# فأر (ف-أ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%A3%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - أ - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: فءر

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الراء والفاء و و ا ي ء معهما
ف ر و، ف و ر، و ر ف، و ف ر، ر ي ف، ف ر ي، أ ر ف، ر ف أ، ر أ ف، ف ر أ، ف أ ر، أ ف ر مستعملات
فرو:
فَرْوَةُ الرّأس: جِلْدَتُه بشَعَرها. والفَرْوُ: معروفٌ، وجَمعُه فِراء، وإذا كان الفَرْوُ كالجُبَّة فاسمه: فَرْوة.
فور:
الفَوْرُ: فَوْرُ القدر والنّار، والدُّخانِ والغَضَب. والفَوّارة: العين تجيش وتفور بمائها.. وفي الكَرِش فَوّارتانِ في باطنهما غُدَّتان من كلّ ذي لحم، يقال: ماء الرّجل يَقَع في الكُلْية، ثمّ في الفوّارة، ثمّ في الخُصْية، وتلك الغُدّةُ لا تُؤْكَلُ.
وجاء القوم من فَوْرهم، أي: جاشُوا للحَرْب فأَقْبلوا من وَجْههم ذلك، وكلّ جائش فائر.
والفِيرة: حُلبة تُطبَخ حتّى إذا فارت فوراتها أُلْقِيَتْ في مِعْصَرة فصُفِّيَتْ، ثم يُلْقَى عليها تمر فتتحسّاها المرأة النُّفَساء.
والفائرُ: المنتشر العَصَب من الدّوابّ وغيرها.
وفار العِرْقُ يَفُورُ فوراً، أي: انتفخ قال:
لهـا رُسُـغٌ أَيِّدٌ مُـكــرَبٌ		فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارا
وقال زهير:
تَهْوِي على رَبِذاتٍ غيرِ فـائرةٍ		تُحْذَى وتُعْقَدُ في أَرْساغِها الخَدَمُ
ورف:
الوارِفُ من الشَّجَر: النَّضِرُ الذّي يَهتَزُّ به رِبِّهِ، وهو الوَرِيفُ كذلك.
ووَرَفَ الشَّجَرُ يَرِفُ وَرِيفاً ووُرُوفاً إذا رأيتَ لخُضْرته بَهْجةً من رِيِّه ونَعْمَتِهِ، قال: ذات غُصونٍ يَهتَزُّ وارِفُها
وفر:
الوَفْرُ: المالُ الكثير الذّي لم يَنقُصْ منهُ شيء، وهو مَوْفُورٌ. والوافرُ: التّامّ، وقد وَفَرْناه فِرةً، ووُفورا، والمستعمل: وَفَّرْناه توفيرا.
والوَفْرَةُ من الشَّعَر: ما بلغ الأُذُنَيْن.. وشَعَرٌ مُوَفَّر.
والوافر: ضَرْبٌ من الشِّعر.
ريف:
الرِّيفُ: الخِصْبُ والسَّعَةُ في المَأْكل والمَطْعَم.
فري:
الفَرْيُ: الشَّقُّ.. خَلَقْتُ الأَديم ثم فَرَيته، إذا أعلمتَ عليه علاماتِ المقاطع ثمّ قطعته. وفَرَيْت الشّيء بالسَّيف وبالشَّفْرة: قطعته وشَقَقْته.
وفريته: أَصْلَحته. والفَرْية: الجَلَبة.
ويقال: للرَّجُل الشُّجاع: ما يَفْرِي أَحَدٌ فَرْيَهُ، خفيفة، ومن ثقّل فقد غَلِط.
وفَرَى يَفْري فلانٌ الكَذِبَ إذا اختلقه. والفِرية: الكَذِبُ والقَذْف.
والفَرِيُّ: الأَمرُ العَظيم في قوله: جلّ وعزّ: "لقد جِئْتِ شيئاً فَرِيّا".
والفَرِيَّة: المزادة وفَرِيّةٌ وَفْراء: واسعة، فإِذا قلتَ: مَفرِيّة فهي مشقوقة، والتَّفرِّي: التَّشَقُّقُ، ويُقال: تَبَجَّسَتِ الأرضُ بالعيون وتَفَرَّتْ، قال زهير:
رَعوْا ما رَعَوْا من ظِمْئِهِمْ ثمّ أَوْرَدوا		غِماراً تَفَرَّى بالـسِّـلاحِ وبـالـدَّمِ
رفأ:
رجلٌ رفّاءٌ بين الرِّفاءة والرِّفاية. والثَّوْبُ مَرْفُوٌّ، أي: مَلْؤُومٌ خَرْقُه.
والرِّفاءُ: يكون الاتّفاق، وحُسْن الاجتماع، ويكون من الهُدُوء والسُّكُون، وفي الحديث: بالرِّفاء والبنين.. والمُرافَأة: المحاباةُ في البيع.. رافأتُهُ في البَيع مُرافأَةً، قال:
ولمّا أن رأيت أبـا رُدَيْمٍ		يُرافِئُني ويَكْرَهُ أن يلاما
وأمَا بيت أبي خراش:
رَفَوْني وقالوا: يا خُوَيْلِدُ لا تُرَعْ		فقلتُ، وأَنكَرْتُ الوجوه: هُمُ هُمُ
فإِنّه من الهدوء والسُّكون.
وأَرْفأتُ السّفينة: قرَّبتُها إلى الشَّطِّ. إرفاءً.
واليَرْفَئيٌّ: راعي الغنم.
رأف:
الرّأفة: الرَّحْمَةُ، وقد رَؤُفَ يَرْؤُفُ رأفة، ويُقالُ: رَأَفَ يَرْأَفُ، فهو رَأْفٌ ورؤوفٌ.
فرأ:
الفَرَأُ، مقصور: الفَتِيُّ من حُمُر الوَحش، ومَنْ تَرَكَ الهَمْزَ قال: فَرَا.
فأر:
الفَأْر، مهموز، والواحدةُ: فأرة، والجميع: الفِئران. وأرضٌ مَفْأرةٌ، ويُقال: فَئِرةٌ.
وفأرة المسك: نافجته.
أفر:
أَفَرَتِ القِدْرُ تأفِر أَفْراً، إذا جاشَتْ واشتدّ غَلَيانُها، كأنّما تَنْزو نَزْواً، قال: باخوا وقِدرُ الحَرْب تَغْلي أَفرا والمِئْفَر من الرّجال: الذي يَسعَى بين يدي الرَّجل يُعينُهُ ويَخْدُمه، ويقال: إنّه ليأفِرُ بين يَدَيهِ، وقد اتُّخذَ مِئْفراً، قال: لم يُنْجِهِمْ منك النّجاء المِئفَرُ والإنسانُ يَأْفِرُ أَفْراً، إذا وَثَبَ ومَشَى عَدْواً.
أرف:
الآُرْفيُّ: اللبّن المحض الطّيّب، ويقال أيضاً لِلَبَنِ الظِّباء.
أَرَّفْتُ الدّار تَأْريقاً، أي: قَسَمْتها وحَدَّدتها.
وبَنَيت أُرْفَ الدّار، وهي: المَعالِمُ. الواحدة: أُرْفةٌ، ورف خفيفة.

##### Türkçe

باب **الراء** ve **الفاء** ve **و** **ا** **ي** **ء** ile birlikte

**ف ر و**، **ف و ر**، **و ر ف**، **و ف ر**، **ر ي ف**، **ف ر ي**، **أ ر ف**، **ر ف أ**، **ر أ ف**، **ف ر أ**، **ف أ ر**، **أ ف ر** kullanımdadırlar.

**فرو**:
**فَرْوَةُ الرّأس**: başın derisi, kılıyla birlikte. Ve **الفَرْوُ**: bilinen (şey)dir; çoğulu **فِراء**’dır. **الفَرْوُ** cübbe gibi olursa onun adı: **فَرْوة**’dir.

**فور**:
**الفَوْرُ**: tencerenin ve ateşin, dumanın ve öfkenin kaynaması/taşması. Ve **الفَوّارة**: göz(ün pınarı)dır; suyu ile coşar ve kaynar.. Ve işkembede iki **فَوّارة** vardır; iç taraflarında her etli olandan iki bez vardır; “erkeğin suyu böbreğe düşer, sonra **الفوّارة**’ya, sonra husyeye; ve o bez yenmez” denir.
Kavim **فَوْرهم**’den geldi; yani: savaşa coştular da o yönlerinden geldiler; ve her coşan kaynayan(**فائر**)dır.
Ve **الفِيرة**: bir helvadır; pişirilir; ta ki kaynamaları kaynayınca bir sıkaca atılır da süzülür; sonra üzerine hurma atılır; lohusa kadın onu kaşıkla içer.
Ve **الفائرُ**: binek hayvanları ve başkalarından siniri yayılmış/dağılmış olan.
Ve damar kaynadı/şişti: **فار العِرْقُ يَفُورُ فوراً**; yani: şişti; dedi ki:
لهـا رُسُـغٌ أَيِّدٌ مُـكــرَبٌ		فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارا
Züheyr dedi ki:
تَهْوِي على رَبِذاتٍ غيرِ فـائرةٍ		تُحْذَى وتُعْقَدُ في أَرْساغِها الخَدَمُ

**ورف**:
Ağaçtan **الوارِفُ**: Rabbinin (rüzgârının) onu salladığı taze/yeşil olandır; o, **الوَرِيفُ** de böyledir.
Ve ağaç yeşerip salındı: **وَرَفَ الشَّجَرُ يَرِفُ وَرِيفاً ووُرُوفاً**; sululuğu ve yumuşaklığı sebebiyle yeşilliğinde bir sevinç/parıltı gördüğün zaman; dedi ki:
ذات غُصونٍ يَهتَزُّ وارِفُها

**وفر**:
**الوَفْرُ**: kendisinden hiçbir şey eksilmemiş çok mal; o **مَوْفُورٌ**dur. Ve **الوافرُ**: tam olandır. Onu **فِرةً** ve **وُفورا** olarak çoğalttık; kullanılan (şekil): **وَفَّرْناه توفيرا**.
Ve saçtan **الوَفْرَةُ**: iki kulağa ulaşan şey.. Ve **شَعَرٌ مُوَفَّر**.
Ve **الوافر**: şiirden bir türdür.

**ريف**:
**الرِّيفُ**: yiyecek ve yemeklikte bolluk ve genişlik.

**فري**:
**الفَرْيُ**: yarmak/yarma.. Deriyi yarattım (işledim) sonra onu **فَرَيته**; yani üzerine kesim yerlerinin işaretlerini belirlediğin sonra da onu kestiğin zaman. Ve şeyi kılıçla ve bıçakla **فَرَيْت**: onu kestin ve yardın.
Ve onu **فريته**: onu düzelttin. Ve **الفَرْية**: gürültü/bağrışma.
Ve cesur adam için denir: “Hiç kimse onun yarması gibi yaramaz: **ما يَفْرِي أَحَدٌ فَرْيَهُ**”; (bu) hafif (okunuş)tur; kim ağırlaştırırsa hata etmiştir.
Ve falan yalanı uydurur: **وفَرَى يَفْري فلانٌ الكَذِبَ**; onu uydurduğu zaman. Ve **الفِرية**: yalan ve iftira.
Ve **الفَرِيُّ**: “Aziz ve Celil’in sözü”ndeki büyük iş: “**لقد جِئْتِ شيئاً فَرِيّا**”.
Ve **الفَرِيَّة**: su tulumu; ve **فَرِيّةٌ وَفْراء**: geniş. “**مَفرِيّة**” dediğin zaman o, yarılmıştır; ve **التَّفرِّي**: çatlayıp yarılma. Ve “yer pınarlarla fışkırdı ve yarıldı: **تَبَجَّسَتِ الأرضُ بالعيون وتَفَرَّتْ**” denir. Züheyr dedi ki:
رَعوْا ما رَعَوْا من ظِمْئِهِمْ ثمّ أَوْرَدوا		غِماراً تَفَرَّى بالـسِّـلاحِ وبـالـدَّمِ

**رفأ**:
**رجلٌ رفّاءٌ**: **الرِّفاءة** ve **الرِّفاية** sahibi (adam). Ve elbise **مَرْفُوٌّ**dur; yani: yırtığı yamalanmış.
Ve **الرِّفاءُ**: uyuşma/uyum olur, güzel toplanma olur; ve sükûnet ve durgunluktan olur. Hadiste: “**بالرِّفاء والبنين**”.. Ve **المُرافَأة**: satışta kayırma.. Onunla satışta kayırarak muamele ettim: **رافأتُهُ في البَيع مُرافأَةً**; dedi ki:
ولمّا أن رأيت أبـا رُدَيْمٍ		يُرافِئُني ويَكْرَهُ أن يلاما
Ebu Hıraş’ın beytine gelince:
رَفَوْني وقالوا: يا خُوَيْلِدُ لا تُرَعْ		فقلتُ، وأَنكَرْتُ الوجوه: هُمُ هُمُ
o, sükûnet ve durgunluktandır.
Ve gemiyi yaklaştırdım: **وأَرْفأتُ السّفينة**; onu kıyıya yaklaştırdım; **إرفاءً**.
Ve **اليَرْفَئيٌّ**: koyun çobanı.

**رأف**:
**الرّأفة**: merhamet. Ve **رَؤُفَ يَرْؤُفُ رأفة** olmuştur; ve “**رَأَفَ يَرْأَفُ**” denir; o, **رَأْفٌ** ve **رؤوفٌ**tur.

**فرأ**:
**الفَرَأُ** (maksur): yaban eşeklerinin delikanlı (genç) olanı. Hemzeyi terk eden kimse dedi ki: **فَرَا**.

**فأر**:
**الفَأْر** (hemzeli); bir tanesi: **فأرة**; hepsi: **الفِئران**. Ve **أرضٌ مَفْأرةٌ**; ve **فَئِرةٌ** denir.
Ve misk faresi: onun kesesi/nafıcası.

**أفر**:
Tencere kaynadı: **أَفَرَتِ القِدْرُ تأفِر أَفْراً**; coştuğu ve kaynaması şiddetlendiği zaman; sanki sıçrayarak sıçrıyor gibidir. Dedi ki:
باخوا وقِدرُ الحَرْب تَغْلي أَفرا
Ve erkeklerden **المِئْفَر**: adamın önünde koşup ona yardım eden ve ona hizmet eden kimsedir. Ve “onun önünde koşuşturur: **إنّه ليأفِرُ بين يَدَيهِ**” denir. Ve **مِئْفراً** edinilmiştir. Dedi ki:
لم يُنْجِهِمْ منك النّجاء المِئفَرُ
Ve insan **يَأْفِرُ أَفْراً**; sıçradığı ve koşarak yürüdüğü zaman.

