# فأس (ف-أ-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%A3%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - أ - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: فءس

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والفاء و و أ ي ء معهما
س ف و، س و ف، ف س و، و س ف، س ف ي، س ي ف، أ س ف، ف س أ، ف أ س مستعملات
سفو:
سَفْوانُ: اسم موضعٍ لبني تميم عند جَبَلٍ يُقال له: سَنام ببادية البصرة.
وبغلةٌ سَفْواءُ: دَريرة في اقتدار خَلقها، وتلزُّز مفاصلها، والذَّكَرُ: أَسْفَى، ولا تُوصَفُ به الخيل، لأنَّ ذلك لا يكونُ إلا مع ألواحٍ وطولِ قوائم، وتُوصَفُ به الحُمُر، قال:
ليس بأَقَنَى ولا أَسْفَى ولا سَغِـلٍ		يُسقَى دواءَ قفيِّ السَّكْنِ مربوبِ
والسّفا في الفَرَس: خفّة النّاصية، يُقال: فَرَسٌ أَسفَى سَفْواء، ولا يُقال ذلك في خفّة النّاصية إلا الفَرَس والسّفا: شَوْكُ البُهىَ أَسْفَتِ البُهْىَ، أي شوّكت.
سوف:
التّسويفُ: التّأخيرُ من قولك: سوف أَفْعَلُ كذا. والسّوف: الشّمّ.
والسّاف: من سافات البناء، ألفه واوٌ في الأصل. والمسافة: بُعدُ المفازة والطّريق وجمعه: مساوف. وبلادٌ مَساويفُ: مجدبة.
والسَّوافُ في الإبلِ: فَناءٌ يقع في مال العرب. يقال: قد أساف فلانٌ، أي: ذهب مالُه، وساءت حاله.
والأَسْواف: موسعٌ بالبادية.
فسو:
الفَسوُ: معروف، الواحدة فَسْوة، والجميع الفُساء، والفعْل: فسا يفسو فسواً. والفَسو: اسم لزم حيّاً من العرب معروفين يقال لهم: الفُساة، وهم: عبد القيس، وقيل لهم: بنو فَسوة.
وسف:
الوَسفُ: تشقُّقٌ يبدو في فَخِذِ البَعير وعَجُزه أولّ ما يبدو عندَ السِّمَنِ والاكتناز، ثمّ يعمّ جسدهن فيتوسّف جِلْدُه، أي: يَتَقشّرُ، وربّما توسَّفَ الجِلْدُ من داءٍ أو قُوباء، ووَسفَ وسفاً، إذا أصابه ذلك.
سفي:
الرِّيحُ تَسْفي التُّرابَ والوَرَقَ واليبيسَ سَفياً.
والسّافِياءُ: ريحٌ تحمل تُراباً كثيراً عن وَجْهِ الأرض تَهْجُمُهُ على النّاس.
والسَّفَي: ما سَفَتْ به الرِّيح من كلِّ ما ذكرت. وشَعاع السُّنبل وكلّ ما على أطرافه شوك فهو سَفَى. الواحدة بالهاء. والسَّفَى: التّراب، والجميع: أَسْفيه.
والسَّفاءُ بالمدّ هو السَّفه والجهل والطَّيش، قال:
كم أزلتْ رماحُنا من قتيلٍ		ساق قوما بغرّة وسَفـاءِ
والسَّفَي: السَّحابة القليلة العَرْض، العظيمة القَطْر.
سيف:
السَّيف: معروف، وجَمْعُه: سُيُوف وأَسيْافٌ.
وجاريةٌ سَيفانةٌ، أي: شطبةٌ كأنّها نَصْلُ سَيْف، ولا يُوصَفُ به الرَّجل. واستاف القومُ وتسايفوا، أي تضاربوا بالسّيوف.
وبُرْدٌ مُسَيَّف: فيه كصُوَر السُّيُوف. وقومٌ سيّافة: حُصونُهم سُيُوفهم.
والسائفة: اسم رملة. والسِّيف: ساحِلُ البَحْر. والسِّيفُ: ما كان ملتزماً بأصول السَّعف من خلال اللّيف، وهو أَرْدؤه وأَخْشَنُه، قال:
والسِّيف واللِّيف على هُدّابها
والسّائفة: مُستَرقّ الرَّمْل، والجميع: السّوائف.
والسِّيفُ: مَوْضِع، قال لبيد: ولقد يَعْلَم صَحْبي كلُّهم بِعَدانِ السِّيف صبري ونقلْ
أسف:
الأَسَفُ: الحُزْن في حال. والغضب في حال، فإذا جاءك أمرٌ مِمَّنْ هو دونك فأنت أَسِفٌ، أي: غضبان، وإذا جاءك ممّن فوقك، أو من مثلك فأنت أَسِفٌ، أي: حزين. فقوله جلّ وعزّ:
"فلّما آسَفُونا انتقمنا منهم"، أي: أغضبونا. و قولهم: آسفني المَلِك، أي: أحزنني وأَسِفَ فلان يَأْسَفُ فهو أَسِفٌ متأسِّف.
والأَسِيفُ: السَّريعُ البكاء والحُزْن والأسيف: العَبْد، لأنّه مقهور مَحزون، قال:
كثر النّاسُ فمـا بَـيْنَـهُـمُ		من أسيفٍ يبتغي الخير وحُر
والأسيفة والأُسافة: الأرض القليلة النّبات.
وإِسافٌ: اسم صَنَمٍ كان لقُرَيش. ويقال: إنّ إسافاً ونائلة كانا رجلاً وامرأة دخلا البيت فوجدا خَلْوةً، فوثب إسافٌ على نائلة فمسخهما اللهُ حَجَرين.
فسأ:
تفسّأت الملاءة، أي: تفتَّتَتْ وتشقّقت من غير مزق. قلّما يُتَكَلَّمُ به.
فأس:
الفأس: الذّي يُفلَقُ به الحَطَب، يُقال: فَأَسَهُ يَفْأَسُهُ، أي: يَفْلِقُهُ.
وفأسُ القفا هو مُؤَخَّرُ القَمَحدُوة. وفأسُ اللِّجام: الذي في وَسَط الشَّكيمة بني المِسْحَلَيْنِ.

##### Türkçe

باب **السين** و**الفاء** و**و** و **أ** ي ء معهما
**س ف و**، **س و ف**، **ف س و**، **و س ف**، **س ف ي**، **س ي ف**، **أ س ف**، **ف س أ**، **ف أ س** müstameldirler

**سفو**:
**سَفْوانُ**: Benî Temîm’e ait bir yer adıdır; Basra badiyesinde, kendisine **سَنام** denilen bir dağın yanındadır.
Ve **بغلةٌ سَفْواءُ**: yaratılışının kuvvetinde ve eklemlerinin sıkılığında **دَريرة**’dir; erkeği: **أَسْفَى**’dır. Atlar bununla vasfedilmez; çünkü bu ancak levhalarla ve bacakların uzunluğuyla olur. Eşekler bununla vasfedilir. Dedi ki:
ليس بأَقَنَى ولا أَسْفَى ولا سَغِـلٍ		يُسقَى دواءَ قفيِّ السَّكْنِ مربوبِ
Ve attaki **السّفا**: perçemin hafifliğidir; “**فَرَسٌ أَسفَى سَفْواء**” denir. Perçemin hafifliğinde bu söz ancak at için söylenir. Ve **السّفا**: **البُهىَ**’nın dikeni(=şevki)dir; “**أَسْفَتِ البُهْىَ**”, yani: dikenledi.

**سوف**:
**التّسويفُ**: “şunu yapacağım” sözünden, yani “**سوف أَفْعَلُ كذا**” demenden olan ertelemedir. Ve **السّوف**: koklamadır.
Ve **السّاف**: binanın **سافات**’ındandır; onun elif’i aslında vavdır. Ve **المسافة**: çölün ve yolun uzaklığıdır; çoğulu: **مساوف**. Ve **بلادٌ مَساويفُ**: kıtlık çekmiş (kurak) ülkelerdir.
Ve develerde **السَّوافُ**: Arapların malında vuku bulan bir yok oluş(=fena)dır. “Falanca **أساف** etti” denir; yani: malı gitti ve hâli kötüleşti.
Ve **الأَسْواف**: badiyede geniş (ferah) olandır.

**فسو**:
**الفَسوُ**: bilinen şeydir; teki **فَسْوة**; hepsi **الفُساء**; fiil: **فسا يفسو فسواً**. Ve **الفَسو**: Araplardan bilinen bir hayy’a lâzım olmuş bir addır; onlara **الفُساة** denir; onlar: **عبد القيس**’tir. Ve onlara **بنو فَسوة** denildi.

**وسف**:
**الوَسفُ**: devenin uyluğunda ve sağrısında görünen bir çatlamadır; ilk olarak semizlik ve dolgunluk sırasında görünür; sonra bedeninin tamamına yayılır da derisi **يتوسّف** olur; yani: soyulur. Bazen deride bir hastalıktan veya uyuzdan dolayı **توسَّفَ** olur. Ve “ona bu isabet ettiğinde” **وَسفَ وسفاً** (denir).

**سفي**:
Rüzgâr toprağı, yaprağı ve kuruyu **سَفياً** savurur.
Ve **السّافِياءُ**: yerin yüzünden çokça toprak taşıyan, onu insanların üzerine ansızın hücum ettiren bir rüzgârdır.
Ve **السَّفَي**: rüzgârın zikredilenlerin hepsinden savurup götürdüğü şeydir. Ve başağın ışını(=şuâı) ve uçlarında diken bulunan her şey **سَفَى**’dır; teki هاء ile (yani **سَفاة**). Ve **السَّفَى**: topraktır; hepsi: **أَسْفيه**.
Ve med ile **السَّفاءُ**, **السَّفه** ve cehalet ve taşkınlıktır. Dedi ki:
كم أزلتْ رماحُنا من قتيلٍ		ساق قوما بغرّة وسَفـاءِ
Ve **السَّفَي**: eni az, damlası büyük olan buluttur.

