# فأس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%A3%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فءس

الفأس م معروفة، وهو آلة من آلات الحديد، يحفر بها ويقطع، مؤنثة، ج أفؤس وفؤوس، وقيل: يجمع فؤسا، على فعل. والفأس من اللجام: الحديدة القائمة في الحنك، وقيل: هي المعترضة فيه، وفي التهذيب: هي الحديدة القائمة في الشكيمة، قاله ابن شميل. وقيل: هي التي في وسط الشكيمة بين المسحلين. قلت: وعلى القول الأول اقتصر ابن دريد في كتاب السرج اللجام، وأنشد:
  يعض على فاس اللجام كـأنـه                      إذا ما انتحى سرحان دجن موائل قال: والمسحل: حديدة تحت الحنك، والشكيمة: حديدة معترضة في الفم، وهذا خلاف ما تقدم عن بعضهم، فإنه فسر الفأس بالحديدة المعترضة، وفيه نظر، وهذه صورة اللجام، كما صورها ابن دريد في الكتاب المذكور، لتعرف الفأس من المسحل. والفأس من الرأس: حرف القمحدوة المشرف على القفا، وقيل: فأس القفا: مؤخر القمحدوة، ومنه قول الزمخشري: صلقه على مؤخر رأسه، حتى فلق فأسه بفأسه. والفأس: الشق، يقال: فأس الخشبة، أي شقها بالفأس، وقال الأزهري: فأسه: فلقه. والفأس: الضرب بالفأس، قال أبو حنيفة، رحمه الله تعالى: فأس الشجرة يفأسها: ضربها بالفأس، وقال غيره: قطعها بها. والفأس: إصابة فأس الرأس، وقد فأسه فأسا. والفأس: أكل الطعام، وقد فأسه: أكله. فعلهن كمنع. وفاس: د، عظيم بالمغرب، بل قاعدت وأعظم أمصاره وأجمعه، قال شيخنا: وهي مسقط رأسي ومحل أناسي:
  بلاد بها نيطت علي تمـائمـي                      وأول أرض مس جلدي ترابها وفيها يقول الشاعر في قصيدة أولها:

  يا فاس حيا الله أرضك من ثرى                      وسقاك من صوب الغمام المسبل
  يا جنة الدنيا التي أربت عـلـى                      مصر بمنظرها البهي الأجمـل قيل: بناها مولاي إدريس بن عبد الله بن الحسن حين استفحل أمره بطنجة، وقيل: بل اتخذها دار ملكه، فهي بيد أولاده إلى نحو الثلاثمائة سنة، حتى تغلب عليها المتغلبون، ومع ذلك فالرياسة لم تخرج منهم إلى الآن. ترك همزها لكثرة الاستعمال، وقال الصاغاني: وهم لا يهمزونها. ولذا ذكره المصنف ثانيا في المعتل، وفي الناموس: أن الصواب فه الإبدال، وهي لغة جائزة الاستعمال، وأنكر بعض شراح الشفاء الهمز فيه، وهو غريب، بل كلام مؤرخيها ظاهر فيه، لأنهم قالوا: إنها سميت بفأس كانت تحفر بها، وقيل: كثر كلامهم عند حفر أساسها: هاتوا الفاس، ودوا الفاس، فسميت بها. وقيل: لأن مولاي إدريس سأل عن اسم ذلك الوادي، فقالوا له: ساف فسماها فاس، بالقلب، تفاؤلا. وقيل: غير ذلك، كما بسطه صاحب الروض بالقرطاس، وكأنه في أثناء سبعمائة خمس وعشرين.

### Türkçe

**الفأس**: bilinen (maruf) bir şeydir; demir âletlerinden bir âlettir; onunla kazılır ve kesilir; müennestir. Çoğulu: **أفؤس** ve **فؤوس**. Ve denildi: **فؤسا** olarak, **فعل** vezni üzere cem‘ olunur.