**أرف**:
**الآُرْفيُّ**: katıksız iyi süt; ayrıca ceylanların sütü için de söylenir.
Evi sınırlandırdım/bölüştürdüm: **أَرَّفْتُ الدّار تَأْريقاً**; yani: onu böldüm ve sınırlarını belirledim.
Ve evin işaretlerini/alametlerini yaptım: **وبَنَيت أُرْفَ الدّار**; o: alametlerdir. Bir tanesi: **أُرْفةٌ**; ve hafif **رف**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَأرُ مهموز: جمع فَأرَة. ومكانٌ فِئِرٌ: كثير الفَأرِ. وأرضٌ مَفْأرَةٌ: ذات فَأر. والفَأرَةُ: ريح تجتمع في رسغ البعير، فإذا مُسَّت انفشَّتْ. وفارَةُ المِسْكِ غير مهموزة: النافجةُ. وفَأرَةُ الإبل: أن تَفوح منها ريحٌ طيِّبة، وذلك إذا رعت العُشب وزهرَه ثم شَرِبت وصدرت عن الماء، ندِيت جلودُها ففاحت منها رائحة طيبةٌ، فيقال لتلك: فأرة الإبل. قال الراعي يصف إبلاً:
لها فَأرَةٌ ذَفْراءُ كُـلَّ عَـشِـيَّةٍ		كما فَتَقَ الكافورَ بالمسكِ فاتِقُهْ

