# فأد (ف-أ-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%A3%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fuad, Fevd somun ekmek demektir

- Harfler: ف - أ - د
- Kur'an'da: 16 geçiş · 15 ayet · 12 sîga
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: فءد

## Sîgalar (12)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَالْأَفْئِدَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%A6%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | وَالْأَفْعِلَةَ | Ve gönüller | 4 | 4 | [16:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/16:78.md) |
| [فُؤَادَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8F%D8%A4%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | فُعَالَكَ | Senin gönlün | 2 | 2 | [11:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/11:120.md) |
| [أَفْئِدَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%A6%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | أَفْعِلَةً | Gönüller | 1 | 1 | [14:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/14:37.md) |
| [أَفْئِدَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%A6%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | أَفْعِلَةُ | Gönüller | 1 | 1 | [6:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/6:113.md) |
| [أَفْئِدَتَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%A6%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعِلَتَهُمْ | Onların gönülleri | 1 | 1 | [6:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/6:110.md) |
| [أَفْئِدَتُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%A6%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعِلَتُهُمْ | Onların gönülleri | 1 | 1 | [46:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/46:26.md) |
| [الْأَفْئِدَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%A6%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْأَفْعِلَةِ | Gönüller | 1 | 1 | [104:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/104:7.md) |
| [الْفُؤَادُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8F%D8%A4%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F.md) | الْفُعَالُ | Gönül | 1 | 1 | [53:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/53:11.md) |
| [فُؤَادُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8F%D8%A4%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F.md) | فُعَالُ | Gönül | 1 | 1 | [28:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/28:10.md) |
| [وَأَفْئِدَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%A6%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | وَأَفْعِلَةً | Ve gönüller | 1 | 1 | [46:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/46:26.md) |
| [وَأَفْئِدَتُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%A6%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَأَفْعِلَتُهُمْ | Ve onların gönülleri | 1 | 1 | [14:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/14:43.md) |
| [وَالْفُؤَادَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8F%D8%A4%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E.md) | وَالْفُعَالَ | Ve gönül | 1 | 1 | [17:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/17:36.md) |

## Mücavir kökler — 74 mücavir (106 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 7 ortak ayet · G² 33 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
2. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 27 · Sütle dolu memedir
3. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 6 ortak ayet · G² 24 · İşiten
4. [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Sibat(Te) kayış demektir
5. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Az
6. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 12 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
7. [نشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Neş’et” sürgün, filiz demektir
8. [رتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Tırtıl demektir
9. [صغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Sıgv” kepçe demektir
10. [قنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Havaya kaldıranlar
11. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Onların hevesleri
12. [هطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Etea’”dan dönüşmüştür
13. [قرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ağacın koparılmış kabuğudur
14. [قفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kafa tası demektir
15. [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Rabat bağ, halka demektir
16. [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ferğ “Firağ”, kovanın su dökülen ağzıdır
17. [عمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bocalarlar
18. [حيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Havk Çalı süpürgesi demektir
19. [جمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Erkek deve demektir
20. [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dilin ucu demektir
21. [ودي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İki dağ arasındaki yamaçlardır
22. [جحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Cehd sert topraktır
23. [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ekin demektir
24. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Emam ön demektir
25. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Baş demektir
26. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dal demektir
27. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Körük demektir
28. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Meyve demektir
29. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Neredeyse o
30. [وعظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
31. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Batın karın demektir
32. [قصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Anlatırız
33. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
34. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Açığa çıkarırsınız
35. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
36. [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
37. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zerre toz demektir
38. [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Taşkınlaştıran
39. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tan demektir
40. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
41. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn tepe demektir
42. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
43. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
44. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beyt ev demektir
45. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
46. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
47. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sikkin” bıçak demektir
48. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hiram keçe demektir
49. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
50. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
51. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
52. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
53. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Namaz
54. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sahip
55. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Üzüm demektir
56. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sehl” ova demektir
57. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Musa
58. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
59. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
60. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%A3%D8%AF/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فأد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md), [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md), لب, [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [برد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Közde kızartmak, ateşe tutmak, içten tutuşmak ve yüksek hararet |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın algı, duygu ve idrak melekelerinin derinden etkilenip tutuştuğu en hassas bilinç merkezi |
| Çekirdek Özet 3 | İşitme ve görme duyularından gelen ham verinin ahlaki ve ontolojik sorumluluğa dönüştüğü iç muhakeme odağı |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece biyolojik kalp veya durağan bir his merkezi sayarak kökteki tutuşma, sarsılma ve derin duyarlılık dinamiğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فد | Yarıp açma, ortaya çıkarma, sunma ve kendini bir amaç uğruna harcama anlamlarını taşır; nitekim [فدى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A.md) (kurban ve bedel verme) ve [فدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%85.md) (doldurma, tıkama) köklerinde bu çekirdeğin içsel yoğunluğu dışa aktarma veya sınırlandırma yönü görülür. | أ | Çekirdeğin yayılma ve ortaya çıkma dinamizmine hemzenin getirdiği ani patlama, içten tutuşma ve şiddetli hararet boyutu eklenerek anlam ateşte kızartma ve içsel yanışa daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Açıklık, dışa vurum, nefes ve enerjinin bir menfezden fışkırması |
| أ | Öküz başı | Başlangıç noktası, birincil güç, itici enerji ve yoğun güç merkezi |
| د | Kapı | Geçiş, iç ile dış arasındaki eşik, hareket ve açılıp kapanma |
| فأد | Güçlü enerjinin açılan bir kapıdan dışa vurumu | Birincil ve yoğun bir iç ateşin (enerjinin), sınır kapısını zorlayarak açması ve dışarıya hararet, hareket ve teessür olarak taşması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Eti doğrudan kor ateşin veya közün üzerinde kızartmak, hamuru sıcak küle gömerek çörek pişirmek (فَأَدَ الخُبْزَةَ فِي المَلَّةِ). Kökün aslı hararet, tutuşma ve közde yanmadır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî divanında et kızartılan ocağı ve kullanılan demir şişi tasvir ederken kökü şu şekilde kullanır: كأنَّه خارجاً من جَنْبِ صفحته / سَفُّود شَرْب نسُوه عند مُفتَأدِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem metinlerinde közde pişirilen et dilimleri için kullanılan ifade: كذاكَ وأَفْلاذُ الفَئيدِ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça فأد kökü, merkezi Sami dillerinde hararet, közleme, içten kaynama ve tutuşma sahasında yer alan fonetik bir çekirdeğe dayanır. Güney ve Kuzeybatı Sami dillerindeki paralel kullanımlarda kökün yumuşak ve yarı ünlü harflerle ([فود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AF.md), [فيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%AF.md)) geçişlilik gösterdiği ve "içsel hararet, baş/beyin bölgesi, can alıcı merkez" anlamlarını koruduğu görülür. İbranice ve Süryanicede doğrudan hemzeli biçim sınırlı kalsa da pişirme, iç organların harareti ve can alıcı noktanın vurulmasıyla ilgili türevlerde fonetik izdüşümler izlenebilmektedir. Arapçada ise kök, somut düzlemde etin ateşte cızırdayarak kızarmasını (تفؤد / توقد) karşılarken, soyut düzlemde insanın dış etkilere karşı en hızlı tepki veren, sarsılan ve alevlenen duygusal-idraki merkezini (فؤاد) adlandırmak üzere özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ateşte pişirme ve tutuşma kökünden türeyen organ adı | Eti közde kızartmak (فَأْد) eyleminden hareketle, heyecan ve korkuyla alevlenen organa فؤاد adı verilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Merkezi ve Güney Sami hattında hararet ve baş/iç merkez semantiği | Kökün yumuşak türevleri Sami dillerinde hayati merkez, kafa ve içten tutuşan cevher bağlamında paralel anlamlar taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ısı ve yanma kökleri | Doğu Afrika ve Berberi dillerindeki ısı, kor ateş ve iç boşluk kelimeleriyle morfolojik yakınlıklar ileri sürülmüştür. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فأد | Anlamlı | Közde kızartmak, tutuşmak, idrak merkezi | Ateşte pişirmek ve insanın derinden sarsılan iç merkezini ifade etmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%A3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [أفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D8%AF.md) | Anlamlı | Vaktin yaklaşması, acele etmek | Bir işin vaktinin daralması ve hızla yaklaşması | Kur'an'da geçmez (Arapçada kullanılır) |
| [أدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%81.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [دفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%A3.md) | Anlamlı | Isınmak, sıcaklık, soğuktan korunmak | Canlıyı soğuğa karşı koruyan giysi, yün ve sıcaklık | Ortak ısı çekirdeği; Kur'an'da geçer |
| [دأف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D9%81.md) | Anlamlı | Hızla yürümek, ağır hareket | Yük altında veya telaşla yavaşça ilerlemek | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فأد | Merkez | İdrak ve hissiyatın hararetli merkezi | Dış tesirlerle anında tutuşan, derinden sarsılan ve yanan bilinç | İnsanın en hassas, ahlaki sorgulamaya tabi duygu ve basiret odağı |
| [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) | Komşu | Değişken iç merkez, yöneliş | Dönüşüm, kararsızlık ve halden hale geçme niteliği öne çıkar | Düşünce ve niyetlerin sürekli evrilip çevrildiği ana zemin |
| [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) | Komşu | Göğüs, dış kuşatıcı alan | Duyguların ilk karşılandığı, sıkışıp genişleyen dış katman | Kalp ve fuâdı barındıran, daralma ve ferahlamanın hissedildiği göğüs kafesi |
| لب | Komşu | Saf akıl, öz muhakeme | Tortulardan arınmış, tutkulardan bağımsız duru mantık ve kavrayış | Çekirdeğin özü gibi, yanılgılardan arınmış nihai hikmet ve hüküm yetisi |
| [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) | Komşu | Bağlama, denetleme, muhakeme | Duyguları dizginleyen, sınır koyan ve mantıksal bağ kuran işlev | İnsanı taşkınlıktan koruyan zihinsel denetim ve bağlama gücü |
| [برد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Soğukluk, durağanlık, donukluk | Isının, heyecanın ve içsel tutuşmanın tamamen yok olması hali | فأد kökünün gerektirdiği içsel yanış ve duyarlılığın zıddı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فأد | Közde kızartmak, tutuşan kalp | İçten yanarak pişmek; insanın sarsıcı his ve idrak merkezi | Kesin |
| Latince | Praecordia, Cor ardens | Göğüs içi his merkezi, tutuşan kalp | Bedenin en derin his merkezini karşılar ancak kökteki közleme imgesini doğrudan içermez | Güçlü |
| İngilizce | Burning heart, emotive core, searing conscience | Yanan kalp, hassas bilinç merkezi | Duygusal ve vicdani alevlenmeyi iyi açıklar; organ ile fonksiyonel eylem arasındaki kök birliğini tam yansıtamaz | Güçlü |
| Almanca | Glühendes Gemüt, Herzensgrund | Korlaşmış his merkezi, gönül derinliği | Derin duyarlılık ve tutuşmayı karşılar; etin ateşte pişmesiyle kurulan fiziksel bağı dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Cœur ardent, for intérieur | Yanan iç merkez, vicdan odağı | Bireyin en mahrem ve sarsıcı iç muhasebe alanını belirtir; etimolojik ısı bağını soyutlamayla verir | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الفُؤَاد (Tekil) | Sorumlu, yanılmaz basiret ve doğrudan şahitlik odağı | İnsanın işitme ve görme ile birlikte hesap vereceği merkez (İsrâ [17:36](https://lisan.digital/tr/ayet/17:36.md)); Hz. Peygamber'in vahyi gözlemleyip şüpheye düşmediği şuhud makamı (Necm [53:11](https://lisan.digital/tr/ayet/53:11.md)) |
| الأَفْئِدَة (Çoğul) | Dış etkilere açık, yönelen ve meyleden duygusal merkez | İbrahim'in (a.s.) soyuna karşı insanların yönelmesini istediği sevgi ve meyil merkezi (İbrâhîm [14:37](https://lisan.digital/tr/ayet/14:37.md)); ahirette azap korkusuyla içi bomboş kalan yürekler (İbrâhîm [14:43](https://lisan.digital/tr/ayet/14:43.md)) |
| الأَفْئِدَة (Çoğul) | Şükür ve tevhid bilincine kaynaklık eden idrak yetisi | İnsana kulak ve gözlerin yanında sorumluluk bilinci oluştursun diye bahşedilen derin kavrayış donanımı (Nahl [16:78](https://lisan.digital/tr/ayet/16:78.md), Mü'minûn [23:78](https://lisan.digital/tr/ayet/23:78.md), Secde [32:9](https://lisan.digital/tr/ayet/32:9.md), Mülk [67:23](https://lisan.digital/tr/ayet/67:23.md)) |
| الأَفْئِدَة (Çoğul) | Ahiret azabının doğrudan nüfuz ettiği iç acı mahalli | Allah'ın tutuşturulmuş ateşinin doğrudan içine işleyip sardığı manevi ve ahlaki günah merkezi (Hümeze [104:7](https://lisan.digital/tr/ayet/104:7.md)) |
| فُؤَاد (Muzaf) | Dehşet ve kaygıyla sarsılan, sabırla teskin edilen ana yüreği | Hz. Musa'nın annesinin kaygı ve korkudan bomboş hale gelen, ancak Allah'ın bağıyla yatışan iç dünyası (Kasas [28:10](https://lisan.digital/tr/ayet/28:10.md)) |
| فُؤَاد (Muzaf) | Vahiy ve ibret kıssalarıyla sarsılmaz kılınan nebi kalbi | Karşılaşılan inkâr ve zorluklar karşısında peygamberin direncinin ve iç dünyasının takviye edilmesi (Hûd [11:120](https://lisan.digital/tr/ayet/11:120.md), Furkân [25:32](https://lisan.digital/tr/ayet/25:32.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Marifetullah ve teklifin mahalli | İmanın ve kesin marifetin kalbe mi yoksa daha derin ve tutuşan bir merkez olan fuâda mı ait olduğu; sorumluluğun menşei | İdrakin salt teorik akıl yürütme değil, derinden sarsıcı bir ahlaki kesinliğe ulaşması |
| Fıkıh | Ceza ve mükellefiyet ahkâmı | Duyu organlarının işlevini yitirmesi sonucu diyet belirlenirken veya kasıt/irade araştırılırken kalbin/iç merkezin durumu | Hayati ve iradi merkez; kasıt ve niyetin en derin karar noktası |
| Tefsir | [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) ve فؤاد ayrımı | Ayetlerde kulak ve gözün hemen ardından zikredilen ef'idenin, algıları derleyip vicdani hesaba dönüştüren niteliği | Duyuların ilettiği veriyi heyecan, basiret ve yakine dönüştüren iç odaktaki yoğunlaşma |
| Hadis | Ruhi incelik ve rikkat tasviri | Yemen ehlinin yumuşak kalpli ve hassas yürekli oluşunun tasvir edildiği rivayetler | Duygusal kırılganlık, çabuk etkilenme ve merhametle dolup taşma kabiliyeti |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy, basiret ve ahlaki sorumluluk | Can alıcı vicdan merkezi | Duyuları ahlaki bilince dönüştürme | Sem' ve basar ile toplanan bilgilerin ilahi huzurda hesaba çekilecek derin niyet haline geldiği yerdir. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve kavrayış derinliği | İçsel idrak ve sezgisel yakîn | Bilginin içselleştirilip yakîne dönüşmesi | Dış gözlem verilerinin sadece zihinde kalmayıp araştırmacının benliğinde sarsıcı bir kavrayış üretmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal yöneliş ve meşruiyet | Kolektif eğilim ve gönül bağı | Halkın yöneticilere veya bir ideale içtenlikle yönelmesi | Zorlama baskıların ötesinde, toplumun yüreğinin bir ideale doğru arzu ve iştiyakla akmasıdır (İbrâhîm [14:37](https://lisan.digital/tr/ayet/14:37.md)). | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet hırsı ve azabın psikolojisi | Tüketici tutku veya kanaat | İhtiras ateşinin ahlaki sınıra çekilmesi | Hümeze suresinde mal yığma tutkusunun doğurduğu ahlaki yozlaşmanın, doğrudan insanın iç merkezini sarmasıdır. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik odak ve yanma odası (Combustion chamber) | Sisteme giren enerjinin ve basıncın kritik bir eşikte alev alarak mekanik veya kimyasal işe dönüştüğü en sıcak çekirdek | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Duygusal zekâ ve vicdani farkındalık merkezi | Bireyin dış çevreden edindiği uyarıcıları sadece mantıksal süzgeçten değil, derin ahlaki ve duygusal sarsıntıyla işleyip eyleme karar vermesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Fuâd kelimesini günümüz dillerine çevirirken sadece anatomik "kalp" veya genelgeçer "gönül" kelimeleriyle karşılayıp, kökün közleme, tutuşma ve yüksek duyarlılık anlamını yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da fuâd; işitme ve görme duyularının tamamlayıcısı, vahyin indiği ve asla yanılmadığı şuhud makamı, insanın kaygıyla boşalıp ilahi irtibatla sükûn bulduğu en dinamik kavrayış merkezidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın ahlaki sorumluluğunun sadece zihinsel bilgi veya biyolojik reflekslerle sınırlı sanılması; ayetlerdeki kulak-göz-fuâd üçlüsünün epistemolojik bütünlüğünün ve hesap verme ciddiyetinin kavranamaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an antropolojisinde insanın bilgi üreten ve bundan ahlaken sorumlu olan en derin iç merkezini tanımlar. Algıların duyulardan geçtikten sonra içsel bir yangına, aşka, kaygıya veya sarsılmaz bir basirete dönüştüğü yapıyı gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılışı ve duyu organlarının sorumluluğunun anlatıldığı ayetlerde (İsrâ [17:36](https://lisan.digital/tr/ayet/17:36.md), Nahl [16:78](https://lisan.digital/tr/ayet/16:78.md)); peygamberlerin iç dünyasının sağlamlaştırıldığı pasajlarda (Hûd [11:120](https://lisan.digital/tr/ayet/11:120.md), Furkân [25:32](https://lisan.digital/tr/ayet/25:32.md), Necm [53:11](https://lisan.digital/tr/ayet/53:11.md)); ahiret dehşeti ve cehennem ateşinin niteliğinin açıklandığı sahnelerde (İbrâhîm [14:43](https://lisan.digital/tr/ayet/14:43.md), Hümeze [104:7](https://lisan.digital/tr/ayet/104:7.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bilgiyi sadece rasyonel bir veri toplama işlemi sanan pozitivist yanılgıyı ve kalbi sadece pasif bir et parçası gören indirgemeci bakışı düzeltir; bilginin ahlak ve derin bilinçle tutuşması gerektiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Eti kor ateş üzerinde kızartmak, közde ekmek pişirmek, içten içe alevlenip tutuşmak.
- Soyut anlam: Dış dünyadan algılanan bilgilerin ve duyguların derinden sarstığı, ahlaki ve ontolojik yakîne dönüştürdüğü en hassas içsel kavrayış merkezi.
- Sistematik karşılık: Duyu organlarından gelen verileri ahlaki sorumluluk, basiret ve imana dönüştüren dinamik vicdani termodinamik merkez.
- LaTeX modeli: $$F = \int_{0}^{T} (S(t) \cdot B(t)) \, e^{\kappa \cdot H(t)} \, dt$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F$, tutuşan ve olgunlaşan bilinç merkezini (فؤاد); $S(t)$, işitme duyusundan ([سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md)) zamana bağlı gelen verileri; $B(t)$, görme duyusundan ([بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md)) gelen basiret girdilerini temsil eder. Bu girdiler skaler bir çarpımla birleşir. $H(t)$, içsel teessür, kaygı ve arayışın doğurduğu hararet katsayısını; $\kappa$, kalbin duyarlılık ve kırılganlık sabitini simgeler. $e^{\kappa \cdot H(t)}$ üstel çarpanı, dış verilerin sıradan bir bilgi olarak kalmayıp iç merkezde alevlenerek sorumluluk ve şuhuda dönüşme şiddetini ifade eder; zamana göre alınan integral ise bu sürecin nihai hesap ve basiret bilincini nasıl inşa ettiğini gösterir.

