَيْضَة**: sık ağaçlık; kapalılığından dolayı adlandırıldı; ve çünkü içinde yürüyen neredeyse görülmez.

(**غيظ**) **الغين** ve **الياء** ve **الظاء** bir asılcık olup onda tek bir kelime vardır; başkasından insana ulaşan bir kedere delâlet eder. Denir: Beni **غاظَني**; beni **يَغِيظُني**. Ve ey bu, beni **غِظْتَني**. Ve **غائظ** ve **غَيَّاظ** bir adam. Dedi:
سُمِّيتَ غيَّاظاً ولستَ بغائظٍ  *** عَدُوّاً ولكنَّ الصَّديقَ تَغيظُ

(**غيف**) **الغين** ve **الياء** ve **الفاء** sahih bir asılcık olup bir şeye meyletmeye, eğilmeye ve ondan dönmeye delâlet eder. Bundan: **تَغَيَّفَ**; eğildiği zaman. Ve ağaç dallarıyla sağa sola **تغَيَّفت**. Ve babdandır: Adam **غَيَّفَ**; korkak olup savaş yolundan meylettiği zaman. Kutâmî dedi:
* فيغيِّفون ونَرْجِعُ السَّرَعانا *

(**غيق**) **الغين** ve **الياء** ve **القاف** tek bir kelimedir. Derler: Görüşünde **غَيَّق**; **تغييقاً**: onda karıştı.

(**غيل**) **الغين** ve **الياء** ve **اللام** iki sahih asıldır; biri toplanmaya delâlet eder; diğeri emzirmeden bir türdür.
Birincisi **الغِيل**: birbirine toplanmış, dolaşık ağaç. Bunun aslının **الواو** olması ve **غالَه يَغُوله**’a dönmesi uzak değildir. Ve **الغيْل**: sulanmış, dolgun pazı. Dedi:
* بيضاءُ ذاتُ ساعدَيْنِ غَيلَيْن *
Ve babdandır: **الغَيْل**: akan su.
Diğer asıl: erkeğin, kadın emzirirken onunla cima etmesidir; bu da **الغِيلَة**dir.
Hadiste: “Gerçekten **الغِيلة**den nehyetmeyi kastetmiştim.” Dedi:
فمِثْلُكِ حُبلَى قد طرَقْتُ ومرضِعٍ  *** فألهيتُها عن ذي تَمائم مُغْيِلِ

(**غيم**) **الغين** ve **الياء** ve **الميم** bir kelimedir; bir şeyin bir şeyi örtmesine delâlet eder. Bundan: **الغيم**; o, mâlûmdur. Denir: Gökyüzü **غامَت**; ve **تغيَّمت**; ve **أغامَت**.
Ve babdandır: **الغَيْم**; o, susuzluk ve iç boşluğunun hararetidir; çünkü o, kalbi kaplayan bir şeydir.

(**غين**) **الغين** ve **الياء** ve **النون** bir öncekine yakındır. Öyleyse **الغَيْن**: **الغَيْم**dir. Dedi:
كأنِّي بين خافِيَتَيْ عُقابٍ  *** أصابَ حمامةً في يوم غَيْنِ
Ve **الغَيْن**: susuzluktur. Ve denir: Kalbine **غِينَ** oldu; sanki onu bir şey kapladı. Hadiste: “Şüphesiz kalbime **ليُغانُ** olur.” Ve babdandır: **غَيْناء** bir ağaç; o, yaprağı çok, dalları dolaşık olandır; cem‘i **غِينٌ**dür. Ve denir: **الغَيْنة**: çayırlıktır. Bütün bunlarda kıyas birdir. Allah daha iyi bilir.
--------------ـــ
([1]) Asılda: “وأغاب”. Ve el-Mücmel’de: “**الغيب** her ne ki orada kaybolmuştur.”
([2]) Asılda: “Bize **غيث** geldi.”
([3]) Asılda: “**الغيث**e isabet ettik”; doğrusu el-Mücmel, Lisân ve Mecâlisü Sa‘leb 349’dadır. Ve bir sonraki habere el-Beyân (2: 71), Sıfatü’s-sehâb 39, el-Muhassas (9: 120) ve el-Müzhir (1: 153)’te bak.
([4]) Abd Menâf b. Rib‘î el-Hüzelî’nindir. Dîvânü’l-Hüzeliyyîn (3: 38), Lisân (**غير**) ve Islahü’l-Mantık 152.
([5]) Metni el-Mücmel’de de kısaca böyle gelmiştir. Ve Lisân’da: “ألا تقبل **الغير**”.
([6]) El-Mücmel’de onu inşâd etti; Lisân (**غير**)’da onu Benî ‘Uzre’den bazısına nisbet etti.
([7]) Beyit, Hudayn b. el-Münzir’in beş beyitindendir; onlarla oğlu Gıyâz b. el-Hudayn’i hicveder; Lisân (**غيظ**)’e bak.
([8]) Dîvânü’l-Kutâmî 18. Ve sadrı dîvânda, Mecâlisü Sa‘leb 525 ve Lisân (**غيف**، **سرع**)’da olduğu üzere:
* وحسبتنا نزع الكتيبة غدوة * Ve dîvânda: “فيغيفون ونوزع”.
([9]) Recez, Lisân (**غيل**) ve Islahü’l-Mantık 11 ve el-Muhassas (1: 168)’dedir.
([10]) İmru’ül-Kays’ın Muallakasındandır. Ve İbn Hişâm onu el-Muğnî’de (فصل **الفاء**) **فاء** (رب) sonrası cerre şâhid olarak inşâd etti.
([11]) Asılda: “من **الواو** قبله”.
([12]) Teglibli bir adamın, bir atı vasfeden beyitlerindendir; Lisân (**غين**)’de inşâd etti. Ve el-Mücmel ve el-Muhassas (8: 130)’da da onu inşâd etti.
([13]) Tamamı Lisân’da: “حتى أستغفر الله في اليوم سبعين مرة”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

غ ي ض
غاض ماء الركيّة وغاضه الله ‏"‏ وغيض الماء ‏"‏‏.‏
وغيض دمعه فانهل وهو مغيض الماء‏.‏
ومن المجاز‏:‏ غاض الكرام غيضاً وفاض اللئام فيضاً‏.‏
وأعطاه غيضاً من فيض أي قليلاً من كثير‏.‏

##### Türkçe

غ ي ض
**غاض** kuyu suyu; ve Allah onu **غاضه** (çekip azalttı). “Ve su **غيض** (çekilip azaldı).”
Ve onun gözyaşı **غيض** (çekilip azaldı), sonra boşandı; ve o, suyu **مغيض** (çekip azaltan)dır.
Mecazdan: Kerimler **غاض** (çekilip azaldılar) **غيضاً**; ve alçaklar **فاض** (taştılar) **فيضاً**.
Ve ona, **فيض**den **غيضاً** verdi; yani çoktan az.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