##### Türkçe

**الفَأرُ** hemzelidir: **فَأرَة**’nin çoğuludur. Ve **مَكانٌ فِئِرٌ**: **الفَأرِ**’i çok olan. Ve **أرضٌ مَفْأرَةٌ**: **فَأر** sahibi olan. Ve **الفَأرَةُ**: devenin bileğinde toplanan bir rüzgâr; dokunulunca yayılıp dağılır. Ve **فارَةُ المِسْكِ** hemzesizdir: **النافجةُ**. Ve **فَأرَةُ الإبل**: onlardan hoş bir kokunun yayılmasıdır; bu, otu ve çiçeğini otlayıp sonra içip sudan dönüp ayrıldıklarında, derileri nemlenir de onlardan hoş bir koku yayılır; işte buna: **فأرة الإبل** denir. Çoban, develeri vasfederek dedi ki:
لها **فَأرَةٌ** ذَفْراءُ كُـلَّ عَـشِـيَّةٍ		كما فَتَقَ الكافورَ بالمسكِ فاتِقُهْ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ر ف ( وايء )
ريف ، روف ، ورف ، وفر ، أرف ، فرا ، فرأ ، فار ، فأر ، رفأ ، أفر .
روف رأف : قال الله عزّ وجلّ : ( وَلاَ تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِى دِينِ اللَّهِ ) ( النور : 2 ) .
قال الفراء : الرّأفة ، والرآفة : الرحْمة : مثل الكأبَة والكَآبة .
وقال الزّجاج : معنى ( لا تأخذكم بهما رأفة ) ، أي لا تَرحموهما فتُسْقطوا عنهما ما أَمر الله به من الحَدّ .
ومن صِفات الله عزّ وجلّ : الرَّؤُوف ، وهو الرَّحيم .
والرّأفة : أخَصّ من الرّحمة وأَرَقّ .
وفيه لُغتان قُرىء بهما معاً : رَؤُوف ، على فعول ، ورَؤُف على فَعُل .
وقد رَأف يَرْأف ، إذا رَحِم .
وقال أبو زيد : يقال : رَؤُفْت بالرجل أَرْؤُف به ، ورَأَفْت أَرْأف به ، كُلٌّ من كلام العرب .
قلت : ومَن لَيَّن الهَمزة قال : رَوُف ، فجعلها واواً .
ومنهم من يقول : رَأْفٌ ، بسكون الهَمزة .
ورَوى أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابي ، قال : الرَّؤوفة : الراحمة .
وقال ابن الأنباري : قال الكسائي والفرّاء : ويُقال : رَئِف ، بكسر الهمزة ، ورَؤُف .
قال أبو بكر : ويُقال : رَأْف ، بسكون الهمزة ؛ وأَنْشد :
فآمنُوا بنبيَ لا أبا لكمُ
ذي خاتَم صاغه الرحمن مَخْتُوم
رَأْفٌ رَحيم بأهل البِرّ يَرْحَمهم
مُقَرَّبٌ عند ذي الكرسيِّ مَرْحُوم
ريف : قال اللّيث : الرِّيفُ : الخِصْب والسَّعة في المَأكل والمَطْعم .
قلت : الرِّيف : حيثُ يكون الحضَر والمِيَاه .
وجمعه : أرْياف .
وقد تَرَيَّفْنا ، أي حَضرْنا القُرَى ومَعِينَ الماء .
ومن العَرب من يَقول : راف البَدوِيّ يَرِيف ، إذا أتى الرِّيفَ ؛ ومنه قولُ الرّاجز :
جَوّاب بَيْداء بهما غُروف
لا يأكل البَقْل ولا يَرِيفُ
ولا يُرى في بَيْته القَلِيف
وقال القُطاميّ :
ورافٍ سُلافٍ شَعْشَعَ البَحْر مَزْجَها
لِتَحْمَى وما فِينا عن الشُّرْبِ صادِفُ
قال : رافٍ : اسم الخمر . تَحْمَى : تُسْكِر .
ورف : أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابي : أَوْرَف الظِّل ، ووَرَف ، وَوَرَّف ، إذا طال وامْتدّ .
أبو عُبيد ، عن الفراء : الظلّ وارِف ، أي واسع ؛ وأَنشد غيره يَصف زمامَ النّاقة :
وأَحْوى كأَيْم الضَّالِ أَطْرَق بَعْدَما
حَبَا تحت فَيْنَانٍ من الظِّلّ وارِفِ
وقال اللّيث : ورَف الشجر يَرِف وَرِيفاً ووُرُوفاً ، إذا رأيت لخُضرته بَهجة من رِيّه ونَعْمته .
قلت : هما لُغتان : رَفّ يَرفّ ، ووَرَف يَرِف .
وهو الرَّفيف ، والوَرِيف .
فرا فرأ : في الحديث : إن أبا سُفْيان استأذن على النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) فَحَجَبَه ، ثم أَذِن له ، فقال له : ما كِدْتَ تَأْذن لي حتى تأذن لِحجارة الجُلْهُمَتَيْن ، فقال : يا أبا سفيان ، أنْت كما قال القائل : كُل الصَّيْد في جوف الفَرأ .
قال أبو عُبيد ، قال الأصمعي : الفرأ ، مهموز مَقْصور : حِمَار الوَحْش .
وجمعه : أفراء ، وفراء ؛ وأَنشدنا :
بِضَرْبٍ كآذَان الفِرَاء فُضُولُه
وطَعْنٍ كإيزاغِ المَخاض تَبُورُهَا
قال : وإنما أراد النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) بما قاله لأبي سُفيان تَألُّفَه على الإسلام ، فقال : أنت في النّاس كحمار الوَحْش في الصَّيْد ، يعني أنّها كُلّها دونه .
وأخبرني المُنذريّ ، عن أبي العبّاس ، أنه قال : معناه : إنِّي إذا حَجَبْتُك قَنَع كُلُّ مَحْجوب ، لأنّ كُل صَيْدٍ أقلّ من الحمار الوحشيّ ، فكل الصَّيد لصغره يدخل في جَوف الحمار . فيُضرب هذا المَثل للرَّجل تكون له حاجات ، منها واحدة كبيرة ، فإذا قُضيت تلك الكبيرة لم يُبال أن تُقْضى باقي حاجاته .
وقال الأصمعي : من أمثالهم : أَنْكَحْنا الفرا فسَنَرى .
يُضرب للرَّجُل إذا غُرِّر بأَمْرٍ فلم يَر ما يُحب تمثَّل فقال : أَنكحنا الفَرا فسنَرى ، أي صَنَعْنَا الحَزم فآلَ بنا إلى عاقبة سَوْء .
وقال غيره : معناه أنها قد نظرنا في الأمر فسننظر عمّا يَنكشف .
وقال أبو عمرو الشَّيبانيّ : قولهم : أَنكحنا الفَرا فسَنَرى .
قال : الفَرا : العجب ، من قولهم : فلان يَفْري الفَرِيّ ، أي يأتي بالعجب .
وقال الأصمعي : فلان ذو فَرْوة وثَرْوة . إذا كان كَثِيرَ المال .
وقال ابن السِّكيت : إنه ذو ثَروة في المال وفَرْوة ، بمعنًى واحد .
ورُوي عن عليّ بن أبي طالب رضي الله عنه أنه قال على مِنْبر الكوفة : اللّهم إنِّي قد مَلِلْتُهم ومَلُّوني ، وسَئِمْتُهم وسَئِموني ، فسلِّط عليهم فتَى ثَقِيف الذَّيال المَنَّان ، يَلْبَس فَرْوتها ويَأكل خَضِرتها .
قلت : أراد عليٌّ أنّ فتَى ثقيف إذا وَلي العِراقَ توسَّع في فيء المُسلمين واستأثر
به ، ولم يَقْتصر على حِصَّته .
وفتى ثَقيف ، هو الحجّاج بن يوسُف .
وقيل : إنه وُلد في هذه السنة التي دَعا عليٌّ فيها بهذا الدُّعاء . وهذا من الكوائن التي أنْبأ بها النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) مِن بعده .
عمرو ، عن أبيه ، قال : الفَروة : الأَرض البَيْضاء ليس فيها نباتٌ ولا فَرش .
وقال اللَّيث : فروة الرأس : جِلْدته بِشَعَرها .
قال : والفَرْو ، معروف ، وجَمعه : فِراء .
فإذا كان ذا الجُبَّة ، فاسْمُها : فَروة ؛ قال الكُمَيت :
إذا التفّ دُون الفَتاة الكَمِيعُ
ودَحْدَح ذُو الفَرْوة الأَرْمَلُ
قلت : والجِلْدَة إذا لم يكن عليها وَبر أو صُوف ، لم تُسَمَّ : فَرْوة .
أبو عُبيد ، عن الأَصمعي : افْتَرَيت فَرْواً : لَبِسْتُه ؛ قال العجّاج :
يَقْلِب أَولاهُنَّ لَطْم الأَعْسَرِ
قَلْب الخُراسانِيّ فَرْوَ المُفْتَرِي
وقال الله عزّ وجل : ( لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيّاً ) ( مريم : 27 ) .
قال الفَراء : الفَرِيّ : الأمْر العَظيم .
والعرب تقول : تركتُه يَفْرِي الفَرِيّ ، إذا عَمِل العَمل أو السّقْي فأَجاد .
وقال النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) في عُمر ، ورآه في مَنامه يَنْزِع على قَليب بغَرْبٍ : ( فلم أرَ عَبْقَرِيّاً يَفْرِي فَرِيَّه ) .
قال أبو عبيد : هو كقولك : يَعْمل عَمَله ، ويَقُول قَوْلَه .
قال : وأنشدنا الفَرّاء :
قد أطْعَمَتْني دَقَلاً حَوْلِيّا
قد كنتِ تَفْرِين به الفَرِيّا
أي كُنت تُكثرين فيه القولَ وتَعظِّمينه .
وفي حديث ابن عبّاس ، حين سُئل عن الذّبِيحة بالعُود ، فقال : كُلُّ ما أَفْرَى الأوداجَ غيرَ مُثَرِّد .
أي شَقَّقَها فأَخرج ما فيها من الدّم .
يقال : أفْريت الثوبَ ، وأفريت الحُلة ، إذا شَقَقتها وأخرجت ما فيها .
فإذا قلت : فريت ، بغير ألف ؛ فإِن معناه أن تُقَدِّر الشيء وتُعالجه وتُصلحه ؛ مثل النَّعل تَحْذوها ، أو النِّطَع أو القِربة أو نحو ذلك .
يقال منه : فَرَيْت أفْرِي فَرْياً ؛ وأنشد لزُهير :
ولأنت تَفرِي ما خَلَقْت وبَعْ
ضُ القومِ يَخْلُق ثم لا يَفْرِي
وكذلك : فَرَيت الأرض ، إذا سِرْتَها وقَطَعْتها .
وأما الأُولى : أَفريت إفراءً ، فهو من
التَّشْقيق ، على وَجه الفَساد .
وقال الأصمعي : أَفْرى الجِلْد ، إذا مَزَّقه وخَرَقه وأَفْسده ، يُفْريه إفْراءً .
وفَرى الأديم يَفْريه فرياً .
وفرى المزادة يَفْرِيها ، إذا خَرزها وأَصلحها ؛ وأَنشد :
شَلَّت يَدَا فارِيَةٍ فَرَتْها
أي عَمِلَتْها .
والمَفْرِيّة : المَزَادة المَعْمولة المُصْلَحة .
وأَفْرى الجَرْحَ يُفْريه ، إذا بَطّه .
وقال أبو عُبيد : فَرِي الرَّجُلُ يَفْرَى فَرًى ، إذا بُهت ودَهِش ؛ وقال الهُذليّ :
وفَرِيتُ مِن جَزَعٍ فلا
أَرْمِي ولا وَدَّعْتُ صاحِبْ
وقال الأصمعي : يُقال : فَرِيَ يَفْرَى ، إذا نَظر فلم يَدْرِ ما يَصْنع .
ويقال للرَّجل إذا كان جادّاً في الأمر قويّاً : تركته يَفْري الفَرا ويَقُدّ .
قال الليث : يُقال : فَرى فلانٌ الكَذبَ يِفْرِيه ، إذا اخْتَلقه .
والفِرْية ، من الكَذِب .
وقال غيرُه : افترى الكذبَ يَفْتريه ؛ ومنه قولُه تعالى : ( أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ ) ( يونس : 38 ) أي اخْتلقه .
وتَفَرّى عن فلانٍ ثَوبُه ، إذا تَشَقَّق .
وقال الليث : تَفَرَّى خَرْزُ المَزَادة ، إذا تَشَقَّق .
وتَفَرَّت الأَرضُ بالعُيون ، إذا انْبَجَست ؛ وقال زُهير :
غِماراً تُفَرَّى بالسِّلاح والدَّم
أبو زيد : فَرَى البَرْقُ يَفْرِي فَرْياً ، وهو تَلألؤه ودوامُه في السَّماء .
رفأ : في حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى أن يُقال : بالرِّفَاء والبَنِين .
قال أبو عُبيد : قال الأصمعي : الرِّفاء ، يكون بمعنَيَيْن :
يكون من الاتفاق وحُسن الاجتماع ؛ قال : ومنه أُخذ ( رَفْء ) الثوب ، لأنه يُرفأ فَيُضم بعضُه إلى بعض ويُلاءم بينه .
قال : ويكون الرِّفاء ، من الهُدوء والسُّكون ؛ وأَنْشد لأبي خِراش الهُذليّ :
رَفَوْني وقالُوا يا خُوَيْلد لا تُرَعْ
فقلتُ وأَنْكَرت الوُجوه هُمُ هُمُ
قال : وقال أبو زيد : الرِّفاء : المُوَافقة ، وهي المُرافاة ، بلا هَمْز ؛ وأَنْشَد :
ولمّا أن رأيتُ أبار ديْم
يُرَافِيني ويَكْره أن يُلاَمَا
وقال ابن هانىء في قول الهُذلي ( رَفوني ) يُريد : رفئوني ، فأَلقى الهَمزة .
قال : والهمزة لا تُلْقى إلا في الشِّعر ، وقد ألقاها في هذا البَيْت .
قال : ومعناه : إنِّي فَزِعْتَ وطار قَلبي
فضَمُّوا بَعْضِي إلى بَعْض .
قال : ومنه : بالرِّفاء والبَنِين .
وفي حديث بعضهم أنه كان إذا رفّأ رجلاً قال : بارك الله عليك وبارك فيك وجَمع بينكما في خير .
قال ابن هانىء : رَفّأ : أي زَوّج .
وأصل الرفء : الاجتماع والتلازم .
ومنه قيل : للمتزوِّج : بالرّفاء والبَنِين .
ومنه : رَفْو الثَّوب .
وفي حديث بعضهم : كان إذا رَفّى رَجُلاً ؛ أَراد إذا أحَبّ أن يَدْعُو له بالرِّفاء والبَنِين ، فترك الهمزة .
وفي حديث : كان إذا رفّح رَجُلاً .
قال ابن الأعرابي : أراد رَفأ ، والحاء تُبدل من الهمزة ، لأنّهما أُختان .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : رفأت الثوب ، مَهْموز .
وقال أبو زيد في كتاب الهمز : رفأت الثوب أرفؤه رَفْئاً : ورَفّأت الملك تَرْفئةً وتَرْفيئاً ، إذا دعوت له .
ورافأني الرَّجُلُ في البيع مُرافأة ، إذا حابَاك فيه .
قال : وأرفأت السفينةَ إرفاء ، إذا قَرّبتها في الجِدّ من الأَرض .
قال : وترافأنا على الأمر ترافؤاً ، نحو التَّمالؤ ، إذا كان كَيْدُهم وأَمْرهم واحداً .
وقال في باب تحويل الهمزة من هذا الكتاب .
رَفَوْت الثوب رَفْواً ، تحوّل الهمزة واواً كما تَرى .
الحرّانيّ ، عن ابن السِّكيت في باب ما لا يُهمز فيكون له معنًى ، فإذا هُمز كان له معنًى آخر : رفأت الثوب أرفؤه رَفْئاً .
قال : وقولهم : بالرِّفاء والبنين أي بالتئام واجتماع ، وأصله الهَمْز .
وإن شئت كان معناه بالسُّكون والطمأنينة ، فيكون أصله غير الهمز .
يقال : رفوتُ الرَّجُلَ ، إذا سَكّنْتَه .
وقال الفَراء : أرفأت إليه ، وأرفيت إليه ، لُغتان بمعنى : جَنَحْت إليه .
وقال اللّيث : أُرْفئت السّفينة : قُرِّبت إلى الشّطّ .
ومَرْفأ السَّفينة ، حيث تُقَرب من الشَّطّ ؛ وقد أرفأتُها إرفاءً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الأُرْفِيّ : اللَّين الخالِص .
والأُرْفيّ أيضاً : الماسِخ .
قال : والأُرْفَى الأَمْر العَظيم .
وقال الليث : الأُرفيّ : اللَّبن المَحْض .
واليَرْفَئِيّ : راعِي الغَنَم .
شَمر ، عن ابن شُميل : أرفأتُ السفينةَ ، إذا أدنيتَها إلى الجِدّة ؛ والجِدّة : الأرْض .
قال أبو الدُّقَيْش : أرْفَت السَّفِينة ، وأَرْفَيْتها أنا ، بغير هَمَز .
قال : وكذلك أنبأنا يونس عن رؤبة .
قال : وقال أخو ذي الرُّمّة : أَرْفأتُها ، وأرفأت السَّفِينةُ نَفْسها ، إذا ما دَنت للجِدّة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي ، قال : أرفأت السَّفينة ، إذا أَلصَقتها بالْجَدّ .
قال اللّيث : والجَدّ : ما قَرُب من الأَرْض .
وقال أبو سَعِيد : الجَدُّ : شاطىء النّهر .
الليث : الرُّفَة : عَناق الأرض تَصيد كما يَصيد الفَهْد .
قال : والرُّفة : التّبْن ، يمَانية .
قلت : غَلِط الليث في ( الرُّفة ) في لَفظه وتَفسيره ، وأَحْسبه رآه في بَعض الصُّحف : أنا أُغني عنك من التُّفة عن الرُّفة ، فلم يَضْبطه وغَيَّره فأَفْسده .
فأمّا عَناق الأرض فهو : التُّفة ، مخّففة ، بالتاء والفاء والهاء ، وتُكتب بالهاء في الإدْراج ، كهاء : الرحمة ، والنّعمة .
هكذا أخبرني المُنْذريّ ، عن الصيداوي ، عن الرِّياشي ؛ ثم أخبرني عن أبي الهَيثم بنَحوه .
قال : وأمّا ( الرَّفت ) فهو بالتاء ، فِعْلٌ من : رَفَتُّه أَرْفِته ، إذا دَقَقْته .
يقال للتِّبْن : رَفَتٌ ، ورَفْتٌ ، ورُفات .
وقد مَرَّ تفسير الحَرْفين فيما تقدَّم فأَعَدت ذِكرهما لأُنبِّه على مَوضع الغَلط ، فاعْلَمْه .
أرف : وقال الأصمعي : الآرَفُ : الذي يأتي قَرْناه على أُذُنَيْه .
والأقبل : الذي يُقْبل قَرناه على وَجْهه .
والأرْفَح : الذي يَذْهب قَرْناه قِبل أُذنيه في تَباعد ما بينهما .
والأفْشَغ : الذي اجْلاَحّ وذَهب قرناه كذا وكذا .
والأخْيص : المُنتصب أحدهما المُنْخفض الآخر .
والأفْشَق : الذي تباعد ما بين قَرنيه .
في حديث عثمان : والأُرَفُ تَقْطع الشُّفْعة .
قال أبو عُبيد : قال ابن إدريس : الأُرَف : المَعالم .
وكذلك قال الأصمعي : الأُرف : المَعالم والحُدود .
وهذا كلام أهل الحجاز .
يقال منه : أرَّفت الدار والأرض تَأْريفاً ، إذا قَسمْتها وحَدَّدتها .
وقال اللِّحياني : الأُرف والأُرث : الحُدود بين الأرضين .
وفي الحديث : إن رجلاً شكا إليه التَّعَزُّبَ ، فقال : عَفِّ شَعْرك ؛ ففَعل فارْفَأَنْ ، أي سَكَن ما به .
والمُرْفَئِنّ : السّاكن .
أفر : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : الأفْرُ : العَدْوُ ؛ وقد أَفَر يَأْفِر .
وقال غيرُه : رَجُلٌ أَفّار ، ومِئْفَر ، إذا كان وثّاباً جَيِّد العَدْو .
وقال الليث : أَفَرت القِدْرُ تَأْفِر أَفْراً ، إذا جاشت واشْتدّ غَليانُها ؛ وأَنشد :
باخُوا وقِدْرُ الحَرْبِ تَغْلي أَفْرَا
قال : والمِئْفر من الرِّجال : الذي يَسْعَى بين يَدَي الرَّجُل ويَخْدُمه .
وإنّه ليَأفِر بين يَدَيه .
وقد اتَّخذه مِئْفَراً .
وقال غيره : أَفِرت الإبِلُ أَفْراً ، واسْتَأفرت اسْتئفاراً ، إذا نَشِطت وسَمِنت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعي : الناس في أُفُرّة ، يعني الاختلاط .
وقال الفَرّاء : أُفُرّة الصّيْف : أوّلُه .
فور فير : الأصمعيّ : يقال للرُّجل إذا غَضِب : فار فائِرُه ، وثار ثائِرُه .
وفارت القِدْر تَفُور فَوْراً ، وفَورَاناً ، إذا غَلَت .
ابن شُميل : أَتَيْته فَوْرَةَ النّهار ، أي في أَوّله .
وقال المُفسّرون في قول الله جلّ وعزّ : ( وَيَأْتُوكُمْ مِّن فَوْرِهِمْ هَاذَا ) ( آل عمران : 125 ) أي مِن وَجْههم هذا .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : لا أَفعل ذلك ما لأْلأَت الفُورُ بأَذْنابها ، أي لا أَفعله أبداً .
والفُور : الظِّباء ، لا يُفرد لها واحدٌ مِن لَفظها .
ويُقال : فعلت أَمر كذا وكذا مِن فَوْري ، أي من سَاعتي .
ويُقال : فار الماءُ من العَين ، إذا جاش ونَبع .
قال اللّيث : لِلكَرِش فَوّارتان ، وفي باطنهما غُدّتان من كُل ذي لَحم .
ويَزْعمون أنّ ماء الرّجل يَقع في الكُلْية ، ثم في الفَوّارة ، ثم في الخُصْية . وتلك الغُدّة لا تُؤْكل ، وهي لَحمة في جَوف لَحم آخَر .
قال : والفِيرةُ : حُلبة تُطبخ حتى إذا قارب فَوَرَانُها أُلقيت في مِعْصر فصُفِّيت ، ثم يُلْقى عليها تَمر ، ثم تتحسّاها المرأةُ النُّفَساء .
قلت : هي الفِئْرة ، والفَئِيرة ، والفَرِيقة .
وقال اللّيث : الفأر ، مَهْموز ، الواحد : فأرة ، والجمع : فِئْران . وأرض مَفأرة .
وقال أبو عبيد : أرضٌ فَئِرة ، على فَعِلة من الفأر ، وجَرِذة من الجُرذ .
وقال اللّيث : وفَأرة المِسْك : نافِجَتُه ، وهي معروفة .
وقال ابن الأعرابي : يُقال لذكر الفَأر : الفُؤْرُور ، والعَضَل .
ويُقال لِلَحم المَتْن : فأر المَتْن ، ويَرابيع المَتْن ؛ قال الراجز يصف رجلاً :
كأنّ حَجْمَ حَجَرٍ إلى حَجَرْ
نِيط بمَتْنَيْه من الفأر الفُؤَرْ
قال عمرو بن بَحر : سألت رجلاً عطّاراً من المُعتزلة عن فأرة المِسْك فقال : ليس بالفَأرة ، وهو بالْخِشْف أشْبه .
ثم قال : فأرة المِسْك دُوَيْبة تكون بناحية تُبّت يَصيدها الصيّاد فَيَعْصب سُرّتها بعصاب شديد ، وسُرّتها مُدَلاّة ، فيَجتمع فيها دَمُها ، ثم تُذْبح فإذا سَكنت قَوّر السُّرَّة المُعَصَّرة . ثم دَفَنها في الشَّعير حتى يَستحيل الدَّمُ الجامدُ مِسْكاً ذكِيّاً ، بعدما كان دَماً لا يُرام نَتْناً .
قال : ولولا أنّ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) قد تَطَيّب بالمِسْك ما تَطَيّبْت به .
قال : ويَقع اسم الفأر على : فأرة التَّيس ، وفأرة البيت ، وفأرة المِسْك ، وفأرة الإبل .
قال : وعَقيل تَهمز : الفأرة ، والجُؤنة . والمُؤْسى ، والحُؤْت .
عمرو ، عن أبيه ، الفَوْر : الوَقْت .
والفُورة : الكُوفة .
قال : والفِيَار : أحدُ جانبي حائط بَيْت لِسان المِيزان .
وقال أبو عبيد : لِسان الميزان : الحَدِيدة التي يَكْتنفها الفِيَارَان ، يُقال لأحدهما : فِيَار .
قال : والحديدة المُعْترضة التي فيها اللِّسان : الْمِنْجَمُ .
قال : والكِظامة : الحَلْقة التي تجتمع فيها الخُيوط في طَرفي الحَديدة .
قال عَوف بن الخَرِع يَصف قَوْساً :
لها رُسْغُ أيدٍ بها مُكْرَبٌ
فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارَا
قال : المُكْرب : المُمتلىء ، فكأنه أراد أنه ممتلىء العَصب .
وقوله : ولا العِرق فارا .
قال ابن السِّكيت : يُكره مِن الفرس فَوْر العِرْق ، وهو أن يَظْهر به نَفْخٌ أو عَقْد .
يقال : قد فارت عُروقه تَفُور فَوْراً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : يقال للموجة والبِركة : فَوَّارة .
وكل ما كان غير الماء قيل له : الفَوَّارة .
وقال في موضع آخر : يُقال : دَوَّارة وفَوَّارة ، لكل ما لم يَتحرَّك ولم يَدُر ، فإذا
تحرّك ودار ، فهو فُوّارة ودُوّارة .
وفر : قال الليث : الوَفْرُ : المال الكَثير الذي لم يُنْقص منه شَيء ، وهو مَوْفُور ، وقد وَفَرْناه فِرَةً .
قال : والمُسْتعمل في التعدِّي : وَفَّرناه تَوْفِيراً .
قلت : قولُ الله عزّ وجلّ : ( جَزَاءً مَّوفُورًا ) ( الإسراء : 63 ) من : وَفَرْته أَفِره وَفْراً وفِرَةً . وهذا مُتعدَ .
واللازم قولك : وَفر المالُ يَفر وُفُوراً ؛ فهو : وافر .
وسِقاءٌ أَوْفر ، وهو الذي لم يُنقص من أَدِيمه شيء .
ومَزادة وَفْراء : تامّة ؛ وقال ذو الرُّمة :
وَفْراءَ غَرْفِيَّةٍ أَثْأى خَوارِزُها
والوَفْرة : الجُمّة من الشَّعر إذا بلغت الأُذنين . وقد وَفّرها صاحبُها . وفلانٌ مُوَفَّر الشعر . والوافر : ضَرْب من العَرُوض . وتَوفَّر فلانٌ على فلانٍ بِبرّه .
ووَفّر الله حَظّه من كذا ، أي أَسْبَغه .
وإذا عَرض الرجلُ على أحدهم طَعامه قال له الآخر : تُوفَر وتُحمَد ، أي لا يُنقص من مالك شيء ، على الدُّعاء له .
وقوله : تُحْمد ، أي لا زلت مَحْمُوداً .
ووَفَرْت لك عِرْضَك ، أي لم يُنْقص لِعَيْب .