## Geçtiği ayetler (15 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%A3%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/6:110.md) — أَفْئِدَتَهُمْ

وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Meal (IK): Biz, onların kalblerini ve gözlerini çeviririz de ona ilk defa iman etmedikleri gibi azgınlıkları içinde kör ve şaşkın bırakırız.

### [En'am 6:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/6:113.md) — أَفْئِدَةُ

وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ

Meal (IK): Bir de ahirete inanmayanların kalbleri ona meyletsin, ondan hoşlansınlar ve işlesinler diye.

### [Hud 11:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/11:120.md) — فُؤَادَكَ

وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Peygamberlerin haberlerinden hepsini senin kalbini bunlarla pekiştirmek için sana anlatıyoruz. Bununla sana hak, mü’minlere de öğüt ve nasihat geldi.

### [İbrahim 14:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/14:37.md) — أَفْئِدَةً

رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Rabbımız; ben, çocuklarımdan kimini; namaz kılabilmeleri için, Senin mukaddes evinin yanında çorak bir vadiye yerleştirdim. Rabbımız; insanların gönüllerini onlara meylettir. Şükretmeleri için onları meyvelerle rızıklandır.

### [İbrahim 14:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/14:43.md) — وَأَفْئِدَتُهُمْ

مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ

Meal (IK): O gün; başları kalkmış, gözleri kendilerine dönmeyecek şekilde sabit kalmış, gönülleri bomboş olarak koşup duracaklardır.

### [Nahl 16:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/16:78.md) — وَالْأَفْئِدَةَ

وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Sizi, annelerinizin karnından Allah çıkardı. Hiç bir şey bilmezdiniz. Ve size kulaklar, gözler ve gönüller verdi ki şükredesiniz.

### [İsra 17:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/17:36.md) — وَالْفُؤَادَ

وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا

Meal (IK): Hakkında bilgin olmadığı şey üzerinde durma. Çünkü kulak da, göz de, kalb de bütün bunlar ondan sorumludurlar.

### [Müminun 23:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/23:78.md) — وَالْأَفْئِدَةَ

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Sizin için kulaklar, gözler ve kalbler var eden O’dur. Ne de az şükrediyorsunuz.

### [Furkan 25:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/25:32.md) — فُؤَادَكَ

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا

Meal (IK): O küfredenler dediler ki: Kur’an ona bir kerede topluca indirilmeli değil miydi? Halbuki Biz; onu senin kalbine iyice yerleştirmek için böyle azar azar indirir ve ağır ağır okuruz.

### [Kasas 28:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/28:10.md) — فُؤَادُ

وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا إِنْ كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلَا أَنْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Musa’nın annesi, yüreği bomboş sabah etti. Şayet inananlardan olması için kalbini pekiştirmemiş olsaydık; neredeyse onu açığa vuracaktı.

### [Secde 32:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/32:9.md) — وَالْأَفْئِدَةَ

ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Sonra onu düzeltip tamamlamış ve ruhundan ona üflemiştir. Size de kulaklar, gözler ve kalbler vermiştir. Ne de az şükrediyorsunuz.

### [Ahkaf 46:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/46:26.md) — وَأَفْئِدَةً · أَفْئِدَتُهُمْ

وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلَا أَبْصَارُهُمْ وَلَا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; onları, sizi yerleştirmediğimiz yerlere yerleştirmiştik. Ve kendilerine kulaklar, gözler ve kalbler vermiştik. Ne var ki; kulakları, gözleri ve kalbleri onlara bir fayda sağlamadı. Çünkü onlar; Allah’ın ayetlerini bile bile inkar ediyorlardı. Sonunda onları alay ettikleri şey kuşatıverdi.

### [Necm 53:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/53:11.md) — الْفُؤَادُ

مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى

Meal (IK): Onun gördüğünü gönül yalanlamadı.

### [Mülk 67:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/67:23.md) — وَالْأَفْئِدَةَ

قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ

Meal (IK): De ki: Sizi yaratan ve sizler için kulaklar, gözler ve kalbler var eden O’dur. Ne de az şükrediyorsunuz.

### [Hümeze 104:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/ayet/104:7.md) — الْأَفْئِدَةِ

الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ

Meal (IK): Ki tırmanıp yüreklerin içine işler.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fuad, Fevd somun ekmek demektir. Beynin adıdır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والفاء و و ء ي معهما
ف و د، ف ي د، ف أ د، و ف د، و د ف، د ف أ، د ف و، د و ف، ف د ي  مستعملات
فود:
الفَوْدُ أَحَدُ فَوْدَيِ الرَّأْسِ، وهما مُعْظَمُ شَعْر اللِّمَّةِ ممّا يلي الأُذُنَيْنِ.
وكذلك فَوْدا جَناحَي العُقابِ، وقال خُفاف:
متى تُلقِ فَوْدَيها على ظَهْر ناهِضٍ
فيد، فأد:
فَيْد: منزل بالبادية.
والفَيّادُ من أسماء البُومِ.
والفَيّادُ من الرِّجال هو الذي يلُفُّ ما قَدَرَ عليه من شىءٍ فأَكَلَه، وأنشدَ:
وليس بالفَيّادة المُقَصْمِلِ
والفَيّادةُ: المُتَبَخْتِر في مِشْيَتِه.
والفائدة: ما أَفادَ اللهُ العِبادَ من خَيْرٍ يستفيدونَه ويَستحدِثونه، وقد فادَتْ له من عندنا فائدة، وجمعها الفوائد.
ويقال: أفادَ فلان خَيراً واستفادَ.
وسُمِّيَ الفُؤاد لتفَؤُّدهِ أي لتوقُّده.
وفُئِدَ الرجلُ فهو مَفؤود أي أصابَه داءٌ في فُؤاده.
وافتأَدَ القومُ: أَوَقَدوا ناراً ولُهْوَجُوا عليها لَحْماً.
وفَأَدْتُ النّارَ: سَجَرْت خَشَبَها، والمَفأَدُ: المَسْجَرُ، والمُفتَأَدُ: موضع النارِ في الأرض.
وفأَدْتُ لحماً: شَوَيتُه، قال:
سَفّودُ شَرْبٍ نَسُوه عند مُفَتَأَدِ
وفد:
واحد الوَفد وافِدٌ، وهو الذي يفِدُ عن قوم إلى ملك في فَتْحٍ أو قضيةٍ أو أمرٍ، والقومُ أوفَدوه.
والوافدُ من الإِبِل والقَطَا وغيرها: ما سَبَقَ سائر السِّرْب في طَيَرانِه ووُروده.
وتَوَفَّدَتِ الأوعالُ فوق الجبال أي أشرَفَتْ.
ودف:
استَوْدَفْتُ لَبَناً في الإِناء ونحوه إذا فتَحْتُ رأسَه فأشَرفْتُ عليه، ويكون أن تصُبَّ فوقه لَبَناً كانَ أو ماءً قال العجّاج:
فغَمَّها حَوْلَيْنِ ثم استَوْدَفا
دفأ دفو:
الدَّفاءُ: نقيض حِدَّة البَردِ.
والدِّفْءُ: ما يُدْفِئُكُ، وثَوبٌ دَفيءٌ أي مُدْفِئ.
ورجلٌ دَفِئٌ بوزن فَعِل: قد لَبِسَ ما يُدْفِئُه، ويقال للاحمق: إنه لدَفِئُ الفؤاد.
وادَّفَيْتُ واستَدْفيتُ أي لَبِسْتُ ما يُدْفِئُني، ودَفِئْتُ من البَرد.
ومَطَرٌ دَفَئِيٌّ يكون في الصيف بعد الربيع.
والدَّفَأُ، مقصور مهموز: الدِّفءُ نفسُه إِلاّ إنّ ألدِّفءَ كأنّه اسمٌ شِبهُ الظِّمْءِ، الدَّفَأُ شِبهُ الظَمَأ ومما لا همز فيه من هذا الباب، مصدر الأَدفَى، والأُنثى دَفواء من الطَير: وهو ما طالَ جَناحاه من أُصول قَوادِمه وطَرَف ذنبه، أو طالت قوادِمُ ذَنَبه، قال الطرماح:
شَنِجُ النَّسَا أَدْفَى الجَناح كأنَّه		في الدّار بعد الظاعنين مُقَيَّدُ
والأَدْفَى من الأوعال: ما طالَ قَرْناه وامتَدَّ أعلىَ ظهره جِدّاً.
والدَّفْواءُ من النَّجائِب: الطويلة العُنُق إذا سارت كادَتْ تَضَعُ هامَتَها على ظهر سَنامِها، ومع ذلك طويلةُ الظهر.
دوف:
الدَّوْفُ: خَلْطُ الزَّعْفَران والدَّواء بماءٍ فيَبتَلُّ، وتقول منه: دُفتُه وأَدَفْتُه.
والدِّيافيُّ من الزَّيْت منسوبٌ إلى بَلَدٍ بالشامِ أو بالجزيرة.
فدي:
الفِدَى جمع فِدْية.
والفِداءُ ما تَفدي به وتُفادي، والفِعلُ الافتِداء، وفَدَّيْتَه تَفدِيةً: قُلتَ له: أَفديك.
وتَفادَى القومُ: استَتَرَ بعضُهم ببعض مَخافةً، وتَفَدَّيْتُه وفَدَّيتُه واحد.
والفَداءُ: جماعة الطَّعامِ من البُرِّ والشعير وغيرهما، وهو الأَنبار، وجمعه أفدِيةٌ.

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الفاء** ve **و** ve **ء** ve **ي** onlarla beraber

**ف و د**، **ف ي د**، **ف أ د**، **و ف د**، **و د ف**، **د ف أ**، **د ف و**، **د و ف**، **ف د ي** kullanımdadır.

**فود**:
**الفَوْدُ** başın iki **فَوْد**’undan biridir; ikisi, iki kulağın yanına bitişik olan **اللِّمَّةِ** saçının çoğunluğudur.
Aynı şekilde **فَوْدا** kartalın iki kanadının (da). **خُفاف** dedi ki:
متى تُلقِ فَوْدَيها على ظَهْر ناهِضٍ

**فيد**، **فأد**:
**فَيْد**: bedevî (çöl)de bir menzil.
**الفَيّادُ** baykuşun adlarındandır.
**الفَيّادُ** erkeklerden: bir şeyden gücü yettiğini sarıp onu yiyen kimsedir; şu beyit okunmuştur:
وليس بالفَيّادة المُقَصْمِلِ
**الفَيّادةُ**: yürüyüşünde salınarak yürüyen.
**الفائدة**: Allah’ın kullara faydalandıkları ve yeni edindikleri hayırdan ifâde ettiği şey; “bizim yanımızdan ona bir **فائدة** fayda geldi” denir; çoğulu **الفوائد**’dir.
Ve “falanca hayır **أفادَ** etti ve **استفادَ** etti” denir.
Ve **الفُؤاد** onun **تفَؤُّدهِ**’inden, yani onun tutuşup yanmasından dolayı adlandırıldı.
**فُئِدَ** adam; o hâlde o **مَفؤود**’dur; yani **فُؤاده**’inde bir hastalık ona isabet etti.
**وافتأَدَ** kavim: bir ateş yaktılar ve onun üzerinde et kızarttılar.
“Ateşi **فَأَدْتُ**”: odununu harladım; **المَفأَدُ**: harlanan yer; **المُفتَأَدُ**: yerde ateşin yeri.
“Et **فأَدْتُ**”: onu kızarttım; dedi ki:
سَفّودُ شَرْبٍ نَسُوه عند مُفَتَأَدِ

**وفد**:
**الوَفد**’in teki **وافِدٌ**’dir; o, bir fetihte yahut bir davada yahut bir işte bir kavimden bir hükümdara gelen kimsedir; kavim onu **أوفَدوه** etti.
Develerden ve **القَطَا**’dan ve başkalarından **الوافدُ**: uçuşunda ve suya varışında sürünün geri kalanını geçen şeydir.
**وتَوَفَّدَتِ** dağ keçileri dağların üstünde; yani göründüler/yükseldiler.

**دف**:
Kap ve benzerinde sütü **استَوْدَفْتُ**: başını açıp ona yukarıdan baktığım zaman; ve (bu) onun üzerine süt yahut su dökmen (suretiyle) olur. **العجّاج** dedi ki:
فغَمَّها حَوْلَيْنِ ثم استَوْدَفا

**دفأ دفو**:
**الدَّفاءُ**: soğuğun şiddetinin zıddı.
**الدِّفْءُ**: seni ısıtan şey; **ثَوبٌ دَفيءٌ** yani ısıtan.
Ve **رجلٌ دَفِئٌ** (fa‘il vezninde): kendisini ısıtan şeyi giymiştir; ve ahmağa “o, **دَفِئُ الفؤاد**’dır” denir.
**وادَّفَيْتُ** ve **استَدْفيتُ**: yani beni ısıtan şeyi giydim; ve soğuktan **دَفِئْتُ**.
Ve **مَطَرٌ دَفَئِيٌّ**: ilkbahardan sonra yazın olan (yağmur).
Ve **الدَّفَأُ** (kısaltılmış, hemzeli): bizzat **الدِّفءُ**’ün kendisidir; ancak **ألدِّفءَ** sanki **الظِّمْءِ**’e benzer bir isim gibidir; **الدَّفَأُ** **الظَمَأ**’ya benzer; ve bu bâbdan hemzesiz olanlardan: **الأَدفَى**’nın masdarıdır.
Ve kuşlardan dişisi **دَفواء**: iki kanadı ön tüylerinin köklerinden ve kuyruğunun ucundan uzun olan; yahut kuyruğunun ön tüyleri uzun olan. **الطرماح** dedi ki:
شَنِجُ النَّسَا أَدْفَى الجَناح كأنَّه		في الدّار بعد الظاعنين مُقَيَّدُ
Ve dağ keçilerinden **الأَدْفَى**: iki boynuzu uzayan ve sırtının üst kısmı pek çok uzayıp yayılan.
Ve seçkin develerden **الدَّفْواءُ**: yürüdüğünde neredeyse başını hörgücünün sırtı üzerine koyacak olan uzun boyunlu; bununla beraber sırtı da uzun.