**سيف**:
**السَّيف**: bilinen şeydir; çoğulu: **سُيُوف** ve **أَسيْافٌ**.
Ve **جاريةٌ سَيفانةٌ**: yani, kılıç ağzı(=**نَصْلُ سَيْف**) gibi sanki ince-uzun (şatbe)dir; erkek bununla vasfedilmez. Ve kavim **استاف** etti ve **تسايفوا**; yani kılıçlarla birbirlerine vuruştular.
Ve **بُرْدٌ مُسَيَّف**: onda kılıç suretleri gibi (şekiller) vardır. Ve **قومٌ سيّافة**: kaleleri kılıçlarıdır.
Ve **السائفة**: bir kumluk adıdır. Ve **السِّيف**: denizin sahilidir. Ve **السِّيفُ**: lifin arasından, hurma yaprağı saplarının köklerine bitişik olan şeydir; o, onun daha kötü ve daha kaba olanıdır. Dedi ki:
والسِّيف واللِّيف على هُدّابها
Ve **السّائفة**: kumun sürüklenip götürüleni(=**مُستَرقّ الرَّمْل**)dir; hepsi: **السّوائف**.
Ve **السِّيفُ**: bir yerdir. Lebîd dedi ki:
ولقد يَعْلَم صَحْبي كلُّهم بِعَدانِ السِّيف صبري ونقلْ

**أسف**:
**الأَسَفُ**: bir hâlde hüzündür; bir hâlde öfkedir. Senden aşağı olandan bir iş gelirse sen **أَسِفٌ**sün; yani: öfkeli. Senden yukarı olandan yahut senin denginden gelirse sen **أَسِفٌ**sün; yani: hüzünlü. Yüce ve aziz olanın sözü:
"فلّما آسَفُونا انتقمنا منهم"، yani: bizi öfkelendirdiler. Ve onların sözü: “**آسفني المَلِك**”; yani: beni hüzünlendirdi. Ve falanca **أَسِفَ يَأْسَفُ**; o **أَسِفٌ** (olur), **متأسِّف**.
Ve **الأَسِيفُ**: çabuk ağlayan ve hüzün (sahibi)dir. Ve **الأسيف**: köledir; çünkü o, kahredilmiş, hüzünlüdür. Dedi ki:
كثر النّاسُ فمـا بَـيْنَـهُـمُ		من أسيفٍ يبتغي الخير وحُر
Ve **الأسيفة** ve **الأُسافة**: bitkisi az olan topraktır.
Ve **إِسافٌ**: Kureyş’in bir putunun adıdır. Ve denir ki: **إسافاً** ve **نائلة**; Beyt’e giren bir erkek ve bir kadındı; bir halvet buldular da **إسافٌ** **نائلة**’nin üzerine atıldı; Allah da onları iki taşa çevirdi.

**فسأ**:
**تفسّأت** örtü(=**الملاءة**) ; yani: yırtılma olmaksızın ufalanıp parçalandı ve çatladı. Onunla pek az konuşulur.

**فأس**:
**الفأس**: odunun yarıldığı şeydir; “onu **فَأَسَهُ يَفْأَسُهُ**” denir; yani: onu yarar.
Ve **فأسُ القفا**: **القَمَحدُوة**’nin arka tarafıdır. Ve **فأسُ اللِّجام**: **الشَّكيمة**’nin ortasında, iki **المِسْحَلَيْنِ**’i bina eden (kısım)dır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفأسُ: واحد الفُؤوس. وفَأسُ اللجام: الحديدة القائمة في الحَنك. وفَأسُ الرأسِ: حرفُ القَمَحْدُوَةِ المشرف على القفا. وفَأسْتُهُ، أي ضربته بالفأس، وكذلك إذا أصبتَ فأس رأسه.