##### Türkçe

ر ف ( وايء )
**ريف** ، **روف** ، **ورف** ، **وفر** ، **أرف** ، **فرا** ، **فرأ** ، **فار** ، **فأر** ، **رفأ** ، **أفر** .
**روف** **رأف** : Allah عزّ وجلّ dedi: ( **وَلاَ تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِى دِينِ اللَّهِ** ) (النور: 2).
el-Ferrâ dedi: **الرّأفة** ve **الرآفة**: **الرحْمة**’dir; **الكأبَة** ve **الكَآبة** gibi.
ez-Zeccâc dedi: ( **لا تأخذكم بهما رأفة** )’nin manası, yani: onları merhamet etmeyin de Allah’ın had’den emrettiği şeyi onlardan düşürmeyin.
Allah عزّ وجلّ’ün sıfatlarındandır: **الرَّؤُوف**; o, **الرَّحيم**’dir.
**الرّأفة**: **الرّحمة**’den daha özeldir ve daha incedir.
Onda ikisiyle birlikte okunmuş iki lügat vardır: **رَؤُوف** (فعول üzere) ve **رَؤُف** (فَعُل üzere).
Ve **رَأف** **يَرْأف**; merhamet ettiğinde.
Ebû Zeyd dedi: denir: **رَؤُفْت** adamla, **أَرْؤُف** onunla; ve **رَأَفْت** **أَرْأف** onunla; hepsi Arapların sözündendir.
Ben dedim: hemzeyi yumuşatan kimse dedi: **رَوُف**; onu vav yaptı.
Onlardan kimi der: **رَأْفٌ**; hemzenin sükûnu ile.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi: **الرَّؤوفة**: **الراحمة**.
İbnü’l-Enbârî dedi: el-Kisâî ve el-Ferrâ dedi: ve denir: **رَئِف**; hemzenin kesriyle; ve **رَؤُف**.
Ebû Bekr dedi: ve denir: **رَأْف**; hemzenin sükûnu ile; ve inşâd etti:

فآمنُوا بنبيَ لا أبا لكمُ
ذي خاتَم صاغه الرحمن مَخْتُوم
رَأْفٌ رَحيم بأهل البِرّ يَرْحَمهم
مُقَرَّبٌ عند ذي الكرسيِّ مَرْحُوم

**ريف**: el-Leys dedi: **الرِّيفُ**: **الخِصْب** ve **السَّعة** yiyecekte ve yeme-içmede.
Ben dedim: **الرِّيف**: hazarın ve suların bulunduğu yer.
Onun çoğulu: **أرْياف**.
Ve biz **تَرَيَّفْنا**; yani köylere ve su kaynağına geldik.
Araptan kimi der: bedevî **راف** **يَرِيف**; **الرِّيف**’e geldiğinde; ondan râcizin sözü:

جَوّاب بَيْداء بهما غُروف
لا يأكل البَقْل ولا يَرِيفُ
ولا يُرى في بَيْته القَلِيف

el-Kutâmî dedi:

ورافٍ سُلافٍ شَعْشَعَ البَحْر مَزْجَها
لِتَحْمَى وما فِينا عن الشُّرْبِ صادِفُ

Dedi: **رافٍ**: şarabın adıdır. **تَحْمَى**: sarhoş eder.
**ورف**: Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: gölge **أَوْرَف** oldu, ve **وَرَف** oldu, ve **وَوَرَّف** oldu; uzayıp yayıldığında.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: gölge **وارِف**tir; yani geniştir; ve başkası, devenin yularını vasfederek inşâd etti:

وأَحْوى كأَيْم الضَّالِ أَطْرَق بَعْدَما
حَبَا تحت فَيْنَانٍ من الظِّلّ وارِفِ

el-Leys dedi: ağaç **وَرَف** eder, **يَرِف**; **وَرِيفاً** ve **وُرُوفاً**; sulanmışlığı ve nimeti sebebiyle yeşilliğinde bir sevinç gördüğünde.
Ben dedim: ikisi iki lügattır: **رَفّ** **يَرفّ**, ve **وَرَف** **يَرِف**.
O, **الرَّفيف** ve **الوَرِيف**’tir.
**فرا** **فرأ**: hadiste: Ebû Süfyân, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) yanına girmek için izin istedi; onu perdeledi, sonra ona izin verdi; ona dedi: Bana izin vermeye neredeyse izin vermedin, ta ki **حجارة الجُلْهُمَتَيْن**’e izin verinceye kadar; dedi: Ey Ebû Süfyân, sen, söyleyenin dediği gibisin: **كُل الصَّيْد في جوف الفَرأ**.
Ebû ‘Ubeyd dedi, el-Asma‘î dedi: **الفرأ**; hemzeli, maksûr: yaban eşeğidir.
Onun çoğulu: **أفراء** ve **فراء**; ve bize inşâd edildi:

بِضَرْبٍ كآذَان الفِرَاء فُضُولُه
وطَعْنٍ كإيزاغِ المَخاض تَبُورُهَا

Dedi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Ebû Süfyân’a dediğiyle ancak onu İslâm’a ısındırmayı murad etti; dedi: sen insanlar içinde, avda yaban eşeği gibisin; yani hepsi onun altındadır.
Ve bana el-Münzirî haber verdi, Ebû’l-‘Abbâs’tan, onun dediğini: manası: ben seni perdelediğimde her perdelenmiş razı olur; çünkü her av, yaban eşeğinden daha küçüktür; böylece her av, küçüklüğünden dolayı eşeğin karnına girer. Bu mesel, bir adam için vurulur: onun ihtiyaçları olur, onlardan biri büyük olur; o büyük giderilince, geri kalan ihtiyaçlarının giderilmesine aldırmaz.
el-Asma‘î dedi: onların mesellerindendir: **أَنْكَحْنا الفرا فسَنَرى**.
Bir adama vurulur: bir işte aldatıldığında da sevdiğini görmediğinde; temsil getirip dedi: **أَنكحنا الفَرا فسنَرى**; yani tedbiri yaptık da bizi kötü bir akıbete götürdü.
Başkası dedi: manası: biz işte bakmıştık; artık açığa çıkacak şeye bakacağız.
Ebû ‘Amr eş-Şeybânî dedi: onların sözü: **أَنكحنا الفَرا فسَنَرى**.
Dedi: **الفَرا**: hayret; onların sözünden: falan **يَفْري الفَرِيّ**; yani hayreti getirir.
el-Asma‘î dedi: falan **ذو فَرْوة وثَرْوة**’dir; malı çok olduğunda.
İbnü’s-Sikkît dedi: o, malda **ذو ثَروة** ve **فَرْوة**’dir; tek manada.
Ali b. Ebî Tâlib رضي الله عنه’dan rivayet edildi: Kûfe minberi üzerinde dedi: Allah’ım, ben onlardan bıktım, onlar da benden bıktılar; onlardan usandım, onlar da benden usandılar; onların üzerine, etekli, çok ihsan eden Sakîf gencini musallat et; onun **فَرْوتها**’sını giyer ve onun **خَضِرتها**’sını yer.
Ben dedim: Ali, Sakîf gencinin Irak’a vali olduğunda Müslümanların fey’inde genişleyeceğini ve onu kendine ayıracağını, payıyla yetinmeyeceğini murad etti.
Ve Sakîf genci: el-Haccâc b. Yûsuf’tur.
Ve denildi: Ali’nin bu duayı ettiği bu yılda doğdu. Bu, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) kendisinden sonra haber verdiği vukuatlardandır.
‘Amr, babasından, dedi: **الفَروة**: içinde bitki ve sergi olmayan beyaz arazidir.
el-Leys dedi: **فروة الرأس**: saçıyla birlikte derisidir.
Dedi: **الفَرْو** bilinir; çoğulu: **فِراء**.
Cübbe sahibi olursa, onun adı: **فَروة**; el-Kumeyt dedi:

إذا التفّ دُون الفَتاة الكَمِيعُ
ودَحْدَح ذُو الفَرْوة الأَرْمَلُ

Ben dedim: derinin üzerinde kıl veya yün olmazsa, **فَرْوة** diye adlandırılmaz.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **افْتَرَيت فَرْواً**: onu giydim; el-‘Accâc dedi:

يَقْلِب أَولاهُنَّ لَطْم الأَعْسَرِ
قَلْب الخُراسانِيّ فَرْوَ المُفْتَرِي

Allah عزّ وجلّ dedi: ( **لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيّاً** ) (مريم: 27).
el-Ferrâ dedi: **الفَرِيّ**: büyük iştir.
Arap der: onu **يَفْرِي الفَرِيّ** hâlinde bıraktım; işi veya sulamayı yaptığında da güzel yaptığında.
Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Ömer hakkında, onu rüyasında bir kuyu başında bir kova ile su çekerken gördü: ( **فلم أرَ عَبْقَرِيّاً يَفْرِي فَرِيَّه** ).
Ebû ‘Ubeyd dedi: bu, senin “işini yapar, sözünü söyler” demen gibidir.
Dedi: el-Ferrâ bize inşâd etti:

قد أطْعَمَتْني دَقَلاً حَوْلِيّا
قد كنتِ تَفْرِين به الفَرِيّا

Yani: onda sözü çoğaltır ve onu büyütürdün.
İbn Abbâs hadîsinde, ağaçla kesilen kurban hakkında sorulduğunda dedi: **كُلُّ ما أَفْرَى الأوداجَ غيرَ مُثَرِّد**.
Yani: onları yardı da içindeki kanı çıkardı.
Denir: **أفْريت الثوبَ** ve **أفريت الحُلة**; onları yardığında ve içindekini çıkardığında.
Eğer “elif”siz **فريت** dersen; onun manası: şeyi takdir etmen, onunla uğraşman ve onu düzeltmendir; mesela nalı biçmen; yahut deri yaygı, yahut kırba, yahut bunun gibi.
Ondan denir: **فَرَيْت** **أفْرِي** **فَرْياً**; ve Züheyr’den inşâd etti:

ولأنت تَفرِي ما خَلَقْت وبَعْ
ضُ القومِ يَخْلُق ثم لا يَفْرِي

Ve aynı şekilde: **فَرَيت الأرض**; onu yürüdüğünde ve kestiğinde.
Ama birincisi: **أَفريت** **إفراءً**; o, yarma-didikleme cinsindendir; bozgunculuk yönü üzere.
el-Asma‘î dedi: **أَفْرى الجِلْد**; onu yırttığında, deldiğinde ve bozduğunda; **يُفْريه إفْراءً**.
Ve **فَرى الأديم**; onu **يَفْريه فرياً**.
Ve **فرى المزادة**; onu **يَفْرِيها**; onu diktiğinde ve düzelttiğinde; ve inşâd etti:

شَلَّت يَدَا فارِيَةٍ فَرَتْها

Yani: onu yaptı.
**المَفْرِيّة**: yapılmış, düzeltilmiş kırbadır.
Ve **أَفْرى الجَرْحَ**; onu **يُفْريه**; onu yardığında.
Ebû ‘Ubeyd dedi: adam **فَرِي** eder, **يَفْرَى** **فَرًى**; şaşırıp afalladığında; Hüzellî dedi:

وفَرِيتُ مِن جَزَعٍ فلا
أَرْمِي ولا وَدَّعْتُ صاحِبْ

el-Asma‘î dedi: denir: **فَرِيَ** **يَفْرَى**; baktığında da ne yapacağını bilmediğinde.
Ve adama, işte ciddi ve güçlü olduğunda denir: onu **يَفْري الفَرا** ve **يَقُدّ** hâlinde bıraktım.
el-Leys dedi: denir: falan **فَرى** yalanı **يِفْرِيه**; onu uydurduğunda.
**الفِرْية**: yalandandır.
Başkası dedi: **افترى** yalanı **يَفْتريه**; ondan Yüce’nin sözü: ( **أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ** ) (يونس: 38) yani onu uydurdu.
Falanın elbisesi ondan **تَفَرّى** etti; yarıldığında.
el-Leys dedi: kırbanın dikişi **تَفَرَّى** etti; yarıldığında.
Ve yer, gözelerle **تَفَرَّت**; fışkırdığında; Züheyr dedi:

غِماراً تُفَرَّى بالسِّلاح والدَّم

Ebû Zeyd: şimşek **فَرَى** eder, **يَفْرِي** **فَرْياً**; o, gökte parıldaması ve sürmesidir.
**رفأ**: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: “**بالرِّفَاء والبَنِين**” denilmesini yasakladı.
Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: **الرِّفاء** iki manada olur:
Uyumdan ve güzel birleşmeden olur; dedi: ondan (elbisenin) **رَفْء**’ü alındı; çünkü o **يُرفأ** edilir de bir kısmı bir kısmına katılır ve arası uygunlaştırılır.
Dedi: **الرِّفاء** sükûnetten ve dinginlikten de olur; Ebû Hirâş el-Hüzellî’ye inşâd etti:

رَفَوْني وقالُوا يا خُوَيْلد لا تُرَعْ
فقلتُ وأَنْكَرت الوُجوه هُمُ هُمُ

Dedi: Ebû Zeyd dedi: **الرِّفاء**: uygunluktur; o, **المُرافاة**’dır; hemzesiz; ve inşâd etti:

ولمّا أن رأيتُ أبار ديْم
يُرَافِيني ويَكْره أن يُلاَمَا

İbn Hânî’, Hüzellî’nin (**رَفوني**) sözü hakkında dedi: “**رفئوني**”yi murad etti; hemzeyi attı.
Dedi: hemze ancak şiirde atılır; onu bu beyitte atmıştır.
Dedi: manası: ben korktum ve kalbim uçtu; böylece beni birbirime kattılar.
Dedi: ondan: **بالرِّفاء والبَنِين**.
Bazılarının hadisinde: bir adamı **رفّأ** ettiğinde derdi: Allah sana bereket versin ve sende bereket kılsın ve ikinizi hayırda birleştirsin.
İbn Hânî’ dedi: **رَفّأ**: yani evlendirdi.
**الرفء**’ün aslı: birleşme ve bitişikliktir.
Ondan, evlenene denildi: **بالرّفاء والبَنِين**.
Ondan: **رَفْو الثَّوب**.
Bazılarının hadisinde: bir adamı **رَفّى** ettiğinde; muradı: ona **بالرِّفاء والبَنِين** ile dua etmeyi sevdiğinde; hemzeyi terk etti.
Hadiste: bir adamı **رفّح** ettiğinde.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **رَفأ**’yı murad etti; ve **الحاء** hemzeden بدل edilir; çünkü ikisi kardeştir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **رفأت الثوب**; hemzelidir.
Ebû Zeyd, hemze kitabında dedi: **رفأت الثوب أرفؤه رَفْئاً**; ve **رَفّأت الملك تَرْفئةً وتَرْفيئاً**; ona dua ettiğinde.
Ve adam, alışverişte bana **مُرافأة** ile **رافأني** etti; onda sana kayırdığında.
Dedi: gemiyi **أرفأت** **إرفاء** ile; onu kıyıya yakınlaştırdığında.
Dedi: iş üzerinde **ترافأنا** **ترافؤاً**; **التَّمالؤ** gibi; onların hilesi ve işi bir olduğunda.
Bu kitabın hemzeyi dönüştürme babında dedi:
Elbiseyi **رَفَوْت** **رَفْواً**; hemze vava dönüştü, gördüğün gibi.
el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten, hemzelenmeyen şeyler babında: hemzelenmezse bir manası olur, hemzelenirse başka manası olur: **رفأت الثوب أرفؤه رَفْئاً**.
Dedi: onların “**بالرِّفاء والبنين**” sözü, yani kaynaşma ve birleşme ile; aslı hemzedir.
İstersen manası sükûnet ve itminan ile olur; böylece aslı hemzesiz olur.
Denir: adamı **رفوتُ**; onu sakinleştirdiğinde.
el-Ferrâ dedi: **أرفأت** ona, ve **أرفيت** ona; iki lügattır; manası: ona meylettim.
el-Leys dedi: gemi **أُرْفئت**: kıyıya yaklaştırıldı.
Ve geminin **مَرْفأ**’si: kıyıdan yaklaştırıldığı yerdir; ve onu **أرفأتُها** **إرفاءً** ile.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأُرْفِيّ**: saf yumuşaklıktır.
Ve **الأُرْفيّ** ayrıca: **الماسِخ**.
Dedi: **الأُرْفَى**: büyük iştir.
el-Leys dedi: **الأُرفيّ**: saf süttür.
Ve **اليَرْفَئِيّ**: koyun çobanıdır.
Şemr, İbn Şümeyl’den: gemiyi **أرفأتُ**; onu **الجِدّة**’ye yaklaştırdığında; ve **الجِدّة**: yerdir.
Ebû’d-Dukayş dedi: gemi **أرْفَت** etti, ben onu **أَرْفَيْتها** ettim; hemzesiz.
Dedi: bize Yûnus, Ru’be’den böyle haber verdi.
Dedi: Zü’r-Rumme’nin kardeşi dedi: onu **أَرْفأتُها** ettim; ve gemi kendisi **أرفأت** etti; **الجِدّة**’ye yaklaştığında.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: gemi **أرفأت** etti; onu **الْجَدّ**’e yapıştırdığında.
el-Leys dedi: **الجَدّ**: yerden yakın olan şeydir.
Ebû Sa‘îd dedi: **الجَدُّ**: nehrin kıyısıdır.
el-Leys: **الرُّفَة**: yerin gelinciği; parsın avladığı gibi avlar.
Dedi: **الرُّفة**: saman; Yemenîdir.
Ben dedim: el-Leys, (**الرُّفة**) hakkında lafzında ve tefsirinde yanıldı; sanırım onu bazı sahifelerde gördü: “**أنا أُغني عنك من التُّفة عن الرُّفة**”; onu ضبط etmedi ve değiştirdi, böylece bozdu.
Ama yerin gelinciği: **التُّفة**’dir; hafifletilmiş; **التاء** ve **الفاء** ve **الهاء** ile; ve idrâcda **الهاء** ile yazılır; **الرحمة** ve **النّعمة**’nin **الهاء**’si gibi.
Bana el-Münzirî haber verdi; es-Saydâvî’den; er-Riyâşî’den; sonra bana Ebû’l-Heysem’den benzeriyle haber verdi.
Dedi: ama (**الرَّفت**) **التاء** iledir; **رَفَتُّه أَرْفِته**’den bir fiildir; onu incelttiğinde.
Samana denir: **رَفَتٌ** ve **رَفْتٌ** ve **رُفات**.
İki harfin tefsiri daha önce geçti; ben ikisini tekrar zikrettim ki yanılgı yerini bildireyim; onu bil.
**أرف**: el-Asma‘î dedi: **الآرَفُ**: iki boynuzu iki kulağının üzerine gelen.
Ve **الأقبل**: iki boynuzu yüzüne doğru gelen.
Ve **الأرْفَح**: iki boynuzu, aralarındaki uzaklıkla, kulaklarına doğru giden.
Ve **الأفْشَغ**: iki boynuzu şöyle şöyle kayıp giden.
Ve **الأخْيص**: biri dik, diğeri alçak olan.
Ve **الأفْشَق**: iki boynuzu arasındaki mesafe uzak olan.
Osman hadîsinde: **والأُرَفُ تَقْطع الشُّفْعة**.
Ebû ‘Ubeyd dedi: İbn İdrîs dedi: **الأُرَف**: alametlerdir.
Ve el-Asma‘î de dedi: **الأُرف**: alametler ve sınırlardır.
Bu, Hicaz ehlinin sözüdür.
Ondan denir: evi ve araziyi **أرَّفت** **تَأْريفاً** ile; onu böldüğünde ve sınırlandırdığında.
el-Lihyânî dedi: **الأُرف** ve **الأُرث**: araziler arasındaki sınırlardır.
Hadiste: bir adam, ona bekârlığı şikâyet etti; dedi: saçını düzelt; yaptı da **فارْفَأَنْ**; yani ondaki şey sakinleşti.
**المُرْفَئِنّ**: sakin olandır.
**أفر**: Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الأفْرُ**: koşudur; ve **أَفَر** eder, **يَأْفِر**.
Başkası dedi: adam **أَفّار** ve **مِئْفَر**; sıçrayıcı, koşusu iyi olduğunda.
el-Leys dedi: kazan **أَفَرت** eder, **تَأْفِر أَفْراً**; kaynadığında ve kaynaması şiddetlendiğinde; ve inşâd etti:

باخُوا وقِدْرُ الحَرْبِ تَغْلي أَفْرَا

Dedi: erkeklerden **المِئْفر**: adamın önünde koşup ona hizmet edendir.
Ve o, onun önünde **يَأفِر** eder.
Ve onu **مِئْفَراً** edindi.
Başkası dedi: develer **أَفِرت** eder **أَفْراً**; ve **اسْتَأفرت** **اسْتئفاراً**; canlandığında ve semirdiğinde.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: insanlar **أُفُرّة** içindedir; yani karışıklık.
el-Ferrâ dedi: **أُفُرّة الصّيْف**: onun başlangıcıdır.
**فور** **فير**: el-Asma‘î: adama öfkelendiğinde denir: **فار فائِرُه**; ve **ثار ثائِرُه**.
Ve kazan **فارت** eder, **تَفُور فَوْراً** ve **فَورَاناً**; kaynadığında.
İbn Şümeyl: ona gündüzün **فَوْرَةَ**’sinde geldim; yani başında.
Müfessirler, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında dedi: ( **وَيَأْتُوكُمْ مِّن فَوْرِهِمْ هَاذَا** ) (آل عمران: 125) yani bu yüzlerinden.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **لا أَفعل ذلك ما لأْلأَت الفُورُ بأَذْنابها**; yani onu asla yapmam.
**الفُور**: ceylanlardır; lafzından tekili yoktur.
Ve denir: falan falan işi **مِن فَوْري** yaptım; yani saatimden.
Ve denir: su, kaynaktan **فار** etti; coştuğunda ve fışkırdığında.
el-Leys dedi: işkembenin iki **فَوّارة**’sı vardır; içlerinde her et sahibinden iki bez vardır.
Ve iddia ederler ki erkeğin suyu böbreğe düşer, sonra **الفَوّارة**’ya, sonra husyeye. Ve o bez yenmez; o, başka bir etin içinde bir ettir.
Dedi: **الفِيرةُ**: bir helvadır; pişirilir; kaynaması yaklaşınca bir sıkaca atılır da süzülür; sonra üzerine hurma atılır; sonra lohusa kadın onu içer.
Ben dedim: o, **الفِئْرة**’dir, ve **الفَئِيرة**’dir, ve **الفَرِيقة**’dır.
el-Leys dedi: **الفأر**; hemzelidir; tekili: **فأرة**; çoğulu: **فِئْران**. Ve **أرض مَفأرة**.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **أرضٌ فَئِرة**; **الفأر**’dan **فَعِلة** üzere; ve **جَرِذة** **الجُرذ**’dan.
el-Leys dedi: ve **فَأرة المِسْك**: onun naficesidir; o bilinir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الفَأر**’ın erkeğine denir: **الفُؤْرُور** ve **العَضَل**.
Ve sırt etine denir: **فأر المَتْن**; ve **يَرابيع المَتْن**; râciz, bir adamı vasfederek dedi:

كأنّ حَجْمَ حَجَرٍ إلى حَجَرْ
نِيط بمَتْنَيْه من الفأر الفُؤَرْ

‘Amr b. Bahr dedi: Mu‘tezileden bir attara **فأرة المِسْك** hakkında sordum; dedi: **بالفَأرة** değildir; **بالْخِشْف**’e daha benzer.
Sonra dedi: **فأرة المِسْك**; Tübbet tarafında bulunan bir küçük hayvandır; avcı onu avlar; göbeğini şiddetli bir bağla bağlar; göbeği sarkıktır; kanı onda toplanır; sonra boğazlanır; sakinleşince sıkılmış göbeği oyup çıkarır. Sonra onu arpanın içine gömer; böylece donmuş kan, güzel kokulu misk olur; daha önce, kokusu dayanılmaz bir kan iken.
Dedi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) miskle kokulanmış olmasaydı, ben onunla kokulanmazdım.
Dedi: **الفأر** adı şunlara da düşer: **فأرة التَّيس** ve **فأرة البيت** ve **فأرة المِسْك** ve **فأرة الإبل**.
Dedi: ‘Akîl hemzeler: **الفأرة** ve **الجُؤنة** ve **المُؤْسى** ve **الحُؤْت**.
‘Amr, babasından: **الفَوْر**: vakittir.
Ve **الفُورة**: Kûfe’dir.
Dedi: **الفِيَار**: terazinin dilinin evi duvarının iki yanından biridir.
Ebû ‘Ubeyd dedi: terazinin dili: iki **الفِيَارَان**’ın kuşattığı demirdir; ikisinden birine **فِيَار** denir.
Dedi: dilin bulunduğu enine demir: **الْمِنْجَمُ**’dır.
Dedi: **الكِظامة**: demirin iki ucunda iplerin toplandığı halkadır.
‘Avf b. el-Hara‘, bir yayı vasfederek dedi:

لها رُسْغُ أيدٍ بها مُكْرَبٌ
فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارَا

Dedi: **المُكْرب**: dolu olandır; sanki sinirle dolu olduğunu murad etti.
Ve onun sözü: **ولا العِرق فارا**.
İbnü’s-Sikkît dedi: attan, **فَوْر العِرْق** kerih görülür; o, onda bir şişkinlik veya düğümün görünmesidir.
Denir: damarları **فارت** etti, **تَفُور فَوْراً**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dalgaya ve gölete denir: **فَوَّارة**.
Ve su olmayan her şeye denir: **الفَوَّارة**.
Ve başka bir yerde dedi: denir: **دَوَّارة** ve **فَوَّارة**; hareket etmeyen ve dönmeyen her şey için; ama hareket edip dönerse, o **فُوّارة** ve **دُوّارة**’dır.
**وفر**: el-Leys dedi: **الوَفْرُ**: kendisinden hiçbir şey eksiltilmemiş çok maldır; o **مَوْفُور**’dur; ve biz onu **وَفَرْناه** **فِرَةً**.
Dedi: geçişli kullanımda kullanılan: onu **وَفَّرناه** **تَوْفِيراً** ile.
Ben dedim: Allah عزّ وجلّ’ün sözü: ( **جَزَاءً مَّوفُورًا** ) (الإسراء: 63), **وَفَرْته أَفِره وَفْراً وفِرَةً**’dendir. Bu geçişlidir.
Lâzım olan, senin sözün: mal **وَفر** eder, **يَفر وُفُوراً**; o hâlde o: **وافر**’dir.
Ve **سِقاءٌ أَوْفر**; o, derisinden hiçbir şey eksiltilmemiş olandır.
Ve **مَزادة وَفْراء**: tamdır; Zü’r-Rumme dedi:

وَفْراءَ غَرْفِيَّةٍ أَثْأى خَوارِزُها

Ve **الوَفْرة**: saçtan, kulaklara ulaştığında olan gür perçemdir. Ve sahibi onu **وَفّر** etti. Ve falan **مُوَفَّر الشعر**’dır. Ve **الوافر**: aruzdan bir türdür. Ve falan, falana iyiliğiyle **تَوفَّر** etti.
Ve Allah, onun şu şeyden payını **وَفّر** etti; yani onu bol kıldı.
Ve adam, birine yemeğini arz ettiğinde, diğeri ona der: **تُوفَر وتُحمَد**; yani malından hiçbir şey eksilmesin; ona dua olarak.
Ve onun sözü: **تُحْمد**; yani daima övülmüş ol.
Ve senin için ırzını **وَفَرْت** ettim; yani ayıptan dolayı eksiltilmedi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والألف وما يثلثهما)
(فأر) الفاء والألف والراء، ويسمون الألف فيه همزة. الفأر معروف، يقال منه: مكانٌ فَئِرٌ، أي كثير الفأر. وفأرة المِسْك معروفة، وهي على معنى التشبيه. وكذلك فأرة البعير، وهي ريحٌ تجتمع في رُسْغ البعير، وإذا مشى انْفَشَّتْ.
(فأس) الفاء والألف والسين كلمة واحدة، وتستعار. الفأس معروفة، والعدد أفؤس، والجمع فؤوس. ويستعار فيقال لمُؤْخر القَمَحْدُوَةِ: فأسٌ. [وفأس] اللِّجام: الحديدة القائمة في الحَنَك.
(فأل) الفاء والألف واللام. الفأل: ما يُتفاءَل به.
(فأم) الفاء والألف والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على اتِّساع في الشَّيء، وعلى كثرة. فأمَّا الكثرة فالفئام: الجماعة من الناس. وأمَّا السَّعَة فالفِئام: وِطاءٌ يكون في الهَودج، وجمعه فُؤُمٌ على فُعُل. ويقال للبعير إذا امتلأ حارِكُه شَحْماً: قد فُئِم حاركُه، وهو مُفْأَم([1]) . والمُفْأَم من الرِّجال: الواسع الجَوْف. قال:
أخَذْنَ خُصُور الرَّمل ثم جَزَعْنَه  *** على كلِّ قَينيٍّ قَشيبٍ وَمُفَأَمِ([2])
(فأو) الفاء والألف والواو أصلٌ صحيح يدلُّ على انفراجٍ في شيء. يقال: فَأوت رأسَه بالسَّيف فأْواً، أي فلَقْته. والفَأْو: فُرجةُ ما بين الجبلَين. قال:
حتَّى انْفَأى الفَأْوُ عن أعناقها سحراً  *** وقد نَشَحن فلا ريٌّ ولا هِيمُ([3])
(فأد) الفاء والألف والدال هذا أصلٌ صحيح يدلُّ على حُمَّى وشِدّةِ حرارة. من ذلك: فأَدْتُ اللَّحمَ: شويته. وهذا فَئِيدٌ، أي مشويّ. والمِفْأد: السَّفُود. والمُفتأَد: الموضِع يُشوَى فيه. قال:
كأنَّه خارجاً من جَنْبِ صفحته  *** سَفُّود شَرْب نسُوه عند مُفتَأدِ([4])
ومما هو مِن قياس الباب عندنا: الفُؤاد، سمِّي بذلك لحرارته. والفأد: مصدر فأدتُه، إذا أصبتَ فؤاده. ويقولون: فأَدْتُ المَلَّةَ، إذا مَلَلْتَها.
--------------ـــــ
([1]) يقال في هذا وفي تاليه: "مفأم" أيضاً بتشديد الهمزة.
([2]) لزهير في معلقته. والرواية المشهورة:
* خرجن من السوبان ثم جزعنه *
([3]) هذا البيت ملفق من بيتين لذي الرمة، أحدهما في ديوانه 588 واللسان (صرر، قصع، نشح)، وهو:
وانصاعت الحقب لم يقصع صرائرها  *** وقد نشحن فلا ري ولا هيم
والآخر له أيضاً في ديوانه 189 واللسان (فأو). وهو:
راحت من الخرج تهجيرا فما وقعت  *** حتى انفأى الفأو عن أعناقها سحرا
([4]) للنابغة في ديوانه 20 واللسان (فأد).