غاضَ الماءُ يَغِيضُ غَيْضاً ومَغِيضاً ومَغاضاً وانْغاضَ: نقَص أَو غارَ فذهبَ، وفي الصحاح: قَلَّ فنضَب. وفي حديث سَطيح: وغاضَت بُحَيْرةُ ساوَةَ أَي غارَ ماؤها وذهَب. وفي حديث خُزيمة في ذكر السَّنة: وغاضَت لها الدِّرّة أَي نقصَ اللَّبنُ. وفي حديث عائشة تَصِف أَباها، رضي اللّه عنهما: وغاضَ نَبْعَ الرِّدَّةِ أَي أَذْهَب ما نَبَع منها وظَهر. وغاضَه هو وغَيَّضَه وأَغاضَه، يتعدّى ولا يتعدّى، وقال بعضهم: غاضَه نقَصه وفَجَّرَه إِلى مَغيض. والمَغِيضُ: المكان الذي يَغِيضُ فيه الماء. وأَغاضَه وغَيَّضَه وغِيضَ ماءُ البحر، فهو مَغِيضٌ، مفعول به. الجوهري: وغِيضَ الماءُ فُعِلَ به ذلك. وغاضَه اللّه يتعدّى ولا يتعدّى، وأَغاضَه اللّه أَيضاً؛ فأَما قوله:
إِلى اللّه أَشْكُو من خليل أَوَدُّه
ثلاثَ خِلال، كلُّها ليَ غائِضُ
قال بعضهم: أَراد غائظ، بالظاء، فأَبدل الظاء ضاداً؛ هذا قول ابن جني، قال ابن سيده: ويجوز عندي أَن يكون غائِض غير بَدَل ولكنه من غاضَه أَي نَقصه، ويكون معناه حينئذ أَنه يَنْقُصُني ويَتَهَضَّمُني. وقوله تعالى: وما تَغِيض الأَرحام وما تَزْدادُ؛ قال الزجاج: معناه ما نقَص الحَمْل عن تسعة أَشهر وما زاد على التسعة، وقيل: ما نقَص عن أَن يتم حتى يَموت وما زاد حتى يتمَّ الحمْل. وغَيَّضْت الدَّمع: نَقَصْته وحَبَسْته. والتغْيِيضُ: أَن يأْخذ العَبْرة من عَيْنه ويَقْذِف بها؛ حكاه ثعلب؛ وأَنشد:غَيَّضْنَ من عَبَراتِهِنَّ وقُلْنَ لي:
ماذا لَقِيتَ من الهَوَى ولَقِينا؟
معناه أَنهنّ سَيَّلْنَ دموعهنّ حتى نَزَفْنَها. قال ابن سيده: من ههنا للتبعيض، وتكون زائدة على قول أَبي الحسن لأَنه يرى زيادة من في الواجِبِ. وحكي قد كان مِنْ مَطَرٍ أَي قد كان مطَر.
وأَعطاه غَيْضاً من فيض أَي قليلاً من كثير؛ قال أَبو سعيد في قولهم فلان يُعْطِي غَيْضاً من فَيْضٍ: معناه أَنه قد فاض ماله ومَيْسَرَتُه فهو إِنّما يُعْطِي من قُلّه أَعظم أَجراً
(* كذا بالأضل.). وفي حديث عثمان بن
أَبي العاصي: لَدِرْهمٌ يُنْفِقُه أَحدكم من جَهْدِه خيرٌ من عشرة آلاف ينفقُها أَحَدُنا غَيْضاً من فَيْضٍ أَي قليلُ أَحدكم مع فَقْرِه خير من كثيرِنا مع غنانا. وغاضَ ثَمنُ السِّلْعة يَغِيضُ: نقَص، وغاضَه وغَيَّضَه. الكسائي: غاضَ ثمنُ السِّلْعة وغِضْتُه أَنا في باب فعَلَ الشيءُ وفعَلْته؛ قال الراجز:
لا تأْويَا للحَوْضِ أَن يَفِيضَا،
أَن تَغْرِضا خيرٌ من أَن تَغِيضا
يقول أَنَ تَمْلآه خير من أَن تَنْقُصاه؛ وقول الأَسود بن يعفر: أَما تَرَيْني قد فَنِيتُ، وغاضَني
ما نِيل من بَصَرِي، ومن أَجْلادِي؟
معناه نَقَصَني بعد تمامي؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي رحمه اللّه تعالى:ولو قد عَضَّ مَعْطِسَه جَرِيرِي،
لقدْ لانَتْ عَرِيكَتُه وغاضا
فسَّره فقال: غاضَ أَثَّرَ في أَنفه حتى يَذِلَّ. ويقال: غاضَ الكِرامُ أَي قَلُّوا، وفاضَ اللِّئام أَي كَثُرُوا. وفي الحديث: إِذا كان الشِّتاء قَيْظاً وغاضَت الكِرام غَيْضاً أَي فَنُوا وبادُوا. والغَيْضَةُ: الأَجَمةُ. وغَيَّضَ الأَسَدُ: أَلِفَ الغَيْضَة. والغَيْضَة: مَغِيضُ ماءٍ يجتمع فيَنْبت فيه الشجر، وجمعها غِياضٌ وأَغْياضٌ، الأَخيرة على طرْح الزائد، ولا يكون جَمْعَ جمعٍ لأَن جمع الجمع مُطَّرح ما وُجِدَت عنه مَنْدوحة، ولذلك أَقَرَّ أَبو عليّ قوله فَرُهُنٌ مقبُوضة على أَنه جمع رَهْن كما حكى أَهل اللغة، لا على أَنه جمع رِهان الذي هو جمع رَهْن، فافهم. وفي حديث عمر: لا تُنْزِلُوا المسلمين الغِياض؛ الغِياضُ جمع غَيْضة وهي الشجر المُلْتَفّ لأَنهم إِذا نزَلُوها تفرّقوا فيها فتمكَّن منهم العدوّ. والغَيْضُ: ما كثُرَ من الأَغْلاثِ أَي الطَّرْفاء والأَثْل والحاجِ والعِكْرِش واليَنْبُوت. وفي الحديث: كان مِنْبَر رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، من أَثْلِ الغابة؛ قال ابن الأَثير: الغابة غَيْضة ذات شجر كثير وهي على تسعة أَميال من المدينة. والغِيضُ: الطَّلْع، وكذلك الغَضِيضُ والإِغْرِيض، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**غاضَ** su **يَغِيضُ** **غَيْضاً** ve **مَغِيضاً** ve **مَغاضاً** ve **انْغاضَ**: eksildi;
yahut çekildi de gitti. **الصحاح**’ta: azaldı da kurudu. **سَطيح** hadîsinde: “ve **غاضَت**
**بُحَيْرةُ ساوَةَ**” yani suyu çekildi ve gitti. **خُزيمة** hadîsinde, yılın zikrinde: “ve **غاضَت**
ona **الدِّرّة**” yani süt eksildi. **عائشة** hadîsinde, babasını vasfederken, Allah ikisinden de razı olsun: “ve **غاضَ**
**نَبْعَ الرِّدَّةِ**” yani ondan fışkırıp ortaya çıkan şeyi giderdi.