##### Türkçe

**الفأسُ**: **الفُؤوس**’un bir tanesi. **وفَأسُ اللجام**: ağız içinde dik duran demir parça. **وفَأسُ الرأسِ**: ensenin üzerine çıkıntı yapan **القَمَحْدُوَةِ**’nin kenarı. **وفَأسْتُهُ**: yani onu **بالفأس** ile vurdum; aynı şekilde, eğer onun başının **فأس**’ına isabet ettirirsen de (böyledir).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ف ( و ا ي ء )
سوف ، سفا ، وسف ، أسف ، فأس ، سأف ، سيف ، فسا : ( مستعملة ) .
سوف : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : سافَ يَسُوف سَوْفاً : إذا شَمَّ .
قال : وأنشدنا المفضَّل الضبي :
قالت وقد سافَتْ مِجَذِّ المِرْوَدِ
قال : المِرْوَد : الميل ، ومِجذُّه : طرفه ، ومعناه : أن الحَسناء إذا كحلَتْ عينيْهَا مَسَحت طرفَ المِيل بشفتيها ليَزْدَاد حُمّة ، أي : سواداً .
قال : والسَّوْفُ : الصّبْر ، وأنه لمسوِّفٌ ، أي : صبورٌ ، وأنشد المفضل :
هذا ورُبَّ مسوِّفين صَبَحْتُهُمْ
من خَمْرِ بابل لَذَّة للشارِبِ
أبو عبيد عن أبي زيد : سَوَّفْتُ الرجلَ أمري تَسْوِيفاً ، أي : ملكته أَمري ، وكذلك سَوَّمْتُهُ .
وقال أبو زيد : يقال : سافٌ من البناءِ وسافاتٌ وثلاثة آسُف ، وهي السُّوف .
وقال الليث : السافُ : ما بين سافات البِناء ، ألِفُه واو في الأصل .
وقال غيره : كلُّ سطْر من اللبِن أو الطِّين في الجدارِ : سافٌ ومِدْمَاكٌ .
وقال الليث : التسويف : التأخير ، من قولك : سَوْفَ أفعل .
وفي الحديث : أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لعن المسَوِّفة من النساء : وهي التي تدافع زوجها إذا دعاها إلى فراشه ، ولا تقضي حاجتَه .
وقال الليث : السواف فثا يقع في الإبل ، يقال : إساف الرجال : إذا هلك ماله . قال : والأسواف : موضعٌ بالمدينة معروف .
الحرّاني عن ابن السكّيت : أَسافَ الرجل فهو مُسيف : إذا هلَك مالُه ، وقد سافَ المالُ نفسهُ يَسوفُ : إذا هلَك .
ويقال : رماهُ اللَّهُ بالسَّواف ، هكذا أرواه عن أبي عمرو بفَتْح السين .
قال : وسمعتُ هشاماً يقول لأبي عمرو : إن الأصمعيّ يقول : السُّواف ، بالضم ، والأدْواء كلُّها جاءت بالضّمّ . فقال أبو عمرو : لا ، هُو السَّوَاف .
قال : وساف الشيءَ يَسُوفُه سَوْفاً : إذا شَمَّه .
وقال اللّيث : المسافةُ : بُعد المفازَة والطريق .
وقال غيرُه : سُمّيَ مسافةً لأنّ الدّليلَ يستدلّ على الطريق في الفَلاة البعيدة الطَّرَفين بِسَوْفِه تُربتَها ، ومنه قول رؤبة :
إن الدَّليلَ استافَ أَخلاق الطُّرُقْ
وقال امرؤ القيس فيه أيضاً :
على لاحبٍ لا يُهْتَدَى بمَنارِه
إذا سَافَهُ العَوْدُ الذِّيافِيُّ جَرْجَرا
قوله : ( لا يُهتَدَى بمَناره ) يقول : ليس له مَنارٌ يُهتَدَى بها ، وإذا ساف الجمل تُربته جَرْجَر جَزَعاً مِن بُعدِه وقلّة مائه .
أبو عُبيد : أَسافَ الخارِزُ يُسيف إسافةً ، أي : أَثْأى فانخَرَمَت خُرْزَتان ، ومنه قولُ الرّاعي :
مَزائدُ خَرْقاءِ اليَدَيْنِ مُسيفَةٍ
أخَبَّ بهنَّ المُخْلفانِ وأحفَدَا
وسف : قال الليث : الوَسفُ : تَشَقُّقٌ في اليد ، وفي فخذِ البَعير وعَجزُه أوّلَ ما يبدأ عند السِّمَن والاكتناز ، ثم يَعُمّ جسدَه فيتَوسف جِلْدُه ، أي : يتقشر وربما توسف الجلد من داءٍ أو قُوباء .
أبو عبيد عن أبي عمرو : إذا سقَطَ الوَبر أو الشَّعَر من الجلد وتغيَّر قيل : تَوَسف .
وقال اللّحياني : تَحسفَتْ أوبارُ الإبل وتوسَّفَتْ ، أي : طارَتْ عنها .
سلمة عن الفرّاء : وسَّفته ولَتّحْتُه : إذا قَشَرْتَه ، وتمرةٌ مُوسفَةٌ مقشورة .
سفا : قال الليث : الرِّيح تَسفِي التّراب سفْياً وتسفِي الورق اليبيس سفياً .
قال : والسافِياءُ : هي الرِّيح التي تَحمِل تُراباً كثيراً على وَجه الأرض تَهْجُمُه على النَّاس .
قال أبو دُواد :
ونُؤْى أَضَرَّ به السافياء
كدَرْسٍ من النُّونِ حينَ امَّحَى
قال : والسَّفا هو اسمُ كلِّ ما سَفَتِ الرِّيحُ من كلِّ ما ذكرْت .
وقال أبو عمرو : السَّفَا : اسمُ التُّرابِ وإن لَم يَسْفِهِ الرِّيح ، قال الهذلي :
وقد أرْسَلوا فُرّاطهم فتأثَّلُوا
قَليباً سَفاهاً كالإماءِ القواعد
يصف القبر وحُفاره .
وقال ابن السِّكيت : السَّفا جمعُ سَفَاةٍ ، وهي تُراب القَبر ، والبِئْر ، وأنشد :
ولا تَلمِس الأُفعى يداكَ تُريدها
ودَعْها إذَا ما غيَّبتها سفَاتُها
قال : والسّفَا : شَوك البَهمَى : الواحدةُ سَفَاةٌ ، والسَّفا : ما سفت الريح عَلَيكَ من التُّرَابِ ، وفعل الرِّيح السّفيُ ، والسّفا : خِفَّة الناصِية .
يقال : نَاصيةٌ فيها سَفا ، وفَرَسٌ أَسَفَى : خفيف النّاصِية ، وأنشد أبو عبيد :
ليس بأسْفى ولا أَقْنَى ولا تَغَلٍ
يُسقى دواء قفِيّ السُّكن مَربُوب
قال : والسّفْوَاء من البِغال السريعةُ ، ومِنَ الخَيْل القليلة الناصية ، حكاه أبو عُبَيد عن الأصمعيّ ، وأنشد في صفة بغلة :
جاءَتْ به مُعْتَجِراً ببُرْدِهِ
سَفْواءُ تَخْدِي بنَسِيج وَحْدِهِ
وقال أبو عَمْرو : السافِيات : تُرابٌ يَذهَب مع الرّيح ، والسَّوافي من الرِّياح : اللَّواتي يَسفِين التُّراب .
قال : والسفا : تراب البئر .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : أَسْفَى الرَّجلُ : إذا أَخَذَ السَّفَى ، وهو شَوْكُ البُهْمَى ، وأَسْفَى : إذا نَقَل السَّفَا ، وهو التُّراب . وأَسْفَى : إذا صار سَفِيّاً ، أي : سَفِيهاً .
وقال اللحياني : يقال للسَّفِيه سَفِيٌّ بَيّن السَّفاءَ ممدود . والسفا : الخِفَّة في كلّ شيء ، وهو الجَهْل ، وأَنشد :
قَلائصُ في ألْبانِهِنْ سَفَاءُ
أي : في عُقولهِن خِفّة .
وسَفَوانُ : ماءٌ على قَدْر مَرحلةٍ من باب المِرْبَد بالبَصْرة ، وبه ماءٌ كثيرُ السَّافي وهو التراب وأَنشَدَنِي أعرابيّ :
جارِيَة بسَفوانَ دارُها
تمْشي الهُوَيْنَى مائِلاً خِمارُها
فسا : قال الليث : الفَسْوُ : معروف ، الواحدة فَسْوَة ، والجميع الفُسَاء ، والفِعْل فَسَا يَفْسُو فسواً .
قال : وعبدُ القيس يقال لهم : الفُساةُ والفَسْو ، يُعرَفون بهذا ، ويقال للخُنْفساء : الفَسَّاءة لنَتْنِها . وفسا فَسْوَةً واحدةً ، والعَرَب تقول : أَفْسَى مِن الظَّرِبان ، وهي دابة تجيء إلى جُحر الضّبّ فتَضَع قَبَّ اسْتِها عند فَم الجُحْر ، فلا تزال تَفْسو حتى تستخرِجَه ، وتصغِير الفَسْوَة فُسَيَّة .
وقال أبو عُبَيد في قول الراجز :
بِكْراً عَوَاساءَ تَفاسَى مُقْرِبَا
قال : تَفاسَى : تُخرِج استَها ، وتَبازَى : تَرفَع أَلْيَتَها .
وحكى غيرُه عن الأصمعيّ أنه قال : تفَاسأَ الرجُل تَفاسُوءاً بالهمز : إذا أَخرَج ظَهْرَه ، وأنشد هذا الرَّجزَ غيرَ مهموز .
أبو العبَّاس عن ابن الأعرابيِّ : الفَسأُ : دُخولُ الصُّلْب . والفَقَأُ : خُرُوجُ الصَّدْر ، وفي وَرِكَيْه فَسَأٌ ، وأنشد :
بناتىء الْجَبْهَة مَفْسُوء القَطَنْ
أبو عُبيد عن أبي عمرو : إذا تَقطَّع الثوبُ وبَلِيَ قيل : قد تَفسَّأَ . وقال الكسائيّ مثله .
قال : ويقال مالك : تَفْسأ ثَوْبَك .
وقال أبو زيد : فسأْتُه بالعَصا ووطأْته : إذا ضربتَ بها ظَهْرَه .
سأف ( سيف ) : أبو عُبَيد عن الكسائي : سَئِفَتْ يدُه وسَعِفَتْ : وهو التَّشَعُّثُ حَولَ الأظفار والشُّقاق .
وروى أبو العبَّاس عن ابن الأعرابيّ : سَئِفَتْ أصابعُه وشئفت بمعنًى واحدٍ .
أبو عُبيدة : السأَفُ على تقدير السّعَف شَعرُ الذّنَب والهُلْب ، والسائِفةُ : ما استرَقَّ من أَسافلِ الرَّمل ، وجمعُها السَّوائف .
وقال الليث : يقال : سَئِفُ اللِّيفِ ، وهو ما كان ملتزِقاً بأصول السَّعَف من خِلالِ اللِّيف ، وهو أَردؤُه وأخشَنُه ، لأنه يُسأَفُ من جوانب السَّعَف فيصير كأَنّه لِيف وليس به ، ولُيِّنَتْ همزتُه ، وقد سَئِفَتِ النخلةُ .
وقال الراجز يصف أذنابَ اللِّقاح :
كأنما اجْتُثَّ على حِلاَبِها
نخلُ جُؤاثى نِيلَ من أَرْطابِها
والسِّيفُ واللِّيف على هُدَّابها
قال : والسِّيف : ساحلُ البحر .
قال ابن الأعرابيّ : السِّيف : الموضع النّقِيُّ من الماء ، ومنه قيل : درهمٌ مُسَيَّف : إذا كان له جوانبُ نقيّةٌ من النّقْش .
وقال الليث : السَّيْف معروف وجمعُه سُيوف وأَسْياف .
وقال شَمِر : يقال لجماعة السُّيوف : مَسْيَفَة ، ومِثْلُه مَشيخَة للشيوخ ، ويقال : تَسايَفَ القومُ واستَافُوا : إذا تَضارَبوا بالسُّيوف .
أبو عُبيد عن الكسائيّ : المُسِيف : المتقلِّد بالسَّيْف ، فإذا ضَرَب به فهو سائف . وقد سِفْتُ الرجلَ أُسِيفُه .
وقال الفرَّاء : سِفْتُه ورَمَحْتُه .
وقال الليث : جارية سَيْفانةٌ ، وهي الشَّطْبَة ، كأنها نَصْلُ سَيْف ، ولا يُوصَف به الرجُل .
سَلَمة عن الفرَّاء قال الكسائي : رجل سَيْفَانُ وامرأة سَيْفَانةٌ : وهو الطويل المَمْشوق .
أسف : قال الله تعالى : ( فَاسِقِينَ فَلَمَّآ ءَاسَفُونَا انتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ ) ( الزخرف : 55 ) ، معنى : آسفونا : أغضَبونا ، وكذلك قولُه تعالى : ( إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا ) ( الأعراف : 150 ) ، والأسيفُ والأسِفُ : الغَضْبان .
وقال الأعشى :
أرى رَجُلاً منهمْ أسِيفاً كأَنما
يَضُمُّ إلى كشَحْيَهْ كَفّاً مُخَضّبا
يقول : كأَن يدَه قُطِعت فاختَضَبتْ بدَمِها فيَغضَب لذلك ، ويُقَال لمَوْتِ الفَجْأَة : أَخْذَةُ أَسَف .
وفي حديثِ عائشةَ أنها قالت للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) حين أَمر أبا بكرٍ بالصلاة في مَرضهِ : إن أبا بكرٍ رجلٌ أَسِيف ، فمَتى ما يَقُمْ مَقامَك يَغْلِبْهُ بُكاؤه .
قال أبو عُبيد : الأَسيف : السَّريع الحُزن والكآبة في حديث عائشة . قال : وهو الأَسُوف والأسِيف .
قال : وأَما الأَسِف : فهو الغَضْبان المتلهِّف على الشيء ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( غَضْبَانَ أَسِفًا ( .
قال : ويقال من هذا كله : أسفْتُ آسفُ أَسفاً .
وقال أبو عبيد : والأسِيف : العَبْد ، ونحو ذلك .
قال ابن السكّيت . وقالا معاً : العَسِيف : الأَجِير .
وقال الليث : الأَسَف في حال الحُزْن وفي حال الغَضَب : إذا جاءك أمرٌ ممّن هو دُونَك فأنتَ أَسِف ، أي : غَضْبان ، وقد آسَفَك ، وإذا جاءك أمرٌ فحَزِنْتَ له ولم تُطِقْه فأنتَ أَسِف ، أي : حزين ومتأسِّف أيضاً .
قال : وإِسافٌ : اسمُ صَنَم كان لقُرَيش ، ويقال : إن إسافاً ونائلة كانَا رجلاً وامرأة دَخَلا الكعبة فَوجدا خَلْوة فأَحدَثَا ، فمسخَهما الله حَجَرين .
وقال الفرّاء : الأسافَة : رقّة الأرضِ ، وأَنشَد :
تحَفُّها أَسافَةٌ وجَمْعَرُ
ويقال للأرض الرّقيقة : أَسِيفه .
ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : سَفَا : إذا ضَعُف عَقْلُه ، وسفا : إذا خَفَّ روحُهُ ، وسَفَا : إذا تعَبَّد وتواضَع لله ، وسَفَا : إذا رَقَّ شَعرهُ ، وجَلِحَ لغةُ طيّء .
فأس : قال الليث : الفَأس : الّذي يفلق به الحَطَب ، يقال : فأَسَه يَفْأَسُه ، أي : يَفْلِقُه . قال : وفأْسُ القَفَا : هو مؤخَّر القَمحْدُوَة . وفَأَسُ اللّجام : الّذي في وَسَط الشَّكِيمة بين المسْحَلَين .
وقال ابن شُميل : الفَأْسُ : الحَديدةُ القائمة في الشَّكِيمة ، ويُجمَع الفأس فُؤوساً .