ـ

##### Türkçe

(فاء ve ألف ve bu ikisinin üçlü kılındığı şeyler babı)

(**فأر**) **الفاء** ve **الألف** ve **الراء**; ve onda **الألف**’e **همزة** derler. **الفأر** bilinir; ondan şöyle denir: “mekânٌ **فَئِرٌ**”, yani **الفأر**’ı çok. Ve **فأرة المِسْك** bilinir; ve o, benzetme mânâsı üzerinedir. Yine bunun gibi **فأرة البعير**; o, devenin **رُسْغ**’unda toplanan bir rüzgârdır; yürüdüğü zaman dağılır.

(**فأس**) **الفاء** ve **الألف** ve **السين** tek bir kelimedir; ve ödünç alınır. **الفأس** bilinir; sayısı **أفؤس**; cem‘i **فؤوس**. Ve ödünç alınır da **القَمَحْدُوَة**’nin arkasına “**فأس**” denir. Ve **فأس**’ı **اللِّجام**: **الحَنَك**’te dik duran demir parçasıdır.

(**فأل**) **الفاء** ve **الألف** ve **اللام**. **الفأل**: kendisiyle tefe’ül edilen şeydir.

(**فأم**) **الفاء** ve **الألف** ve **الميم**; bir sahih asıldır; bir şeyde genişliğe ve çokluğa delâlet eder. Çokluk ise **الفئام**: insanlardan topluluktur. Genişlik ise **الفِئام**: **الهَودج**’de bulunan bir döşektir; cem‘i **فُؤُمٌ**’dur, **فُعُل** vezni üzere. Ve deveye, **حارِك**’i yağ ile dolduğu zaman şöyle denir: “**فُئِم** **حاركُه**”; ve o **مُفْأَم**’dır. Ve erkeklerden **المُفْأَم**: içi geniş olandır. Dedi ki:
أخَذْنَ خُصُور الرَّمل ثم جَزَعْنَه  *** على كلِّ قَينيٍّ قَشيبٍ وَمُفَأَمِ

(**فأو**) **الفاء** ve **الألف** ve **الواو**; bir sahih asıldır; bir şeyde bir açılmaya delâlet eder. Denir: “kılıçla başını **فَأوت** … **فأْواً**”, yani onu yardım. Ve **الفَأْو**: iki dağ arasındaki açıklıktır. Dedi ki:
حتَّى انْفَأى الفَأْوُ عن أعناقها سحراً  *** وقد نَشَحن فلا ريٌّ ولا هِيمُ

(**فأد**) **الفاء** ve **الألف** ve **الدال**; bu, humma ve şiddetli hararete delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: “eti **فأَدْتُ**”: onu kızarttım. Ve bu **فَئِيدٌ**’dir, yani kızartılmış. Ve **المِفْأد**: şiştir. Ve **المُفتأَد**: içinde kızartma yapılan yerdir. Dedi ki:
كأنَّه خارجاً من جَنْبِ صفحته  *** سَفُّود شَرْب نسُوه عند مُفتَأدِ

Ve bizim yanımızda babın kıyasından olan şeylerdendir: **الفُؤاد**; hararetinden dolayı bununla adlandırıldı. Ve **الفأد**: “onu **فأدتُه**”nun masdarıdır; **فؤاد**’ını vurduğun zaman. Ve derler: “**فأَدْتُ** **المَلَّةَ**”, onu kızdırdığın zaman.

--------------ـــــ
([1]) Bu ve ondan sonrakinde şöyle de denir: “**مفأم**” ayrıca hemzenin şeddelenmesiyle.
([2]) Muallakasında Züheyr’indir. Meşhur rivayet:
* خرجن من السوبان ثم جزعنه *
([3]) Bu beyit, Zü’r-Rumme’nin iki beytinden birleştirilmiştir; ikisinden biri divanında 588 ve Lisân’da (**صرر**، **قصع**، **نشح**)dadır; o:
وانصاعت الحقب لم يقصع صرائرها  *** وقد نشحن فلا ري ولا هيم
Diğeri de onundur, divanında 189 ve Lisân’da (**فأو**)dadır; o:
راحت من الخرج تهجيرا فما وقعت  *** حتى انفأى الفأو عن أعناقها سحرا
([4]) Divanında 20 ve Lisân’da (**فأد**)da Nâbiga’nındır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف أ ر
كتب إليه في مثل أذن الفأرة‏.‏
وتقول‏:‏ نزلت في دار قليلة خير الجيران كثيرة شرّ الفيران‏.‏
وهذه أرض مفأرة وقد فئرت أرض فارس وسممت يده فكأنها يد عطّارة ذبحت فارةً‏.‏

##### Türkçe

ف أ ر
Ona, fare kulağı gibi bir şey içinde yazdı.
Ve dersin ki: Hayrı az, komşuların hayrının az olduğu; şerri çok, farelerin şerrinin çok olduğu bir eve indim.
Ve bu, **مفأرة** bir arazidir; ve Fars’ın arazisi **فئرت** oldu; ve onun eli zehirlendi; sanki o, bir **عطّارة** elidir; bir **فارةً** boğazlamış.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَأْرُ، مهموز: جمع فَأْرَةٍ. ابن سيده: الفَأْر معروف، وجمعه فِئْرانٌ وفِئَرَةٌ، والأُنثى فَأْرَةٌ، وقيل: الفَأْرُ للذكر والأُنثى كما قالوا للذكر والأُنثى من الحمام: حَمامة. ابن الأَعرابي: يقال لذكر الفَأْرِ الفُؤْرور
(* قوله « الفؤرور» كذا هو بالأصل والذي نقله شارح
القاموس عن ابن الأعرابي الفؤر كصرد واستشهد عليه بالبيت الآتي) . والعَضَل، ويقال للحمِ المَتْنِ فَأْرُ المَتْنِ ويَرابيعُ المَتْنِ؛ وقال الراجز يصف رجلاً:
كأَنَّ جَحْمَ حَجَرٍ إِلى حَجَرْ
نِيطَ بمَتْنَيْه من الفَأْرِ الفُؤَرْ
وفي الحديث: خَمْس فَواسِق يُقْتَلْنَ في الحلّ والحَرَم، منها الفَأْرة، هي مهموزة وقد يترك همزها تخفيفاً. وأرضٌ فَئِرَةٌ، على فَعِلة، ومَفْأَرة: من الفِئْران، وجَرِذةٌ: من الجُرَذ. ولبن فَئِر: وقعت فيه الفَأْرةُ. وفَأَرَ الرجلُ: حفر حفرَ الفَأْرِ، وقيل: فَأَرَ حفر ودفن؛ أَنشد ثعلب:
إِنّ صُبَيْحَ ابنَ الزِّنا قد فَأَرَا
في الرَّضم، لا يَتْرُكُ منهُ حَجَرَا
وربما سُمِّي المسك فَأْراً لأَنه من الفَأْرِ، يكونُ في. قول بعضهم. وفَأْرَةُ المِسْكِ: نافِجَتُهُ. قال عمرو ابن بحر: سأَلت رجلاً عَطّاراً من المعتزلة عن فَأْرَةِ المسكِ، فقال: ليس بالفَأْرة وهو بالخِشْفِ أَشبه، ثم قال: فأْرة المسك تكون بناحية تُبَّت يصيدها الصياد فيعصب سُرَّتها بعصاب شديد وسرتها مُدَلاّة فيجتمع فيها دمها ثم تذبح، فإِذا سكنت قَوَّر السرة المُعَصَّرة ثم دفنها في الشعير حتى يستحيل الدم الجامد مسكاً ذكيّاً بعدما كان دماً لا يُرام نَتْناً، قال: ولولا أَن النبي،صلى الله عليه وسلم، قد تطيَّب بالمسك ما تطيبت به. قال: ويقع اسم الفَأْر على فَأْرَة التَّيْس وفَأْرَة البيت وفَأْرَة المِسْك وفَأْرَة الإِبل أن؛ قال: وفَأْرَةُ الإِبل تفوح منها رائحة طيبة، وذلك إِذا رعت العشب وزهره ثم شربت وصدرت عن الماء نَدِيَتْ جلودها ففاحت منها رائحة طيبة، فيقال لتلك فأْرة الإِبل؛ عن يعقوب؛ قال الراعي يصف إِبلاً:
لها فَأْرَة ذَفْراء كلَّ عشيةٍ،
كما فَتَقَ الكافورَ بالمسك فاتِقُهْ
وعقيل تهمز الفأْرة والجُؤْنة والمُؤْسى والحُؤْت. ومكان فَئِرٌ: كثير الفَأْر. وأَرضٌ مَفْأَرَةٌ: ذات فَأْرٍ. والفَأْرة والفُؤْرة، تهمز ولا تهمز: ريح تكون في رُسْغ البعير، وفي المحكم: في رسغ الدابة تَنْفَشُّ إِذا مُسِحت، وتَجْتمع إِذا تُرِكت.
والفِئْرةُ والفُؤَارةُ، كلاهما: حُلْبة وتمر يطبخ وتسقاه النُّفَساء؛ التهذيب: والفِئْرةُ حلبة تطبخ حتى إِذا قارب فَوَرانها أُلقيت في مِعْصَر فصُفِّيت ثم يُلْقى عليها تمر ثم تَتَحَسَّاها المرأَة النفساء؛ قال أَبو منصور: هي الفِئْرَةُ والفَئِيرةُ والفَرِيقةُ. والفَأْرُ: ضرب من الشجر، يهمز ولا يهمز. ابن الأَثير في هذه الترجمة: وفي الحديث ذكر فاران، هو اسم عبراني لجبال مكة، شرفها الله، له ذكر في أَعلام النبوة، قال: وأَلفه الأُولى ليست همزة.

##### Türkçe

**الفَأْرُ**, hemzeli: **فَأْرَةٍ**’nin çoğuludur. İbn Sîde: **الفَأْر** bilinen (bir şey)dir; çoğulu **فِئْرانٌ** ve **فِئَرَةٌ**’dir; dişisi **فَأْرَةٌ**’dir. Ve denildi ki: **الفَأْرُ** erkek ve dişi içindir; nitekim güvercinin erkeği ve dişisi için **حَمامة** dediler. İbnü’l-A‘râbî: **الفَأْرِ**’in erkeğine **الفُؤْرور** denir.
(* “**الفؤرور**” sözü: asılda böyledir; Kāmûs şârihinin İbnü’l-A‘râbî’den naklettiği ise **الفؤر** (صرد vezninde)dir ve buna aşağıdaki beyitle şahit getirmiştir). Ve **العَضَل**; ve **المَتْنِ**’in etine **فَأْرُ المَتْنِ** ve **يَرابيعُ المَتْنِ** denir; râciz bir adamı vasfederek dedi ki:
كأَنَّ جَحْمَ حَجَرٍ إِلى حَجَرْ
نِيطَ بمَتْنَيْه من **الفَأْرِ** **الفُؤَرْ**

Ve hadiste: “Beş **فَواسِق** vardır; helâlde ve haremd(e) öldürülürler; onlardan biri **الفَأْرة**’dir.” O hemzelidir; hafifletme için hemzesi terk edilebilir. Ve **أرضٌ فَئِرَةٌ**, **فَعِلة** üzere; ve **مَفْأَرة**: **الفِئْران**’dan (olan); ve **جَرِذةٌ**: **الجُرَذ**’dan (olan). Ve **لبن فَئِر**: içine **الفَأْرةُ** düşmüştür. Ve **فَأَرَ الرجلُ**: **الفَأْرِ**’in kazması gibi kazdı; ve denildi ki: **فَأَرَ** kazdı ve gömdü; Sa‘leb inşâd etti:
إِنّ صُبَيْحَ ابنَ الزِّنا قد **فَأَرَا**
في الرَّضم، لا يَتْرُكُ منهُ حَجَرَا

Ve bazen misk, **فَأْراً** diye adlandırıldı; çünkü o **الفَأْرِ**’dandır; bazılarınca söylenişinde (böyle) olur. Ve **فَأْرَةُ المِسْكِ**: onun **نافِجَتُهُ**’dur. Amr b. Bahr dedi: Mu‘tezileden bir attâra **فَأْرَةِ المسكِ** hakkında bir adam sordum; dedi ki: **الفَأْرة** değildir; **الخِشْفِ**’e daha benzer. Sonra dedi ki: **فأْرة المسك** **تُبَّت** tarafında olur; avcı onu avlar da göbeğini şiddetli bir bağ ile bağlar; göbeği sarkık olur; böylece kanı onda toplanır; sonra boğazlanır; sakinleşince sıkılmış göbeği oyar; sonra onu arpa içine gömer; ta ki donmuş kan, daha önce istenmeyen bir pis koku iken, hoş kokulu bir misk hâline dönüşünceye kadar. Dedi ki: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, misk ile kokulanmış olmasaydı, onunla kokulanmazdım. Dedi ki: **الفَأْر** ismi **فَأْرَة التَّيْس**’e, **فَأْرَة البيت**’e, **فَأْرَة المِسْك**’e ve **فَأْرَة الإِبل**’e vâki olur ki; dedi: **وفَأْرَةُ الإِبل**’den hoş bir koku yayılır; bu, otunu ve çiçeğini otlayıp sonra içtiğinde ve sudan dönüp çıktığında derileri nemlendiğinde olur; ondan hoş bir koku yayılır; işte buna **فأْرة الإِبل** denir; Ya‘kūb’dan; râ‘î develeri vasfederek dedi ki:
لها **فَأْرَة** ذَفْراء كلَّ عشيةٍ،
كما فَتَقَ الكافورَ بالمسك فاتِقُهْ

Ve ‘Ukayl **الفأْرة**’yi, **الجُؤْنة**’yi, **المُؤْسى**’yı ve **الحُؤْت**’u hemzeler. Ve **مكان فَئِرٌ**: **الفَأْر**’ı çok (olan). Ve **أَرضٌ مَفْأَرَةٌ**: **فَأْرٍ** sahibi (olan). Ve **الفَأْرة** ve **الفُؤْرة**, hemzelenir ve hemzelenmez: devenin bileğinde olan bir rüzgâr (koku); ve **المحكم**’de: binek hayvanının bileğinde; ovulunca yayılır, bırakılınca toplanır.