Ve **غاضَه** o (şeyi) ve **غَيَّضَه** ve **أَغاضَه**; geçişli olur ve geçişsiz olur. Bazıları dedi ki: **غاضَه** onu eksiltti,
ve onu bir **مَغيض**’e akıttı. Ve **المَغِيضُ**: suyun içinde çekildiği yer.
Ve **أَغاضَه** ve **غَيَّضَه**; ve denizin suyu **غِيضَ** edildi; o hâlde o **مَغِيضٌ**’dur, kendisiyle fiil yapılan (mef‘ûl). **الجوهري**: ve su **غِيضَ** edildi; bu ona yapılmıştır. Ve “Allah onu **غاضَه**” geçişli olur ve geçişsiz olur; ve “Allah onu **أَغاضَه**” da. Şu sözüne gelince:
إِلى اللّه أَشْكُو من خليل أَوَدُّه
ثلاثَ خِلال، كلُّها ليَ غائِضُ
Bazıları dedi ki: **غائِضُ** ile **غائِظ**’ı (ظ ile) kastetti; sonra **الظاء**’ı **الضاد**’a بدل etti; bu İbn Cinnî’nin sözüdür. İbn Sîde dedi ki: Bana göre **غائِض**’in بدل olmaması da câizdir; bilakis **غاضَه**’dendir, yani onu eksiltti; o hâlde mânası o vakit: beni eksiltir ve beni yedirip tüketir. Yüce Allah’ın sözü:
وما تَغِيض الأَرحام وما تَزْدادُ
**الزجاج** dedi ki: mânası, حملın dokuz aydan eksildiği şey ve dokuzun üstüne arttığı şeydir. Ve denildi ki: tamamlanıncaya kadar eksildiği şey, ta ki ölür; ve tamamlanıncaya kadar arttığı şey. Ve **غَيَّضْت** gözyaşını: onu eksilttim ve onu tuttum.
Ve **التغْيِيضُ**: gözünden yaşın bir kısmını alıp onunla atmasıdır; bunu Sa‘leb rivayet etti; ve şu beyti okudu:
غَيَّضْنَ من عَبَراتِهِنَّ وقُلْنَ لي:
ماذا لَقِيتَ من الهَوَى ولَقِينا؟
Mânası: gözyaşlarını akıttılar, ta ki onu tükettiler. İbn Sîde dedi ki: buradaki **من** teb‘îz içindir; ve Ebû’l-Hasen’in sözüne göre زائد de olur; çünkü o, vâcibde **من**’in ziyâdesini görür. Ve “**قد كان مِنْ مَطَرٍ**” diye nakledildi; yani “yağmur olmuştu”.

Ve ona, taşkından **غَيْضاً** verdi; yani çoktan az. Ebû Saîd, “falanca **غَيْضاً من فَيْضٍ** verir” sözleri hakkında dedi ki: mânası, onun malı ve genişliği taşmıştır; o ise ancak azından verir; daha büyük ecir olarak
(* böylece **بالأضل**’da). **عثمان بن أَبي العاصي** hadîsinde: “Sizden birinizin kendi gayretinden harcadığı bir dirhem, bizden birimizin **غَيْضاً من فَيْضٍ** harcadığı on bin(ler)den hayırlıdır”; yani birinizin fakirliğiyle azı, bizim zenginliğimizle çoğumuzdan hayırlıdır. Ve malın fiyatı **غاضَ** **يَغِيضُ**: eksildi; ve onu **غاضَه** ve **غَيَّضَه**. **الكسائي**: malın fiyatı **غاضَ** ve ben onu **غِضْتُ**; “şey **فعَلَ** ve ben onu **فعَلْته**” bâbında. **الراجز** dedi ki:
لا تأْويَا للحَوْضِ أَن يَفِيضَا،
أَن تَغْرِضا خيرٌ من أَن تَغِيضا
Yani: onu doldurmanız, onu eksiltmenizden hayırlıdır. Ve **الأَسود بن يعفر**’in sözü:
أَما تَرَيْني قد فَنِيتُ، وغاضَني
ما نِيل من بَصَرِي، ومن أَجْلادِي؟
Mânası: tamamımdan sonra beni eksiltti. Ve şu sözü, Allah ona rahmet etsin, İbnü’l-A‘râbî okudu:
ولو قد عَضَّ مَعْطِسَه جَرِيرِي،
لقدْ لانَتْ عَرِيكَتُه وغاضا
Onu tefsir etti de dedi ki: **غاضَ** burnuna tesir etti, ta ki zelil olsun. Ve denilir: **غاضَ الكِرامُ** yani azaldılar; ve **فاضَ اللِّئام** yani çoğaldılar. Hadîste: “Kış yaz sıcağı olursa ve **غاضَت الكِرام غَيْضاً**” yani yok oldular ve helâk olup gittiler.

Ve **الغَيْضَةُ**: sık ağaçlık. Ve aslan **غَيَّضَ**: **الغَيْضَة**’ye alıştı.
Ve **الغَيْضَة**: içinde suyun çekildiği, toplanıp da içinde ağaç biten bir su **مَغِيض**’idir; çoğulu **غِياضٌ** ve **أَغْياضٌ**’dır; sonuncusu زائدı atma üzerinedir; ve cem‘u’l-cem‘ olmaz; çünkü cem‘u’l-cem‘, ondan kaçınma bulunduğu vakit terk edilmiştir. Bunun için Ebû Ali, “**فَرُهُنٌ مقبُوضة**” sözünü, dil ehlinin naklettiği üzere, **رَهْن**’in çoğulu olarak kabul etti; **رِهان**’ın çoğulu olarak değil; çünkü **رِهان** **رَهْن**’in çoğuludur; öyleyse anla. **عمر** hadîsinde: “Müslümanları **الغِياض**’a indirmeyin”; **الغِياض** **غَيْضة**’nin çoğuludur; o da birbirine girmiş ağaçtır; çünkü oraya indiklerinde içinde dağılıp ayrılırlar da düşman onlara karşı imkân bulur. Ve **الغَيْضُ**: **الأَغْلاث**’tan çok olan şeydir; yani **الطَّرْفاء** ve **الأَثْل** ve **الحاجِ** ve **العِكْرِش** ve **اليَنْبُوت**. Hadîste: “Allah’ın Elçisi’nin, Allah ona salât ve selâm etsin, minberi **أَثْلِ الغابة**’dandı.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **الغابة** çok ağaçlı bir **غَيْضة**’dir; ve Medine’den dokuz mil üzerinedir. Ve **الغِيضُ**: **الطَّلْع**’dır; ve كذلك **الغَضِيضُ** ve **الإِغْرِيض**; ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* غ ي ض * * غَاضَ * الماء قَلَّ ونضب وبابه باع و * انْغَاضَ * مثله و * غِيضَ * الماء فعل به ذلك و * غاضَهُ * الله يتعدى ويلزم و * أغَاضَه * الله أيضا وقوله تعالى ﴿وما تغيض الأرحام﴾ أي ما تنقص و * غَيَّضَ * الدمع * تَغْييضا * نقصه وحبسه ويقال * غَاضَ * الكرام أي قلوا وفاض اللئام أي كثروا و * الغَيْضةُ * بالفتح الأجمة وهي مغيض ماء يجتمع فينبت فيه الشجر والجمع * غياض * و * أغْياض

##### Türkçe

* غ ي ض * **غَاضَ** su azaldı ve tükendi; bâbı **باع**’dır. Ve **انْغَاضَ** bunun gibidir. Ve **غِيضَ** su: ona bununla fiil yapıldı. Ve **غاضَهُ** Allah: geçişli olur ve geçişsiz olur. Ve **أغَاضَه** Allah da. Ve O’nun sözü, yüce: ﴿وما تغيض الأرحام﴾ yani: ne eksiltir. Ve **غَيَّضَ** gözyaşını **تَغْييضا**: onu eksiltti ve onu hapsetti. Ve denilir: **غَاضَ** **الكرام** yani azaldılar; ve **فاض** **اللئام** yani çoğaldılar. Ve **الغَيْضةُ** fetha ile: sık ağaçlık (ağaçlık çalılık)tır; ve o, suyun toplandığı bir su alçalmasıdır; böylece onda ağaç biter. Çoğulu **غياض** ve **أغْياض**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