**دوف**:
**الدَّوْفُ**: safranı ve ilacı suyla karıştırmak; böylece ıslanır; bundan “onu **دُفتُه** ve onu **أَدَفْتُه**” dersin.
**الدِّيافيُّ** zeytinden: Şam’da yahut Cezîre’de bir beldeye nispet edilmiştir.

**فدي**:
**الفِدَى** **فِدْية**’nin çoğuludur.
**الفِداءُ**: onunla fidye verdiğin ve karşılıklı fidyeleştiğin şeydir; fiil **الافتِداء**’dır. “Onu **فَدَّيْتَه** **تَفدِيةً**”: ona “sana **أَفديك**” dedin.
**وتَفادَى** kavim: korkudan bazısı bazısıyla örtündü/siperlendi; ve “onu **تَفَدَّيْتُه** ve onu **فَدَّيتُه**” birdir.
Ve **الفَداءُ**: buğdaydan, arpadan ve başkalarından yiyeceğin topluluğu; o **الأَنبار**’dır; çoğulu **أفدِيةٌ**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفُؤادُ: القلبُ، والجمع الأفْئِدَةُ. وفَأَدْتُهُ فهو مَفْؤودٌ: أصبت فُؤادَهُ، وكذلك إذا أصابه داء في فؤاده. الكسائي: رجلٌ مَفْؤودٌ وفَئيدٌ: لا فؤادَ له. وفَأَدْتُ الخُبْزَةَ: مَلَلُتها. وفَأدْتُ للخُبْزَةِ إذا جعلت لها موضعاً في الرماد والنار لتضعها فيه. وذلك الموضع أُفْؤُودٌ. والخَشَبةُ التي يحرَّك بها التنُّور مِفْأَدٌ، والجمع مَفائِدُ. والمِفأدُ أيضاً: السَفُّودُ؛ وكذلك المِفْأدةُ. وهو من فَأدْتُ اللحمَ وافْتَأدْتُهُ، إذا شويتَه. ولحمٌ فَئيدٌ، أي مشويٌّ.

##### Türkçe

**الفُؤادُ**: kalp; çoğulu **الأفْئِدَةُ**’dir. Ve **فَأَدْتُهُ**; o da **مَفْؤودٌ**’dur: onun **فُؤادَهُ**’unu vurdum; yine, onun **فؤاده**’nda bir hastalık ona isabet ettiği zaman da böyledir. el-Kisâî: **رجلٌ مَفْؤودٌ** ve **فَئيدٌ**: onun **فؤادَ**’ı yoktur. Ve **فَأَدْتُ الخُبْزَةَ**: onu usandırdım. Ve **فَأدْتُ للخُبْزَةِ**: kül ve ateşte onun için, onu içine koyacağın bir yer yaptığın zaman. Ve o yer **أُفْؤُودٌ**’dur. Ve tandırın onunla hareket ettirildiği tahta **مِفْأَدٌ**’dir; çoğulu **مَفائِدُ**’dir. Ve **المِفأدُ** ayrıca: şiştir; **المِفْأدةُ** de böyledir. Ve o, **فَأدْتُ اللحمَ** ve **افْتَأدْتُهُ**’dendir; onu kızarttığın zaman. Ve **لحمٌ فَئيدٌ**: yani kızartılmış.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ف ( وايء )
دفأ ، دفى ، دوف ، ديف ، فدى ، ودف ، وفد ، أفد ، فود ، فيد ، فأد .
دفأ دفا : قال الله جلّ وعز : ( لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ ) ( النحل : 5 ) قال الفراء : الدِّفْءُ كُتِب في المصاحف بالدَّال والفَاء ، وإن كتبت بواو في الرفع وياء في
الخفض ، وألف في النصب كان صواباً ، وذلك على ترك الهمز ونَقْلِ إعراب الهمز إلى الحرف الذي قبلها .
قال : والدِّفء ما انتفع به من أوبارها وأشعارها وأصوافها ، أراد ما يَلْبَسون منها ويبْتَنون .
وأخبرني المنذريّ عن الحراني عن ابن السكيت قال : يقال : هذا رجل دَفْآنُ وامرأة دَفْأَى ويوم دَفِيءٌ وليلة دفيئة ، وكذلك بيت دَفِيء ، وغرفة دفِيئةٌ على فَعيل وفعيلة .
أبو عبيد عن الأموي : الدّفء عند العربِ نِتاجُ الإبل وأَلبانها والإنتفاع بها من قول الله عزّ وجلّ : ( لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ ) ( النحل : 5 ) ، قال وقال الأصمعي : الإبل المدْفآت : الكثيرة الأوبار .
وقال ابن السكيت : إبلٌ مُدْفَأَة بهذا المعنى .
قلت : المُدْفَآتُ جَمْعَ المُدْفَأَةِ .
قال الشماخ :
وكَيْفَ يَضِيعُ صَاحِبُ مدْفَآتٍ
على أَثْباجِهِنَّ مِن الصَّقِيعِ
فأمَّا الإبل المُدْفِئة فهي الكثيرة ، لأن بعضَها يُدْفِىءُ بعضاً بأنفاسها .
وقال ابن السكّيت . يقال : ما كانَ الرَّجُلُ دَفْآنَ وَلَقَدْ دَفِىء ، وما كان البيتُ دَفِئاً ولقد دَفُؤَ .
ابن الأعرابيّ : الدَّفَئيُّ والدَّثَئيُّ من الأمطار : وقتُه إذا قاءت الأرضُ الكَمْأَةَ ، وكلُّ مِيرَةٍ حُمِلَتْ في قُبُل الصَّيفِ فهي دَفيئيَّةٌ .
الأصمعيّ : ثوب ذو دِفْءٍ ، وذو دفاءة ، ويقال : ما عليه دِفْءٌ ، ولا يقال : ما عليه دَفَاءةٌ ويكون الدّفء السخونةَ ، ويقال : اقْعُد في دِفءِ هذا الحائط أي في كِنِّه .
وقال الليث : يقال ادَّفَيْتُ واستدفيت أي لبست ما يُدْفِئُني ، قال : وهذا على لغة من يترك الهمز .
قال : والدَّفَاءُ مهموزٌ مَقْصورٌ هو الدِّفْء نفسه إلاَّ أن الدِّفْء كأنه اسمٌ شِبْهُ الظَّمْء والدَّفَأُ شِبْهُ الظَّمَأ ، ومِمَّا لا همز فيه من هذا الباب .
قال الأصمعيّ : كَبْشٌ أَدْفى وهو الذي يَذْهب قَرْنُه قِبلَ ذَنَبِه ، ورَجل أَدْفَى إذا كان في صلبه احْدِيدَابٌ .
وقال ابن الأعرابي : أَدْفَى الظَّبْيُ إذا طال قَرْناه حتى كادا يَبْلُغان مُؤَخَّرَه .
وقال الليث : الأدْفَى من الطَّير ما طالَ جَناحاهُ من أُصول قَوادِمه ، وطَرَفُ ذَنَبِه ، وطالتْ قَادِمة ذَنبِه ، وقال الطرماح يصف الغراب فقال :
شَيْخُ النسا أَدْفَى الجَنَاح كأنَّه
في الدار إثْرَ الظَّاعِنِينَ مُقَيَّدُ
قال : والدَّفْو من النجائب الطويلةُ العُنُقِ
إذا سارتْ كادَتْ تضع هامَتَها على ظَهْر سَنَامِها وتكون مع ذلك طَويلةَ الظهر .
أبو عبيد عن ابن زيد : الدَّفْواءُ من المِعزَى التي انْصَبَّ قَرناها إلى طَرَفيّ عِلْبَاويْها .
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في بعض أسفاره أبصر شجرةً دَفْواء تسمى ذَاتَ أنْواطٍ لأنه كان يُناطُ بها السلاحُ وتُعْبَدُ ، والدفواء العظيمة الظليلة وتكون المائلة .
وفلان فيه دَفَأٌ أي انْحِنَاءٌ ، والدجال فيه دَفَأٌ .
فأد : أبو زيد : فَأَدْتُ الصيدَ أَفْأَدُه فَأْداً إذا أصبتَ فُؤاده ، قال : وفَأَدتُ الخُبْزةَ أَفْأَدُها فَأْداً إذا خَبْزتَها في المَلَّةِ ، والفئيد ما شُوِي وخُبِزَ على النار ، والمِفْأدُ ما يخبَزُ ويُشْوَى به .
أبو عبيد : فأَدْتُ اللحمَ إذا سوَّيتَه والمِفْأَدُ السَّفُّودُ وأنشد :
يَظَلُّ الغرابُ الأعورُ العَيْنِ واقعاً
مع الذئبِ يَعْتَسَّان ناري ومِفْأَدِي
قلت : ويقال له : المِفآدُ على مِفْعالٍ أيضاً .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الْمفْؤُودُ الضعيفُ الفُؤاد الجَبان مثل : المنْخُوب ، والفَئيدُ النار نفسها قال لبيد :
وَجدْتُ أبي رَبيعاً لِليَتَامَى
وللضِّيفان إذْ حُبَّ الفَئِيدُ
وقال الليث : سمى الفُؤاد فؤاداً لِتَفَؤّدِه ، وافْتَأد القومُ ، إذا أوْقدوا نَاراً ، والمُفْتَأَدُ موضع الوَقودِ .
قال النابغة :
سَفُودُ شَرْبٍ نَسُوهُ عِنْدَ مُفْتَأَدِ
وفئد الرجلُ أصابه داءٌ في فؤاده .
فيد : قال الليث : الفائدةُ ما أفاد اللَّهُ العبدَ من خير يستفيده ويَسْتحدِثُه ، وقد فادتْ له من عندنا فائدة وجمعها الفوائِد .
وقال ابن شميل يقال : إنهما ليتفايدانِ بالمال بينهما أي يُفيدُ كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه والناس يقولون : هما يَتَفَاوَدان العلمَ أي يفيدُ كل منهما صاحبَه .
أبو عبيد عن الكسائي : أفدتُ المالَ أعطيتُه غيري وأفدتُه استفدته ، وقال أبو زيد مثله ، وأنشد للقتال :
نَاقَتُهُ تَرمُلُ في النِّقالِ
مُهْلكُ مالٍ ومُفيدُ مالِ
أي مستفيدُ مالٍ ، وفاد المالُ نفسُه يَفيد : إذا ثَبَتَ له مالٌ والاسم الفائدة .
وقال أبو زيد : والتَّفَيُّد : التَّبَخْتُر ، وقد تفَيَّد ، وهو رجل فَيَّادٌ ومُتَفَيِّد .
وقال الليث : الفَيّادُ من الرجال هو الذي يَلُفُّ ما قَدَرَ عليه من شيء وأنشد :
ولَيْسَ بالفَيَّادَة المُقَصْمِل
وقال غيره : الفَيَّادَة الذي يَفيدُ في مِشيته ،
والهاء دخلت في نعت المذكر مبالغة في الصفة . وقال عمرو بن شاس : في الإفادة بمعنى الإهلال فقال :
وقِتيان صِدْقٍ قد أَفدتُ جَزُورهم
بِذِي أَوَدٍ جَيْشِ المناقِدِ مُسْبِلِ
أفدتها : نحرتها وأهلكتُها من قولك : فَادَ الرجلُ إذا ماتَ ، وأفدتُه أنا ، وأراد بقوله : بِذي أَوَدٍ : قِدْحاً مِن قِداح الميْسر يقال له : مُسْبِلٌ ، جيش المناقِدِ ، خفيف التَّوَقَان إلى الفَوْزِ .
( فود فيد ) : أبو عبيد عن أبي عمرو : والفَوْدُ : الموت وقد فاد يفيدُ ، ومنه قول لبيد :
رَعَى خَرَزَاتِ الملك عشرين حِجَّةً
وعِشرينَ حتى فادَ والشّيْبُ شَامِلُ
وقال ابن السكيت : فادَ يَفُود إذا ماتَ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الفَوْد الموتُ ، والفَيد الشّعرات فوق جَحْفلة الفَرَسِ ؛ وأخبرني المنذري عن ابن الأعرابي عن ابن أحمد البَرْبَريّ عن عبيد الله بن محمد اليزيدي قال : قلت : للمؤَرّجِ لم اكْتَنَيْتَ بأبي فَيْد ؟ فقال : الفيدُ مَنزلٌ بطريق مَكة ، والفيد وَرْدُ الزّعفران .
أبو عبيد : الفَيَّادُ الذكر من البُوم .
وقال ابن الأعرابي : فَيَّدَ الرجلُ : إذا تَطَيَّرَ من صَوْتِ الفَيَّاد .
وقال الأعشى :
وَيَهْمَاءَ بالليل عطشَى الفلا
ةِ يؤْنِسُني صوتُ فَيّادِها
وقال الليث : الفَوْدان واحدهما فَوْد ، وهو مُعظم شعر اللِّمّة مما يلي الأُذَن ، قال : وكذلك فود جَناحَيْ العُقَاب .
وقال خُفَاف :
مَتَى تُلْقِ فَوْدَيْها على ظَهْر ناهضٍ
أبو مالك : الفَوْد والحيْدُ ناحية الرأس .
قال الأغلب :
فانْطَحْ بِفَوْدَيْ رأسه الأركانا
قلت : الفَوْدان قَرْنا الرَّأس وناحِيَتاه ، والفودان العِدْلان ، وقال معاوية للبيد : كم عطاؤُك ؟ قال : ألفان وخمسمائة ، فقال : ما بالُ العِلاوةِ بين الفَوْدَيْن ؟ وفَوْد الخِباءِ ناحيتاه ، ويقال : تَفَوّدت الأَوْعَالُ فوق الجبال أي أَشْرَفَتْ .
دوف ديف : يقال : دَافَ الطَّيبَ في الماء يَدُوفه دَوْفاً فهو دَائِفٌ ، والطِّيبُ مَدُوف .
قال الأصمعيّ : وفادهُ يَفودُه مثله ، وقال كثير :
يُباشِرْنَ فَأْرَ المِسك في كلِّ مَهْجَعٍ
وَيشرق جاديٌ بِهن مَفودِ
أي مُدوف ، يصف الجواري ، وَدِيافُ : قريةٌ بالشام تنسب إليها النجائب ، وقال امرؤ القيس :
إذا سَاقَه العَوْد الدِّيافيُّ جَرْجَرا
ودف : أبو عبيد عن الفراء : وَدَفَ الشَّحمُ ونحوه يَدِفُ إذا سالَ ، وقد استَوْدَفْتُ الشّحْمة إذا استقطرتها .
ويقال للأرض كلها : وَدَفَةٌ واحدة خِصْباً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للروضة : وَدَفَةٌ وَوَدِيفة ، قال : والأُدافُ والأُذاف بالدال والذال فَرْج الرجل ، وأنشد غيره :
أَوْلَجَ في كَعْثَبِها الأُدافا
قلت قيل : له أَدَافٌ لما يَدِف منه ، أي يَقْطُر من المَنِيِّ والمَذْيِ والبَوْل وكان في الأصل وُدَافاً فَقُلِبَتِ الواو همزةً لانضمامها كما قال الله تعالى :
) نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ ) ( المرسلات : 11 ) وهو في الأصل وُقِّتَتْ .
( ودف ) : وقال ابن الأعرابي يقال لِبُظَارة المرأة : الوَدَفَة والوَذَفَة والوَزَرَةُ .
وفد : قال الله جلّ وعزّ : ( يوم نحشر المتقين إلى الرحمن وفدا ) ( مريم : 85 ) .
قيل : الوَفْدُ الركبانُ المكَرَّمون .
وقال الأصمعيّ : وَفَد فلانٌ يَفِدُ وِفادةً إذا خرجَ إلى مَلِكِ أو أَمير ؛ والوَفْد جمعُ الوَافِد .
ويقال : وَفَّدَه الأميرُ إلى الأمير الذي فوقه ، وأوْفَد فلانٌ إيفاداً إذا أشرَف .
ويقال للفرس : مَا أَحْسَن ما أَوْفَدَ حارِكهُ أيْ أشْرفَ ، وأنشد في شعره فقال :
تَرَى العِلاَفِيَّ عليها مُوفدَا
كأَن بُرْجاً فوقَها مُشَيَّدَا
ويقال : رأيتُ فلاناً مُسْتَوفِداً في قِعْدَتِه ومُستَوْفِزَا إذا قَعَدَ قُعوداً مُنْتَصِباً غيرَ مُطمئنّ ، وأَمْسَيْنا على أوْفَادٍ أي على سَفَرٍ ، قد أَشْخَصَنا أي أَقْلَقَنَا .
أفد : يقال : أفِد الأمرُ يَأَفَدُ أَفَداً إذا دَنَا وأَسْرع ، والأَفَدُ العَجَلةُ وقد أَفِدَ تَرَحُّلنا واسْتَأْفد أي دَنا وعَجِل .
وقال النَّضر : أَسْرِعوا فَقَدْ أَفِدْتم أي أَبْطَأْتُم .
والأفْدَةُ التَّأْخِيرُ .
ابن السكيت عن الأصمعي : امرأةٌ أَفِدَةٌ أي عَجِلةٌ .
فدى : أخبرني المنذريّ عن أبي العباس : قال : المُفَاداةُ أنْ تَدْفعَ رجُلاً وتأخذَ رَجُلاً ، والفِداءِ أن تَشْتَرِيه ، فديتُه بمالي فِداء وفديتُه بنفسي .
وقال الله جلّ وعزّ :
) وَإِن يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ ) ( البقرة : 85 ) .
قرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر : ( أسارى ) بأَلفٍ ( تَفْدُوهم ) بغير أَلِفٍ ، وقرأ نافع وعاصم والكسائي ويعقوب
الحَضْرمي : ( أُسارى تفادوهم ) بأَلِفٍ فيهما ، وقَرَأَ حمزة ( أَسْرَى تَفْدوهم ) بغير أَلِفٍ ، وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم عن نصير بالرازي .
يقال : فَادَيْتُ الأسيرَ وفادَيْت الأُسارى هكذا تقول العرب .
ويقولون : فَدَيْتُه بأبي وأمي وفَدَيْتُه بمالي كأنّه اشتريتَه بِه وخلصته بِه إذا لم يكن أسيراً ؛ وإذا كان أسيراً مملوكاً قلتَ : فاديتُه وكان أخي أسيراً ففادَيْتُه ، كذا تقوله العربُ .
وقال نُصَيْبٌ :
وَلكِنَّني فَادَيْتُ أُمِّي بَعْد ما
عَلاَ الرأسَ مِنْها كَبْرةٌ ومَشِيبُ
قال وإذا قلت : فدَيْتُ الأسيرَ فهو أيضاً جائز بمعنى فَدَيْتُه مما كان فيه أي خلَّصتُه منه ، وفَاديْتُ أحسنُ في هذا المعنى .
وقال الله جَلّ وعَزّ : ( للهالْبَلاَءُ الْمُبِينُ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ ) ( الصافات : 107 ) أي جعلنا الذبح فِداء له خلَّصْناهُ به من الذَّبْح .
وقال أبو مُعَاذ : مَن قرأ تفدوهم فمعناه تشتروهم من العدوّ وتنقذوهم ، وأمّا تفادوهم فيكون معناه تماكسون مَن هم في أيديهم في الثمن ويماكِسُونكم .
وقال الفراء : العربُ تَقْصر الفِدا وتمدُّه يقال : هذا فِداؤك وفِداك ، وربما فتحوا الفاء ، إذا قَصَرُوا فقالوا : فَداك وقال في موضع آخر : من العرب من يقول : فَدًىَ لك : فيفتح الفاء ، وأكثر الكلام كَسْرُ أَوَّلها وقصرها .
وقال النابغة :
فِدًى لك مِن ربَ طَرِيفي وتالِدي
أبو عبيد عن أبي عمرو : والفَداء ممدود جماعة الطعام من الشعير والتمر ونحوه وأنشد :
كَأَنَّ فَداءَها إذْ حَرَّدوه
وطافوا حَوْلَه سُلَكٌ يَتِيمُ
وقال شمر : الفَداءُ والجُوخان واحدٌ ، وهو مَوْضِعُ التَّمرِ الذي يُبَسَّرُ فيه قال وقال بعض بني مُجاشِع : الفَداء التَّمْر ما لم يُكْنَزْ . وأنشد :
مَنَحْتَنِي مِن أَخْبَث الفَداءِ
عُجْرَ النَّوى قَليلةَ اللِّحاءِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَفْدَى الرجلُ إذا باع التَّمر وأَفْدَى إذا عَظُم بَدنُه .