##### Türkçe

س ف ( **و ا ي ء** )
**سوف** ، **سفا** ، **وسف** ، **أسف** ، **فأس** ، **سأف** ، **سيف** ، **فسا** : (kullanılanlar).

**سوف** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **سافَ يَسُوف سَوْفاً** : kokladığı zaman.
Dedi: ve bize el-Mufaḍḍal ed-Ḍabbî okuttu:
قالت وقد سافَتْ مِجَذِّ المِرْوَدِ
Dedi: **المِرْوَد** : mil; **مِجذُّه** : onun ucu; ve onun mânası: güzel kadın gözlerini sürmelediği zaman milin ucunu dudaklarıyla siler ki daha çok **حُمّة** artsın; yani: siyahlık.
Dedi: ve **السَّوْفُ** : sabırdır; ve o mutlaka **لمسوِّفٌ**’dur, yani: sabırlı; ve el-Mufaḍḍal okudu:
هذا ورُبَّ مسوِّفين صَبَحْتُهُمْ
من خَمْرِ بابل لَذَّة للشارِبِ
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **سَوَّفْتُ** adamı işimde **تَسْوِيفاً**; yani: işimi ona mâlik kıldım; ve aynı şekilde **سَوَّمْتُهُ**.
Ebû Zeyd dedi: denir: yapıdan **سافٌ** ve **سافاتٌ** ve üç **آسُف**; ve o, **السُّوف**’tur.
Leys dedi: **السافُ** : yapının **سافات**’ı arasındaki şey; onun **ألف**’i aslında **واو**’dur.
Başkası dedi: duvarda tuğladan yahut çamurdan her satır: **سافٌ** ve **مِدْمَاكٌ**.
Leys dedi: **التسويف** : geciktirmedir; senin “**سَوْفَ** yaparım” sözünden.
Hadiste: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) kadınlardan **المسَوِّفة**’yi lânetlediği: o, kocası onu döşeğine çağırdığı zaman onu savan ve onun ihtiyacını gidermeyen kadındır.
Leys dedi: **السواف** : develerde vâki olan bir **فثا**’dır; denir: **إساف الرجال** : malı helâk olduğu zaman. Dedi: ve **الأسواف** : Medine’de bilinen bir yerdir.
el-Ḥarrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **أَسافَ** adam, o hâlde o **مُسيف**’dir: malı helâk olduğu zaman; ve malın kendisi de **سافَ** eder, **يَسوفُ**: helâk olduğu zaman.
Ve denir: Allah onu **بالسَّواف** ile attı; bunu Ebû ‘Amr’dan **السين**’in fethiyle böyle rivayet ediyorum.
Dedi: ve Hişâm’ı Ebû ‘Amr’a şöyle derken işittim: el-Aṣma‘î diyor ki: **السُّواف**; zamme ile; ve hastalıkların hepsi zamme ile gelmiştir. Ebû ‘Amr dedi ki: hayır; o **السَّوَاف**’tır.
Dedi: ve **ساف** şeyi **يَسُوفُه سَوْفاً** : onu kokladığı zaman.
Leys dedi: **المسافةُ** : çölün ve yolun uzaklığıdır.
Başkası dedi: ona **مسافة** adı verildi; çünkü kılavuz, iki ucu uzak olan uzak düzlükte yola, toprağını **بِسَوْفِه** ile koklayarak delil getirir; ve ondan Ru’be’nin sözü:
إن الدَّليلَ استافَ أَخلاق الطُّرُقْ
İmru’ül-Ḳays da onda yine dedi:
على لاحبٍ لا يُهْتَدَى بمَنارِه
إذا سَافَهُ العَوْدُ الذِّيافِيُّ جَرْجَرا
Onun sözü: ( **لا يُهتَدَى بمَناره** ) der ki: kendisiyle yol bulunulan bir işareti yoktur; ve deve toprağını kokladığı zaman, uzaklığı ve suyunun azlığı sebebiyle sabırsızlanarak homurdanır.
Ebû ‘Ubeyd: **أَسافَ** boncuk-dizici **يُسيف إسافةً**; yani: **أَثْأى** etti de iki boncuk yarıldı; ve ondan er-Râ‘î’nin sözü:
مَزائدُ خَرْقاءِ اليَدَيْنِ مُسيفَةٍ
أخَبَّ بهنَّ المُخْلفانِ وأحفَدَا

**وسف** : Leys dedi: **الوَسفُ** : elde bir çatlama; ve devenin uyluğunda ve sağrısında, semirme ve dolgunlaşma başladığı ilk şeydir; sonra bedenine yayılır da derisi **فيتَوسف** eder; yani: soyulur; ve bazen deri bir hastalıktan yahut uyuzdan **توسف** eder.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: deriden yün yahut kıl düştüğü ve değiştiği zaman **تَوَسف** denir.
el-Liḥyânî dedi: develerin yünleri **تَحسفَتْ** ve **توسَّفَتْ**; yani: onlardan uçtu.
Seleme, el-Ferrâ’dan: **وسَّفته** ve **لَتّحْتُه** : onu soyduğun zaman; ve soyulmuş hurma: **تمرةٌ مُوسفَةٌ**.

**سفا** : Leys dedi: rüzgâr toprağı **تَسفِي** eder, **سفْياً**; ve kuru yaprağı **تسفِي** eder, **سفياً**.
Dedi: ve **السافِياءُ** : yeryüzünün yüzü üzerinde çok toprak taşıyan, onu insanların üzerine hücum ettiren rüzgârdır.
Ebû Duvâd dedi:
ونُؤْى أَضَرَّ به السافياء
كدَرْسٍ من النُّونِ حينَ امَّحَى
Dedi: ve **السَّفا** benim zikrettiğim her şeyden rüzgârın savurduğu her şeyin adıdır.
Ebû ‘Amr dedi: **السَّفَا** : rüzgâr onu savurmamış olsa bile toprağın adıdır; el-Hüzelî dedi:
وقد أرْسَلوا فُرّاطهم فتأثَّلُوا
قَليباً سَفاهاً كالإماءِ القواعد
Kabri ve onu kazanları vasfeder.
İbnü’s-Sikkît dedi: **السَّفا** , **سَفَاةٍ**’nin cem‘idir; o da kabir ve kuyu toprağıdır; ve okudu:
ولا تَلمِس الأُفعى يداكَ تُريدها
ودَعْها إذَا ما غيَّبتها سفَاتُها
Dedi: ve **السّفَا** : **البَهمَى**’nın dikenidir; tekili **سَفَاةٌ**; ve **السَّفا** : rüzgârın senin üzerine savurduğu topraktır; rüzgârın fiili **السّفيُ**’dir; ve **السّفا** : perçemin hafifliğidir.
Denir: içinde **سَفا** bulunan perçem; ve **فَرَسٌ أَسَفَى** : perçemi hafif olan; Ebû ‘Ubeyd okudu:
ليس بأسْفى ولا أَقْنَى ولا تَغَلٍ
يُسقى دواء قفِيّ السُّكن مَربُوب
Dedi: ve **السّفْوَاء** hızlı katırlardandır; ve atlardan perçemi az olanlardandır; bunu Ebû ‘Ubeyd el-Aṣma‘î’den nakletti; ve bir katırın sıfatında okudu:
جاءَتْ به مُعْتَجِراً ببُرْدِهِ
سَفْواءُ تَخْدِي بنَسِيج وَحْدِهِ
Ebû ‘Amr dedi: **السافِيات** : rüzgârla giden topraktır; rüzgârlardan **السَّوافي** : toprağı savuranlardır.
Dedi: ve **السفا** : kuyu toprağıdır.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **أَسْفَى** adam: **السَّفَى**’yı aldığı zaman; o da **البُهْمَى**’nın dikenidir; ve **أَسْفَى** : **السَّفَا**’yı naklettiği zaman; o da topraktır. Ve **أَسْفَى** : **سَفِيّاً** olduğu zaman; yani: **سَفِيهاً**.
el-Liḥyânî dedi: **السَّفِيه** için denir: **سَفِيٌّ**; **السَّفاءَ**’ı açık olan; medli. Ve **السفا** : her şeyde hafifliktir; ve o cehildir; ve okudu:
قَلائصُ في ألْبانِهِنْ سَفَاءُ
Yani: akıllarında hafiflik.
Ve **سَفَوانُ** : Basra’da **المِرْبَد** kapısından bir merhale miktarı uzaklıkta bir sudur; ve onda **السَّافي**’si çok su vardır; o da topraktır; ve bana bir bedevî okuttu:
جارِيَة بسَفوانَ دارُها
تمْشي الهُوَيْنَى مائِلاً خِمارُها

**فسا** : Leys dedi: **الفَسْوُ** : bilinen şeydir; tekili **فَسْوَة**; hepsi **الفُسَاء**; fiil: **فَسَا يَفْسُو فسواً**.
Dedi: ve ‘Abdü’l-Ḳays’a **الفُساةُ** ve **الفَسْو** denir; bununla tanınırlar; ve **الخُنْفساء** için, kokusundan dolayı **الفَسَّاءة** denir. Ve bir tek **فَسْوَةً** **فسا** etti; Araplar der ki: **أَفْسَى مِن الظَّرِبان**; o, keler deliğine gelen bir hayvandır; kıçının kabını deliğin ağzına koyar; sonra onu çıkarıncaya kadar sürekli **تَفْسو** eder; ve **الفَسْوَة**’nin küçültmesi **فُسَيَّة**’dir.
Ebû ‘Ubeyd, râcizin sözünde:
بِكْراً عَوَاساءَ تَفاسَى مُقْرِبَا
Dedi: **تَفاسَى** : kıçını çıkarır; ve **تَبازَى** : kalçasını kaldırır.
Başkası el-Aṣma‘î’den hikâye etti: o dedi ki: **تفَاسأَ** adam **تَفاسُوءاً** hemze ile: sırtını çıkardığı zaman; ve bu recezi hemzesiz okudu.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَسأُ** : bel kemiğinin içeri girmesidir. **الفَقَأُ** : göğsün dışarı çıkmasıdır; ve onun iki kalçasında **فَسَأٌ** vardır; ve okudu:
بناتىء الْجَبْهَة مَفْسُوء القَطَنْ
Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: elbise parçalanıp eskidiği zaman: **قد تَفسَّأَ** denir. el-Kisâî de onun benzerini söyledi.
Dedi: ve denir: ey Mâlik, **تَفْسأ** elbiseni.
Ebû Zeyd dedi: **فسأْتُه** sopayla ve **وطأْته** : onun sırtına onunla vurduğun zaman.