Ve **الفأس** (gemin) **اللجام**’ından: damakta dik duran demirdir; ve denildi: o, onda enlemesine (mu‘tarıza) olandır. Ve **التهذيب**’de: o, **الشكيمة**’de dik duran demirdir; bunu İbn Şümeyl söylemiştir. Ve denildi: o, **المسحلين** arasında **الشكيمة**’nin ortasında olandır. Dedim: Birinci görüş üzere İbn Düreyd, **كتاب السرج اللجام**’ında iktisar etti; ve şu beyti inşad etti:

  **يعض على فاس اللجام كـأنـه                      إذا ما انتحى سرحان دجن موائل**

Dedi: **المسحل**: damak altında bir demirdir; **الشكيمة**: ağızda enlemesine bir demirdir. Bu, bazılarından daha önce geçen şeye muhaliftir; zira o, **الفأس**’i enlemesine demir diye tefsir etti; bunda nazar vardır. Ve bu, gemin sûretidir; İbn Düreyd onu zikredilen kitapta tasvir ettiği üzere; **الفأس**’i **المسحل**’den tanıyasın diye.

Ve **الفأس** baştan: enseye (kafaya) nazır olan **القمحدوة**’nin harfidir (kenarıdır). Ve denildi: **فأس القفا**: **القمحدوة**’nin arkasıdır. Ondandır Zemahşerî’nin sözü: “Onu başının arkasına vurdu; ta ki **فأسه**’ini **بفأسه** ile yardı.”

Ve **الفأس**: yarıktır; denilir: **فأس الخشبة**; yani onu **بالفأس** ile yardı. Ezherî dedi: **فأسه**: onu yardı.

Ve **الفأس**: balta ile vuruştur. Ebû Hanîfe, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi: **فأس الشجرة يفأسها**: onu balta ile vurdu. Başkası dedi: onu onunla kesti.

Ve **الفأس**: başın **فأس**’ine isabettir; ve onu **فأسه فأسا**.

Ve **الفأس**: yemeği yemektir; ve onu **فأسه**: onu yedi. Fiilleri, **كمنع** gibidir.

Ve **فاس**: **د** (bir belde/şehir); Mağrib’de büyük (azîm)dir; bilakis onun kaidesi ve şehirlerinin en büyüğü ve en toplayıcısıdır. Şeyhimiz dedi: “O, başımın düştüğü yer ve insanımın mahallidir”:

  **بلاد بها نيطت علي تمـائمـي                      وأول أرض مس جلدي ترابها**

Ve onda şair, evveli şu olan bir kasidede şöyle der:

  **يا فاس حيا الله أرضك من ثرى                      وسقاك من صوب الغمام المسبل**
  **يا جنة الدنيا التي أربت عـلـى                      مصر بمنظرها البهي الأجمـل**

Denildi: Onu, işi Tanca’da kuvvet bulunca Mevlâm İdrîs b. Abdullah b. el-Hasen bina etti. Ve denildi: bilakis onu mülkünün evi edindi; böylece yaklaşık üç yüz sene kadar evlâdının elindedir; ta ki mütegallibler ona galebe çalana kadar. Bununla beraber riyaset, onlardan şimdiye dek çıkmadı.

Hemzesini, çok kullanım sebebiyle terk etti. Sâgânî dedi: “Onlar onu hemzelemezler.” Bundan dolayı musannif onu ikinci olarak **المعتل**’de zikretti. Ve **الناموس**’ta: doğrunun, ibdâl ile **فه** olduğu; bunun câiz kullanım bir lügat olduğu (zikredilir). **الشفاء** şârihlerinden bazıları onda hemzeyi inkâr etti; bu gariptir. Bilakis müverrihlerinin sözü onda zahirdir; çünkü onlar dediler ki: “O, onunla kazılan bir **فأس** ile isimlendirildi.” Ve denildi: onun temelini kazarken sözleri çoğaldı: “Getirin **الفاس**’ı; verin **الفاس**’ı”; onunla isimlendirildi.

Ve denildi: çünkü Mevlâm İdrîs, o vadinin adını sordu; ona “**ساف**” dediler; o da onu **فاس** diye isimlendirdi; kalb ile, tefe’ülen. Ve denildi: bundan başkası; bunu **الروض بالقرطاس** sahibi tafsil etti; sanki yedi yüz yirmi beşin esnasındadır.