##### Türkçe

د ف ( **وايء** )
**دفأ** ، **دفى** ، **دوف** ، **ديف** ، **فدى** ، **ودف** ، **وفد** ، **أفد** ، **فود** ، **فيد** ، **فأد** .
**دفأ** **دفا** : Allah, yüce ve aziz, dedi: “(Sizin için onda **دِفْءٌ** ve menfaatler vardır)” (Nahl: 5). el-Ferrâ dedi: **الدِّفْءُ** mushaflarda **الدَّال** ve **الفَاء** ile yazıldı; eğer ref‘te **واو** ile, cerde **ياء** ile ve nasbda **ألف** ile yazılsa doğru olurdu; bu, hemzeyi terk etme ve hemzenin i‘rabını ondan önceki harfe nakletme üzerinedir.
Dedi: ve **الدِّفْء** onun yünlerinden, kıllarından ve yapağılarından faydalanılan şeydir; ondan giyindikleri ve döşendikleri şeyi kastetti.
el-Münzirî bana el-Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi: denir: bu bir **دَفْآنُ** adamdır, bir **دَفْأَى** kadındır; bir **دَفِيءٌ** gündür ve bir dfiîe gecedir; aynı şekilde **دَفِيء** bir ev ve **دفِيئةٌ** bir oda; **فعيل** ve **فعيلة** üzere.
Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den: **الدّفء** Araplar katında develerin yavrulaması, sütleri ve onlardan faydalanmadır; Allah aziz ve celil’in sözü olan: “(Sizin için onda **دِفْءٌ** vardır)” (Nahl: 5) sözündendir. Dedi: el-Asma‘î dedi: **الإبل المدْفآت**: yünleri çok olanlardır.
İbnü’s-Sikkît dedi: bu mânâ ile **إبلٌ مُدْفَأَة**.
Dedim: **المُدْفَآتُ** , **المُدْفَأَةِ**’nin cem‘idir.
eş-Şemmâh dedi:
وكَيْفَ يَضِيعُ صَاحِبُ مدْفَآتٍ
على أَثْباجِهِنَّ مِن الصَّقِيعِ
Develere gelince, **الإبل المُدْفِئة** çok olanlardır; çünkü bazısı nefesleriyle bazısını ısıtır.
İbnü’s-Sikkît dedi: denir: adam **دَفْآنَ** değildi, hâlbuki ısındı; ev **دَفِئاً** değildi, hâlbuki ısındı.
İbnü’l-A‘râbî: yağmurlardan **الدَّفَئيُّ** ve **الدَّثَئيُّ**: vakti, yerin **الكَمْأَةَ** (keme’yi) kustuğu zamandır; yazdan önce taşınan her azık **دَفيئيَّةٌ**’dir.
el-Asma‘î: **ثوب ذو دِفْءٍ** ve **ذو دفاءة**; ve denir: onun üzerinde **دِفْءٌ** yoktur; “onun üzerinde **دَفَاءةٌ** yoktur” denmez. **الدّفء** sıcaklık olur; ve denir: “bu duvarın **دِفءِ**’inde otur” yani onun sığınağında.
el-Leys dedi: denir: **ادَّفَيْتُ** ve **استدفيت**; yani beni ısıtanı giydim. Dedi: bu, hemzeyi terk edenin dili üzerinedir.
Dedi: **الدَّفَاءُ** hemzeli, maksûrdur; o, **الدِّفْء**’ün kendisidir; ancak **الدِّفْء** sanki **الظَّمْء** benzeri bir isimdir, **الدَّفَأُ** ise **الظَّمَأ** benzeridir; ve bu bâbdan hemzesiz olanlardandır.
el-Asma‘î dedi: **كَبْشٌ أَدْفى**: boynuzu kuyruğunun önüne giden kimsedir; ve **رَجل أَدْفَى**: belinde bir kamburluk olduğunda.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَدْفَى الظَّبْيُ**: iki boynuzu uzayıp neredeyse arka tarafına ulaşacak olduğunda.
el-Leys dedi: kuşlardan **الأدْفَى**: kanatları ön tüylerinin köklerinden ve kuyruğunun ucundan uzun olan; ve kuyruğunun ön kısmı uzayan. et-Tırimmâh kargayı vasfederek dedi:
شَيْخُ النسا أَدْفَى الجَنَاح كأنَّه
في الدار إثْرَ الظَّاعِنِينَ مُقَيَّدُ
Dedi: **الدَّفْو** uzun boyunlu seçkin develerdendir; yürüdüğünde başını hörgücünün sırtına koyacak gibi olur; bununla beraber sırtı uzun olur.
Ebû Ubeyd, İbn Zeyd’den: keçilerden **الدَّفْواءُ**: iki boynuzu iki **عِلْبَاويْها** ucuna doğru inen.
Hadiste: Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) seferlerinin bazısında **دَفْواء** denilen, **ذَاتَ أنْواطٍ** diye adlandırılan bir ağaç gördü; çünkü ona silah asılırdı ve ona ibadet edilirdi. **الدفواء** büyük, gölgeli olandır ve eğik olan olur.
Ve falanda **دَفَأٌ** vardır; yani bir eğrilik; ve Deccâl’de **دَفَأٌ** vardır.
**فأد** : Ebû Zeyd: **فَأَدْتُ الصيدَ أَفْأَدُه فَأْداً**: onun **فُؤاده**’ini vurduğunda. Dedi: ve **فَأَدتُ الخُبْزةَ أَفْأَدُها فَأْداً**: onu **المَلَّةِ** içinde pişirdiğinde. Ve **الفئيد** ateş üzerinde kızartılan ve pişirilendir; **المِفْأدُ** ise onunla pişirilen ve kızartılandır.
Ebû Ubeyd: **فأَدْتُ اللحمَ**: onu pişirdiğimde; ve **المِفْأَدُ** şiştir. Ve şu beyit okundu:
يَظَلُّ الغرابُ الأعورُ العَيْنِ واقعاً
مع الذئبِ يَعْتَسَّان ناري ومِفْأَدِي
Dedim: ona **المِفآدُ** da denir; **مِفْعالٍ** üzere de.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الْمفْؤُودُ** kalbi zayıf, korkak olandır; **المنْخُوب** gibi. Ve **الفَئيدُ** ateşin kendisidir. Lebîd dedi:
وَجدْتُ أبي رَبيعاً لِليَتَامَى
وللضِّيفان إذْ حُبَّ الفَئِيدُ
el-Leys dedi: **الفُؤاد** ona **فؤاداً** diye adlandırıldı; onun **تَفَؤّدِه**’inden dolayı. Ve **افْتَأد القومُ**: bir ateş yaktıklarında. Ve **المُفْتَأَدُ** yakıt yeridir.
en-Nâbiga dedi:
سَفُودُ شَرْبٍ نَسُوهُ عِنْدَ مُفْتَأَدِ
Ve **فئد الرجلُ**: kalbinde bir hastalık ona isabet etti.
**فيد** : el-Leys dedi: **الفائدةُ** Allah’ın kula hayırdan, ondan faydalanacağı ve onu yeni edineceği şeyden ifâde ettiği şeydir. Ve bizden ona bir **فائدة** geldi; cem‘i **الفوائِد**’dir.
İbn Şümeyl dedi: denir: ikisi aralarında mal ile **ليتفايدانِ**; yani her biri arkadaşına fayda verir. İnsanlar derler: ikisi ilmi **يَتَفَاوَدان**; yani her biri arkadaşına fayda verir.
Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **أفدتُ المالَ**: onu başkasına verdim; ve **أفدتُه**: onu elde ettim. Ebû Zeyd de bunun benzerini söyledi. Ve el-Kattâl’dan şu beyit okundu:
نَاقَتُهُ تَرمُلُ في النِّقالِ
مُهْلكُ مالٍ ومُفيدُ مالِ
Yani mal elde eden. Ve malın kendisi **فاد** **يَفيد**: ona mal sabit olduğunda; isim **الفائدة**’dir.
Ebû Zeyd dedi: ve **التَّفَيُّد**: salınarak yürüme; ve **تفَيَّد**; o, **فَيَّادٌ** ve **مُتَفَيِّد** bir adamdır.
el-Leys dedi: erkeklerden **الفَيّادُ**: gücü yettiği her şeyi dürüp toplayandır. Ve şu beyit okundu:
ولَيْسَ بالفَيَّادَة المُقَصْمِل
Başkası dedi: **الفَيَّادَة** yürüyüşünde salınarak yürüyen kimsedir; **الهاء** müzekkerin sıfatına, sıfatta mübalağa için girdi. Amr b. Şâs dedi: **الإفادة**’de “ihram/helâl kılma” mânâsında dedi:
وقِتيان صِدْقٍ قد أَفدتُ جَزُورهم
بِذِي أَوَدٍ جَيْشِ المناقِدِ مُسْبِلِ
**أفدتها**: onu boğazladım ve helâk ettim; “**فَادَ الرجلُ**” sözünden: öldüğünde; ve ben onu **أفدتُه**. Ve “**بِذي أَوَدٍ**” sözüyle kastetti: **الميسر** oklarından bir ok; ona **مُسْبِلٌ** denir; **جيش المناقِدِ**; zafere hafifçe atılan.
( **فود فيد** ) : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: ve **الفَوْدُ**: ölümdür; ve **فاد** **يفيدُ**. Ondan Lebîd’in sözü:
رَعَى خَرَزَاتِ الملك عشرين حِجَّةً
وعِشرينَ حتى فادَ والشّيْبُ شَامِلُ
İbnü’s-Sikkît dedi: **فادَ يَفُود**: öldüğünde.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَوْد** ölümdür; ve **الفَيد** atın üst dudağının üzerindeki kıllardır. Ve el-Münzirî bana İbnü’l-A‘râbî’den, o da İbn Ahmed el-Berberî’den, o da Ubeydullah b. Muhammed el-Yezîdî’den haber verdi; dedi: el-Muerric’e dedim: niçin Ebû **فَيْد** künyesini aldın? Dedi: **الفيد** Mekke yolunda bir menzildir; ve **الفيد** safranın çiçeğidir.
Ebû Ubeyd: **الفَيَّادُ** baykuşun erkeğidir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **فَيَّدَ الرجلُ**: **الفَيَّاد**’ın sesinden uğursuzluk çıkardığında.
el-A‘şâ dedi:
وَيَهْمَاءَ بالليل عطشَى الفلا
ةِ يؤْنِسُني صوتُ فَيّادِها
el-Leys dedi: **الفَوْدان**; tekili **فَوْد**; o, kulağa yakın olan **اللِّمّة** saçının çoğudur. Dedi: aynı şekilde kartalın iki kanadının **فود**’u.
Hufâf dedi:
مَتَى تُلْقِ فَوْدَيْها على ظَهْر ناهضٍ
Ebû Mâlik: **الفَوْد** ve **الحيْدُ** başın bir yanıdır.
el-Ağleb dedi:
فانْطَحْ بِفَوْدَيْ رأسه الأركانا
Dedim: **الفَوْدان** başın iki boynuzu ve iki yanıdır; ve **الفودان** iki yük dengidir. Muâviye, Lebîd’e dedi: atıyyen ne kadar? Dedi: iki bin beş yüz. Dedi: iki **الفَوْدَيْن** arasındaki fazlalık ne? Ve çadırın **فَوْد**’u iki yanıdır. Ve denir: **تَفَوّدت الأَوْعَالُ** dağların üstünde; yani yükseldi.
**دوف ديف** : denir: **دَافَ الطَّيبَ في الماء يَدُوفه دَوْفاً**; o, **دَائِفٌ**’tir; ve koku **مَدُوف**’tur.
el-Asma‘î dedi: ve **وفادهُ يَفودُه** bunun gibidir. Kesîr dedi:
يُباشِرْنَ فَأْرَ المِسك في كلِّ مَهْجَعٍ
وَيشرق جاديٌ بِهن مَفودِ
Yani **مُدوف**; cariyeleri vasfeder. Ve **وَدِيافُ**: Şam’da bir köy; seçkin develer ona nisbet edilir. İmru’ul-Kays dedi:
إذا سَاقَه العَوْد الدِّيافيُّ جَرْجَرا
**ودف** : Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **وَدَفَ الشَّحمُ** ve benzeri **يَدِفُ**: aktığında; ve **استَوْدَفْتُ الشّحْمة**: onu damlattığımda.
Ve bütün yere: **وَدَفَةٌ** denir; tek bir (isim olarak), bereket/otlakça.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: çayıra **وَدَفَةٌ** ve **وَوَدِيفة** denir. Dedi: ve **الأُدافُ** ve **الأُذاف** **الدال** ve **الذال** ile: erkeğin ferci. Başkası şu beyiti okudu:
أَوْلَجَ في كَعْثَبِها الأُدافا
Dedim: denildi ki: ondan **أَدَافٌ** denildi; ondan **يَدِف** ettiği için; yani meni, mezi ve idrardan damladığı için. Aslında **وُدَافاً** idi; **واو** hemzeye çevrildi; zammeli oluşundan dolayı; Allah’ın dediği gibi:
( نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ ) (Mürselât: 11); aslında **وُقِّتَتْ** idi.
( **ودف** ) : İbnü’l-A‘râbî dedi: kadının **بُظَارة**’sına **الوَدَفَة** ve **الوَذَفَة** ve **الوَزَرَةُ** denir.
**وفد** : Allah, yüce ve aziz, dedi: “(O gün muttakileri Rahmân’a **وفدا** olarak haşrederiz)” (Meryem: 85).
Denildi: **الوَفْدُ** ikram edilmiş binekli topluluktur.
el-Asma‘î dedi: **وَفَد** falan **يَفِدُ وِفادةً**: bir melike veya emire çıktığında; **الوَفْد** **الوَافِد**’in cem‘idir.
Ve denir: emir onu, üstündeki emire **وَفَّدَه**. Ve falan **أوْفَد** **إيفاداً**: yükseldiğinde.
Ve ata denir: onun sağrısı ne güzel **أَوْفَدَ**; yani yükseldi. Şiirinde şu beyit okundu:
تَرَى العِلاَفِيَّ عليها مُوفدَا
كأَن بُرْجاً فوقَها مُشَيَّدَا
Ve denir: falanı oturuşunda **مُسْتَوفِداً** ve **مُستَوْفِزَا** gördüm: dik, sakinleşmemiş bir oturuşla oturduğunda. Ve **أَمْسَيْنا على أوْفَادٍ**: yani bir sefer üzere; bizi yerimizden kaldırdı; yani bizi tedirgin etti.
**أفد** : denir: **أفِد الأمرُ يَأَفَدُ أَفَداً**: yaklaştığında ve hızlandığında. Ve **الأَفَدُ** aceledir. Ve göçümüz **أَفِدَ** oldu ve **اسْتَأْفد**: yani yaklaştı ve acele etti.
en-Nadr dedi: hızlanın; çünkü siz **أَفِدْتم**; yani yavaşladınız.
Ve **الأفْدَةُ** geciktirmedir.
İbnü’s-Sikkît, el-Asma‘î’den: **امرأةٌ أَفِدَةٌ**: yani aceleci.
**فدى** : el-Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi; dedi: **المُفَاداةُ** bir adamı verip bir adamı almaktır; **الفِداءِ** ise onu satın almandır. Onu malımla **فِداء** olarak fidyeledim; ve onu nefsimle fidyeledim.
Allah, yüce ve aziz, dedi:
( وَإِن يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ ) (Bakara: 85).
İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir okudu: ( **أسارى** ) ألف ile; ( **تَفْدُوهم** ) ألف olmaksızın. Nâfi‘, Âsım, el-Kisâî ve Ya‘kûb el-Hadramî okudu: ( **أُسارى تفادوهم** ) ikisinde de ألف ile. Hamza okudu: ( **أَسْرَى تَفْدوهم** ) ألف olmaksızın. el-Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den, o da Nasîr er-Râzî’den haber verdi.
Denir: **فَادَيْتُ الأسيرَ** ve **فادَيْت الأُسارى**; Araplar böyle söyler.
Ve derler: onu babam ve annemle **فَدَيْتُه**; ve onu malımla **فَدَيْتُه**; sanki onu onunla satın aldın ve onunla kurtardın; esir değilse. Esir, mülk edinilmiş ise: onu **فاديتُه** dersin; ve kardeşim esirdi, onu **ففادَيْتُه**; Araplar böyle söyler.
Nusayb dedi:
وَلكِنَّني فَادَيْتُ أُمِّي بَعْد ما
عَلاَ الرأسَ مِنْها كَبْرةٌ ومَشِيبُ
Dedi: “**فدَيْتُ الأسيرَ**” dediğinde, o da câizdir; “içinde bulunduğu şeyden onu fidyeledim” mânâsında; yani onu ondan kurtardım. Ve bu mânâda **فَاديْتُ** daha güzeldir.
Allah, yüce ve aziz, dedi: “(İşte bu apaçık imtihandır; ve onu büyük bir kurbanla fidyeledik)” (Sâffât: 107); yani kurbanı ona fidye kıldık; onu onunla boğazlanmadan kurtardık.
Ebû Muâz dedi: kim **تفدوهم** okursa mânâsı: onları düşmandan satın alırsınız ve onları kurtarırsınız. Ama **تفادوهم** olursa mânâsı: onların ellerindekiler için fiyat hususunda pazarlık edersiniz; onlar da sizinle pazarlık ederler.
el-Ferrâ dedi: Araplar **الفِدا**’yı kısaltır ve uzatır; denir: bu senin **فِداؤك**’undur ve **فِداك**’ındır. Bazen **الفاء**’yı fetha ederler; kısalttıklarında: **فَداك** derler. Başka bir yerde dedi: Araplardan kimisi: “sana **فَدًىَ**” der; **الفاء**’yı fetha eder. Sözün çoğu, ilkinin kesri ve kısaltılmasıdır.
en-Nâbiga dedi:
فِدًى لك مِن ربَ طَرِيفي وتالِدي
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: ve **الفَداء** (memdûd): arpa, hurma ve benzerinden yiyecek topluluğudur. Ve şu beyit okundu:
كَأَنَّ فَداءَها إذْ حَرَّدوه
وطافوا حَوْلَه سُلَكٌ يَتِيمُ
Şemmer dedi: **الفَداءُ** ve **الجُوخان** birdir; o, hurmanın **يُبَسَّرُ** edildiği yeridir. Dedi: Benî Mücâşi‘’den bazısı dedi: **الفَداء**: depolanmadıkça hurmadır. Ve şu beyit okundu:
مَنَحْتَنِي مِن أَخْبَث الفَداءِ
عُجْرَ النَّوى قَليلةَ اللِّحاءِ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَفْدَى الرجلُ**: hurmayı sattığında; ve **أَفْدَى**: bedeni büyüdüğünde.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والألف وما يثلثهما)
(فأر) الفاء والألف والراء، ويسمون الألف فيه همزة. الفأر معروف، يقال منه: مكانٌ فَئِرٌ، أي كثير الفأر. وفأرة المِسْك معروفة، وهي على معنى التشبيه. وكذلك فأرة البعير، وهي ريحٌ تجتمع في رُسْغ البعير، وإذا مشى انْفَشَّتْ.
(فأس) الفاء والألف والسين كلمة واحدة، وتستعار. الفأس معروفة، والعدد أفؤس، والجمع فؤوس. ويستعار فيقال لمُؤْخر القَمَحْدُوَةِ: فأسٌ. [وفأس] اللِّجام: الحديدة القائمة في الحَنَك.
(فأل) الفاء والألف واللام. الفأل: ما يُتفاءَل به.
(فأم) الفاء والألف والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على اتِّساع في الشَّيء، وعلى كثرة. فأمَّا الكثرة فالفئام: الجماعة من الناس. وأمَّا السَّعَة فالفِئام: وِطاءٌ يكون في الهَودج، وجمعه فُؤُمٌ على فُعُل. ويقال للبعير إذا امتلأ حارِكُه شَحْماً: قد فُئِم حاركُه، وهو مُفْأَم([1]) . والمُفْأَم من الرِّجال: الواسع الجَوْف. قال:
أخَذْنَ خُصُور الرَّمل ثم جَزَعْنَه  *** على كلِّ قَينيٍّ قَشيبٍ وَمُفَأَمِ([2])
(فأو) الفاء والألف والواو أصلٌ صحيح يدلُّ على انفراجٍ في شيء. يقال: فَأوت رأسَه بالسَّيف فأْواً، أي فلَقْته. والفَأْو: فُرجةُ ما بين الجبلَين. قال:
حتَّى انْفَأى الفَأْوُ عن أعناقها سحراً  *** وقد نَشَحن فلا ريٌّ ولا هِيمُ([3])
(فأد) الفاء والألف والدال هذا أصلٌ صحيح يدلُّ على حُمَّى وشِدّةِ حرارة. من ذلك: فأَدْتُ اللَّحمَ: شويته. وهذا فَئِيدٌ، أي مشويّ. والمِفْأد: السَّفُود. والمُفتأَد: الموضِع يُشوَى فيه. قال:
كأنَّه خارجاً من جَنْبِ صفحته  *** سَفُّود شَرْب نسُوه عند مُفتَأدِ([4])
ومما هو مِن قياس الباب عندنا: الفُؤاد، سمِّي بذلك لحرارته. والفأد: مصدر فأدتُه، إذا أصبتَ فؤاده. ويقولون: فأَدْتُ المَلَّةَ، إذا مَلَلْتَها.
--------------ـــــ
([1]) يقال في هذا وفي تاليه: "مفأم" أيضاً بتشديد الهمزة.
([2]) لزهير في معلقته. والرواية المشهورة:
* خرجن من السوبان ثم جزعنه *
([3]) هذا البيت ملفق من بيتين لذي الرمة، أحدهما في ديوانه 588 واللسان (صرر، قصع، نشح)، وهو:
وانصاعت الحقب لم يقصع صرائرها  *** وقد نشحن فلا ري ولا هيم
والآخر له أيضاً في ديوانه 189 واللسان (فأو). وهو:
راحت من الخرج تهجيرا فما وقعت  *** حتى انفأى الفأو عن أعناقها سحرا
([4]) للنابغة في ديوانه 20 واللسان (فأد).