**سأف** ( **سيف** ) : Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den: onun eli **سَئِفَتْ** ve **سَعِفَتْ**; o, tırnakların çevresindeki dağınıklık ve çatlaklardır.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: onun parmakları **سَئِفَتْ** ve **شئفت**; tek bir mânâ ile.
Ebû ‘Ubeyde: **السأَفُ** , **السّعَف** takdirince, kuyruk kılı ve **الهُلْب**’dür; ve **السائِفةُ** : kumun alt taraflarından incelen şeydir; cem‘i **السَّوائف**.
Leys dedi: denir: **سَئِفُ اللِّيفِ**; o, lifin aralarından, **السَّعَف**’ın köklerine yapışık olan şeydir; ve o, onun en kötü ve en kaba olanıdır; çünkü **السَّعَف**’ın yanlarından **يُسأَفُ** edilir de sanki lifmiş gibi olur, hâlbuki onda lif yoktur; ve onun hemzesi yumuşatıldı; ve hurma ağacı **سَئِفَتِ**.
Râciz, **اللِّقاح**’ın kuyruklarını vasfederek dedi:
كأنما اجْتُثَّ على حِلاَبِها
نخلُ جُؤاثى نِيلَ من أَرْطابِها
والسِّيفُ واللِّيف على هُدَّابها
Dedi: ve **السِّيف** : deniz kıyısıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **السِّيف** : sudan temiz yer; ondan denildi: **درهمٌ مُسَيَّف** : nakıştan temiz yanları olduğu zaman.
Leys dedi: **السَّيْف** bilinen şeydir; cem‘i **سُيوف** ve **أَسْياف**.
Şemmir dedi: kılıçların topluluğuna **مَسْيَفَة** denir; ve onun benzeri, şeyhler için **مَشيخَة**’dir; ve denir: kavim **تَسايَفَ** etti ve **استَافُوا** : kılıçlarla dövüştükleri zaman.
Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den: **المُسِيف** : kılıç kuşanan; onunla vurduğu zaman o **سائف**’tir. Ve ben adamı **سِفْتُ**; onu **أُسِيفُه**.
el-Ferrâ dedi: onu **سِفْتُه** ve **رَمَحْتُه**.
Leys dedi: **جارية سَيْفانةٌ**; o, **الشَّطْبَة**’dir; sanki o, kılıç ağzıdır; ve erkek onunla vasfedilmez.
Seleme, el-Ferrâ’dan: el-Kisâî dedi: **رجل سَيْفَانُ** ve **امرأة سَيْفَانةٌ** : o, uzun boylu, endamlıdır.

**أسف** : Allah Teâlâ dedi: ( **فَاسِقِينَ فَلَمَّآ ءَاسَفُونَا انتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ** ) (ez-Zuḫruf: 55); mânası: **آسفونا** : bizi öfkelendirdiler; ve aynı şekilde O’nun sözü: ( **إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا** ) (el-A‘râf: 150); ve **الأسيفُ** ve **الأسِفُ** : öfkeli.
el-A‘şâ dedi:
أرى رَجُلاً منهمْ أسِيفاً كأَنما
يَضُمُّ إلى كشَحْيَهْ كَفّاً مُخَضّبا
Der ki: sanki eli kesilmiş de kanıyla boyanmış; bundan dolayı öfkelenir; ve ani ölüm için denir: **أَخْذَةُ أَسَف**.
Âişe’nin hadîsinde: Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem), hastalığında Ebû Bekir’e namazı emrettiği zaman dedi ki: Ebû Bekir **رجلٌ أَسِيف**’tir; ne zaman senin makamında dursa ağlaması ona galip gelir.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Âişe’nin hadîsinde **الأَسيف** : hızlı hüzün ve kederlenendir. Dedi: ve o, **الأَسُوف** ve **الأسِيف**’tir.
Dedi: ve **الأَسِف** ise: şeye karşı öfkeli, içi yanık olandır; ondan Allah Azze ve Celle’nin sözü: ( **غَضْبَانَ أَسِفًا** ).
Dedi: ve bütün bunlardan denir: **أسفْتُ** **آسفُ** **أَسفاً**.
Ebû ‘Ubeyd dedi: ve **والأسِيف** : köledir; ve bunun benzeri.
İbnü’s-Sikkît dedi. Ve ikisi birlikte dedi: **العَسِيف** : ücretli işçi.
Leys dedi: **الأَسَف** hüzün hâlinde de öfke hâlinde de: senden aşağı olan birinden sana bir iş geldiği zaman sen **أَسِف**’sin; yani: öfkeli; ve o seni **آسَفَك** etmiştir; ve sana bir iş geldi de ona üzüldün ve ona güç yetiremedin ise sen **أَسِف**’sin; yani: üzgün ve ayrıca müteessif.
Dedi: ve **إِسافٌ** : Kureyş’in bir putunun adıdır; ve denir: **إسافاً** ve **نائلة** Kâbe’ye giren bir erkek ve bir kadındı; bir halvet buldular da yaptılar; Allah onları iki taşa çevirdi.
el-Ferrâ dedi: **الأسافَة** : yerin inceliğidir; ve okudu:
تحَفُّها أَسافَةٌ وجَمْعَرُ
Ve ince toprağa denir: **أَسِيفه**.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **سَفَا** : aklı zayıfladığı zaman; ve **سفا** : ruhu hafiflediği zaman; ve **سَفَا** : Allah için ibadet edip tevazu gösterdiği zaman; ve **سَفَا** : saçı inceldiği zaman; ve **جَلِحَ** : Ṭayyi’ lehçesidir.

**فأس** : Leys dedi: **الفَأس** : onunla odun yarılan şeydir; denir: onu **فأَسَه يَفْأَسُه**; yani: onu yarar. Dedi: ve **فأْسُ القَفَا** : **القَمحْدُوَة**’nin arka tarafıdır. Ve **فَأَسُ اللّجام** : **الشَّكِيمة**’nin ortasında, iki **المسْحَلَين** arasında olan şeydir.
İbn Şümeyl dedi: **الفَأْسُ** : **الشَّكِيمة**’deki dik duran demirdir; ve **الفأس** **فُؤوساً** olarak cem‘ edilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والألف وما يثلثهما)
(فأر) الفاء والألف والراء، ويسمون الألف فيه همزة. الفأر معروف، يقال منه: مكانٌ فَئِرٌ، أي كثير الفأر. وفأرة المِسْك معروفة، وهي على معنى التشبيه. وكذلك فأرة البعير، وهي ريحٌ تجتمع في رُسْغ البعير، وإذا مشى انْفَشَّتْ.
(فأس) الفاء والألف والسين كلمة واحدة، وتستعار. الفأس معروفة، والعدد أفؤس، والجمع فؤوس. ويستعار فيقال لمُؤْخر القَمَحْدُوَةِ: فأسٌ. [وفأس] اللِّجام: الحديدة القائمة في الحَنَك.
(فأل) الفاء والألف واللام. الفأل: ما يُتفاءَل به.
(فأم) الفاء والألف والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على اتِّساع في الشَّيء، وعلى كثرة. فأمَّا الكثرة فالفئام: الجماعة من الناس. وأمَّا السَّعَة فالفِئام: وِطاءٌ يكون في الهَودج، وجمعه فُؤُمٌ على فُعُل. ويقال للبعير إذا امتلأ حارِكُه شَحْماً: قد فُئِم حاركُه، وهو مُفْأَم([1]) . والمُفْأَم من الرِّجال: الواسع الجَوْف. قال:
أخَذْنَ خُصُور الرَّمل ثم جَزَعْنَه  *** على كلِّ قَينيٍّ قَشيبٍ وَمُفَأَمِ([2])
(فأو) الفاء والألف والواو أصلٌ صحيح يدلُّ على انفراجٍ في شيء. يقال: فَأوت رأسَه بالسَّيف فأْواً، أي فلَقْته. والفَأْو: فُرجةُ ما بين الجبلَين. قال:
حتَّى انْفَأى الفَأْوُ عن أعناقها سحراً  *** وقد نَشَحن فلا ريٌّ ولا هِيمُ([3])
(فأد) الفاء والألف والدال هذا أصلٌ صحيح يدلُّ على حُمَّى وشِدّةِ حرارة. من ذلك: فأَدْتُ اللَّحمَ: شويته. وهذا فَئِيدٌ، أي مشويّ. والمِفْأد: السَّفُود. والمُفتأَد: الموضِع يُشوَى فيه. قال:
كأنَّه خارجاً من جَنْبِ صفحته  *** سَفُّود شَرْب نسُوه عند مُفتَأدِ([4])
ومما هو مِن قياس الباب عندنا: الفُؤاد، سمِّي بذلك لحرارته. والفأد: مصدر فأدتُه، إذا أصبتَ فؤاده. ويقولون: فأَدْتُ المَلَّةَ، إذا مَلَلْتَها.
--------------ـــــ
([1]) يقال في هذا وفي تاليه: "مفأم" أيضاً بتشديد الهمزة.
([2]) لزهير في معلقته. والرواية المشهورة:
* خرجن من السوبان ثم جزعنه *
([3]) هذا البيت ملفق من بيتين لذي الرمة، أحدهما في ديوانه 588 واللسان (صرر، قصع، نشح)، وهو:
وانصاعت الحقب لم يقصع صرائرها  *** وقد نشحن فلا ري ولا هيم
والآخر له أيضاً في ديوانه 189 واللسان (فأو). وهو:
راحت من الخرج تهجيرا فما وقعت  *** حتى انفأى الفأو عن أعناقها سحرا
([4]) للنابغة في ديوانه 20 واللسان (فأد).

