# فأس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%A3%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: فأس

باب السين والفاء و و أ ي ء معهما
س ف و، س و ف، ف س و، و س ف، س ف ي، س ي ف، أ س ف، ف س أ، ف أ س مستعملات
سفو:
سَفْوانُ: اسم موضعٍ لبني تميم عند جَبَلٍ يُقال له: سَنام ببادية البصرة.
وبغلةٌ سَفْواءُ: دَريرة في اقتدار خَلقها، وتلزُّز مفاصلها، والذَّكَرُ: أَسْفَى، ولا تُوصَفُ به الخيل، لأنَّ ذلك لا يكونُ إلا مع ألواحٍ وطولِ قوائم، وتُوصَفُ به الحُمُر، قال:
ليس بأَقَنَى ولا أَسْفَى ولا سَغِـلٍ		يُسقَى دواءَ قفيِّ السَّكْنِ مربوبِ
والسّفا في الفَرَس: خفّة النّاصية، يُقال: فَرَسٌ أَسفَى سَفْواء، ولا يُقال ذلك في خفّة النّاصية إلا الفَرَس والسّفا: شَوْكُ البُهىَ أَسْفَتِ البُهْىَ، أي شوّكت.
سوف:
التّسويفُ: التّأخيرُ من قولك: سوف أَفْعَلُ كذا. والسّوف: الشّمّ.
والسّاف: من سافات البناء، ألفه واوٌ في الأصل. والمسافة: بُعدُ المفازة والطّريق وجمعه: مساوف. وبلادٌ مَساويفُ: مجدبة.
والسَّوافُ في الإبلِ: فَناءٌ يقع في مال العرب. يقال: قد أساف فلانٌ، أي: ذهب مالُه، وساءت حاله.
والأَسْواف: موسعٌ بالبادية.
فسو:
الفَسوُ: معروف، الواحدة فَسْوة، والجميع الفُساء، والفعْل: فسا يفسو فسواً. والفَسو: اسم لزم حيّاً من العرب معروفين يقال لهم: الفُساة، وهم: عبد القيس، وقيل لهم: بنو فَسوة.
وسف:
الوَسفُ: تشقُّقٌ يبدو في فَخِذِ البَعير وعَجُزه أولّ ما يبدو عندَ السِّمَنِ والاكتناز، ثمّ يعمّ جسدهن فيتوسّف جِلْدُه، أي: يَتَقشّرُ، وربّما توسَّفَ الجِلْدُ من داءٍ أو قُوباء، ووَسفَ وسفاً، إذا أصابه ذلك.
سفي:
الرِّيحُ تَسْفي التُّرابَ والوَرَقَ واليبيسَ سَفياً.
والسّافِياءُ: ريحٌ تحمل تُراباً كثيراً عن وَجْهِ الأرض تَهْجُمُهُ على النّاس.
والسَّفَي: ما سَفَتْ به الرِّيح من كلِّ ما ذكرت. وشَعاع السُّنبل وكلّ ما على أطرافه شوك فهو سَفَى. الواحدة بالهاء. والسَّفَى: التّراب، والجميع: أَسْفيه.
والسَّفاءُ بالمدّ هو السَّفه والجهل والطَّيش، قال:
كم أزلتْ رماحُنا من قتيلٍ		ساق قوما بغرّة وسَفـاءِ
والسَّفَي: السَّحابة القليلة العَرْض، العظيمة القَطْر.
سيف:
السَّيف: معروف، وجَمْعُه: سُيُوف وأَسيْافٌ.
وجاريةٌ سَيفانةٌ، أي: شطبةٌ كأنّها نَصْلُ سَيْف، ولا يُوصَفُ به الرَّجل. واستاف القومُ وتسايفوا، أي تضاربوا بالسّيوف.
وبُرْدٌ مُسَيَّف: فيه كصُوَر السُّيُوف. وقومٌ سيّافة: حُصونُهم سُيُوفهم.
والسائفة: اسم رملة. والسِّيف: ساحِلُ البَحْر. والسِّيفُ: ما كان ملتزماً بأصول السَّعف من خلال اللّيف، وهو أَرْدؤه وأَخْشَنُه، قال:
والسِّيف واللِّيف على هُدّابها
والسّائفة: مُستَرقّ الرَّمْل، والجميع: السّوائف.
والسِّيفُ: مَوْضِع، قال لبيد: ولقد يَعْلَم صَحْبي كلُّهم بِعَدانِ السِّيف صبري ونقلْ
أسف:
الأَسَفُ: الحُزْن في حال. والغضب في حال، فإذا جاءك أمرٌ مِمَّنْ هو دونك فأنت أَسِفٌ، أي: غضبان، وإذا جاءك ممّن فوقك، أو من مثلك فأنت أَسِفٌ، أي: حزين. فقوله جلّ وعزّ:
"فلّما آسَفُونا انتقمنا منهم"، أي: أغضبونا. و قولهم: آسفني المَلِك، أي: أحزنني وأَسِفَ فلان يَأْسَفُ فهو أَسِفٌ متأسِّف.
والأَسِيفُ: السَّريعُ البكاء والحُزْن والأسيف: العَبْد، لأنّه مقهور مَحزون، قال:
كثر النّاسُ فمـا بَـيْنَـهُـمُ		من أسيفٍ يبتغي الخير وحُر
والأسيفة والأُسافة: الأرض القليلة النّبات.
وإِسافٌ: اسم صَنَمٍ كان لقُرَيش. ويقال: إنّ إسافاً ونائلة كانا رجلاً وامرأة دخلا البيت فوجدا خَلْوةً، فوثب إسافٌ على نائلة فمسخهما اللهُ حَجَرين.
فسأ:
تفسّأت الملاءة، أي: تفتَّتَتْ وتشقّقت من غير مزق. قلّما يُتَكَلَّمُ به.
فأس:
الفأس: الذّي يُفلَقُ به الحَطَب، يُقال: فَأَسَهُ يَفْأَسُهُ، أي: يَفْلِقُهُ.
وفأسُ القفا هو مُؤَخَّرُ القَمَحدُوة. وفأسُ اللِّجام: الذي في وَسَط الشَّكيمة بني المِسْحَلَيْنِ.