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **الألف** ve onları üçleyen şeyin bâbı)

(**فأر**) **الفاء** ve **الألف** ve **الراء**; ve onda **الألف**’e **همزة** adını verirler. **الفأر** bilinen (şey)dir; ondan şöyle denir: “mekânٌ **فَئِرٌ**”, yani **الفأر**’ı çok olan. Ve **فأرة المِسْك** bilinen (şey)dir; o, benzetme mânâsı üzerinedir. Yine bunun gibi **فأرة البعير**; o, devenin **رُسْغ**’unda toplanan bir rüzgârdır; yürüdüğü vakit dağılır.

(**فأس**) **الفاء** ve **الألف** ve **السين** tek bir kelimedir; ve ödünç alınır (mecazen kullanılır). **الفأس** bilinen (şey)dir; sayısı **أفؤس**’tur, cem‘i **فؤوس**’tur. Ve mecazen kullanılır; şöyle denir: **القَمَحْدُوَةِ**’nin arkasına: **فأس**. Ve **فأس**’ı **اللِّجام**’ın: **الحَنَك**’te dik duran demirdir.

(**فأل**) **الفاء** ve **الألف** ve **اللام**. **الفأل**: kendisiyle uğur umulan şeydir.

(**فأم**) **الفاء** ve **الألف** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyde genişliğe ve çokluğa delâlet eder. Çokluk ise **الفئام**: insanlardan bir topluluktur. Genişlik ise **الفِئام**: **الهَودج**’de bulunan bir döşektir; cem‘i **فُؤُمٌ**’dur, **فُعُل** vezni üzere. Ve devenin **حارِك**’i yağ ile dolduğu vakit deve için denir: “**فُئِم** حاركُه”; o, **مُفْأَم**’dır([1]). Ve erkeklerden **المُفْأَم**: içi geniş olandır. Dedi ki:
أخَذْنَ خُصُور الرَّمل ثم جَزَعْنَه  *** على كلِّ قَينيٍّ قَشيبٍ وَمُفَأَمِ([2])

(**فأو**) **الفاء** ve **الألف** ve **الواو** sahih bir asıldır; bir şeyde yarılmaya delâlet eder. Denir: “kılıçla başını **فَأوت** … **فأْواً**”, yani onu yardım. Ve **الفَأْو**: iki dağ arasındaki açıklıktır. Dedi ki:
حتَّى انْفَأى الفَأْوُ عن أعناقها سحراً  *** وقد نَشَحن فلا ريٌّ ولا هِيمُ([3])

(**فأد**) **الفاء** ve **الألف** ve **الدال**; bu, sahih bir asıldır; hummaya ve şiddetli hararete delâlet eder. Bundan: “eti **فأَدْتُ**”: onu kızarttım. Ve bu **فَئِيدٌ**’dir, yani kızartılmış. Ve **المِفْأد**: şiştir. Ve **المُفتأَد**: içinde kızartma yapılan yerdir. Dedi ki:
كأنَّه خارجاً من جَنْبِ صفحته  *** سَفُّود شَرْب نسُوه عند مُفتَأدِ([4])
Ve bizim yanımızda bâbın kıyasından olan şeylerdendir: **الفُؤاد**; hararetinden dolayı bununla adlandırılmıştır. Ve **الفأد**: “onu **فأدتُه**”nin masdarıdır; **فؤاد**’ını isabet ettirdiğin vakit. Ve derler: “**فأَدْتُ المَلَّةَ**”, onu kızdırdığın vakit.

--------------ـــــ
([1]) Bu ve bunun ardından gelen hakkında da denir: “**مفأم**” ayrıca **همزة**’yi şeddeli kılmakla.
([2]) Muallakasında Züheyr’indir. Meşhur rivayet:
* خرجن من السوبان ثم جزعنه *
([3]) Bu beyit, Zü’r-Rumme’nin iki beytinden birleştirilmiştir; ikisinden biri divanında 588 ve **اللسان**’da (**صرر**، **قصع**، **نشح**)dadır; o:
وانصاعت الحقب لم يقصع صرائرها  *** وقد نشحن فلا ري ولا هيم
Diğeri de onundur; divanında 189 ve **اللسان**’da (**فأو**)dadır; o:
راحت من الخرج تهجيرا فما وقعت  *** حتى انفأى الفأو عن أعناقها سحرا
([4]) Divanında 20 ve **اللسان**’da (**فأد**) bulunan Nâbiga’nındır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفؤاد كالقلب لكن يقال له فؤاد إذا اعتبر فيه معنى التفؤد، أي: التوقد، يقال: فأدت اللحم: شويته، ولحم فئيد: مشوي. قال تعالى: ﴿ما كذب الفؤاد ما رأى﴾ [النجم/11]، ﴿إن السمع والبصر والفؤاد﴾ [الإسراء/36]، وجمع الفؤاد: أفئدة. قال: ﴿فاجعل أفئدة من الناس تهوي إليهم﴾ [إبراهيم/37]، ﴿وجعل لكم السمع والأبصار والأفئدة﴾ [الملك/23]، ﴿وأفئدتهم هواء﴾ [إبراهيم/43]، ﴿نار الله الموقدة * التي تطلع على الأفئدة﴾ [الهمزة/6 - 7]. وتخصيص الأفئدة تنبيه على فرط تأثير له (قال البرهان البقاعي: وخص بالذكر لأنه ألطف ما في البدن، وأشده تألما بأدنى من الأذى، ولأنه منشأ العقائد الفاسدة، ومعدن حب المال الذي هو منشأ الفساد والضلال، وعنه تصدر الأفعال القبيحة. انظر: نظم الدرر 22/248)، وما بعد هذا الكتاب من الكتب في علم القرآن موضع ذكره.