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **الألف** ve onları üçleyen şeyin bâbı)

(**فأر**) **الفاء** ve **الألف** ve **الراء**; ve onda **الألف**’e **همزة** adını verirler. **الفأر** mâlûmdur; ondan şöyle denir: “mekânٌ **فَئِرٌ**”, yani **الفأر**’ı çok. Ve **فأرة المِسْك** mâlûmdur; ve o, teşbih mânâsı üzerinedir. Kezâ **فأرة البعير**; ve o, devenin **رُسْغ**’unda toplanan bir rîhtir; yürüdüğü vakit dağılır.

(**فأس**) **الفاء** ve **الألف** ve **السين** bir tek kelimedir; ve ödünç alınır. **الفأس** mâlûmdur; sayısı **أفؤس**’tur, cem‘i **فؤوس**’tur. Ve ödünç alınır; şöyle denir: **القَمَحْدُوَة**’nin arkasına: **فأس**. Ve **فأس** **اللِّجام**: **الحَنَك**’te dik duran demir.

(**فأل**) **الفاء** ve **الألف** ve **اللام**. **الفأل**: kendisiyle tefe’ül olunan şey.

(**فأم**) **الفاء** ve **الألف** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyde genişliğe ve çokluğa delâlet eder. Çokluk ise **الفئام**: insanlardan cemaat. Genişlik ise **الفِئام**: **الهَودج**’de bulunan bir döşek; cem‘i **فُؤُمٌ**’dur, **فُعُل** vezni üzere. Ve deveye, **حارِك**’i yağ ile dolduğu vakit şöyle denir: “**فُئِم** **حاركُه**”; ve o **مُفْأَم**’dır([1]). Ve erkeklerden **المُفْأَم**: içi geniş olan. Dedi ki:
أخَذْنَ خُصُور الرَّمل ثم جَزَعْنَه  *** على كلِّ قَينيٍّ قَشيبٍ وَمُفَأَمِ([2])

(**فأو**) **الفاء** ve **الألف** ve **الواو** sahih bir asıldır; bir şeyde yarılmaya delâlet eder. Denir: “**فَأوت** رأسَه بالسَّيف **فأْواً**”, yani onu yardım. Ve **الفَأْو**: iki dağ arasındaki açıklık. Dedi ki:
حتَّى انْفَأى الفَأْوُ عن أعناقها سحراً  *** وقد نَشَحن فلا ريٌّ ولا هِيمُ([3])

(**فأد**) **الفاء** ve **الألف** ve **الدال**; bu, humma ve şiddetli hararete delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: “**فأَدْتُ** اللَّحمَ”: onu kızarttım. Ve bu **فَئِيدٌ**’dir, yani kızartılmış. Ve **المِفْأد**: şiş. Ve **المُفتأَد**: içinde kızartılan yer. Dedi ki:
كأنَّه خارجاً من جَنْبِ صفحته  *** سَفُّود شَرْب نسُوه عند مُفتَأدِ([4])
Ve bizim yanımızda bâbın kıyasından olan şeylerdendir: **الفُؤاد**; hararetinden dolayı bununla adlandırıldı. Ve **الفأد**: “**فأدتُه**”nun masdarıdır; **فؤاد**’ını isabet ettiğin vakit. Ve derler: “**فأَدْتُ** **المَلَّةَ**”, onu kızdırdığın vakit.

--------------ـــــ
([1]) Bu ve onu takip edende: “**مفأم**” da denir; hemzenin şeddelenmesiyle.
([2]) Muallakasında Züheyr’indir. Meşhur rivayet:
* خرجن من السوبان ثم جزعنه *
([3]) Bu beyit, Zü’r-Rumme’nin iki beytinden birleştirilmiştir; ikisinden biri divanında 588 ve **اللسان**’da (**صرر**، **قصع**، **نشح**)dadır; o:
وانصاعت الحقب لم يقصع صرائرها  *** وقد نشحن فلا ري ولا هيم
Diğeri de onundur; divanında 189 ve **اللسان**’da (**فأو**)dadır; o:
راحت من الخرج تهجيرا فما وقعت  *** حتى انفأى الفأو عن أعناقها سحرا
([4]) Divanında 20 ve **اللسان**’da (**فأد**) olan Nâbiga’nındır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف أ س
أحكم فأمسك فقد أرادت النصول‏.‏
وتقول‏:‏ فلان يلوك لسانه في الكلام كما يعلك الفرس فأس اللجام وهي الحديدة القائمة في الحنك‏.‏
وتقول‏:‏ صلقه على مؤخّر رأسه حتى فلق فأسه بفأسه أي مؤخّر قمحدوته‏.‏

##### Türkçe

ف أ س
Sıkı yaptı da tuttu; çünkü ok uçları istemişti.

Ve dersin ki: Falan, konuşmada dilini, atın gemin **فأس**’ını çiğnediği gibi çiğner; o, damakta dik duran demirdir.

Ve dersin ki: Onu başının arkasına vurdu da yardı; **فأسه**’ını **بفأسه** ile; yani onun **قمحدوته**’unun arka tarafını.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَأْسُ: آلة من آلات الحديد يُحْفَرُ بها ويُقطَع، أُنثى، والجمع أَفْؤُس وفؤُوس، وقيل، تجمع فُؤُوساً على فُعْلٍ.
وفأَسَه يَفأَسُه فَأْساً: قطعَه بالفَأْس. قال أَبو حنيفة: فأَسَ الشجرة يَفأَسُها فأْساً ضربها بالفأْس، وفأَسَ الخشبةَ: شَقَّها بالفأْس. التهذيب: الفأْس الذي يُفْلَق به الحطَب، يقال: فأَسَه يفأَسُه أَي يَفْلِقُه. وفي الحديث: ولقد رأَيت الفُؤُوس في أُصُولها وإِنَّها لَنَخْلٌ عُمٌّ؛ هي جمع الفَأْس، وهو مهموز، وقد يُخَفَّف. وفَأْس اللِّجام: الحَديدَةُ القائمةُ في الحَنَك، وقيل: هي الحديدة المعترضة فيه؛ قال طُفَيل: يُرادى على فَأْسِ اللِّجامِ، كأَنَّما
تُرادى بِه مَرْقَاةُ جِذْعٍ مُشَذَّبِ
وفَأَسْته: أَصبت فأْس رأْسِه. وفي الحديث: فَجَعَل إِحْدى يَدَيه في فأْس رأْسه؛ هو طرَف مُؤَخِرِه المُشْرِفُ على القَفا. وجمعُه أَفْؤُس ثم فُؤُوس. التهذيب: وفأْس اللِّجام الذي في وسَط الشَكِيمَة بين المِسْحَلَيْن. وقال ابن شميل: الفَأْسُ الحديدة القائمة في الشَّكِيمة. وفَأْس الرأْس: حَرْف القَمَحْدُوَة المُشْرِف على القَفا، وقيل: فَأْس القَفا مؤَخَّر القَمَحْدُوَة. وفَأْسُ الفَمِ: طرَفه الذي فيه الأَسنان؛ وقوله:يا صاحِ أَرْحِلْ ضامِرات العِيسِ،
وابْكِ على لَطْم ابن خَيرِ الفُؤُوسِ
قال: لا أَدري أَهو لجمع فَأْسٍ كقولهم رُؤُوس في جمع رأْس أَم هي من غير هذا الباب من تركيب ف و س.

##### Türkçe

**الفَأْسُ**: demir âletlerden bir âlet; onunla kazılır ve kesilir; müennestir; çoğulu **أَفْؤُس** ve **فؤُوس**’tur. Ve denildi ki: **فُؤُوساً** olarak **فُعْلٍ** üzere toplanır.

Ve **فأَسَه يَفأَسُه فَأْساً**: onu **الفَأْس** ile kesti. Ebû Hanîfe dedi ki: **فأَسَ الشجرة يَفأَسُها فأْساً**: onu **بالفأْس** ile vurdu; ve **فأَسَ الخشبةَ**: onu **بالفأْس** ile yardı.

**التهذيب**: **الفأْس** odunun yarıldığı şeydir; denilir ki: **فأَسَه يفأَسُه** yani onu yarar. Ve hadiste: “Andolsun, **الفُؤُوس**’u köklerinde gördüm; ve şüphesiz onlar iri hurmalardır”; o, **الفَأْس**’ın cem‘idir; o hemzelidir, ve hafifletilebilir.

