# فأد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%A3%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فأد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فأد

فأد الخبز، كمنع، يفأده فأدا: جعله في الملة، وهي الرماد الحار لينضج. وفي التهذيب: فأدت الخبزة، إذا مللتها وخبزتها في الملة. وفأد اللحم في النار يفأده فأدا شواه، كأفتأده فيه. وفأد زيدا يفأده فأدا: أصاب فؤاده. وفي التهذيب: فأدت الصيد فأدا، إذا أصبت فؤاده. وفأد الخوف فلانا: جبنه، وهو مفؤود، كما سيأتي. والأفؤود، بالضم والمد: الخبز المفؤود، كالمفتأد، يقال: فحصت للخبزة في الأرض، وفأدت لها أفأد فأدا، والأسم أفحوص وأفؤود، على أفعول، والجمع أفاحيص وأفائيد، وهو أي الأفؤود أيضا: موضعه الذي يفأد فيه. وفي اللسان: والمفتأد: موضع الوقود. والمفأد، والمفآد، والمفأدة، كمنبر، ومصباح،ومكنسة الثانية عن الصاغاني: السفود، وهو من فأدت اللحم وافتأدته، إذا شويته، قال الشاعر:

  يظل الغراب الأعور العين رافعا                      مع الذئب يعتسان ناري ومفأدي وهو ما يختبز ويشوى به. والمفآد: خشبة يحرك بها التنور، ج: مفائيد، وفي اللسان: مفائد. والفئيد: النار نفسها، قال لبيد:
  وجدت أبي ربيعا لليتامى                      وللضيفان إذ حب الفئيد والفئيد: اللحم المشوي، وكذا الخبز، ويقال: إذا شوي اللحم فوق الجمر فهو مفأد وفئيد. والفئيد: الجبان، كالمفؤود، فيهما، يقال في الأول: خبز مفؤود، ولحم مفؤود، وفي الثاني، رجل مفؤود: جبان ضعيف الفؤاد، مثل المنخوب، ورجل مفؤود وفئيد: لا فؤاد له. ولا فعل له، قال ابن جني: لم يضرفوا منه فعلا، ومفعول للصفة إنما يأتي على الفعل، نحو مضروب من ضرب ومقتول من قتل. وافتأدوا: أوقدوا نارا ليشتووا. والتفؤد: التحرق، هكذا بالقاف في نسختنا، وكذا هو بخط الصاغاني. وفي نسخة شيخنا: التحرك، بالكاف، ويؤيد الأولى قوله فيما بعد والتوقد، ومنه أي من معنى التوقد، سمى الفؤاد، بالضم مهموزا، لتوقده، وقيل أصل الفأد: الحركة والتحريك، ومنه اشتق الفؤاد، لأنه ينبض ويتحرك كثيرا، قال شيخنا: وهذا أظهر لعدم تخلفه ومرادفته للقلب كما صدر به، وهو الذي عليه الأكثر.
 وفي البصائر للمصنف: وقيل إنما يقال للقلب: الفؤاد، إذا اعتبر فيه معنى التفؤد، أي التوقد، مذكر لا غير، صرح بذلك اللحياني، يكون ذلك لنوع الإنسان وغيره من أنواع الحيوان الذي له قلب، قال يصف ناقة:
  كمثل أتان الوحش أما فؤادها                      فصعب وأما ظهرها فركوب أو هو، أي الفؤاد: ما يتعلق بالمريء من كبد ورئة وقلب. وفي الكفاية ما يقتضى أن الفؤاد والقلب مترادفان، كما صدر به المصنف، وعليه اقتصر في المصباح، والأكثر على التفرقة. فقال الأزهري: القلب مضغة في الفؤاد، معلقة بالنياط، وبهذا جزم الوحدي وغيره. وقيل: الفؤاد: وعاء القلب، أو داخله، أو غشاؤه، والقلب حبته. كما قاله عياض وغيره، وأشار إليه ابن الأثير. وفي البصائر للمصنف: وقيل: القلب أخص من الفؤاد، ومنه حديث:  أتاكم أهل اليمن هم أرق قلوبا، وألين أفئدة  فوصف القلوب بالرقة، والأفئدة باللين. وقال جماعة من المفسرين: يطلق الفؤاد على العقل، وجوزوا أن يكون منه  ما كذب الفؤاد ما رأى  ج أفئدة، قال سيبويه: ولا نعلمه كسر على غير ذلك. والفواد، بالفتح والواو، غريب وقد قرئ به. وهو قراءة الجراح العقيلي. وقالوا: توجيهها أنه أبدل الهمزة واوا، لوقوعها بعد ضمة في المشهور ثم فتح الفاء تخفيفا. قال اشهاب، تبعا لغيره: وهي لغة فيه، ولا عبرة بإنكار أبي حاتم لها.
 وفئد، كعني وفرح، وهذه عن الصاغاني فأدا: شكاه أي شكا فؤاده، أو وجع فؤاده فهو مفؤود. وفي الحديث أنه عاد سعدا وقال: إنك رجل مفؤود. وهو الذي أصيب فؤاده بوجع، ومثله في التوضيح لابن مالك. وفي الأساس، وقد فئد وفأده الفزع.
 ومما يستدرك عليه: فأد فلان لفلان إذا عمل في أمره بالغيب جميلا. كذا في الوادر للحياني.