##### Türkçe

- **الفؤاد** kalp gibidir; fakat onda **التفؤد** mânası, yani: **التوقد** (tutuşma/yanma) dikkate alındığında ona **فؤاد** denir. Denir ki: **فأدت** **اللحم**: onu kızarttım; ve **لحم فئيد**: kızartılmıştır. Yüce Allah dedi ki: ﴿ما كذب **الفؤاد** ما رأى﴾ [النجم/11], ﴿إن **السمع** و**البصر** و**الفؤاد**﴾ [الإسراء/36]. **الفؤاد**’ın çoğulu: **أفئدة**’dir. Dedi ki: ﴿فاجعل **أفئدة** من الناس تهوي إليهم﴾ [إبراهيم/37], ﴿وجعل لكم **السمع** و**الأبصار** و**الأفئدة**﴾ [الملك/23], ﴿و**أفئدتهم** هواء﴾ [إبراهيم/43], ﴿نار الله **الموقدة** * التي تطلع على **الأفئدة**﴾ [الهمزة/6 - 7]. Ve **الأفئدة**’nin tahsisi, onun için tesirin aşırılığına bir tenbihtir (el-Burhân el-Bikâî dedi ki: “Ve zikre tahsis etti; çünkü o, bedende olanın en latifidir; en az bir ezadan en şiddetli acı duyanıdır; ve çünkü o, bozuk akîdelerin menşei, fesad ve dalâletin menşei olan mal sevgisinin madenidir; ve ondan çirkin fiiller sâdır olur.” Bak: **نظم الدرر** 22/248); ve bu kitaptan sonra Kur’ân ilmi hakkındaki kitaplardan olanlar, onun zikrinin yeridir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف أ د
رجل مفؤود‏:‏ مصاب الفؤاد وقد فئد وفأده الفزع وفأدت الظبي‏:‏ رميته فأصبت فؤاده‏.‏
وتقول‏:‏ فلان إن أبصرت زاده فمزؤود وإن مررت بمفتأده فمفؤود‏.‏
والمفتأد‏:‏ موقد النار للشواء‏.‏
وافتأدوا‏:‏ أوقدوا ناراً ليشتووا‏.‏

##### Türkçe

ف أ د
**رجل مفؤود**: **الفؤاد**’dan musap; ve **فئد**; ve onu korku **فأده**; ve **فأدت الظبي**: onu attım da **فؤاده**’ni isabet ettirdim.
Ve dersin ki: falan kimse, eğer onun azığını görürsen, o hâlde **فمزؤود**; ve eğer onun **مفتأده**’ne uğrarsan, o hâlde **فمفؤود**.
Ve **المفتأد**: kızartma için ateşin yakıldığı yer.
Ve **وافتأدوا**: kızarsınlar diye bir ateş yaktılar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فأَد الخبزة في الـمَلَّة يَفْأَدُها فَأْداً: شواها. وفي التهذيب: فأَدْتُ الخُبْزَةَ إِذا مَلَلْتَها وخَبَزْتَها في الـمَلَّةِ. والفَئِيدُ: ما شُوِيَ وخِبِزَ على النار. وإِذا شوي اللحمُ فوق الجمْرِ، فهو مُفْأَدٌ وفئيد. والأُفؤُودُ: الموضع الذي تُفْأَدُ فيه. وفَأَدَ اللحمَ في النار يَفْأَدُه فَأْداً وافْتَأَدَه فيه: شواه. والمِفْأَدَةُ: السَّفُّودُ، وهو من فأَدت اللحم وافتأَدته إِذا شويته. ولحم فَئِيدٌ أَي مشويٌّ. والفِئد: الخبز المفؤُود واللحم المَفْؤُود. قال مرضاوي يخاطب خويلة:
أَجارَتَنا، سِرُّ النساءِ مُحَرَّمٌ
عليَّ، وتَشْهادُ النَّدامَى مع الخمرِ
كذاكَ وأَفْلاذُ الفَئيدِ، وما ارتمتْ
به بين جالَيْها الوَئِيَّةُ مِلْوَذْرِ
(* قوله «ملوذر» أراد من الوذر).
والمِفْأَدُ: ما يُخْتَبَزُ ويُشْتَوَى به؛ قال الشاعر:
يَظَلُّ الغُرابُ الأَعْوَرُ العَينِ رافِعاً
مع الذئْبِ، يَعْتَسَّانِ ناري ومِفْأَدي
ويقال له المِفْآدُ على مِفْعالٍ. ويقال: فَحَصْت للخُبزَةِ في الأَرض وفَأَدْتُ لها أَفْأَدُ فَأْداً، والاسم أُفْحُوصٌ وأُفْو ودٌ، على أُفْعُول، والجمع أَفاحيصُ وأَفائِيدُ. ويقال: ففَأَدْتُ الخُبزَةَ إِذا جعلت لها موضعاً في الرماد والنار لتضعها فيه.
والخشبة التي يحرَّك بها التنور مِفْأَدٌ، والجمع مفائِدُ (* قوله
«والجمع مفائد» في القاموس والجمع مفائيد.) وافْتَأَدُوا: أَوقدوا ناراً. والفئِيدُ: النارُ نفسُها؛ قال لبيد:
وجَدْتُ أَبي رَبيعاً لليَتَامَى،
وللضِّيفانِ إِذْ حُبَّ الفَئِيدُ
والمُفْتَأَدُ: موضع الوَقُود؛ قال النابغة:
سَفُّود شَرْبٍ نَسُوهُ عند مُفّتَأَدِ
والتَّفَؤُّدُ: التَّوَقُّد. والفؤاد: القلبُ لِتَفَوُّدِه وتوقُّدِه، مذكر لا غير؛ صرح بذلك اللحياني، يكون ذلك لنوع الإِنسان وغيره من أَنواع الحيوان الذي له قلب؛ قال يصف ناقة:
كمِثْلِ أَتانِ الوَحْشِ، أَما فُؤادُها
فَصَعْبٌ، وأَما ظَهْرُها فَرَكُوبُ
والفؤادُ: القلب، وقيل: وسَطُه، وقيل: الفؤاد غِشاءُ القلبِ، والقلبُ حبته وسُوَيْداؤُه؛ وقول أَبي ذؤيب:
رآها الفُؤادُ فاستَضَلَّ ضَلالَه،
نِيافاً من البيضِ الحِسانِ العِطائِلِ
رأَى ههنا من رؤية القلب وقد بينه بقوله رآها الفؤاد والمفعول الثاني نيافاً، وقد يكون نيافاً حالاً كأَنه لما كانت محبتها تلي القلب وتدخله صار كأَن له عينين يراها بهما؛ وقول الهذلي:
فقامَ في سِيَتَيْها فانْحَنى فَرَمى،
وسَهْمُه لِبَناتِ الجَوْفِ مَسَّاسُ
يعني ببنات الجَوْف الأَفئدةَ، والجمع أَفئدةٌ؛ قال سيبويه: ولا نعلمه كُسِّر على غير ذلك. وفي الحديث: أَتاكم أَهلُ اليمن هم أَرقُّ أَفئِدةً وأَلْيَنُ قلوباً. وفأَده يَفْأَدُه فَأْداً: أَصاب فؤاده. وفَئِدَ فَأَداً: شكا فُؤَادَه وأَصابه داء في فؤَاده، فهو مَفؤُودٌ. وفي الحديث: أَنه عاد سعداً وقال إِنك رجل مَفْؤُودٌ. المفؤُودُ: الذي أُصيب فوادُه بوجه. وفي حديث عطاء: قيل له: رجل مَفؤُودٌ يَنْفُثُ دماً أَحَدَثٌ هو؟ قال: لا؛ أَي يُوجعهُ فُؤَادُه فَيَتَقَيَّأُ دماً. ورجل مَفْؤُودٌ وفَئِيدٌ: لا فؤَادَ له؛ ولا فِعْل له. قال ابن جني: لم يُصَرِّفُوا منه فِعلاً، ومفعول الصفة إِنما يأْتي على الفعل نحو مَضْرُوب من ضُرِب ومقتول من قُتِلَ. التهذيب: فأَدْت الصيْدَ أَفْأَدُه فَأْداً إِذا أَصبت فُؤادَه.

##### Türkçe

**فأَدَ** ekmeği **الـمَلَّة** içinde **يَفْأَدُها** **فَأْداً**: onu kızarttı. **التهذيب**’de:
**فأَدْتُ الخُبْزَةَ**: onu **مَلَلْتَها** ve **الـمَلَّة** içinde **خَبَزْتَها** ettiğin zaman (denir).
**والفَئِيدُ**: ateş üzerinde kızartılıp pişirilmiş olan şey. Et, kor üzerinde kızartıldığı zaman, o **مُفْأَدٌ** ve **فئيد**’dir. **والأُفؤُودُ**: içinde **تُفْأَدُ** olunan yer.
**وفَأَدَ** eti ateşte **يَفْأَدُه فَأْداً** ve onda **افْتَأَدَه**: onu kızarttı.
**والمِفْأَدَةُ**: **السَّفُّودُ**; bu, eti kızarttığın zaman “**فأَدت**” ve “**افتأَدته**” demendendir. Ve **لحم فَئِيدٌ**: yani kızartılmış.
**والفِئد**: **الخبز المفؤُود** ve **اللحم المَفْؤُود**. **مرضاوي** **خويلة**’ye hitap ederek dedi:
أَجارَتَنا، سِرُّ النساءِ مُحَرَّمٌ
عليَّ، وتَشْهادُ النَّدامَى مع الخمرِ
كذاكَ وأَفْلاذُ الفَئيدِ، وما ارتمتْ
به بين جالَيْها الوَئِيَّةُ مِلْوَذْرِ
(* “**ملوذر**” sözü: **الوذر**’den (olanı) kastetti.)

**والمِفْأَدُ**: onunla ekmek pişirilen ve kızartma yapılan şey; şair dedi:
يَظَلُّ الغُرابُ الأَعْوَرُ العَينِ رافِعاً
مع الذئْبِ، يَعْتَسَّانِ ناري ومِفْأَدي

Ona **المِفْآدُ** da denir, **مِفْعال** vezni üzere. Ve denir ki: ekmek için yerde **فَحَصْت** ettim ve onun için **فَأَدْتُ** ederim, **أَفْأَدُ فَأْداً**; isim **أُفْحُوصٌ** ve **أُفْو ودٌ**’dur, **أُفْعُول** üzere; çoğulu **أَفاحيصُ** ve **أَفائِيدُ**’dir. Ve denir ki: ekmeği **فَأَدْتُ**: kül ve ateş içinde ona, içine koyacağın bir yer yaptığın zaman (denir).

Tandırın onunla hareket ettirildiği tahta **مِفْأَدٌ**’dir; çoğulu **مفائِدُ**.
(* “çoğulu **مفائد**” sözü: **القاموس**’ta çoğul **مفائيد**’dir.)
**وافْتَأَدُوا**: bir ateş yaktılar.
**والفئِيدُ**: ateşin kendisi; **لبيد** dedi:
وجَدْتُ أَبي رَبيعاً لليَتَامَى،
وللضِّيفانِ إِذْ حُبَّ الفَئِيدُ

**والمُفْتَأَدُ**: yakıt yeri; **النابغة** dedi:
سَفُّود شَرْبٍ نَسُوهُ عند مُفّتَأَدِ

**والتَّفَؤُّدُ**: tutuşma.
**والفؤاد**: kalptir; onun **تَفَوُّدِه** ve tutuşması sebebiyle; yalnız müzekkerdir; bunu **اللحياني** açıkça belirtmiştir. Bu, insan türü ve kalbi olan hayvan türlerinin diğerleri için olur; bir dişi deveyi vasfederek dedi:
كمِثْلِ أَتانِ الوَحْشِ، أَما فُؤادُها
فَصَعْبٌ، وأَما ظَهْرُها فَرَكُوبُ

**والفؤادُ**: kalptir; ve denildi ki: onun ortasıdır; ve denildi ki: **الفؤاد** kalbin zarıdır; **القلب** ise onun tanesi ve onun **سُوَيْداؤُه**’dur. **أَبي ذؤيب**’in sözü:
رآها الفُؤادُ فاستَضَلَّ ضَلالَه،
نِيافاً من البيضِ الحِسانِ العِطائِلِ

Buradaki “**رأَى**”, kalbin görmesindendir; bunu “**رآها الفؤاد**” sözüyle açıklamıştır; ikinci mef’ûl **نيافاً**’dır. **نيافاً** hâl de olabilir; sanki onun sevgisi kalbe bitişik olup içine girdiği için, sanki onunla gördüğü iki gözü varmış gibi oldu. **الهذلي**’nin sözü:
فقامَ في سِيَتَيْها فانْحَنى فَرَمى،
وسَهْمُه لِبَناتِ الجَوْفِ مَسَّاسُ

**بناتِ الجَوْف** ile **الأَفئدةَ**’yi kasteder; çoğul **أَفئدةٌ**’dir. **سيبويه** dedi: bunun bundan başka bir şeye kırık çoğul yapıldığını bilmiyoruz.
Hadiste: “Size Yemen ehli geldi; onlar **أَرقُّ أَفئِدةً** ve daha yumuşak kalplidir.”
Ve **فأَده يَفْأَدُه فَأْداً**: onun **فؤاده**’ne isabet etti.
Ve **فَئِدَ فَأَداً**: **فُؤَادَه**’ndan şikâyet etti ve **فؤَاده**’nda bir hastalığa uğradı; o hâlde o **مَفؤُودٌ**’dur.
Hadiste: Sa‘d’ı ziyaret etti ve “Sen **مَفْؤُودٌ** bir adamsın” dediği (rivayet edilmiştir).
**المفؤُودُ**: **فوادُه** bir yönden isabet almış olan kimsedir.
**عطاء** hadîsinde: ona “Kan tüküren **مَفؤُودٌ** bir adam; bu yeni midir?” denildi. Dedi ki: “Hayır”; yani **فُؤَادُه** onu ağrıtır da kan kusar.
Ve bir adam **مَفْؤُودٌ** ve **فَئِيدٌ**: onun **فؤَادَ**’ı yoktur; ve onun fiili yoktur. **ابن جني** dedi: ondan bir fiil tasrif etmediler; sıfatın mef’ûlü ancak fiil üzerine gelir; **مَضْرُوب** “**ضُرِب**”den ve **مقتول** “**قُتِلَ**”den (geldiği) gibi.
**التهذيب**: avı **فأَدْت** ederim, **أَفْأَدُه فَأْداً**: **فُؤادَه**’na isabet ettiğin zaman (denir).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فأد الخبز، كمنع، يفأده فأدا: جعله في الملة، وهي الرماد الحار لينضج. وفي التهذيب: فأدت الخبزة، إذا مللتها وخبزتها في الملة. وفأد اللحم في النار يفأده فأدا شواه، كأفتأده فيه. وفأد زيدا يفأده فأدا: أصاب فؤاده. وفي التهذيب: فأدت الصيد فأدا، إذا أصبت فؤاده. وفأد الخوف فلانا: جبنه، وهو مفؤود، كما سيأتي. والأفؤود، بالضم والمد: الخبز المفؤود، كالمفتأد، يقال: فحصت للخبزة في الأرض، وفأدت لها أفأد فأدا، والأسم أفحوص وأفؤود، على أفعول، والجمع أفاحيص وأفائيد، وهو أي الأفؤود أيضا: موضعه الذي يفأد فيه. وفي اللسان: والمفتأد: موضع الوقود. والمفأد، والمفآد، والمفأدة، كمنبر، ومصباح،ومكنسة الثانية عن الصاغاني: السفود، وهو من فأدت اللحم وافتأدته، إذا شويته، قال الشاعر:

  يظل الغراب الأعور العين رافعا                      مع الذئب يعتسان ناري ومفأدي وهو ما يختبز ويشوى به. والمفآد: خشبة يحرك بها التنور، ج: مفائيد، وفي اللسان: مفائد. والفئيد: النار نفسها، قال لبيد:
  وجدت أبي ربيعا لليتامى                      وللضيفان إذ حب الفئيد والفئيد: اللحم المشوي، وكذا الخبز، ويقال: إذا شوي اللحم فوق الجمر فهو مفأد وفئيد. والفئيد: الجبان، كالمفؤود، فيهما، يقال في الأول: خبز مفؤود، ولحم مفؤود، وفي الثاني، رجل مفؤود: جبان ضعيف الفؤاد، مثل المنخوب، ورجل مفؤود وفئيد: لا فؤاد له. ولا فعل له، قال ابن جني: لم يضرفوا منه فعلا، ومفعول للصفة إنما يأتي على الفعل، نحو مضروب من ضرب ومقتول من قتل. وافتأدوا: أوقدوا نارا ليشتووا. والتفؤد: التحرق، هكذا بالقاف في نسختنا، وكذا هو بخط الصاغاني. وفي نسخة شيخنا: التحرك، بالكاف، ويؤيد الأولى قوله فيما بعد والتوقد، ومنه أي من معنى التوقد، سمى الفؤاد، بالضم مهموزا، لتوقده، وقيل أصل الفأد: الحركة والتحريك، ومنه اشتق الفؤاد، لأنه ينبض ويتحرك كثيرا، قال شيخنا: وهذا أظهر لعدم تخلفه ومرادفته للقلب كما صدر به، وهو الذي عليه الأكثر.
 وفي البصائر للمصنف: وقيل إنما يقال للقلب: الفؤاد، إذا اعتبر فيه معنى التفؤد، أي التوقد، مذكر لا غير، صرح بذلك اللحياني، يكون ذلك لنوع الإنسان وغيره من أنواع الحيوان الذي له قلب، قال يصف ناقة:
  كمثل أتان الوحش أما فؤادها                      فصعب وأما ظهرها فركوب أو هو، أي الفؤاد: ما يتعلق بالمريء من كبد ورئة وقلب. وفي الكفاية ما يقتضى أن الفؤاد والقلب مترادفان، كما صدر به المصنف، وعليه اقتصر في المصباح، والأكثر على التفرقة. فقال الأزهري: القلب مضغة في الفؤاد، معلقة بالنياط، وبهذا جزم الوحدي وغيره. وقيل: الفؤاد: وعاء القلب، أو داخله، أو غشاؤه، والقلب حبته. كما قاله عياض وغيره، وأشار إليه ابن الأثير. وفي البصائر للمصنف: وقيل: القلب أخص من الفؤاد، ومنه حديث:  أتاكم أهل اليمن هم أرق قلوبا، وألين أفئدة  فوصف القلوب بالرقة، والأفئدة باللين. وقال جماعة من المفسرين: يطلق الفؤاد على العقل، وجوزوا أن يكون منه  ما كذب الفؤاد ما رأى  ج أفئدة، قال سيبويه: ولا نعلمه كسر على غير ذلك. والفواد، بالفتح والواو، غريب وقد قرئ به. وهو قراءة الجراح العقيلي. وقالوا: توجيهها أنه أبدل الهمزة واوا، لوقوعها بعد ضمة في المشهور ثم فتح الفاء تخفيفا. قال اشهاب، تبعا لغيره: وهي لغة فيه، ولا عبرة بإنكار أبي حاتم لها.
 وفئد، كعني وفرح، وهذه عن الصاغاني فأدا: شكاه أي شكا فؤاده، أو وجع فؤاده فهو مفؤود. وفي الحديث أنه عاد سعدا وقال: إنك رجل مفؤود. وهو الذي أصيب فؤاده بوجع، ومثله في التوضيح لابن مالك. وفي الأساس، وقد فئد وفأده الفزع.
 ومما يستدرك عليه: فأد فلان لفلان إذا عمل في أمره بالغيب جميلا. كذا في الوادر للحياني.