غاض الماء يغيض غيضا ومغاضا  ،: ومغيضا:  قل ونقص  ، أو غار فذهب. وفي الصحاح: قل فنصب. وفي حديث سطيح:  وغاضت بحيرة ساوة  أي غار ماؤها فذهب. وفي حديث خزيمة وذكر السنة  وغاضت لها الدرة  أي نقص اللبن،  كانغاض  ، لغة حجازية، قال رؤبة:
  يمده فيض من الأفياض
  ليس إذا خضخض بالمنغاض غاض  ثمن السلعة  ، أي  نقص  ، نقله الجوهري. غاض  الماء وثمن السلعة  يغيضها غيضا، أي  نقصهما  ، إشارة إلى أنه يتعدى ولا يتعدى. وقال الكسائي. غاض ثمن السلعة وغضته أنا، في باب فعل وفعلته أنا. وأنشد الجوهري للراجز وهو من بني عكل:
  لا تأويا للحوض أن يغيضا
  أن تغرضا خير من أن تغيضا يقول: أن تملآه خير من أن تنقصاه. وقال الأسود ين يعفر:
  إما تريني قد فنيت وغاضـنـي                      ما نيل من بصري ومن أجلادي معناه نقصني بعد تمامي. وقوله، أنشده ابن الأعرابي:
  ولو قد عض معطسه جريري                      لقد لانت عريكته وغـاضـا

  فسره فقال: أثر في أنفه حتى يذل. وقيل: غاض الماء: نقصه وفجره إلى مغيض،  كأغاض  . وفي الصحاح: غيض الماء: فعل به ذلك، وغاضه الله. يتعدى ولا يتعدى، وأغاضه الله أيضا. قلت: ومن المتعدي أيضا حديث عائشة تصف أباها، رضي الله عنهما:  وغاض نبع الردة  أي أذهب ما نبع منها وظهر. ومن اللازم الحديث:  لا تقوم الساعة حتى يكون الولد غيظا، والمطر قيظا، ويفيض اللئام فيضا، ويغيض الكرام غيضا، ويجترئ الصغير على الكبير، واللئيم على الكريم  أي يفنون ويقلون، وهو مجاز. ومن اللازم أيضا قوله تعالى:  وما تغيض الأرحام وما تزداد  قال الأخفش:  أي  و  ما تنقص  ، نقله الجوهري. وقال الزجاج: أي ما نقص  من سبعة الأشهر  ، كذا في سائر النسخ الموجودة، والصواب من تسعة الأشهر التي هي وقت الوضع، كما في العباب واللسان، وهو نص الزجاج، قال: وما تزداد، يعني على التسعة. وقال بعضهم: ما نقص عن أن يتم حتى يموت، وما زاد حتى يتم الحمل. وعلى هذا ما في النسخ من تقديم السين على الباء يكون صحيحا، كأنه ذهب إلى هذا القول. يشهد له قول قتادة:  الغيض: السقط الذي لم يتم خلقه،  أي هو النقص عن سبعة الأشهر، فتأمل. الغيض،  بالكسر: الطلع  . نقله ابن دريد وابن الأعرابي، وكذلك الغضيض والإغريض، وقد تقدما.  أو  الغيض هو  العجم الخارج من ليفه  . هكذا في سائر النسخ. والذي نقله الصاغاني عن أبي عمرو: الغيض: العجم الذي لم يخرج من ليفه،  وذلك يؤكل كله  . فانظره وتأمل.  والغيضة، بالفتح: الأجمة، و  هي  مجتمع الشجر في مغيض ماء  يجتمع فيه الماء فينبت فيه الشجر،  ج: غياض وأغياض  ، كما في الصحاح. الأخير على طرح الزائد ولا يكون جمع جمع، لأن جمع الجمع مطرح ما وجدت عنه مندوحة. قال رؤبة:
  في غيضة شجراء لم تمعر
  من خشب عاس وغاب مثمر والمراد بالشجر أي شجر كان،  أو خاص بالغرب لا كل شجر  ، كما نقله أبو حنيفة عن الأعراب الأول، قال: والذي جاءت به أشعار العرب خلاف هذا، وأنشد رجز رؤبة هذا وقال: فجعلها من المثمر وغير المثمر، وجعلها غابة، وأي غرب بنجد يلي غرب الأرياف إذا اجتمعت، فهي غياض، كما في العباب. الغيضة:  ناحية قرب الموصل  شرقيها، عليها عدة قرى. من المجاز:  أعطاه غيضا من فيض  ، أي  قليلا من كثير  . وقال أبو سعيد: معناه أنه قد فاض ماله وميسرته، فهو إنما يعطي من قله. ومنه حديث عثمان بن أبي العاص الثقفي  لدرهم ينفقه أحدكم من جهده خير من عشرة آلاف درهم ينفقها أحدنا غيضا من فيض  أي قليل أحدكم مع فقره خير من كثيرنا مع غنانا.  وغيض دمعه تغييضا: نقصه  ، وحبسه. والتغييض: أن يأخذ العبرة من عينه ويقذف بها. حكاه ثعلب، وأنشد:
  غيضن من عبراتهن وقلن لي                      ماذا لقيت من الهوى ولقينـا

  معناه أنهن سيلن دموعهن حتى نزفنها. قال ابن سيده:  من  هنا للتبعيض، وتكون زائدة على قول أبي الحسن، لأنه يرى زيادة  من  في الواجب، وحكة: قد كان من مطر، أي قد كان مكر. قلت: وقد سبق للمصنف في  غ ب ض  ما يقرب ذلك، وقد تبع الليث وصححه الأزهري، وإخاله مصحفا من هذا. فتأمل. غيض  الأسد: ألف الغيضة  . نقله الصاغاني وصاحب اللسان.
 ومما يستدرك عليه: المغيض، يكون مصدرا، ويكون الموضع الذي يغيض فيه الماء: وغيضه تغييضا، كغاضه وأغاضه. ويكون المغيض أيضا اسم مفعول، كالمبيع. يقال: غيض ماء البحر، فهو مغيض، مفعول به. والغائض في قول الشاعر:
  إلى الله أشكو من خليل أوده                      ثلاث خلال كلها لي غائض قال بعضهم: أراد: غائظ  بالظاء  فأبدل الظاء ضادا. هذا قول ابن جني. وقال ابن سيده: ويجوز عندي أن يكون غائض غير بدل، ولكنه من غاضه، أي نقصه، ويكون معناه حينئذ أنه ينقصني ويتهضمني. وغاض الكرام: إذا قلوا، وقد تقدم. والغيض: ما كثر من الأغلاث، أي الطرفاء، والأثل، والحاج، والعكرش، والينبوت. والغيض: موضع بين الكوفة والشام.