Ve **فَأْس اللِّجام**: çenede dik duran demir parçasıdır; ve denildi ki: o, onda enlemesine duran demir parçasıdır; Tufeyl dedi ki:

يُرادى على **فَأْسِ اللِّجامِ**، كأَنَّما
تُرادى بِه مَرْقَاةُ جِذْعٍ مُشَذَّبِ

Ve **فَأَسْته**: onun başının **فأْس**’ine isabet ettim. Ve hadiste: “Bir elini başının **فأْس**’ine koydu”; o, ensenin üzerine bakan, onun arka tarafının ucu demektir. Onun çoğulu **أَفْؤُس** sonra **فُؤُوس**’tur.

**التهذيب**: ve **فأْس اللِّجام** **الشَكِيمَة**’nin ortasında, **المِسْحَلَيْن** arasında olandır. İbn Şümeyl dedi ki: **الفَأْسُ** **الشَّكِيمة**’de dik duran demir parçasıdır.

Ve **فَأْس الرأْس**: enseye bakan **القَمَحْدُوَة**’nin kenarıdır; ve denildi ki: **فَأْس القَفا** **القَمَحْدُوَة**’nin arka tarafıdır.

Ve **فَأْسُ الفَمِ**: dişlerin bulunduğu onun ucudur; ve onun sözü:

يا صاحِ أَرْحِلْ ضامِرات العِيسِ،
وابْكِ على لَطْم ابن خَيرِ **الفُؤُوسِ**

Dedi ki: bilmiyorum; o, **فَأْسٍ**’ın cem‘i için midir—onların **رُؤُوس** demeleri gibi, **رأْس**’ın cem‘inde—yoksa bu bâbdan olmayan, **ف و س** terkibinden midir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف أ س * * الفَأْسُ * مهموزا واحد * الفُؤُوس * و * فَاْسُ * اللجام الحديدة القائمة في الحنك

##### Türkçe

* ف أ س * * **الفَأْسُ** * hemzeli olarak tek (şekli) * **الفُؤُوس** * ve * **فَاْسُ** * gemin, damakta dik duran demir (parça)sı

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: فءس

الفأس م معروفة، وهو آلة من آلات الحديد، يحفر بها ويقطع، مؤنثة، ج أفؤس وفؤوس، وقيل: يجمع فؤسا، على فعل. والفأس من اللجام: الحديدة القائمة في الحنك، وقيل: هي المعترضة فيه، وفي التهذيب: هي الحديدة القائمة في الشكيمة، قاله ابن شميل. وقيل: هي التي في وسط الشكيمة بين المسحلين. قلت: وعلى القول الأول اقتصر ابن دريد في كتاب السرج اللجام، وأنشد:
  يعض على فاس اللجام كـأنـه                      إذا ما انتحى سرحان دجن موائل قال: والمسحل: حديدة تحت الحنك، والشكيمة: حديدة معترضة في الفم، وهذا خلاف ما تقدم عن بعضهم، فإنه فسر الفأس بالحديدة المعترضة، وفيه نظر، وهذه صورة اللجام، كما صورها ابن دريد في الكتاب المذكور، لتعرف الفأس من المسحل. والفأس من الرأس: حرف القمحدوة المشرف على القفا، وقيل: فأس القفا: مؤخر القمحدوة، ومنه قول الزمخشري: صلقه على مؤخر رأسه، حتى فلق فأسه بفأسه. والفأس: الشق، يقال: فأس الخشبة، أي شقها بالفأس، وقال الأزهري: فأسه: فلقه. والفأس: الضرب بالفأس، قال أبو حنيفة، رحمه الله تعالى: فأس الشجرة يفأسها: ضربها بالفأس، وقال غيره: قطعها بها. والفأس: إصابة فأس الرأس، وقد فأسه فأسا. والفأس: أكل الطعام، وقد فأسه: أكله. فعلهن كمنع. وفاس: د، عظيم بالمغرب، بل قاعدت وأعظم أمصاره وأجمعه، قال شيخنا: وهي مسقط رأسي ومحل أناسي:
  بلاد بها نيطت علي تمـائمـي                      وأول أرض مس جلدي ترابها وفيها يقول الشاعر في قصيدة أولها:

  يا فاس حيا الله أرضك من ثرى                      وسقاك من صوب الغمام المسبل
  يا جنة الدنيا التي أربت عـلـى                      مصر بمنظرها البهي الأجمـل قيل: بناها مولاي إدريس بن عبد الله بن الحسن حين استفحل أمره بطنجة، وقيل: بل اتخذها دار ملكه، فهي بيد أولاده إلى نحو الثلاثمائة سنة، حتى تغلب عليها المتغلبون، ومع ذلك فالرياسة لم تخرج منهم إلى الآن. ترك همزها لكثرة الاستعمال، وقال الصاغاني: وهم لا يهمزونها. ولذا ذكره المصنف ثانيا في المعتل، وفي الناموس: أن الصواب فه الإبدال، وهي لغة جائزة الاستعمال، وأنكر بعض شراح الشفاء الهمز فيه، وهو غريب، بل كلام مؤرخيها ظاهر فيه، لأنهم قالوا: إنها سميت بفأس كانت تحفر بها، وقيل: كثر كلامهم عند حفر أساسها: هاتوا الفاس، ودوا الفاس، فسميت بها. وقيل: لأن مولاي إدريس سأل عن اسم ذلك الوادي، فقالوا له: ساف فسماها فاس، بالقلب، تفاؤلا. وقيل: غير ذلك، كما بسطه صاحب الروض بالقرطاس، وكأنه في أثناء سبعمائة خمس وعشرين.

##### Türkçe

**الفأس**: bilinen (maruf) bir şeydir; demir âletlerinden bir âlettir; onunla kazılır ve kesilir; müennestir. Çoğulu: **أفؤس** ve **فؤوس**. Ve denildi: **فؤسا** olarak, **فعل** vezni üzere cem‘ olunur.

Ve **الفأس** (gemin) **اللجام**’ından: damakta dik duran demirdir; ve denildi: o, onda enlemesine (mu‘tarıza) olandır. Ve **التهذيب**’de: o, **الشكيمة**’de dik duran demirdir; bunu İbn Şümeyl söylemiştir. Ve denildi: o, **المسحلين** arasında **الشكيمة**’nin ortasında olandır. Dedim: Birinci görüş üzere İbn Düreyd, **كتاب السرج اللجام**’ında iktisar etti; ve şu beyti inşad etti:

  **يعض على فاس اللجام كـأنـه                      إذا ما انتحى سرحان دجن موائل**

Dedi: **المسحل**: damak altında bir demirdir; **الشكيمة**: ağızda enlemesine bir demirdir. Bu, bazılarından daha önce geçen şeye muhaliftir; zira o, **الفأس**’i enlemesine demir diye tefsir etti; bunda nazar vardır. Ve bu, gemin sûretidir; İbn Düreyd onu zikredilen kitapta tasvir ettiği üzere; **الفأس**’i **المسحل**’den tanıyasın diye.

Ve **الفأس** baştan: enseye (kafaya) nazır olan **القمحدوة**’nin harfidir (kenarıdır). Ve denildi: **فأس القفا**: **القمحدوة**’nin arkasıdır. Ondandır Zemahşerî’nin sözü: “Onu başının arkasına vurdu; ta ki **فأسه**’ini **بفأسه** ile yardı.”

Ve **الفأس**: yarıktır; denilir: **فأس الخشبة**; yani onu **بالفأس** ile yardı. Ezherî dedi: **فأسه**: onu yardı.

Ve **الفأس**: balta ile vuruştur. Ebû Hanîfe, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi: **فأس الشجرة يفأسها**: onu balta ile vurdu. Başkası dedi: onu onunla kesti.

Ve **الفأس**: başın **فأس**’ine isabettir; ve onu **فأسه فأسا**.

Ve **الفأس**: yemeği yemektir; ve onu **فأسه**: onu yedi. Fiilleri, **كمنع** gibidir.

Ve **فاس**: **د** (bir belde/şehir); Mağrib’de büyük (azîm)dir; bilakis onun kaidesi ve şehirlerinin en büyüğü ve en toplayıcısıdır. Şeyhimiz dedi: “O, başımın düştüğü yer ve insanımın mahallidir”:

  **بلاد بها نيطت علي تمـائمـي                      وأول أرض مس جلدي ترابها**

Ve onda şair, evveli şu olan bir kasidede şöyle der:

  **يا فاس حيا الله أرضك من ثرى                      وسقاك من صوب الغمام المسبل**
  **يا جنة الدنيا التي أربت عـلـى                      مصر بمنظرها البهي الأجمـل**

Denildi: Onu, işi Tanca’da kuvvet bulunca Mevlâm İdrîs b. Abdullah b. el-Hasen bina etti. Ve denildi: bilakis onu mülkünün evi edindi; böylece yaklaşık üç yüz sene kadar evlâdının elindedir; ta ki mütegallibler ona galebe çalana kadar. Bununla beraber riyaset, onlardan şimdiye dek çıkmadı.

Hemzesini, çok kullanım sebebiyle terk etti. Sâgânî dedi: “Onlar onu hemzelemezler.” Bundan dolayı musannif onu ikinci olarak **المعتل**’de zikretti. Ve **الناموس**’ta: doğrunun, ibdâl ile **فه** olduğu; bunun câiz kullanım bir lügat olduğu (zikredilir). **الشفاء** şârihlerinden bazıları onda hemzeyi inkâr etti; bu gariptir. Bilakis müverrihlerinin sözü onda zahirdir; çünkü onlar dediler ki: “O, onunla kazılan bir **فأس** ile isimlendirildi.” Ve denildi: onun temelini kazarken sözleri çoğaldı: “Getirin **الفاس**’ı; verin **الفاس**’ı”; onunla isimlendirildi.