##### Türkçe

**فأد** ekmeği; **منع** gibi; onu **يفأده** **فأدا**: onu **الملة** içine koydu; o, pişmesi için sıcak küldür. **التهذيب**’de: **فأدت** ekmek (somunu), onu **مللتها** edip **الملة** içinde pişirdiğinde. Ve eti ateşte **فأد** eder, onu **يفأده** **فأدا**: onu kızarttı; onda **أفتأده** gibi. Ve Zeyd’i **فأد** eder, onu **يفأده** **فأدا**: onun **فؤاده**’una isabet etti. **التهذيب**’de: avı **فأدت** **فأدا**; onun **فؤاده**’una isabet ettiğinde. Ve korku birini **فأد** etti: onu korkak yaptı; o **مفؤود**’dur; geleceği üzere. Ve **الأفؤود**, zamme ve med ile: **الخبز المفؤود**; **المفتأد** gibi; denir: ekmek için yerde **فحصت** ettim; ve onun için **أفأد** ettim, **فأدا**; isim **أفحوص** ve **أفؤود**’dur; **أفعول** üzere; çoğulu **أفاحيص** ve **أفائيد**’dir; ve o, yani **الأفؤود** ayrıca: içinde **يفأد** edildiği yeri. **اللسان**’da: ve **المفتأد**: yakıt yeri. Ve **المفأد** ve **المفآد** ve **المفأدة**; **منبر** ve **مصباح** ve **مكنسة** gibi; ikincisi **الصاغاني**’den: **السفود**; o, eti **فأدت** ve onu **افتأدته**’den (gelir); onu kızarttığında; şair dedi ki:

  Tek gözlü karga, kurt ile birlikte, benim ateşimi ve **مفأدي**’mi karıştırarak, kaldırmış olarak durur.

Ve o, onunla ekmek pişirilen ve kızartılan şeydir. Ve **المفآد**: tandırı hareket ettirdiği bir tahta; çoğulu: **مفائيد**; **اللسان**’da: **مفائد**. Ve **الفئيد**: ateşin kendisi; Lebîd dedi ki:
  Yetimlere bahar gibi bir baba buldum; ve misafirlere, **الفئيد** tutuştuğunda.

Ve **الفئيد**: kızartılmış et; ve aynı şekilde ekmek; ve denir: et kor üstünde kızartıldığında o **مفأد** ve **فئيد**’dir. Ve **الفئيد**: korkak; **المفؤود** gibi; ikisinde de; birincide denir: **خبز مفؤود** ve **لحم مفؤود**; ikincide ise **رجل مفؤود**: korkak, **فؤاد**’ı zayıf; **المنخوب** gibi; ve **رجل مفؤود** ve **فئيد**: onun **فؤاد**’ı yoktur. Ve onun fiili yoktur. İbn Cinnî dedi ki: ondan bir fiil türetmediler; ve sıfat için **مفعول** ancak fiil üzerine gelir; **ضرب**’dan **مضروب** ve **قتل**’den **مقتول** gibi. Ve **افتأدوا**: kızarsınlar diye bir ateş yaktılar. Ve **التفؤد**: yanıp tutuşma; bizim nüshamızda böyle, **القاف** ile; ve **الصاغاني**’nin hattında da böyledir. Şeyhimizin nüshasında: hareketlenme; **الكاف** ile; birincisini, daha sonra söylediği **التوقد** sözü destekler; ve ondan, yani **التوقد** mânasından, **الفؤاد** (zamme ile, hemzeli) adlandırıldı; onun tutuşmasından dolayı. Ve denildi: **الفأد**’ın aslı: hareket ve hareket ettirmedir; ondan **الفؤاد** türetildi; çünkü çokça atar ve hareket eder. Şeyhimiz dedi ki: Bu, onun geri kalmaması ve başta onunla başladığı üzere **القلب** ile eşanlamlı oluşu sebebiyle daha açıktır; ve çoğunluğun üzerinde olduğu da budur.
 **المصنف**’in **البصائر**’inde: ve denildi ki **القلب**’e ancak **الفؤاد** denir; onda **التفؤد** mânası, yani **التوقد** dikkate alındığında; yalnız müzekkerdir; bunu **اللحياني** açıkça söyledi; bu, insan türü ve kalbi olan diğer hayvan türleri için olur. Bir dişi deveyi vasfederken dedi ki:
  Yaban eşeği dişisi gibi; ama onun **فؤادها**’sı serttir; ve ama sırtı binilir.

Veya o, yani **الفؤاد**: yemek borusuna bağlı olan karaciğer, akciğer ve kalpten (ibaret olan) şeydir. **الكفاية**’de, **الفؤاد** ile **القلب**’in eşanlamlı olduğunu gerektiren şey vardır; **المصنف**’in onunla başladığı üzere; ve **المصباح**’ta bununla yetindi; çoğunluk ise ayırıma gider. **الأزهري** dedi ki: **القلب**, **الفؤاد** içinde bir et parçasıdır; **النياط**’a asılıdır; ve bununla **الوحدي** ve başkaları kesin hüküm verdi. Ve denildi: **الفؤاد**: kalbin kabıdır; veya içidir; veya zarıdır; **القلب** ise onun tanesidir; **عياض** ve başkalarının dediği gibi; ve İbnü’l-Esîr buna işaret etti. **المصنف**’in **البصائر**’inde: ve denildi: **القلب**, **الفؤاد**’dan daha özeldir; ve ondan şu hadis:  “Size Yemen ehli geldi; onlar kalplerce daha ince, **أفئدة**’ce daha yumuşaktır.”  Böylece kalpleri incelikle, **أفئدة**’yi yumuşaklıkla vasfetti. Ve müfessirlerden bir cemaat dedi ki: **الفؤاد** akıl üzerine de kullanılır; ve ondan olmasını caiz gördüler:  “**الفؤاد** gördüğünü yalanlamadı.”  Çoğulu **أفئدة**’dir. Sîbeveyh dedi ki: bunun dışında bir şeye kırıldığını (çoğul yapıldığını) bilmiyoruz. Ve **الفواد**, fetha ve **الواو** ile; gariptir ve onunla kıraat edilmiştir. O, **الجراح العقيلي**’nin kıraatidir. Ve dediler: onun yönlendirilmesi, meşhurda zammeden sonra vuku bulduğu için hemzeyi **واو**’ya bedel kılması, sonra hafifletme için **الفاء**’yı fetha yapmasıdır. **اشهاب**, başkasına tâbi olarak dedi ki: bu, onda bir lehçedir; Ebû Hâtim’in onu inkârına itibar yoktur.
 Ve **فئد**, **عني** ve **فرح** gibi; bu, **الصاغاني**’dendir: **فأدا**: onu şikâyet etti; yani **فؤاده**’unu şikâyet etti; veya **فؤاده** ağrıdı; o hâlde o **مفؤود**’dur. Hadiste: Sa‘d’ı ziyaret etti ve dedi ki: “Sen **مفؤود** bir adamsın.” O, **فؤاده**’u bir ağrı ile isabet almış olandır; bunun benzeri İbn Mâlik’in **التوضيح**’inde de vardır. **الأساس**’ta: ve **فئد** etti; ve onu korku **فأده** etti.
 Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: Bir kimse, bir kimse için **فأد** etti; onun işi hakkında gıyaben bir iyilik yaptığında. **اللحياني**’nin **الوادر**’inde böyle (geçer).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَأَدَهُ
1 فَأَدَهُ ذ , (T, S, M, A, L, K,) aor. فَاََ , inf. n. فَأْدٌ, (M, L,) He, or it, hit, struck, smote, affected, or hurt, his (a man's, K) فُؤَاد [or heart, &c.]: (S, M, L, K:) he hit, or smote, him, (AZ, T,) or shot, or shot at, and hit, or smote, him, namely a gazelle, (A,) or an animal of the chase, (AZ, T,) in his فُؤَاد. (AZ, T, A.) ― -b2- And, said of a disease, (S,) and of fear, (A,) It smote, or affected, his فُؤَاد: (S, A:) or, said of fear, it rendered him cowardly. (K.) ― -b3- And فُئِدَ, (T, M, A, L, K,) inf. n. فَأْدٌ; (M, L;) and فَئِدَ; (K;) He had a disease in his فُؤَاد: (T:) or he had a complaint thereof: (M, L, K:) or he had a pain therein: (K:) or he was, or became, hit, struck, smitten, affected, or hurt, therein. (A.) -A2- فَأَدَ الخُبْزَةَ, (T, S, M, L,) or الخُبْزَ, (K,) aor. as above, and so the inf. n., (M, L,) He put the cake of bread, or lump of dough, (T, S,) or the bread, (K,) into the hot ashes; (T, S, K;) and baked it therein: (T:) or he toasted [or baked] (M, L) the cake of bread, or lump of dough, [or the bread,] in the hot ashes. (M, * L.) And فَأَدَ اللَّحْمَ (S, M, L, K) فِى النَّارِ, (M, L, K,) aor. and inf. n. as above, (L,) He roasted the flesh-meat [in the fire]; as also ↓ افتأدهُ. (S, M, L, K.) ― -b2- And فَأَدَ لِلْخُبْزَةِ, (S, L,) aor. and inf. n. as above, (L,) He made for the cake of bread, or lump of dough, a place in the hot ashes, or in the fire, to put it therein [for the purpose of baking it]. (S, L.) -A3- فَأَدَ لِفُلَانٍ He acted well, or kindly, to such a one, in his affair, in absence: so in the “ Nawádir ” of Lh. (TA.)

تفأّد
5 تفأّد ذ i. q. تَوَقَّدَ [i. e., when said of fuel, It burned, burned up, burned brightly or fiercely, blazed, or flamed]: (M, L, K:) [and] so when said of the heart [i. e. It became excited with ardour, or eagerness]. (M, L, K. *) And i. q. تَحَرَّقَ [It burned much, as a quasi-pass. v.]: (so in copies of the K, in SM's copy and in my MS. copy and in the CK:) or, as in MF's copy of the K, تَحَرَّكَ [it was, or became, in a state of motion, or commotion]: (TA:) [See what is said of the derivation of فُؤَادٌ.]

افتأدوا
8 افتأدوا ذ They lighted a fire (M, A, L, K) for the purpose of roasting. (A) -A2- See also 1, latter half.

فَأْدٌ
فَأْدٌ ذ : [see 1, of which it is the inf. n.: and] see the paragraph here following.

فُؤَادٌ
فُؤَادٌ ذ (S, M, A, Msb, K, &c.) and فَوَادٌ, which is strange, (K,) but said by Esh-Shiháb to be a dial var., and to be without reason disallowed by AHát; (TA;) of the masc. gender only; (Lh, M, L, K, &c.;) The heart; syn. قَلْبٌ [q. v.]; (S, M, A, L, Msb, K, &c.;) of man, and of an animal other than man: (M, L:) so called because of its تَفَأُّد (T, M, L, K) i. e. تَوَقُّد [or ardour]; (M, L, K;) or because of its pulsation, and commotion; [for which reason also the heart is said to be called القَلْبُ, from التَّقَلُّبُ;] for it is said that the primary meaning of ↓ فَأْدٌ is “ motion, ” and the “ putting in motion: ” (MF, TA:) or the heart is thus called only when its تَفَأُّد, i. e. its تَوَقُّد, is regarded: and most authors make a distinction between فُؤَاد and قَلْبٌ; the latter of which is said to have a more special signification than the former: (TA:) and the former is said to be [the pericardium,] the غِشَآء, (L, TA,) or the وِعَآء, (TA,) of the قَلْب: (L, TA:) or the middle thereof: (L:) or the interior thereof: (TA:) the قَلْب being its حَبَّة [q. v.], (L, TA,) or its سُوَيْدَآء: (L:) or فُؤَادٌ signifies the appendages of the مَرِىْء [or œsophagus], consisting of the liver and lungs and قَلْب [or heart]: (K:) pl. أَفْئِدَةٌ, (S, M, A, Mgh, Msb, K, &c.,) the only pl. thereof known to Sb. (M, L.) ― -b2- Also The mind, or intellect: and this, it is said, may be the meaning of the phrase [in the Kur liii. 11], مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى, (TA,) or ما كَذَّبَ, another reading, i. e. [The mind] did not disacknowledge, or deem improbable, what he saw. (Jel.) [Hence,] حِدَّةُ الفُؤَادِ i. q. ذَكَآءٌ [meaning Sharpness, or acuteness, of mind, in a man: and sharpness of spirit in a beast]. (S in art. ذكو.) [And حَدِيدُ الفُؤَادِ i. q. ذَكِئٌّ meaning Sharp, or acute, in mind, applied to a man: and sharp in spirit, applied to a beast:] one says فَرَسٌ حَدِيدَةُ الفُؤَادِ [A mare sharp in spirit]; and in like manner نَاقَةٌ [a she-camel]: (S and K in art. روع:) and نَاقَةٌ رُوَاعَةُ الفُؤَادِ, and رُوَاعُ الفُؤَادِ, a quick, spirited, vigorous, she-camel; sharp in spirit; syn. شَهْمَةٌ ذَكِيَّةٌ. (K in that art.) [And طَارَ فُؤَادُهُ His mind or intellect, fled: and his courage. (See شَعَاعٌ: and طَارَ.)]

فَئِيدٌ
فَئِيدٌ ذ : see مَفْؤُودٌ, in two places. -A2- Also, (T, M, L,) applied to bread [or dough], (M, L,) and so ↓ مَفْؤُودٌ, (M, L, K,) and ↓ مُفْتَأَدٌ, and ↓ أُفْؤُودٌ, (K,) Baked on the fire: (T:) or put into hot ashes, (L, K,) and baked therein: (L:) or toasted [or baked] in hot ashes. (M, L.) And the first, (T, S, M, &c.,) applied to flesh-meat, (S, M, L,) Roasted, (T, S, M, L, K,) as also ↓ مَفْؤُودٌ, (M, L, K,) on the fire: (T:) or roasted upon live coals; as also ↓ مُفْأَدٌ [evidently, I think, a mistranscription for ↓ مُفْتَأَدٌ]. (L.) ― -b2- And فَئِيدٌ signifies also Fire or a fire [for baking &c.]. (T, L, K.)