##### Türkçe

**غاض الماء** **يغيض** **غيضا** و**مغاضا**: ve **مغيضا**: azaldı ve eksildi; yahut çekildi de gitti. **الصحاح**’ta: azaldı da alçaldı (indi). **سطيح** hadîsinde: “ve **وغاضت بحيرة ساوة**”, yani suyu çekildi de gitti. **خزيمة** hadîsinde, yılı zikrederken: “ve **وغاضت لها الدرة**”, yani süt eksildi; **كانغاض** gibi; Hicaz lehçesidir. **رؤبة** dedi ki:
  يمده فيض من الأفياض
  ليس إذا خضخض بالمنغاض غاض

**غاض ثمن السلعة**: yani eksildi; bunu **الجوهري** nakletti. **غاض الماء** ve **ثمن السلعة**: **يغيضها غيضا**; yani ikisini eksiltti; bununla, onun hem geçişli hem geçişsiz olduğuna işaret etti. **الكسائي** dedi: **غاض ثمن السلعة** ve ben onu **غضته**; “**فعل** ve ben onu **فعلته**” babında. **الجوهري** recez söyleyen için, o da **بني عكل**’dendir, şu beyti rivayet etti:
  لا تأويا للحوض أن يغيضا
  أن تغرضا خير من أن تغيضا

Diyor ki: onu doldurmanız, onu eksiltmenizden daha hayırlıdır. **الأسود بن يعفر** dedi ki:
  إما تريني قد فنيت وغاضـنـي                      ما نيل من بصري ومن أجلادي

Manası: tamamımdan sonra beni eksiltti. Ve onun sözü; **ابن الأعرابي** onu rivayet etti:
  ولو قد عض معطسه جريري                      لقد لانت عريكته وغـاضـا

Onu açıkladı da dedi ki: burnuna tesir etti, ta ki zelil olsun. Ve denildi ki: **غاض الماء**: onu eksiltti ve onu bir **مغيض**’e akıttı; **كأغاض** gibi. **الصحاح**’ta: **غيض الماء**: ona bunu yaptı; ve Allah onu **غاضه**. Hem geçişli hem geçişsiz olur; ve Allah onu **أغاضه** da. Dedim ki: geçişli olana dair de, **عائشة** hadîsi vardır; babasını vasfeder, Allah ikisinden de razı olsun: “ve **وغاض نبع الردة**”, yani ondan fışkırıp ortaya çıkan şeyi giderdi. Lâzım (geçişsiz) olana dair hadîs: “Kıyamet kopmaz; ta ki çocuk **غيظا**, yağmur **قيظا** olsun; alçaklar taşkınlıkla taşsın; kerimler **غيضا** ile çekilsin; küçük büyüğe, alçak da kerime cüret etsin”; yani yok olurlar ve azalırlar; bu mecazdır. Lâzım olana dair ayrıca Allah Teâlâ’nın sözü: “**وما تغيض الأرحام وما تزداد**”. **الأخفش** dedi ki: yani “ve ne eksiltir”; bunu **الجوهري** nakletti. **الزجاج** dedi: yani yedi aydan eksilen; mevcut diğer nüshalarda böyledir; doğrusu, **العباب** ve **اللسان**’da olduğu üzere, doğum vakti olan dokuz aydandır; bu, **الزجاج**’ın nassıdır; dedi ki: “ve ne artar”, yani dokuzun üzerine. Bazıları dedi ki: tamamlanıncaya kadar ölüp giden şeyden eksilen; ve hamilelik tamamlanıncaya kadar artan. Buna göre, nüshalarda **السين**’in **الباء**’dan önce getirilmesi doğru olur; sanki bu görüşe gitmiştir. Buna **قتادة**’nin sözü şahitlik eder: “**الغيض**: yaratılışı tamamlanmamış düşük”; yani yedi aydan eksilmedir; öyleyse düşün.

**الغيض** (kesre ile): **الطلع**. Bunu **ابن دريد** ve **ابن الأعرابي** nakletti; aynı şekilde **الغضيض** ve **الإغريض**; ikisi de geçti. Yahut **الغيض**: lifinden çıkan **العجم**’dir. Diğer nüshalarda böyledir. **الصاغاني**’nin **أبي عمرو**’dan naklettiği ise: **الغيض**: lifinden çıkmamış **العجم**’dir; bu, bütünüyle yenir. Ona bak ve düşün.

**والغيضة** (fetha ile): **الأجمة**; ve o, suyun çekildiği bir yerde ağaçların topluluğudur; su orada toplanır da orada ağaç biter; çoğulu: **غياض** ve **أغياض**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Sonuncusu, ziyadeyi atma üzerinedir; “cem‘in cemi” olmaz; çünkü “cem‘in cemi”, ondan kaçınmaya bir yol bulunduğunda terk edilir. **رؤبة** dedi ki:
  في غيضة شجراء لم تمعر
  من خشب عاس وغاب مثمر

Ağaçtan murad: herhangi bir ağaçtır; yahut yalnız **الغرب** ile özeldir, her ağaç değil; bunu **أبو حنيفة** ilk bedevîden nakletti. Dedi ki: Arapların şiirlerinin getirdiği bunun tersidir; **رؤبة**’nin bu recezini okudu ve dedi ki: onu meyveli ve meyvesizden kıldı; onu **غابة** yaptı. Necd’de, köylerin batılarına bitişik olan her **غرب** bir araya geldiğinde, onlar **غياض**’dır; **العباب**’da olduğu gibi.

**الغيضة**: Musul yakınında, onun doğusunda bir yöredir; üzerinde birkaç köy vardır.

Mecazdan: “Ona **غيضا من فيض** verdi”; yani çoktan az. **أبو سعيد** dedi: manası, malı ve genişliği taşmıştır; o ise ancak azından verir. Ondan, **عثمان بن أبي العاص الثقفي** hadîsi: “Sizden birinizin gayretinden infak ettiği bir dirhem, bizden birimizin **غيضا من فيض** olarak infak ettiği on bin dirhemden hayırlıdır”; yani sizden birinizin fakirliğiyle azı, bizim zenginliğimizle çoğumuzdan hayırlıdır.

**وغيض دمعه تغييضا**: onu eksiltti; ve onu hapsetti. **التغييض**: gözünden yaş damlasını alıp onu atmasıdır. Bunu **ثعلب** hikâye etti; ve şu beyti rivayet etti:
  غيضن من عبراتهن وقلن لي                      ماذا لقيت من الهوى ولقينـا

Manası: gözyaşlarını akıttılar, ta ki onu tükettiler. **ابن سيده** dedi: burada **من** teb‘îz içindir; ve **أبي الحسن**’ın sözüne göre zâid olur; çünkü o, vâcipte **من**’in ziyadesini görür; ve “**قد كان من مطر**” hikâyesi: yani “hile vardı”. Dedim ki: musannifin **غ ب ض** maddesinde buna yakın olan geçti; ve **الليث**’e tâbi oldu ve **الأزهري** onu sahih gördü; ve ben onu bununla tashif edilmiş sanıyorum. Öyleyse düşün.

**غيض الأسد**: **الغيضة**’ye alıştı (onu ülfet etti). Bunu **الصاغاني** ve **صاحب اللسان** nakletti.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **المغيض**, masdar olur; ve suyun çekildiği yer olur: ve onu **غيضه تغييضا**; **كغاضه وأغاضه** gibi. **المغيض** ayrıca ism-i mef‘ûl olur; **كالمبيع** gibi. Denir ki: “Denizin suyu **غيض** edildi; o hâlde o **مغيض**’dir”; yani kendisiyle fiil yapılmış (mef‘ûl). Ve şairin sözündeki **الغائض**:
  إلى الله أشكو من خليل أوده                      ثلاث خلال كلها لي غائض

Bazıları dedi ki: muradı **غائظ** idi, **بالظاء**; sonra **الظاء**’yı **ضاد** yaptı (bedel kıldı). Bu, **ابن جني**’nin sözüdür. **ابن سيده** dedi: Bana göre, **غائض**’ın bedel olmaması da câizdir; fakat o, **غاضه**’dandır; yani onu eksiltti; o vakit manası, beni eksiltir ve beni ezer olur.