### Türkçe

باب **السين** و**الفاء** و**و** و **أ** ي ء معهما
**س ف و**، **س و ف**، **ف س و**، **و س ف**، **س ف ي**، **س ي ف**، **أ س ف**، **ف س أ**، **ف أ س** müstameldirler

**سفو**:
**سَفْوانُ**: Benî Temîm’e ait bir yer adıdır; Basra badiyesinde, kendisine **سَنام** denilen bir dağın yanındadır.
Ve **بغلةٌ سَفْواءُ**: yaratılışının kuvvetinde ve eklemlerinin sıkılığında **دَريرة**’dir; erkeği: **أَسْفَى**’dır. Atlar bununla vasfedilmez; çünkü bu ancak levhalarla ve bacakların uzunluğuyla olur. Eşekler bununla vasfedilir. Dedi ki:
ليس بأَقَنَى ولا أَسْفَى ولا سَغِـلٍ		يُسقَى دواءَ قفيِّ السَّكْنِ مربوبِ
Ve attaki **السّفا**: perçemin hafifliğidir; “**فَرَسٌ أَسفَى سَفْواء**” denir. Perçemin hafifliğinde bu söz ancak at için söylenir. Ve **السّفا**: **البُهىَ**’nın dikeni(=şevki)dir; “**أَسْفَتِ البُهْىَ**”, yani: dikenledi.

**سوف**:
**التّسويفُ**: “şunu yapacağım” sözünden, yani “**سوف أَفْعَلُ كذا**” demenden olan ertelemedir. Ve **السّوف**: koklamadır.
Ve **السّاف**: binanın **سافات**’ındandır; onun elif’i aslında vavdır. Ve **المسافة**: çölün ve yolun uzaklığıdır; çoğulu: **مساوف**. Ve **بلادٌ مَساويفُ**: kıtlık çekmiş (kurak) ülkelerdir.
Ve develerde **السَّوافُ**: Arapların malında vuku bulan bir yok oluş(=fena)dır. “Falanca **أساف** etti” denir; yani: malı gitti ve hâli kötüleşti.
Ve **الأَسْواف**: badiyede geniş (ferah) olandır.

**فسو**:
**الفَسوُ**: bilinen şeydir; teki **فَسْوة**; hepsi **الفُساء**; fiil: **فسا يفسو فسواً**. Ve **الفَسو**: Araplardan bilinen bir hayy’a lâzım olmuş bir addır; onlara **الفُساة** denir; onlar: **عبد القيس**’tir. Ve onlara **بنو فَسوة** denildi.

**وسف**:
**الوَسفُ**: devenin uyluğunda ve sağrısında görünen bir çatlamadır; ilk olarak semizlik ve dolgunluk sırasında görünür; sonra bedeninin tamamına yayılır da derisi **يتوسّف** olur; yani: soyulur. Bazen deride bir hastalıktan veya uyuzdan dolayı **توسَّفَ** olur. Ve “ona bu isabet ettiğinde” **وَسفَ وسفاً** (denir).