أُفْؤُودٌ
أُفْؤُودٌ ذ A place which one makes, for a cake of bread, or lump of dough, in hot ashes, or in a fire, to put it therein [for the purpose of baking it]: (S, M, * L, K: *) pl. أَفَائِيدُ. (L.) ― -b2- See also فَئِيدٌ.

مُفْأَدٌ
مُفْأَدٌ ذ : see فَئِيدٌ.

مِفْأَدٌ
مِفْأَدٌ ذ (T, S, M, L, K) and ↓ مِفْأَدَةٌ (S, L, K) and ↓ مِفْآدٌ (T, M, L, K) The [iron instrument, with which flesh-meat is roasted, called] سَفُّود, (T, S, M, L, K,) [or] with which one roasts and bakes. (L, TA.) And [in the CK “ or ”] the first, (S, L, K,) and the second and third also, (accord. to the K,) the piece of wood, or wooden implement, with which the [fire in the kind of oven called] تَنُّور is stirred: pl. مَفَائِدُ. (S, L, K.)

مِفْأَدَةٌ
مِفْأَدَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مِفْآدٌ
مِفْآدٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مَفْؤُودٌ
مَفْؤُودٌ ذ Hit, struck, smitten, affected, or hurt, in his فُؤَاد [or heart, &c.]: (S, A, L:) smitten, or affected, by a disease therein: (S, L:) or by pain therein. (L.) ― -b2- A man without a heart; having no heart; as also ↓ فَئِيدٌ: (Ks, S, L:) weak-hearted: (T, L:) a coward; (T, M, L, K;) and so ↓ فَئِيدٌ: (T, K:) in this sense it has no verb. (AAF, IJ, M, L.) -A2- See also فَئِيدٌ, in two places.

مُفْتَأَدٌ
مُفْتَأَدٌ ذ : see فَئِيدٌ, in two places. ― -b2- Also A place of fuel: (T, L:) a place in which a fire is lighted for roasting. (A.)

##### Türkçe

**فَأَدَهُ**
1 **فَأَدَهُ** ذ , (T, S, M, A, L, K,) muzâri‘i **فَاََ** , mastar ismi **فَأْدٌ**, (M, L,) O, yahut o, onun (bir adamın, K) **فُؤَاد**’ını [yahut kalbini, vb.] vurdu, çarptı, darbeledi, etkiledi veya incitti: (S, M, L, K:) onu vurdu yahut darbeledi, (AZ, T,) yahut ona ateş etti, yahut ona ateş edip vurdu yahut darbeledi, yani bir ceylanı, (A,) yahut av hayvanlarından bir hayvanı, (AZ, T,) onun **فُؤَاد**’ında. (AZ, T, A.) ― -b2- Ve, bir hastalık hakkında söylendiğinde, (S,) ve korku hakkında, (A,) onun **فُؤَاد**’ını darbeledi yahut etkiledi: (S, A:) yahut, korku hakkında söylendiğinde, onu korkak kıldı. (K.) ― -b3- Ve **فُئِدَ**, (T, M, A, L, K,) mastar ismi **فَأْدٌ**; (M, L;) ve **فَئِدَ**; (K;) Onun **فُؤَاد**’ında bir hastalık vardı: (T:) yahut onda bir rahatsızlığı vardı: (M, L, K:) yahut onda bir ağrısı vardı: (K:) yahut orada vurulmuş, çarpılmış, darbe yemiş, etkilenmiş veya incinmiş idi yahut oldu. (A.) -A2- **فَأَدَ الخُبْزَةَ**, (T, S, M, L,) yahut **الخُبْزَ**, (K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, ve mastar ismi de öyle, (M, L,) Ekmek çöreğini yahut hamur parçasını, (T, S,) yahut ekmeği, (K,) kızgın küllerin içine koydu; (T, S, K;) ve onu orada pişirdi: (T:) yahut ekmek çöreğini yahut hamur parçasını, [yahut ekmeği,] kızgın küller içinde kızarttı [yahut pişirdi]. (M, * L.) Ve **فَأَدَ اللَّحْمَ** (S, M, L, K) **فِى النَّارِ**, (M, L, K,) muzâri‘i ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (L,) Eti [ateşte] kızarttı; bunun gibi ↓ **افتأدهُ**. (S, M, L, K.) ― -b2- Ve **فَأَدَ لِلْخُبْزَةِ**, (S, L,) muzâri‘i ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (L,) Ekmek çöreği yahut hamur parçası için, onu içine koymak üzere [onu pişirmek maksadıyla], kızgın külde yahut ateşte bir yer yaptı. (S, L.) -A3- **فَأَدَ لِفُلَانٍ** O kimseye, onun işi hakkında, gıyabında iyi davrandı yahut lütufkâr davrandı: Lh’nin “**Nawádir**”inde böyledir. (TA.)

**تفأّد**
5 **تفأّد** ذ **تَوَقَّدَ** ile aynı [yani, yakıt hakkında söylendiğinde, yandı, yanıp tükendi, parlak yahut şiddetli yandı, alevlendi yahut tutuştu]: (M, L, K:) [ve] kalp hakkında söylendiğinde de böyledir [yani, şevk yahut istekle coştu]. (M, L, K. *) Ve **تَحَرَّقَ** ile aynı [çok yandı, quasi-pass. bir fiil olarak]: (K’nın nüshalarında, SM’nin nüshasında ve benim yazma nüshamda ve CK’da böyledir:) yahut, K’nın MF nüshasında olduğu üzere, **تَحَرَّكَ** [hareket yahut çalkantı hâlinde oldu yahut oldu]: (TA:) [**فُؤَادٌ**’un türetilişi hakkında söylenene bak.]

**افتأدوا**
8 **افتأدوا** ذ Kızartma maksadıyla ateş yaktılar. (M, A, L, K) (A) -A2- 1’in son yarısına da bak.

**فَأْدٌ**
**فَأْدٌ** ذ : [1’e bak; onun mastar ismidir: ve] burada onu izleyen paragrafa bak.

**فُؤَادٌ**
**فُؤَادٌ** ذ (S, M, A, Msb, K, vb.) ve **فَوَادٌ**, ki bu gariptir, (K,) fakat Esh-Shiháb tarafından bir lehçe varyantı olduğu ve AHát tarafından sebepsiz yere reddedildiği söylenmiştir; (TA;) yalnız müzekker cinstendir; (Lh, M, L, K, vb.;) Kalp; eş anlamlısı **قَلْبٌ** [ona bak]; (S, M, A, L, Msb, K, vb.;) insanın ve insan dışındaki bir hayvanın: (M, L:) onun **تَفَأُّد**’undan (T, M, L, K) yani **تَوَقُّد**’undan [yahut hararetinden] dolayı böyle adlandırılmıştır; (M, L, K;) yahut onun atışı ve çalkantısı sebebiyle; [bu sebeple kalbin **القَلْبُ** diye adlandırıldığı da söylenir, **التَّقَلُّبُ**’dan;] zira ↓ **فَأْدٌ**’un aslî anlamının “hareket” ve “harekete geçirme” olduğu söylenmiştir: (MF, TA:) yahut kalp, ancak onun **تَفَأُّد**’u, yani onun **تَوَقُّد**’u dikkate alındığında böyle adlandırılır: ve müelliflerin çoğu **فُؤَاد** ile **قَلْبٌ** arasında ayırım yapar; ikincisinin birinciden daha hususî bir anlamı olduğu söylenir: (TA:) ve birincinin, **قَلْب**’in [perikard,] **غِشَآء**’ı, (L, TA,) yahut **وِعَآء**’ı olduğu söylenir: (TA,) (L, TA:) yahut onun ortası: (L:) yahut onun içi: (TA:) **قَلْب** ise onun **حَبَّة**’sidir [ona bak], (L, TA,) yahut onun **سُوَيْدَآء**’ıdır: (L:) yahut **فُؤَادٌ**, **مَرِىْء**’ün [yahut yemek borusunun] eklentilerini, karaciğer ve akciğerler ve **قَلْب**’ten [yahut kalpten] oluşan kısmı ifade eder: (K:) çoğulu **أَفْئِدَةٌ**, (S, M, A, Mgh, Msb, K, vb.,) Sb’ye göre bunun bilinen tek çoğuludur. (M, L.) ― -b2- Ayrıca Zihin, yahut akıl: ve bunun, [Kur’ân liii. 11’deki] **مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى** ibaresinin anlamı olabileceği söylenir, (TA,) yahut başka bir kıraat olan **ما كَذَّبَ**, yani [zihin] gördüğünü inkâr etmedi yahut imkânsız saymadı. (Jel.) [Bundan dolayı,] **حِدَّةُ الفُؤَادِ** **ذَكَآءٌ** ile aynı [yani bir adamda zihnin keskinliği yahut zekâsı: ve bir hayvanda ruhun keskinliği]. (S, md. ذكو’da.) [Ve **حَدِيدُ الفُؤَادِ** **ذَكِئٌّ** ile aynı, yani zihinde keskin yahut kavi, bir adama söylenir: ve ruhta keskin, bir hayvana söylenir:] **فَرَسٌ حَدِيدَةُ الفُؤَادِ** denir [ruhu keskin bir kısrak]; ve aynı şekilde **نَاقَةٌ** [bir dişi deve]: (S ve K, md. روع’da:) ve **نَاقَةٌ رُوَاعَةُ الفُؤَادِ**, ve **رُوَاعُ الفُؤَادِ**, çevik, canlı, güçlü bir dişi deve; ruhta keskin; eş anlamlısı **شَهْمَةٌ ذَكِيَّةٌ**. (K, o maddede.) [Ve **طَارَ فُؤَادُهُ** Onun zihni yahut aklı uçtu: ve onun cesareti. (**شَعَاعٌ**’a ve **طَارَ**’a bak.)]

**فَئِيدٌ**
**فَئِيدٌ** ذ : iki yerde **مَفْؤُودٌ**’a bak. -A2- Ayrıca, (T, M, L,) ekmeğe [yahut hamura] nispetle, (M, L,) ve bunun gibi ↓ **مَفْؤُودٌ**, (M, L, K,) ve ↓ **مُفْتَأَدٌ**, ve ↓ **أُفْؤُودٌ**, (K,) Ateş üzerinde pişirilmiş: (T:) yahut kızgın küle konulmuş, (L, K,) ve orada pişirilmiş: (L:) yahut kızgın külde kızartılmış [yahut pişirilmiş]. (M, L.) Ve birincisi, (T, S, M, vb.,) ete nispetle, (S, M, L,) Kızartılmış, (T, S, M, L, K,) bunun gibi ↓ **مَفْؤُودٌ**, (M, L, K,) ateş üzerinde: (T:) yahut kor üzerinde kızartılmış; bunun gibi ↓ **مُفْأَدٌ** [açıkça, zannımca, ↓ **مُفْتَأَدٌ** yerine bir yanlış yazımdır]. (L.) ― -b2- Ve **فَئِيدٌ** ayrıca Ateş yahut bir ateş [pişirme vb. için] anlamına gelir. (T, L, K.)

**أُفْؤُودٌ**
**أُفْؤُودٌ** ذ Ekmek çöreği yahut hamur parçası için, onu içine koymak üzere [onu pişirmek maksadıyla], kızgın külde yahut ateşte yapılan yer: (S, M, * L, K: *) çoğulu **أَفَائِيدُ**. (L.) ― -b2- **فَئِيدٌ**’e de bak.

**مُفْأَدٌ**
**مُفْأَدٌ** ذ : **فَئِيدٌ**’e bak.

**مِفْأَدٌ**
**مِفْأَدٌ** ذ (T, S, M, L, K) ve ↓ **مِفْأَدَةٌ** (S, L, K) ve ↓ **مِفْآدٌ** (T, M, L, K) Etin kızartıldığı [demir alet, onunla et kızartılan,] **سَفُّود** denilen şeydir, (T, S, M, L, K,) [yahut] onunla kızartılır ve pişirilir. (L, TA.) Ve [CK’da “yahut”] birincisi, (S, L, K,) ve ikincisi ve üçüncüsü de, (K’ya göre,) [**تَنُّور** denilen fırın türündeki] ateşin karıştırıldığı tahta parçası yahut tahta alet: çoğulu **مَفَائِدُ**. (S, L, K.)

**مِفْأَدَةٌ**
**مِفْأَدَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**مِفْآدٌ**
**مِفْآدٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**مَفْؤُودٌ**
**مَفْؤُودٌ** ذ Onun **فُؤَاد**’ında [yahut kalbinde, vb.] vurulmuş, çarpılmış, darbe yemiş, etkilenmiş veya incinmiş: (S, A, L:) orada bir hastalıkla vurulmuş yahut etkilenmiş: (S, L:) yahut orada bir ağrıyla. (L.) ― -b2- Kalpsiz bir adam; kalbi olmayan; bunun gibi ↓ **فَئِيدٌ**: (Ks, S, L:) zayıf kalpli: (T, L:) bir korkak; (T, M, L, K;) ve bunun gibi ↓ **فَئِيدٌ**: (T, K:) bu anlamda onun fiili yoktur. (AAF, IJ, M, L.) -A2- İki yerde **فَئِيدٌ**’e de bak.

**مُفْتَأَدٌ**
**مُفْتَأَدٌ** ذ : iki yerde **فَئِيدٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca Yakıt yeri: (T, L:) kızartma için ateş yakılan yer. (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: فءد

فَأَدَ
فَأَدَ A ( n. ac. فَأْد 1 ),
a.  Struck, smote, hurt the heart of.

b.  Demoralized ( fear ).

c.  Baked; roasted, broiled.

فَئِدَ
فَئِدَ A ( n. ac. فَأَد [ 4 ] ), (&  pass.
a.  فُئِدَ ), Had heart-disease; had the heart-ache.

تَفَأَّدَ
تَفَأَّدَ V ,
a.  Burned, flamed.

اِفْتَأَدَ
اِفْتَأَدَ VIII ,
a.  Roasted.

مِفْأَد
مِفْأَد [ 20 ] ,  مِفْأَدَة [ 20t ] , ( pl. مَفَائِد [ 44 ] ),
a.  Poker, fire-rake.

b.  . Spit, meat-hook.

فُؤَاد
فُؤَاد [ 24 ] , ( pl. أَفِئِدَة [ 15t ] ),
a.  Heart; soul; spirit.

b.  Heart, middle, interior of.

فَئِيْد
فَئِيْد [ 25 ],
a.  Baked, toasted.

b.  Heartless.

c.  Weak-hearted.

مِفَآد
مِفَآد [ 45 ] , ( pl. مَفَائِيْد [ 65 ] ),
a.  see 20 .

مَفْؤُوْد
مَفْؤُوْد [ N. P.
a.  I], Hit, smitten.

b.  see 25 (a) .

مُفْتأَد
مُفْتأَد [ N. P.
a.  VIII],  see 25 (a) .

أُفْؤُوْد
أُفْؤُوْد
a.  see 25 (a) .

##### Türkçe

فَأَدَ
**فَأَدَ** A ( n. ac. **فَأْد** 1 ),
a. Kalbe vurdu, çarptı, kalbini incitti.

b. (korku) moralini bozdu.

c. Pişirdi; kızarttı, ızgara yaptı.

فَئِدَ
**فَئِدَ** A ( n. ac. **فَأَد** [ 4 ] ), (& pass.
a. **فُئِدَ** ), Kalp hastalığına yakalandı; kalp ağrısı çekti.

تَفَأَّدَ
**تَفَأَّدَ** V ,
a. Yandı, alevlendi.

اِفْتَأَدَ
**اِفْتَأَدَ** VIII ,
a. Kızarttı.

مِفْأَد
**مِفْأَد** [ 20 ] , **مِفْأَدَة** [ 20t ] , ( pl. **مَفَائِد** [ 44 ] ),
a. Ateş karıştırma çubuğu, ateş tırmığı.

b. Şiş, et kancası.

فُؤَاد
**فُؤَاد** [ 24 ] , ( pl. **أَفِئِدَة** [ 15t ] ),
a. Kalp; nefis; ruh.

b. Kalp, orta, iç kısmı.

فَئِيْد
**فَئِيْد** [ 25 ],
a. Pişmiş, kızarmış.

b. Kalpsiz.

c. Zayıf yürekli.

مِفَآد
**مِفَآد** [ 45 ] , ( pl. **مَفَائِيْد** [ 65 ] ),
a. 20’ye bak.

مَفْؤُوْد
**مَفْؤُوْد** [ N. P.
a. I], Vurulmuş, çarpılmış.

b. 25 (a)’ya bak.

مُفْتأَد
**مُفْتأَد** [ N. P.
a. VIII], 25 (a)’ya bak.

أُفْؤُوْد
**أُفْؤُوْد**
a. 25 (a)’ya bak.