**وغاض الكرام**: azaldıkları zaman; geçti.

**والغيض**: **الأغلاث**’tan çoğalan şeydir; yani **الطرفاء** ve **الأثل** ve **الحاج** ve **العكرش** ve **الينبوت**.

**والغيض**: Kûfe ile Şam arasında bir yerdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

غَاضَ
1 غَاضَ ذ , aor. يَغِيضُ, inf. n. غَيْضٌ (S, A, Msb, K) and مَغَاضٌ (Msb, K) and مَغِيضٌ, (TA,) It (water) became scanty, or little in quantity, and sank into the earth, or disappeared in the earth: (S, and so in some copies of the K:) or became scanty, or little in quantity, and decreased, or diminished, or became deficient: (A, and so in some copies of the K:) or sank into the earth, and went away: (TA:) or went away into the earth; (Msb;) [contr. of فَاضَ, aor. يَفِيضُ;] as also ↓ انغاض, (S, K,) which is of the dial. of El- Hijلz. (TA.) ― -b2- It (a thing, Msb, a flow of milk, TA, and (assumed tropical:) the price of a commodity, S, Msb, K) decreased, or diminished, or became deficient. (S, Msb, K.) ― -b3- وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ, (S, * K, * TA,) in the Kur [xiii. 9], (S,) means And the wombs' falling short [of completion or of what is usual], (Akh, S, Bd,) and their exceeding [therein], in respect of the body [of the fœtus], and the period of gestation, and the number borne: (Bd:) or, as some say, in respect of the menstrual blood: (Bd:) or the wombs' falling short of the nine months (Zj, O, L, and so in copies of the K, but in others seven months,) of gestation, and their exceeding the nine [or seven] months: (Zj, O, L:) or the wombs' falling short of completion, so that the fœtus dies, and their exceeding so that the gestation becomes complete: and accord. to this explanation, the reading of seven months in the K may be correct: see also Katلdeh's explanation of غَيْضٌ, below, which favours this reading. (TA.) ― -b4- You say also, غَاضَ الكِرَامُ وَفَاضَ اللِّئَامُ (S, A) (tropical:) The generous became few, (S, TA,) and failed, or perished, (TA,) and the mean became many. (S.) -A2- غَاضَهُ, (S, Msb, K,) aor. as above, inf. n. غَيْضٌ, (TA,) He (God, S, Msb) made it (i. e. water) to become scanty, or little in quantity, and to sink into the earth, or disappear in the earth: (S:) or made it to decrease, or diminish, or become deficient: (K:) or made it to go away into the earth: (Msb:) and ↓ اغاضهُ signifies the same; (S, A, K;) and so does ↓ غيّضهُ, inf. n. تَغْيِيضٌ: (TA:) thus the first of these verbs is trans. as well as intrans. (S.) [It is said in the Kur xi. 46,] وَغِيضَ الْمَآءُ (S, A) And the water was made to become scanty, &c.: (S:) or was made to decrease, or diminish. (A, * Bd.) And hence the saying of 'ءïsheh, describing her father, وَغَاضَ نَبْعَ الرِّدَّةِ (assumed tropical:) And he did away with what appeared of apostacy. (TA.) You say also, دَمْعَهُ ↓ غيّض, (S, * K,) inf. n. as above, (K,) He made his tears to diminish, (S, K,) and restrained them: (S:) or he took the tears from his eye and dashed them away. (Th.) A poet says, (TA,) namely, Jereer, (O and TA in art. غبض,)
مِنْ عَبَرَاتِهِنَّ وَقُلْنَ لِى ↓ غَيَّضْنَ
مَا ذَا لَقِيتَ مِنَ الهَوَى وَلَقِينَا
meaning They made their tears to flow until they exhausted them [and they said to me, What is it that thou hast experienced, of love, and we have experienced?]: ISd says that من here denotes some; or it may be redundant, accord. to the opinion of Abu-l-Hasan; for he holds that it may be so in affirmative [as well as negative] phrases, mentioning, as an instance, قَدْ كَانَ مِنْ مَطَرٍ, meaning قَدْ كَانَ مَطَرٌ. (TA.) One relation of this verse gives غَبَّضْنَ; but the former is the right. (O and TA in art. غبض.) ― -b2- Also He opened a way, passage, or channel, for it (namely water) to flow forth to a مَغِيض [q. v.]. (Msb.) ― -b3- (assumed tropical:) He diminished it, namely the price of a commodity; (Ks, S, Msb, K;) as also ↓ اغاضهُ. (K.) ― -b4- And He caused him to suffer loss, or detriment; and wronged, or injured, him. (ISd, TA.)

غيّضهُ
2 غيّضهُ ذ : see 1, latter half, in three places. -A2- غيّض said of a lion He frequented, or kept to, the غَيْضَة [q. v.]. (S, Sgh, L, K.)

اغاضهُ
4 اغاضهُ ذ : see 1, latter half, in two places.

7 اـِنْغَيَضَ see 1, first sentence.

غَيْضٌ
غَيْضٌ ذ An abortive fœtus, not completely formed; (Katلdeh, K;) i. e. less than seven months old. (TA.) -A2- (tropical:) Little; or a small quantity: as in the saying, or in أَعْطَاهُ غَيْضًا مِنْ فَيْضٍ (tropical:) He gave him little from much. (S, A, K.) -A3- An abundance of the trees called أَعْلَاث; i. e. طَرْفَآء and أَثْل and حَاج and عِكْرِش and يَنْبُوت. (TA.) [See also غَيْضَةٌ.]

غِيضٌ
غِيضٌ ذ The طَلْع [or spadix of a palm-tree]; (IAar, IDrd, O, K, TA;) like غَضِيضٌ and اـِغْرِيضٌ: (TA:) or the عَجَم (AA, O, K) [thus correctly (in the CK عُجْم) evidently, I think, here meaning the heart (commonly called جُمَّار q. v.) of the palm-tree (the only produce that is eaten except the dates)] that comes forth, or coming forth, (K,) or that has not come forth, (O,) from [amid] its [membranous fibres termed] لِيف [q. v.], and all of which is eaten. (AA, O, K.)

غَيْضَةٌ
غَيْضَةٌ ذ A thicket; syn. أَجَمَةٌ; i. e. a collection of tangled, or confused, or dense, trees: (Mgh, Msb:) or an أَجَمَة; i. e. a ↓ مَغِيض [q. v.] of water collected together, in which, in consequence thereof, trees grow: (S:) or an أَجَمَة: and a place in which is a collection of trees in a مَغِيض of water: (K:) or particularly, of [trees of the willow-kind called] غَرَب; not of all trees; (AHn, O, K;) accord. to the first Arabs of the desert; but this is at variance with what we find in the poems of the Arabs; for Ru-beh, for instance, makes it to consist of fruit-bearing trees and trees not fruit-bearing, and makes it to be a غَابَة: (AHn, O:) [see also غَيْنَةٌ:] pl. [of pauc.] أَغْيَاضٌ (S, K) and [of mult.] غِيَاضٌ (S, Mgh, Msb, K) and غَيْضَاتٌ: (Msb:) the first of these being formed with disregard of the augmentative [ة]; not being a pl. pl., for this is not so formed: (TA:) any غَرَب in Nejd adjacent to the غَرَب of the cultivated lands, when they are collected therein, are termed غِيَاض. (O, TA.) [See also غَيْضٌ.]