Ve **الفِئْرةُ** ve **الفُؤَارةُ**, ikisi de: lohusa kadına pişirilip içirilen **حُلْبة** ve hurmadır; **التهذيب**: **الفِئْرةُ** kaynatılan bir **حلبة**’dir; kaynamasına yaklaşınca bir **مِعْصَر** içine atılır da süzülür; sonra üzerine hurma atılır; sonra lohusa kadın onu yudumlar; Ebû Mansûr dedi: o, **الفِئْرَةُ** ve **الفَئِيرةُ** ve **الفَرِيقةُ**’dır. Ve **الفَأْرُ**: ağaçtan bir türdür; hemzelenir ve hemzelenmez. İbnü’l-Esîr bu tercemede: Hadiste **فاران** zikredildi; o, Mekke dağlarının İbrânîce bir ismidir—Allah onu şereflendirsin—; onun, nübüvvet alâmetlerinde zikri vardır. Dedi ki: ve onun ilk elif’i hemze değildir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف أ ر * * الفَأْرُ * مهموزا جمع * فَأْرَةٍ * و * فَأْرَةُ * المسك النافجة

##### Türkçe

* ف أ ر * * **الفَأْرُ** * hemzeli olarak, **فَأْرَةٍ**’nin çoğuludur; ve **فَأْرَةُ** misk: **النافجة**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفأر، م ، معروف، وهو مهموز ج فئران، بالكسر، وفئرة كعنبة. والفؤر كصرد، للذكر، عن ابن الأعرابي، قال عكاشة بن أبي مسعدة السعدي:
  كأن حجم حجر إلى حجر                      نيط بمتنيه من الفأر الفؤر

  وقيل: هو كقولهم: ليل لائل، ويوم أيوم، والفأرة له وللأنثى، كما قالوا للذكر والأنثى من الحمام: حمامة. والفأرة مهموزة، وقد يترك همزها تخفيفا. وعقيل تهمز الفأرة والجؤنة والمؤسى والحؤت. والفأرة، بهمز وبغير همز: ريح يكون في رسغ البعير، وفي المحكم: في رسغ الدابة تنفش، بتشديد الشين، إذا مسحت، وتجتمع إذا تركت، كالفؤرة، بالضم، يهمز ولا يهمز. والفأرة: شجرة، يهمز ولا يهمز. والفأرة: نافجة المسك، وبلا هاء: المسك، ربما سمي به لأنه من الفأر يكون، في قول بعضهم. أو الصواب إيراد فأرة المسك في ف و ر لفوران رائحتها وانتشارها، أو يجوز همزها لأنها على هيئة الفأرة، قال الجاحظ: سألت رجلا عطارا من المعتزلة عن فأرة المسك، فقال: ليس بالفأرة، وهو بالخشف أشبه. ثم قال: فأرة المسك تكون بناحية تبت، يصيدها الصياد، فيعصب سرتها بعصاب شديد، وسرتها مدلاة فيجتمع فيها دمها، ثم تذبح. فإذا سكنت قور السرة المعصبة، ثم دفنها في الشعير حتى يستحيل الدم الجامد مسكا ذكيا بعد ما كان دما لا يرام نتنا. قال: ولولا أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قد تطيب بالمسك ما تطيبت به. ومن اللطائف: قيل لأعرابي: أتهمز الفأرة? فقال: الهرة تهمزها. وإنما عنى بالهمز العض. ولبن فئر، ككتف: وقعت فيه الفأرة، وقد فئر، كفرح، وكذا طعام فئر وأرض فئرة، ومفأرة: كثيرتها، كما يقال: أرض جردة إذا كثر جرادها. وفأر الرجل، كمنع: حفر حفر الفأر، وقيل: فأر: دفن وخبأ، أنشد ثعلب:
  إن صبيح ابن الزنا قـد فـأرا                      في الرضم لا يترك منه حجرا قال الصاغاني البيت لخندق الدبيري في عبد لهم يقال له صبيح، سرق حنطة له، فدفنها في هضاب ورضم عندهم. والفئرة، بالكسر، عن الأزهري، والفؤارة، كثمامة، والفئيرة، ككريمة، عن ابن دريد، والفئرة، كعنبة، وتترك همزتها تخقيفا: حلبة وتمر يطبخ، شبيه بالدواء، يعطي للنفساء، وفي التهذيب: هي حلبة تطبخ حتى إذا قارب فورانها ألقيت في معصر فصفيت، ثم يلقى عليها تمر، ثم تتحساها المرأة النفساء. وسعيد بن فأر: شيخ ليزيد بن هارون. وفأر: د، بأرمينية، نقله الصاغاني، وهو في معجم ياقوت، قال ونسب إليه بعض المتأخرين. ومما يستدرك عليه: الفأر: العضل من اللحم. والفأر: مقدار معلوم من الطعام، وهو دخيل. وقال يعقوب: فأرة الإبل: أن تفوح منها رائحة طيبة، وذلك إذا رعت العشب وزهره، ثم شربت وصدرت عن الماء نديت جلودها، ففاحت منها رائحة طيبة. قال الراعي يصف إبلا:
  لها فأرة ذفراء كـل عـشـية                      كما فتق الكافور بالمسك فاتقه وفأرة الجبل الغسانية: أم عتوارة ابن عامر بن ليث بن بكر بن عبد مناة بن كنانة. وأحمد بن عبد الكريم بن علية المصري، عرف بابن فأرة، دخل الأندلس وحدث؛ ذكره ابن بشكوال.

##### Türkçe

**الفأر**: (m) bilinen (şey); o, hemzelidir; çoğulu **فئران** (kesre ile) ve **فئرة** ( **عنبة** gibi). Ve **الفؤر** ( **صرد** gibi), erkek için; İbnü’l-A‘râbî’den: Ukâşe b. Ebî Mes‘ade es-Sa‘dî dedi ki:
  “Sanki bir taşın hacmi taşa (doğru)
                      **الفأر الفؤر**’dan iki böğrüne asılmıştır.”

Ve denildi ki: O, onların şu sözleri gibidir: **ليل لائل** ve **يوم أيوم**; ve **الفأرة** onun için de dişi için de (kullanılır); nitekim erkek ve dişi güvercin için **حمامة** dediler. Ve **الفأرة** hemzelidir; hafifletme için hemzesi terk edilebilir. Ve Ukayl: **الفأرة**’yi ve **الجؤنة**’yi ve **المؤسى**’yı ve **الحؤت**’u hemzeler. Ve **الفأرة**—hemze ile ve hemzesiz—devenin bileğinde olan bir rüzgârdır; ve **المحكم**’de: binek hayvanının bileğinde şişer; şîn’in şeddelenmesiyle **تنفش**; ovulduğu zaman; ve bırakıldığı zaman toplanır; **الفؤرة** gibi (damme ile); hemzelenir ve hemzelenmez. Ve **الفأرة**: bir ağaçtır; hemzelenir ve hemzelenmez. Ve **الفأرة**: miskin kesesidir; ve hâ’sız olarak: misk; belki onunla adlandırıldı; çünkü bazılarına göre o **الفأر**’dan olur. Yahut doğru olan, kokusunun kaynaması ve yayılması sebebiyle **فأرة المسك**’i **ف و ر**’da zikretmektir; yahut hemzelenmesi caizdir; çünkü o **الفأرة**’nin şekli üzerinedir. Câhiz dedi ki: Mu‘tezile’den bir attardan bir adama **فأرة المسك** hakkında sordum; dedi ki: **بالفأرة** değildir; o, **بالخشف**’e daha benzer. Sonra dedi ki: **فأرة المسك** Tibet tarafında olur; avcı onu avlar; sonra göbeğini şiddetli bir bağ ile bağlar; göbeği sarkıtılmıştır; böylece kanı onda toplanır; sonra kesilir. Bağlanmış göbeğin **قور**’u sakinleşince, sonra onu arpanın içine gömer; ta ki donmuş kan, daha önce giderilmez bir pis koku olan kan iken, hoş kokulu bir misk hâline dönüşsün. Dedi ki: Nebî (Allah Teâlâ ona salât etsin) misk ile kokulanmış olmasaydı, onunla kokulanmazdım. Latifelerden: Bir bedevîye denildi: “**الفأرة**’yi hemzeler misin?” Dedi ki: “**الهرة**’yi hemzeler misin.” Hemz ile ancak ısırmayı kastetti. Ve **لبن فئر** ( **كتف** gibi): içine **الفأرة** düşmüş (süt); ve **فئر** oldu ( **فرح** gibi); ve aynı şekilde **طعام فئر** ve **أرض فئرة** ve **مفأرة**: onun çok olanı; nitekim çekirgesi çok olunca “**أرض جردة**” denir. Ve adam **فأر** etti ( **منع** gibi): **الفأر**’ın kazdığı gibi çukurlar kazdı. Ve denildi ki: **فأر**: gömdü ve sakladı. Sa‘leb inşâd etti:
  “Şüphesiz zina oğlu Subayh gerçekten **فأر** etti,
                      yığın taşın içinde; ondan bir taş bırakmaz.”
Sâgânî dedi ki: Beyit, Dübeyrî Hendek’indir; kendilerine Subayh denilen bir köle hakkında; onun buğdayını çaldı; sonra onu yanlarındaki tepelerde ve taş yığınlarında gömdü.

Ve **الفئرة** (kesre ile), Ezherî’den; ve **الفؤارة** ( **ثمامة** gibi); ve **الفئيرة** ( **كريمة** gibi), İbn Düreyd’den; ve **الفئرة** ( **عنبة** gibi)—hemzesi hafifletme için terk edilir—: pişirilen çemen ve hurmadır; ilaca benzer; lohusaya verilir. Ve **التهذيب**’de: O, çemen pişirilir; kaynamasına yaklaşınca bir sıkaca atılır da süzülür; sonra üzerine hurma atılır; sonra lohusa kadın onu içer. Ve **سعيد بن فأر**: Yezîd b. Hârûn’un bir şeyhidir. Ve **فأر**: (d) Ermeniye’de (bir yer); Sâgânî nakletti; ve o, Yâkût’un Mu‘cem’inde (de)dir; dedi ki: ve bazı müteahhirler ona nisbet edildi.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الفأر**: etten olan kas. Ve **الفأر**: yiyecekten bilinen bir miktar; o, dâhildir. Ve Ya‘kûb dedi ki: **فأرة الإبل**: onlardan hoş bir kokunun yayılmasıdır; bu, otunu ve çiçeğini otladıkları zaman; sonra içip sudan döndüklerinde derileri nemlenir; böylece onlardan hoş bir koku yayılır. Râ‘î, develeri vasfederek dedi ki:
  “Onun her akşam **فأرة**’si vardır; keskin kokulu;
                      tıpkı miskle onu yaranın kâfuru yarması gibi.”

Ve **فأرة الجبل الغسانية**: Gassâniyye dağının (kadını); Âmır b. Leys b. Bekr b. Abd Menât b. Kinâne’nin oğlu Atuvâre’nin annesi. Ve Mısırlı Ahmed b. Abdülkerîm b. Uleyye; **ابن فأرة** diye tanındı; Endülüs’e girdi ve hadis rivayet etti; onu İbn Beşkûvâl zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَئِرَ
1 فَئِرَ ذ , aor. يَفْأَرُ, It (a place) became abundant in فَأْر [i. e. rats, or mice]. (Msb.) -A2- فَأَرَ, (J, O,) aor. as above, (K,) inf. n. فَأْرٌ, (TK,) He dug; (K;) or dug as does the فَأْر [i. e. rat, or mouse]: (M, TA:) and, (K,) as some say, (M, TA,) he buried, and hid. (M, * O, K, TA.)

فَأْرٌ
فَأْرٌ ذ [A kind of animal,] well known, (M, K,) [the genus mus; the rat; the mouse; and the like]; with ء, (Lth, S, Msb,) and without ء; (Msb;) [a coll. gen. n.:] n. un. with ة: (Lth, T:) [in the S and O and Msb, فَأْرٌ is said to be pl. of فَأْرَةٌ, but in the last is added, like تَمْرَةٌ and تَمْرٌ, showing that by pl. is meant coll. gen. n.:] the pl. of فأر, (Lth, T, M, K,) or of فأرة, (O, Msb,) is فِئْرَانٌ (Lth, T, M, O, K, Msb) and فِئِرَةٌ: (M, K:) accord. to IAar, (T, TA,) ↓ فُؤَرٌ, like صُرَدٌ, (O, K, TA,) is applied to the male: (T, O, K, TA:) but this last word occurs in the phrase الفَأْر الفُؤَر, [in which الفأر is evidently used in a sense mentioned below, namely, “ the muscles, ” as is indicated in the T and O,] and, accord. to some, [الفُؤَر is a corroborative epithet, for they say that] this phrase is like لَيْلٌ لَائِلٌ and يَوْمٌ أَيْوَمُ: (O:) فَأْرَةٌ is applied [accord. to some] to the female; (M;) or [more correctly] to the male and the female, (M, K,) like as حَمَامَةٌ is applied to the male and the female of the [genus] حَمَام. (M, TA.) ― -b2- Also Musk: (M, K:) this is sometimes called فَأْرٌ because it is from the [animal, or from a kind of animal, called] فَأْر, as some say. (M.) ― -b3- And فَأْرَةُ المِسْكِ signifies The bag, follicle, or vesicle, (نَافِجَة, S, M, O, K, or نَافِقَة, T,) of musk: (T, S, M, O, K:) and is also without ء; (M, Msb;) or it should correctly be mentioned in art. فور, [as being called فَارَةٌ] because of the spreading (فَوَرَان) of its odour: or it may be with ء because it has the appearance, or form, of the [animal called] فَأْرَة. (O, K.) It was said to an Arab of the desert أَتَهْمِزُ الفَأْرَةَ, (K, TA, in the CK أَتُهْمَزُ الفَأْرُ,) [meaning Dost thou pronounce فارة with hemz?], and he replied, [understanding the animal so called to be meant,] الهِرَّةُ تَهْمِزُهَا, (K,) meaning, [The cat] bites it. (TA.) ― -b4- [Hence, app., by a synecdoche, فَأْرَةُ المِسْكِ is applied to The mush-animal, or Tibet-musk; moschus moschiferus:] El-Jáhidh says, I asked a perfumer, of [the sect of] the Moatezileh, respecting [the animal called] فأرة المسك, and he said, it is not a mouse, or rat, (فأرة,) but is more like a young gazelle: it is found in the region of Tubbat [or Tibet]; and is hunted; and the man who catches it binds tightly its navel, [or rather its umbilical follicle,] which being pendent, the blood collects in it; then it is slaughtered; and when it is quiet, he cuts out the bound navel, and buries it in barley (شعير) until the congealed blood becomes converted into strong-scented musk. (TA.) ― -b5- And فَأْرَةُ الاـِبِلِ signifies The sweet odour of the camels, [likened to that of the vesicle of musk,] which diffuses itself from them when they have pastured upon the herbs and their blossoms, (S, O,) or, as some say, upon the [plant called] خُزَامَى [q. v.], (O,) and then drunk, and returned from the water, with their skins moist: (S, O:) so says Yaakoob. (S.) Thus in a verse cited voce ذَفِرٌ. (S, O. [Therefore فَأْرَةٌ ذَفْرَآءُ should there be rendered A pungent sweet odour like that of a vesicle of musk. But see فَارَة, in art. فور.]) -A2- الفَأْرُ signifies also (assumed tropical:) The muscles: (T, O:) and فَأْرُ المَتْنِ (assumed tropical:) the flesh on either side of the back-bone; as also يَرَابِيعُ المَتْنِ. (T. [See also الفَارُ, in art. فور.]) -A3- And A species of trees; with and without ء: (M:) and فَأْرَةٌ [as its n. un.] a tree [of that species]. (K.) -A4- Also A certain well-known measure, or quantity, of wheat: in this sense an adventitious word. (O.)