### Türkçe

**فأد** ekmeği; **منع** gibi; onu **يفأده** **فأدا**: onu **الملة** içine koydu; o, pişmesi için sıcak küldür. **التهذيب**’de: **فأدت** ekmek (somunu), onu **مللتها** edip **الملة** içinde pişirdiğinde. Ve eti ateşte **فأد** eder, onu **يفأده** **فأدا**: onu kızarttı; onda **أفتأده** gibi. Ve Zeyd’i **فأد** eder, onu **يفأده** **فأدا**: onun **فؤاده**’una isabet etti. **التهذيب**’de: avı **فأدت** **فأدا**; onun **فؤاده**’una isabet ettiğinde. Ve korku birini **فأد** etti: onu korkak yaptı; o **مفؤود**’dur; geleceği üzere. Ve **الأفؤود**, zamme ve med ile: **الخبز المفؤود**; **المفتأد** gibi; denir: ekmek için yerde **فحصت** ettim; ve onun için **أفأد** ettim, **فأدا**; isim **أفحوص** ve **أفؤود**’dur; **أفعول** üzere; çoğulu **أفاحيص** ve **أفائيد**’dir; ve o, yani **الأفؤود** ayrıca: içinde **يفأد** edildiği yeri. **اللسان**’da: ve **المفتأد**: yakıt yeri. Ve **المفأد** ve **المفآد** ve **المفأدة**; **منبر** ve **مصباح** ve **مكنسة** gibi; ikincisi **الصاغاني**’den: **السفود**; o, eti **فأدت** ve onu **افتأدته**’den (gelir); onu kızarttığında; şair dedi ki:

  Tek gözlü karga, kurt ile birlikte, benim ateşimi ve **مفأدي**’mi karıştırarak, kaldırmış olarak durur.

Ve o, onunla ekmek pişirilen ve kızartılan şeydir. Ve **المفآد**: tandırı hareket ettirdiği bir tahta; çoğulu: **مفائيد**; **اللسان**’da: **مفائد**. Ve **الفئيد**: ateşin kendisi; Lebîd dedi ki:
  Yetimlere bahar gibi bir baba buldum; ve misafirlere, **الفئيد** tutuştuğunda.