غَائِض
غَائِض ذ as used in the following verse,
اـِلَى اللّٰهِ أَشْكُو مِنْ خَلِيلٍ أَوَدُّهُ
ثَلَاثَ خِلَالٍ كُلُّهَا لِىَ غَائِضُ
is said by some to mean غَائِظ, the ض being substituted for ظ; [so that the verse should be rendered, To God I complain of three qualities, or habits, of a friend whom I love, every one of which is to me such as angers;] thus says IJ: but ISd says that it may be without substitution, from غَاضَهُ as expl. in the last sentence of the first paragraph of this art.; and thus the meaning may be, such as causes me to suffer loss, or detriment, and such as wrongs, or injures, me. (TA.)

مَغِيضٌ
مَغِيضٌ ذ is an inf. n. (TA. [See 1, first sentence.]) ― -b2- And also the pass. part. n. of غَاضَهُ; applied to water. (Msb, TA. *) ― -b3- And a n. of place, signifying A place where water sinks, or goes away, into the earth: (Msb, TA:) or مَغِيضُ مَآءٍ signifies a place where water enters [into the earth]: and a place where water collects: (Mgh:) see also غَيْضَةٌ: pl. مَغَايِضُ. (Mgh.)

##### Türkçe

غَاضَ
1 **غَاضَ** **ذ** , muzâri‘ **يَغِيضُ**, mastar ismi **غَيْضٌ** (S, A, Msb, K) ve **مَغَاضٌ** (Msb, K) ve **مَغِيضٌ**, (TA,) O (su) az oldu, yahut miktarca azaldı, ve yere battı, yahut yerde kayboldu: (S, ve K’nın bazı nüshalarında da böyledir:) yahut az oldu, yahut miktarca azaldı, ve eksildi, yahut azaldı, yahut noksan oldu: (A, ve K’nın bazı nüshalarında da böyledir:) yahut yere battı, ve gitti: (TA:) yahut yere doğru gitti; (Msb;) [**فَاضَ**, muzâri‘ **يَفِيضُ**’un zıddı;] bunun gibi ↓ **انغاض**, (S, K,) ki bu, Hicaz lehçesindendir. (TA.) ― -b2- O (bir şey, Msb, bir sütün akışı, TA, ve (mecazen farz olunan:) bir malın fiyatı, S, Msb, K) eksildi, yahut azaldı, yahut noksan oldu. (S, Msb, K.) ― -b3- **وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ**, (S, * K, * TA,) Kur’ân’da [xiii. 9], (S,) şu demektir: Rahimlerin eksik kalması [tamamlanmadan yahut alışılmış olandan], (Akh, S, Bd,) ve onların aşması [bunda], ceninin bedeni, ve gebelik süresi, ve taşınan sayı bakımından: (Bd:) yahut bazılarına göre, hayız kanı bakımından: (Bd:) yahut rahimlerin gebeliğin dokuz ayından (Zj, O, L, ve K’nın nüshalarında böyledir; fakat bazılarında yedi ay,) eksik kalması, ve dokuz [yahut yedi] ayı aşması: (Zj, O, L:) yahut rahimlerin tamamlanmadan eksik kalması, öyle ki cenin ölür; ve onların aşması, öyle ki gebelik tamam olur: ve bu açıklamaya göre, K’daki yedi ay kıraati doğru olabilir: aşağıda **غَيْضٌ**’un Katâde’nin açıklamasına da bak; bu, bu kıraati destekler. (TA.) ― -b4- Sen ayrıca şöyle dersin: **غَاضَ الكِرَامُ وَفَاضَ اللِّئَامُ** (S, A) (mecaz:) Cömertler az oldu, (S, TA,) ve tükendi, yahut yok oldu, (TA,) ve alçaklar çok oldu. (S.)

-A2- **غَاضَهُ**, (S, Msb, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, mastar ismi **غَيْضٌ**, (TA,) O (Allah, S, Msb) onu (yani suyu) az kıldı, yahut miktarca az kıldı, ve yere batırdı, yahut yerde kaybettirdi: (S:) yahut onu eksiltti, yahut azalttı, yahut noksan kıldı: (K:) yahut onu yere doğru gider kıldı: (Msb:) ve ↓ **اغاضهُ** aynı mânâdadır; (S, A, K;) ve ↓ **غيّضهُ** da böyledir, mastar ismi **تَغْيِيضٌ**: (TA:) böylece bu fiillerin ilki, lâzım olduğu gibi müteaddîdir de. (S.) [Kur’ân’da xi. 46’da denilmiştir:] **وَغِيضَ الْمَآءُ** (S, A) Ve su az kılındı, vb.: (S:) yahut eksiltilip azaltıldı. (A, * Bd.) Ve buradan, Âişe’nin, babasını vasfederek sözü: **وَغَاضَ نَبْعَ الرِّدَّةِ** (mecazen farz olunan:) Ve irtidattan görünen şeyi giderdi. (TA.) Sen ayrıca şöyle dersin: **دَمْعَهُ** ↓ **غيّض**, (S, * K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (K,) Onun gözyaşlarını azalttı, (S, K,) ve onları tuttu: (S:) yahut gözünden yaşları aldı ve savurup attı. (Th.) Bir şair der ki, (TA,) yani Cerîr, (O ve TA, **غبض** maddesinde,)
مِنْ عَبَرَاتِهِنَّ وَقُلْنَ لِى ↓ غَيَّضْنَ
مَا ذَا لَقِيتَ مِنَ الهَوَى وَلَقِينَا
mânâsı: Onlar gözyaşlarını akıttılar, nihayet onları tükettiler [ve bana dediler ki: Aşktan ne gördün, ve biz gördük?]: ISd der ki, buradaki **من** “bir kısmını” bildirir; yahut Ebu’l-Hasan’ın görüşüne göre zâid olabilir; çünkü o, olumlu [olduğu gibi olumsuz] ibarelerde de zâid olabileceğini kabul eder; örnek olarak **قَدْ كَانَ مِنْ مَطَرٍ**’ı zikreder; mânâsı **قَدْ كَانَ مَطَرٌ**. (TA.) Bu beytin bir rivayetinde **غَبَّضْنَ** vardır; fakat birincisi doğrudur. (O ve TA, **غبض** maddesinde.) ― -b2- Ayrıca, onun (yani suyun) bir **مَغِيض**’e [bk. o] akıp çıkması için bir yol, geçit yahut kanal açtı. (Msb.) ― -b3- (mecazen farz olunan:) Onu azalttı; yani bir malın fiyatını; (Ks, S, Msb, K;) bunun gibi ↓ **اغاضهُ**. (K.) ― -b4- Ve ona zarar, yahut ziyan, çektirdi; ve ona zulmetti, yahut onu incitti. (ISd, TA.)

غيّضهُ
2 **غيّضهُ** **ذ** : 1’in ikinci yarısına, üç yerde bak. -A2- **غيّض** aslan hakkında denilir: O, **غَيْضَة**’ye [bk. o] devam etti, yahut orada kaldı. (S, Sgh, L, K.)