**سفي**:
Rüzgâr toprağı, yaprağı ve kuruyu **سَفياً** savurur.
Ve **السّافِياءُ**: yerin yüzünden çokça toprak taşıyan, onu insanların üzerine ansızın hücum ettiren bir rüzgârdır.
Ve **السَّفَي**: rüzgârın zikredilenlerin hepsinden savurup götürdüğü şeydir. Ve başağın ışını(=şuâı) ve uçlarında diken bulunan her şey **سَفَى**’dır; teki هاء ile (yani **سَفاة**). Ve **السَّفَى**: topraktır; hepsi: **أَسْفيه**.
Ve med ile **السَّفاءُ**, **السَّفه** ve cehalet ve taşkınlıktır. Dedi ki:
كم أزلتْ رماحُنا من قتيلٍ		ساق قوما بغرّة وسَفـاءِ
Ve **السَّفَي**: eni az, damlası büyük olan buluttur.

**سيف**:
**السَّيف**: bilinen şeydir; çoğulu: **سُيُوف** ve **أَسيْافٌ**.
Ve **جاريةٌ سَيفانةٌ**: yani, kılıç ağzı(=**نَصْلُ سَيْف**) gibi sanki ince-uzun (şatbe)dir; erkek bununla vasfedilmez. Ve kavim **استاف** etti ve **تسايفوا**; yani kılıçlarla birbirlerine vuruştular.
Ve **بُرْدٌ مُسَيَّف**: onda kılıç suretleri gibi (şekiller) vardır. Ve **قومٌ سيّافة**: kaleleri kılıçlarıdır.
Ve **السائفة**: bir kumluk adıdır. Ve **السِّيف**: denizin sahilidir. Ve **السِّيفُ**: lifin arasından, hurma yaprağı saplarının köklerine bitişik olan şeydir; o, onun daha kötü ve daha kaba olanıdır. Dedi ki:
والسِّيف واللِّيف على هُدّابها
Ve **السّائفة**: kumun sürüklenip götürüleni(=**مُستَرقّ الرَّمْل**)dir; hepsi: **السّوائف**.
Ve **السِّيفُ**: bir yerdir. Lebîd dedi ki:
ولقد يَعْلَم صَحْبي كلُّهم بِعَدانِ السِّيف صبري ونقلْ

**أسف**:
**الأَسَفُ**: bir hâlde hüzündür; bir hâlde öfkedir. Senden aşağı olandan bir iş gelirse sen **أَسِفٌ**sün; yani: öfkeli. Senden yukarı olandan yahut senin denginden gelirse sen **أَسِفٌ**sün; yani: hüzünlü. Yüce ve aziz olanın sözü:
"فلّما آسَفُونا انتقمنا منهم"، yani: bizi öfkelendirdiler. Ve onların sözü: “**آسفني المَلِك**”; yani: beni hüzünlendirdi. Ve falanca **أَسِفَ يَأْسَفُ**; o **أَسِفٌ** (olur), **متأسِّف**.
Ve **الأَسِيفُ**: çabuk ağlayan ve hüzün (sahibi)dir. Ve **الأسيف**: köledir; çünkü o, kahredilmiş, hüzünlüdür. Dedi ki:
كثر النّاسُ فمـا بَـيْنَـهُـمُ		من أسيفٍ يبتغي الخير وحُر
Ve **الأسيفة** ve **الأُسافة**: bitkisi az olan topraktır.
Ve **إِسافٌ**: Kureyş’in bir putunun adıdır. Ve denir ki: **إسافاً** ve **نائلة**; Beyt’e giren bir erkek ve bir kadındı; bir halvet buldular da **إسافٌ** **نائلة**’nin üzerine atıldı; Allah da onları iki taşa çevirdi.

**فسأ**:
**تفسّأت** örtü(=**الملاءة**) ; yani: yırtılma olmaksızın ufalanıp parçalandı ve çatladı. Onunla pek az konuşulur.

**فأس**:
**الفأس**: odunun yarıldığı şeydir; “onu **فَأَسَهُ يَفْأَسُهُ**” denir; yani: onu yarar.
Ve **فأسُ القفا**: **القَمَحدُوة**’nin arka tarafıdır. Ve **فأسُ اللِّجام**: **الشَّكيمة**’nin ortasında, iki **المِسْحَلَيْنِ**’i bina eden (kısım)dır.