Ve **الفئيد**: kızartılmış et; ve aynı şekilde ekmek; ve denir: et kor üstünde kızartıldığında o **مفأد** ve **فئيد**’dir. Ve **الفئيد**: korkak; **المفؤود** gibi; ikisinde de; birincide denir: **خبز مفؤود** ve **لحم مفؤود**; ikincide ise **رجل مفؤود**: korkak, **فؤاد**’ı zayıf; **المنخوب** gibi; ve **رجل مفؤود** ve **فئيد**: onun **فؤاد**’ı yoktur. Ve onun fiili yoktur. İbn Cinnî dedi ki: ondan bir fiil türetmediler; ve sıfat için **مفعول** ancak fiil üzerine gelir; **ضرب**’dan **مضروب** ve **قتل**’den **مقتول** gibi. Ve **افتأدوا**: kızarsınlar diye bir ateş yaktılar. Ve **التفؤد**: yanıp tutuşma; bizim nüshamızda böyle, **القاف** ile; ve **الصاغاني**’nin hattında da böyledir. Şeyhimizin nüshasında: hareketlenme; **الكاف** ile; birincisini, daha sonra söylediği **التوقد** sözü destekler; ve ondan, yani **التوقد** mânasından, **الفؤاد** (zamme ile, hemzeli) adlandırıldı; onun tutuşmasından dolayı. Ve denildi: **الفأد**’ın aslı: hareket ve hareket ettirmedir; ondan **الفؤاد** türetildi; çünkü çokça atar ve hareket eder. Şeyhimiz dedi ki: Bu, onun geri kalmaması ve başta onunla başladığı üzere **القلب** ile eşanlamlı oluşu sebebiyle daha açıktır; ve çoğunluğun üzerinde olduğu da budur.
 **المصنف**’in **البصائر**’inde: ve denildi ki **القلب**’e ancak **الفؤاد** denir; onda **التفؤد** mânası, yani **التوقد** dikkate alındığında; yalnız müzekkerdir; bunu **اللحياني** açıkça söyledi; bu, insan türü ve kalbi olan diğer hayvan türleri için olur. Bir dişi deveyi vasfederken dedi ki:
  Yaban eşeği dişisi gibi; ama onun **فؤادها**’sı serttir; ve ama sırtı binilir.

Veya o, yani **الفؤاد**: yemek borusuna bağlı olan karaciğer, akciğer ve kalpten (ibaret olan) şeydir. **الكفاية**’de, **الفؤاد** ile **القلب**’in eşanlamlı olduğunu gerektiren şey vardır; **المصنف**’in onunla başladığı üzere; ve **المصباح**’ta bununla yetindi; çoğunluk ise ayırıma gider. **الأزهري** dedi ki: **القلب**, **الفؤاد** içinde bir et parçasıdır; **النياط**’a asılıdır; ve bununla **الوحدي** ve başkaları kesin hüküm verdi. Ve denildi: **الفؤاد**: kalbin kabıdır; veya içidir; veya zarıdır; **القلب** ise onun tanesidir; **عياض** ve başkalarının dediği gibi; ve İbnü’l-Esîr buna işaret etti. **المصنف**’in **البصائر**’inde: ve denildi: **القلب**, **الفؤاد**’dan daha özeldir; ve ondan şu hadis:  “Size Yemen ehli geldi; onlar kalplerce daha ince, **أفئدة**’ce daha yumuşaktır.”  Böylece kalpleri incelikle, **أفئدة**’yi yumuşaklıkla vasfetti. Ve müfessirlerden bir cemaat dedi ki: **الفؤاد** akıl üzerine de kullanılır; ve ondan olmasını caiz gördüler:  “**الفؤاد** gördüğünü yalanlamadı.”  Çoğulu **أفئدة**’dir. Sîbeveyh dedi ki: bunun dışında bir şeye kırıldığını (çoğul yapıldığını) bilmiyoruz. Ve **الفواد**, fetha ve **الواو** ile; gariptir ve onunla kıraat edilmiştir. O, **الجراح العقيلي**’nin kıraatidir. Ve dediler: onun yönlendirilmesi, meşhurda zammeden sonra vuku bulduğu için hemzeyi **واو**’ya bedel kılması, sonra hafifletme için **الفاء**’yı fetha yapmasıdır. **اشهاب**, başkasına tâbi olarak dedi ki: bu, onda bir lehçedir; Ebû Hâtim’in onu inkârına itibar yoktur.
 Ve **فئد**, **عني** ve **فرح** gibi; bu, **الصاغاني**’dendir: **فأدا**: onu şikâyet etti; yani **فؤاده**’unu şikâyet etti; veya **فؤاده** ağrıdı; o hâlde o **مفؤود**’dur. Hadiste: Sa‘d’ı ziyaret etti ve dedi ki: “Sen **مفؤود** bir adamsın.” O, **فؤاده**’u bir ağrı ile isabet almış olandır; bunun benzeri İbn Mâlik’in **التوضيح**’inde de vardır. **الأساس**’ta: ve **فئد** etti; ve onu korku **فأده** etti.
 Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: Bir kimse, bir kimse için **فأد** etti; onun işi hakkında gıyaben bir iyilik yaptığında. **اللحياني**’nin **الوادر**’inde böyle (geçer).