اغاضهُ
4 **اغاضهُ** **ذ** : 1’in ikinci yarısına, iki yerde bak.

7 **اـِنْغَيَضَ** 1’in ilk cümlesine bak.

غَيْضٌ
**غَيْضٌ** **ذ** Tam teşekkül etmemiş, tamamlanmamış düşük cenin; (Katâdeh, K;) yani yedi aydan küçük. (TA.) -A2- (mecaz:) Az; yahut az bir miktar: “yahut” sözünde, yahut **أَعْطَاهُ غَيْضًا مِنْ فَيْضٍ** (mecaz:) Ona çoktan az verdi. (S, A, K.) -A3- **أَعْلَاث** denilen ağaçların çokluğu; yani **طَرْفَآء** ve **أَثْل** ve **حَاج** ve **عِكْرِش** ve **يَنْبُوت**. (TA.) [Ayrıca **غَيْضَةٌ**’ye de bak.]

غِيضٌ
**غِيضٌ** **ذ** Hurma ağacının **طَلْع**’ı [yahut salkım kılıfı]; (IAar, IDrd, O, K, TA;) **غَضِيضٌ** ve **اـِغْرِيضٌ** gibi: (TA:) yahut **عَجَم** (AA, O, K) (CK’da **عُجْم**) — açıkça, zannımca, burada hurma ağacının (hurmadan başka yenilen tek mahsul olan, yaygın adıyla **جُمَّار** [bk. o]) özü mânâsındadır — onun **لِيف**’i [bk. o] içinden çıkan, yahut çıkmakta olan, (K,) yahut çıkmamış olan, (O,) ve tamamı yenilen şey. (AA, O, K.)

غَيْضَةٌ
**غَيْضَةٌ** **ذ** Sık ağaçlık; eş anlamlısı **أَجَمَةٌ**; yani dolaşık, yahut karışık, yahut sık ağaçların topluluğu: (Mgh, Msb:) yahut bir **أَجَمَة**; yani suyun bir araya toplanmış bir ↓ **مَغِيض**’i [bk. o]; bunun sonucunda orada ağaçlar biter: (S:) yahut bir **أَجَمَة**: ve suyun bir **مَغِيض**’inde ağaçların toplandığı bir yer: (K:) yahut özellikle **غَرَب** denilen söğüt türü ağaçlardan; bütün ağaçlardan değil; (AHn, O, K;) çölün ilk Araplarına göre; fakat bu, Arapların şiirlerinde bulduğumuz şeye aykırıdır; çünkü meselâ Ru’be, onu meyveli ağaçlardan ve meyvesiz ağaçlardan oluşur kılar, ve onu bir **غَابَة** yapar: (AHn, O:) [ayrıca **غَيْنَةٌ**’ye de bak:] azlık çoğulu **أَغْيَاضٌ** (S, K) ve çokluk çoğulu **غِيَاضٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **غَيْضَاتٌ**: (Msb:) bunların ilki, artırma [**ة**]sini dikkate almadan yapılmıştır; çoğulun çoğulu değildir; çünkü bu, böyle yapılmaz: (TA:) Necd’de, ekili arazilerin **غَرَب**’ına bitişik **غَرَب**’lardan herhangi biri, orada toplandıklarında, **غِيَاض** diye adlandırılır. (O, TA.) [Ayrıca **غَيْضٌ**’a da bak.]

غَائِض
**غَائِض** **ذ** aşağıdaki beyitte kullanıldığı üzere,
اـِلَى اللّٰهِ أَشْكُو مِنْ خَلِيلٍ أَوَدُّهُ
ثَلَاثَ خِلَالٍ كُلُّهَا لِىَ غَائِضُ
bazılarına göre **غَائِظ** demektir; **ض**’ın **ظ** yerine konulmasıyla; [buna göre beyit şöyle çevrilmelidir: Sevdiğim bir dostun üç huyundan Allah’a şikâyet ederim; onların her biri bana öfkelendiricidir;] IJ böyle der: fakat ISd der ki, ikâme olmaksızın da olabilir; **غَاضَهُ**’dan, bu maddenin ilk paragrafının son cümlesinde açıklandığı üzere; buna göre mânâ, bana zarar yahut ziyan verici, ve bana zulmedici yahut beni inciticidir. (TA.)

مَغِيضٌ
**مَغِيضٌ** **ذ** bir mastar ismidir. (TA. [1’in ilk cümlesine bak.]) ― -b2- Ve ayrıca **غَاضَهُ**’nun mef‘ûl ismidir; suya uygulanır. (Msb, TA. *) ― -b3- Ve mekân ismidir; suyun yere battığı, yahut yere gidip kaybolduğu yer demektir: (Msb, TA:) yahut **مَغِيضُ مَآءٍ** suyun [yere] girdiği yer demektir: ve suyun toplandığı yer: (Mgh:) ayrıca **غَيْضَةٌ**’ye bak: çoğulu **مَغَايِضُ**. (Mgh.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

غَاضَ
غَاضَ ( y )  I ( n. ac. غَيْض 1 ,  مَغَاض [ 17A ] ),
a.  Lessened, diminished, decreased; subsided; fell ( price ).

b.  Lessened, made to decrease, diminished.

غَيَّضَ
غَيَّضَ II ,
a.  see I (b) .

b.  Frequented the jungle ( lion ).

أَغْيَضَ
أَغْيَضَ IV ,
a.  see I (b) .

تَغَيَّضَ
تَغَيَّضَ V ,  اِنْغَيَضَ VII ,
a.  see I (a) .

غَيْض
غَيْض 1 ,
a.  Diminution, decrease; scarcity.

b.  Small quantity, little.

c.  Abortive fœtus.

غَيْضَة
غَيْضَة 1t , ( pl. reg. غِيَاْض 23 ,  أَغْيَاْض 38 ),
a.  Thicket, copse, jungle; marsh, swamp; reed-bank.

مَغِيْض
مَغِيْض [ 18 ] , ( pl. مَغَاْيِضُ 44 ),
a.  Pond, pool; puddle.

##### Türkçe

**غَاضَ**
**غَاضَ** ( y ) I ( n. ac. **غَيْض** 1 , **مَغَاض** [ 17A ] ),
a. Azaldı, eksildi, düştü; çekildi; (fiyat) düştü.

b. Azalttı, azalttırtı, eksiltti.

**غَيَّضَ**
**غَيَّضَ** II ,
a. I (b)’ye bak.

b. (Aslan) ormanı sıkça dolaştı.

**أَغْيَضَ**
**أَغْيَضَ** IV ,
a. I (b)’ye bak.

**تَغَيَّضَ**
**تَغَيَّضَ** V , **اِنْغَيَضَ** VII ,
a. I (a)’ya bak.

**غَيْض**
**غَيْض** 1 ,
a. Azalma, eksilme; kıtlık.

b. Az miktar, az.

c. Düşük cenin.

**غَيْضَة**
**غَيْضَة** 1t , ( pl. reg. **غِيَاْض** 23 , **أَغْيَاْض** 38 ),
a. Sıklık, koruluk, orman; bataklık, sazlık; kamış kıyısı.

**مَغِيْض**
**مَغِيْض** [ 18 ] , ( pl. **مَغَاْيِضُ** 44 ),
a. Gölet, havuz; su birikintisi.