فُؤَرٌ
فُؤَرٌ ذ : see فَأْرٌ, first sentence.

فَئِرٌ
فَئِرٌ ذ A place abounding with فَأْر [rats, or mice]. (S, O.) You say أَرْضٌ فَئِرَةٌ, (O, K,) and أَرْضٌ ↓ مَفْأَرَةٌ, (S, O, K,) Land abounding with فأر: (K:) or land containing فأر. (S, O,) [In my copy of the Msb, I find ↓ مَكَانٌ مَفْأَرٌ.] ― -b2- Milk, (M, K,) and food, (TA,) into which a rat, or mouse, (فأرة,) has fallen. (M, K, TA.)

فَأْرَةٌ
فَأْرَةٌ ذ n. un. (but said by some to be fem.) of فَأْرٌ [q. v.] ― -b2- Also, (S, M, O, K,) and ↓ فُؤْرَةٌ, (M, K, in the O written فُؤَرَة,) both with and without ء, (M, O,) A flatus (S, M, O, K) that collects (S) in the pastern (S, M, O, K) of a camel, (S,) or of a beast, (M, K,) or of a horse; (O;) which issues (S, M, O, K) when it is felt, (S,) or when it is stroked, and collects when it is left to itself. (M, O, K.)

فُؤْرَةٌ
فُؤْرَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

فِئْرَةٌ
فِئْرَةٌ ذ and فِئَرَةٌ: see فَئِيرَةٌ.

فُؤَارَةٌ
فُؤَارَةٌ ذ : see the paragraph here following.

فَئِيرَةٌ
فَئِيرَةٌ ذ (T, M, O, K) and ↓ فُؤَارَةٌ (M, K) and ↓ فِئْرَةٌ (Lth, T, O, K) and ↓ فِئَرَةٌ, and also without ء, (K,) Fenugreek (حُلْبَة) cooked until its foam boils up, when it is put into a press (مِعصَر), and clarified, then dates are thrown upon it, and the woman in the state following childbirth sups it (Lth, T:) or fenugreek (حُلْبَة) and dates cooked for the woman in the state following child- birth, (M, O, K,) who drinks it, (M,) and for the sick. (O.)

مَفْأَرٌ
مَفْأَرٌ ذ ; and its fem., with ة: see فَئِرٌ.

##### Türkçe

فَئِرَ
1 **فَئِرَ** ذ , muzâri‘ **يَفْأَرُ**, O (bir yer) **فَأْر** [yani sıçanlar yahut fareler] bakımından bol oldu. (Msb.) -A2- **فَأَرَ**, (J, O,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (K,) mastar **فَأْرٌ**, (TK,) O kazdı; (K;) yahut **فَأْر** [yani sıçan yahut fare] kazdığı gibi kazdı: (M, TA:) ve, (K,) bazılarının dediğine göre, (M, TA,) gömdü ve gizledi. (M, * O, K, TA.)

فَأْرٌ
**فَأْرٌ** ذ [bir çeşit hayvan,] iyi bilinen, (M, K,) [mus cinsi; sıçan; fare; ve benzeri]; hemze ile, (Lth, S, Msb,) ve hemzesiz; (Msb;) [cem‘î cins isimdir:] tekili ة ile: (Lth, T:) [S ve O ve Msb’de **فَأْرٌ**’ün **فَأْرَةٌ**’nin çoğulu olduğu söylenir; fakat sonuncuda, **تَمْرَةٌ** ve **تَمْرٌ** gibi, eklenmiştir; bu da çoğul ile kastedilenin cem‘î cins isim olduğunu gösterir:] **فأر**’ın çoğulu, (Lth, T, M, K,) yahut **فأرة**’nin, (O, Msb,) **فِئْرَانٌ** (Lth, T, M, O, K, Msb) ve **فِئِرَةٌ**’dir: (M, K:) IAar’a göre, (T, TA,) ↓ **فُؤَرٌ**, **صُرَدٌ** gibi, (O, K, TA,) erkeğe uygulanır: (T, O, K, TA:) fakat bu son kelime **الفَأْر الفُؤَر** ibaresinde vârid olur; [burada **الفأر**’ın aşağıda zikredilen bir mânada, yani “kaslar” mânasında kullanıldığı açıktır; T ve O’da buna işaret edilmiştir;] ve bazılarına göre, [**الفُؤَر** te’kîd edici bir sıfattır; zira derler ki] bu ibare **لَيْلٌ لَائِلٌ** ve **يَوْمٌ أَيْوَمُ** gibidir: (O:) **فَأْرَةٌ** [bazılarına göre] dişiye uygulanır; (M;) yahut [daha doğru olarak] erkeğe ve dişiye, (M, K,) tıpkı **حَمَامَةٌ**’nin [cins] **حَمَام**’ın erkeğine ve dişisine uygulanması gibi. (M, TA.) ― -b2- Ayrıca misk: (M, K:) bu bazen **فَأْرٌ** diye adlandırılır; çünkü bazılarına göre o, [hayvandan, yahut bir çeşit hayvandan,] **فَأْر** denilenden olur. (M.) ― -b3- Ve **فَأْرَةُ المِسْكِ** miskin kesesi, folikülü yahut vezikülü ( **نَافِجَة**, S, M, O, K, yahut **نَافِقَة**, T ) demektir: (T, S, M, O, K:) ve hemzesiz de olur; (M, Msb;) yahut doğru olarak فور maddesinde zikredilmelidir; [**فَارَةٌ** diye adlandırılması bakımından] kokusunun yayılması (**فَوَرَان**) sebebiyle: yahut hemze ile olabilir; çünkü [**فَأْرَة** denilen] hayvanın görünüşüne yahut şekline benzer. (O, K.) Çöl Araplarından birine **أَتَهْمِزُ الفَأْرَةَ** denildi, (K, TA, CK’de **أَتُهْمَزُ الفَأْرُ**,) [yani “**فارة**’yı hemze ile mi telaffuz ediyorsun?”], o da, [kastedilenin o adla anılan hayvan olduğunu anlayarak,] **الهِرَّةُ تَهْمِزُهَا** diye cevap verdi, (K,) yani, [kedi] onu ısırır. (TA.) ― -b4- [Bundan dolayı, görünüşe göre, bir mecâz-ı mürsel ile, **فَأْرَةُ المِسْكِ** misk-hayvanına, yahut Tibet miskine; moschus moschiferus’a uygulanır:] Câhiz der ki: Mu‘tezile’den bir attâra, [**فأرة المسك** denilen] hakkında sordum; dedi ki: o bir fare yahut sıçan (**فأرة**) değildir; fakat daha ziyade bir ceylan yavrusuna benzer: Tubbat [yahut Tibet] bölgesinde bulunur; avlanır; onu yakalayan adam göbeğini, [daha doğrusu göbek folikülünü,] sıkıca bağlar; o sarkık olduğundan kan onda toplanır; sonra boğazlanır; sakinleşince bağlı göbeği kesip çıkarır ve pıhtılaşmış kan kuvvetli kokulu miske dönüşünceye kadar onu arpa (**شعير**) içine gömer. (TA.) ― -b5- Ve **فَأْرَةُ الاـِبِلِ** develerin hoş kokusu demektir; [misk kesesinin kokusuna benzetilmiştir;] otlar ve onların çiçekleri üzerinde otladıklarında, (S, O,) yahut bazılarının dediğine göre **خُزَامَى** [bkz.], (O,) üzerinde; sonra içip, sudan döndüklerinde, derileri nemli iken, onlardan yayılır: (S, O:) Ya‘kūb böyle der. (S.) **ذَفِرٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte böyledir. (S, O. [Buna göre orada **فَأْرَةٌ ذَفْرَآءُ** “misk kesesi gibi keskin hoş koku” diye çevrilmelidir. Fakat فور maddesinde **فَارَة**’ye bak.]) -A2- **الفَأْرُ** ayrıca (farz olunan mecâz:) kaslar demektir: (T, O:) ve **فَأْرُ المَتْنِ** (farz olunan mecâz:) omurga kemiğinin iki yanındaki et; bunun gibi **يَرَابِيعُ المَتْنِ**. (T. [Ayrıca فور maddesinde **الفَارُ**’a da bak.]) -A3- Ve bir ağaç türü; hemze ile ve hemzesiz: (M:) ve **فَأْرَةٌ** [onun tekili olarak] o türden bir ağaç. (K.) -A4- Ayrıca buğdaydan belli, iyi bilinen bir ölçü yahut miktar: bu mânada sonradan türemiş bir kelimedir. (O.)

فُؤَرٌ
**فُؤَرٌ** ذ : **فَأْرٌ**’a bak, ilk cümle.

فَئِرٌ
**فَئِرٌ** ذ **فَأْر** [sıçanlar yahut fareler] bakımından bol olan bir yer. (S, O.) Dersin ki **أَرْضٌ فَئِرَةٌ**, (O, K,) ve **أَرْضٌ** ↓ **مَفْأَرَةٌ**, (S, O, K,) **فأر** bakımından bol olan arazi: (K:) yahut **فأر** içeren arazi. (S, O,) [Msb nüshamda ↓ **مَكَانٌ مَفْأَرٌ** buluyorum.] ― -b2- İçine bir sıçan yahut fare (**فأرة**) düşmüş süt, (M, K,) ve yiyecek. (TA,) (M, K, TA.)

فَأْرَةٌ
**فَأْرَةٌ** ذ **فَأْرٌ**’ün [bkz.] tekili (fakat bazılarınca müennes olduğu söylenir). ― -b2- Ayrıca, (S, M, O, K,) ve ↓ **فُؤْرَةٌ**, (M, K, O’da **فُؤَرَة** yazılmıştır,) hemze ile ve hemzesiz, (M, O,) devenin, (S,) yahut bir hayvanın, (M, K,) yahut atın; (O;) bilek ekleminde (S, M, O, K) toplanan (S) bir yel (S, M, O, K) demektir; hissedildiğinde, (S,) yahut okşandığında çıkar (S, M, O, K) ve kendi hâline bırakıldığında toplanır. (M, O, K.)

فُؤْرَةٌ
**فُؤْرَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

فِئْرَةٌ
**فِئْرَةٌ** ذ ve **فِئَرَةٌ**: **فَئِيرَةٌ**’ye bak.

فُؤَارَةٌ
**فُؤَارَةٌ** ذ : aşağıdaki paragrafa bak.

فَئِيرَةٌ
**فَئِيرَةٌ** ذ (T, M, O, K) ve ↓ **فُؤَارَةٌ** (M, K) ve ↓ **فِئْرَةٌ** (Lth, T, O, K) ve ↓ **فِئَرَةٌ**, ve hemzesiz de, (K,) çemenotu (**حُلْبَة**) köpüğü kaynayıncaya kadar pişirilir; bir prese (**مِعصَر**) konulduğunda, süzülür; sonra üzerine hurmalar atılır; lohusa kadın onu içer (Lth, T:) yahut lohusa kadın için pişirilen, (M, O, K,) onun içtiği, (M,) ve hasta için, (O,) çemenotu (**حُلْبَة**) ve hurmadır.

مَفْأَرٌ
**مَفْأَرٌ** ذ ; ve onun müennesi, ة ile: **فَئِرٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: فءر

فَأَرَ
فَأَرَ فَئِرَ A ( n. ac. فَأْر 1 ),
a.  Dug.

b.  Buried, hid, secreted.

c.  Abounded with rats, mice ( land ).

فَأِر
فَأِر [ 1 ] , ( pl. فِئْرَة [ 2t ] ,  فُؤَر [ 9 ] ,

فِئْرَان
فِئْرَان [ 34 ] ),
a.  Rat; mouse.

b.  Musk; sweet odour.

فَأْرَة
فَأْرَة [ 1t ],
a.  see 1 (a) , ( b ).

c.  Measure ( of wheat ).

d.  [ coll. ], Plane ( tool ).

فَئِر
فَئِر [ 5 ] ,  فَئِرَة [ 5t ] ,
a.  Infested with rats, mice ( country ).

مَفْأَر
مَفْأَر [ 17 ] ,  مَفْأَرَة [ 17t ] ,
a.  see 5 .

##### Türkçe

**فَأَرَ**
**فَأَرَ فَئِرَ** A (n. ac. **فَأْر** 1),
a. Kazdı.

b. Gömüp sakladı, gizledi, sakladı.

c. Fareler, sıçanlarla dolu oldu (arazi).

**فَأِر**
**فَأِر** [1], (pl. **فِئْرَة** [2t], **فُؤَر** [9],

**فِئْرَان**
**فِئْرَان** [34]),
a. Sıçan; fare.

b. Misk; hoş koku.

**فَأْرَة**
**فَأْرَة** [1t],
a. 1 (a), (b)’ye bak.

c. Ölçü (buğdayın).

d. [topluluk], rende (alet).

**فَئِر**
**فَئِر** [5], **فَئِرَة** [5t],
a. Fareler, sıçanlarla musallat olmuş (ülke).

**مَفْأَر**
**مَفْأَر** [17], **مَفْأَرَة** [17t],
a. 5’e bak.