Ve denildi: çünkü Mevlâm İdrîs, o vadinin adını sordu; ona “**ساف**” dediler; o da onu **فاس** diye isimlendirdi; kalb ile, tefe’ülen. Ve denildi: bundan başkası; bunu **الروض بالقرطاس** sahibi tafsil etti; sanki yedi yüz yirmi beşin esnasındadır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَأَسَ
1 فَأَسَ ذ , (S, M, O, K,) aor. فَاََ , inf. n. فَأَسٌ, (M, K,) He struck (AHn, S, O, Msb, K) him, or it, (S, O,) or a tree, (AHn, M,) with a فَأْس: (AHn, S, M, O, K:) he cut him, or it, (M,) or a tree, (TA,) therewith: (M:) he clave, (M, O, K,) or split, (T, O,) a piece of wood, (M,) or one's head, (O,) therewith. (M, K.) ― -b2- He hit (S, K) a man (S) in the فَأْس of the head. (S, K.) -A2- He ate wheat, or other food. (O, K, * TA.)

فَأْسٌ
فَأْسٌ ذ A certain implement of iron, (M,) with which one digs; [i. e., a kind of hoe; thus called in the present day; generally having a blade more long than wide, and a short handle; altogether resembling an adz:] (Kr, M:) and with which one cuts; [i. e., an adz; and an axe; both also thus called in the present day; more commonly the former; used for cutting, cleaving, and splitting, trees and wood, (see فَأَسَ,) and for hewing, forming, or fashioning, wood &c.: (see also قَدُومٌ:)] (M:) a thing well known: (A, K:) [applied also to a pickaxe: (see صَاقُورٌ:)] the ء in this word may be suppressed: (Msb:) it is of the fem. gender: (M, Msb, K:) the pl. (of pauc., O) is أَفْؤُسٌ (M, O, Msb, K) and (of mult., O) فُؤُوسٌ, (S, M, O, Msb, K,) and, accord. to some, فُؤْسٌ. (TA.) ― -b2- فَأْسُ اللِّجَامِ [A certain part of the bit; namely,] the [tongue of] iron that stands up towards [so I render here the particle فِى] the حَنَك [here meaning the palate, against which it is made to press when the rein is drawn hard for the purpose of checking the horse]; (IDrd in his book on the Saddle and Bridle, [in one part of which he likens to it the tongue of a buckle,] S, M, A, O, K;) the iron that stands up in the شَكِيمَة; (T;) or, as some say, that which is in the middle of the شكيمة, between the مِسْحَلَانِ: (ISh:) the شكيمة is the iron that lies across in the mouth, [i. e., the bit-mouth, or mouth-piece of the bit,] and the مِسْحَل is an iron [i. e. a ring of iron, one of a pair of rings which are inserted each into the other, in the place of our curbchain,] beneath the حَنَك [here meaning the part between the two sides of the lower jaw]: (IDrd:) or, as some say, [and among them Kr.] the transverse iron in the bit; (M;) but this assertion requires consideration. (TA.) You say, فُلَانٌ يَلُوكُ لِسَانَهُ فِى الكَلَامِ كَمَا يَعْلِكُ الفَرَسُ فَأْسَ اللِّجَامِ [Such a one mumbles his tongue in speaking like as the horse moves about in his mouth the فأس of the bit]. (A.) ― -b3- فَأْسُ الرَّأْسِ, (S, O, K,) or فَأْسُ القَفَا, (M,) The edge of the قَمَحْدُوَة [or hinder part of the back of the head], that projects above the back of the neck; [i. e., the small protuberance above the back of the neck:] (S, O, K:) or the hinder part of the قمحدوة. (M.) ― -b4- فَأْسُ الرَّحَى The [protuberant] part of the [nether, or lower,] mill-stone, in the middle of which is [fixed] the axis. (Kzw, description of Ursa Minor.) ― -b5- And hence, الفَأْسُ The Constellation of Ursa Minor. (Idem, same place.) ― -b6- فَأْسُ الفَمِ The extremity of the mouth, in which are the teeth. (M.) ― -b7- اِجْعَلْ هٰذَا الأَمْرَ فَأْسًا وَاحِدًا means Make thou this affair to be [uniform, or] of one way or mode or manner. (ISk, TA in art. بأج.)

##### Türkçe

فَأَسَ
1 **فَأَسَ** ذ , (S, M, O, K,) muzâri‘i **فَاََ** , mastar ismi **فَأَسٌ**, (M, K,) O, (AHn, S, O, Msb, K) ona, yahut ona, (S, O,) yahut bir ağaca, (AHn, M,) bir **فَأْس** ile vurdu: (AHn, S, M, O, K:) onunla onu, yahut onu, (M,) yahut bir ağacı, (TA,) kesti: (M:) onunla, (M, O, K,) bir odun parçasını, (M,) yahut birinin başını, (O,) yardı, (M, K.) — -b2- O, (S, K) bir adamı (S) başın **فَأْس**’ında vurdu. (S, K.) -A2- O, buğday, yahut başka yiyecek yedi. (O, K, * TA.)

فَأْسٌ
**فَأْسٌ** ذ Demirden belirli bir âlet; (M,) onunla kazılır; [yani, bir çeşit çapa; günümüzde böyle adlandırılır; genellikle eni kadar değil daha uzun bir ağızı ve kısa bir sapı vardır; bütünüyle bir **adz**’a benzer:] (Kr, M:) ve onunla kesilir; [yani, bir **adz**; ve bir balta; ikisi de günümüzde böyle adlandırılır; daha yaygın olan birincisidir; ağaçları ve odunu kesmek, yarmak ve bölmek için kullanılır, (bk. **فَأَسَ**, ) ve odunu vb. yontmak, biçimlemek yahut şekillendirmek için: (bk. ayrıca **قَدُومٌ**:)] (M:) iyi bilinen bir şey: (A, K:) [kazma için de kullanılır: (bk. **صَاقُورٌ**:)] bu kelimedeki **ء** düşürülebilir: (Msb:) müennes cinstendir: (M, Msb, K:) çoğulu (azlık için, O) **أَفْؤُسٌ** (M, O, Msb, K) ve (çokluk için, O) **فُؤُوسٌ**, (S, M, O, Msb, K,) ve bazılarına göre, **فُؤْسٌ**. (TA.) — -b2- **فَأْسُ اللِّجَامِ** [gemin belirli bir parçası; yani,] [burada edat **فِى**’yi böyle çeviririm] **حَنَك**’e doğru yükselen [dil] demiri; [burada **حَنَك** damak anlamındadır; dizgin sertçe çekildiğinde atı durdurmak maksadıyla ona bastırılır]; (IDrd’nin Eyer ve Gem hakkındaki kitabında, [onun bir bölümünde onu bir tokadın diline benzetir,] S, M, A, O, K;) **شَكِيمَة** içinde yükselen demir; (T;) yahut bazılarına göre, **مِسْحَلَانِ** arasında, **شكيمة**’nin ortasında olan şey: (ISh:) **شكيمة**, ağız içinde enlemesine duran demirdir, [yani, gemin ağızlığı, yahut ağız parçası,] ve **مِسْحَل**, **حَنَك**’in altında [burada iki alt çene tarafı arasındaki kısım anlamındadır] bir demirdir [yani, bir demir halka; ikişer halkadan her biri, bizim **curbchain**’imizin yerinde, birbirine geçirilir]: (IDrd:) yahut bazılarına göre, [ve onlardan Kr.] gemdeki enlemesine demir; (M;) fakat bu iddia düşünmeyi gerektirir. (TA.) Sen dersin: **فُلَانٌ يَلُوكُ لِسَانَهُ فِى الكَلَامِ كَمَا يَعْلِكُ الفَرَسُ فَأْسَ اللِّجَامِ** [Falanca, konuşmada dilini, atın ağzında gemin **فأس**’ını çiğnediği gibi geveler]. (A.) — -b3- **فَأْسُ الرَّأْسِ**, (S, O, K,) yahut **فَأْسُ القَفَا**, (M,) boynun arkasının üstünde çıkıntı yapan **قَمَحْدُوَة**’nin [yahut başın arka kısmının] kenarı; [yani, boynun arkasının üstündeki küçük çıkıntı:] (S, O, K:) yahut **قمحدوة**’nin arka kısmı. (M.) — -b4- **فَأْسُ الرَّحَى** [alt, yahut aşağı,] değirmen taşının, ortasında milin [tespit edildiği] [çıkıntılı] kısmı. (Kzw, Küçükayı tasviri.) — -b5- Ve bundan dolayı, **الفَأْسُ** Küçükayı takımyıldızı. (Aynı, aynı yer.) — -b6- **فَأْسُ الفَمِ** dişlerin bulunduğu ağız ucudur. (M.) — -b7- **اِجْعَلْ هٰذَا الأَمْرَ فَأْسًا وَاحِدًا** demektir: Bu işi [tekdüze, yahut] tek bir yol yahut tarz yahut suret üzere yap. (ISk, TA, madde **بأج**’de.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: فءس

فَأَسَ
فَأَسَ A ( n. ac. فَأْس 1 ),
a.  Struck, split, clave; chopped; hit on the head.

b.  Ate.

فَأس
فَأس [ 1 ] , ( pl. أَفْؤُس [ 16 ] ,  فُؤُوْس [ 27 ] ),
a.  Axe; hatchet; adz; hoe; pick-axe.

b.  A certain piece of iron ( in the bit ).

c.  [ art. ], Ursa minor ( constellation ).

##### Türkçe

فَأَسَ
فَأَسَ A ( mastar, akuzatif: **فَأْس** [ 1 ] ),
a. Vurdu, yardı, ikiye böldü; doğradı; başa vurdu.

b. Yedi.

فَأس
**فَأس** [ 1 ] , ( çoğulu: **أَفْؤُس** [ 16 ] , **فُؤُوْس** [ 27 ] ),
a. Balta; nacak; keser; çapa; kazma.

b. (ağız kısmında bulunan) demirden belirli bir parça.

c. [ edat ], Küçükayı (takımyıldız).
