# فأل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%A3%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فأل

الفأْل: ضد الطِّيَرَة، والجمع فُؤول، وقال الجوهري: الجمع أَفْؤُل، وأَنشد للكميت:
ولا أَسْأَلُ الطَّيرَ عما تقول،
ولا تَتَخالَجُني الأَفْؤُل
وتَفاءلْت به وتفأْل به؛ قال ابن الأَثير: يقال تَفاءلْت بكذا وتفأْلت، على التخفيف والقلْب، قال: وقد أُولع الناس بترك همزه تخفيفاً. والفَأْل: أَن يكون الرجل مريضاً فيسمع آخر يقول يا سالِمُ، أَو يكون طالِبَ ضالَّة فيسمع آخر يقول يا واجِد، فيقول: تَفاءلْت بكذا، ويتوجه له في ظنِّه كما سمع أَنه يبرأُ من مرضه أَو يجد ضالَّته. وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، كان يحبُّ الفَأْل ويكره الطِّيَرَة؛ والطِّيَرَة: ضد الفَأْل، وهي فيما يكره كالفَأْل فيما يستحَب، والطِّيرَة لا تكون إِلا فيما يسوء، والفَأْل يكون فيما يحسُن وفيما يسوء. قال أَبو منصور: من العرب من يجعل الفَأْل فيما يكرَه أَيضاً، قال أَبو زيد: تَفاءَلْت تَفاؤُلاً، وذلك أَن تسمع الإِنسان وأَنت تريد الحاجة يدعو يا سعيد يا أَفْلَح أَو يدعو باسم قبيح، والاسم الفَأْل، مهموز، وفي نوادر الأَعراب: يقال لا فَأْل عليك بمعنى لا ضَيْر عليك ولا طَيْر عليك ولا شر عليك، وفي الحديث عن أَنس عن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: لا عَدْوى ولا طِيَرَة ويعجبُني الفَأْل الصالِح، والفأْل الصالح: الكلمة الحسنة؛ قال: وهذا يدل على أَن من الفَأْل ما يكون صالحاً ومنه ما يكون غير صالح، وإِنما أَحبَّ النبي، صلى الله عليه وسلم، الفَأْل لأَن الناس إِذا أَمَّلوا فائدةَ الله ورجَوْا عائدَته عند كل سبب ضعيف أَو قويٍّ فهم على خير، ولو غلِطوا في جهة الرجاء فإِن الرجاء لهم خير، أَلا ترى أَنهم إِذا قطعوا أَملَهم ورجاءهم من الله كان ذلك من الشرّ؟ وإِنما خَبَّر النبي، صلى الله عليه وسلم، عن الفِطْرة كيف هي وإِلى أَيِّ شيء تنقلب، فأَما الطِّيرَة فإِن فيها سوء الظنِّ بالله وتوقُّع البلاء، ويُحَب للإِنسان أَن يكون لله تعالى راجياً، وأَن يكون حسن الظن بربِّه، قال: والكَوادِس ما يُتطيَّر منه مثل الفَأْل والعُطاس ونحوه. وفي الحديث أَيضاً: أَنه كان يتَفاءل ولا يتطيَّر. وفي الحديث: قيل يا رسول الله ما الفَأْل؟ قال: الكلمة الصالحة، قال: وقد جاءت الطِّيرَة بمعنى الجِنْس، والفَأْل بمعنى النوع؛ قال: ومنه الحديث أَصدَقُ الطِّيرَة الفَأْل.
والافْتِئال: افْتِعال من الفَأْل؛ قال الكميت يصف خيلاً: إِذا ما بَدَتْ تحت الخَوافِقِ، صَدَّقَتْ
بأَيمَنِ فَأْل الزاجِرين افْتِئالَها
التهذيب: تَفَيَّل إِذا سمِن كأَنه فِيل. ورجل فَيِّل اللحم: كثيره؛ قال: وبعضهم يهمزه فيقول: فَيْئِل على فَيْعِل. والفِئال، بالهمزة: لعبة للأَعراب، وسيذكر في فيل.

### Türkçe

**الفأْل**: **الطِّيَرَة**’nin zıddıdır; çoğulu **فُؤول**’dür. Cevherî dedi ki: çoğul **أَفْؤُل**’dür. Kümeyt’ten şu beyit okunmuştur:

Ve ben kuşa, ne dediği hakkında sormam,
ve **الأَفْؤُل** beni çalkalayıp durmaz.

Ve onunla **تَفاءلْت** ettim ve onunla **تفأْل** etti; İbnü’l-Esîr dedi ki: **تَفاءلْت** şöyle-şöyle ile ve **تفأْلت** denir; hafifletme ve kalb üzere. Dedi ki: İnsanlar, hafifletme için onun hemzesini terk etmeye tutulmuşlardır. Ve **الفَأْل**: kişinin hasta olması, sonra bir başkasının “ey **سالِمُ**” dediğini işitmesidir; yahut kayıp bir şey arayan olması, sonra bir başkasının “ey **واجِد**” dediğini işitmesidir; sonra “şöyle-şöyle ile **تَفاءلْت** ettim” der; ve zannında ona yönelir; işittiği gibi hastalığından iyileşeceğini yahut kaybını bulacağını (zanneder). Hadiste: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, **الفَأْل**’i sevdiği ve **الطِّيَرَة**’yi kerih gördüğü (gelmiştir). Ve **الطِّيَرَة**: **الفَأْل**’in zıddıdır; o, kerih görülen şeylerde, **الفَأْل**’in müstehab olan şeylerde olduğu gibidir. Ve **الطِّيرَة** ancak kötü olan şeylerde olur; **الفَأْل** ise güzel olanda da kötü olanda da olur. Ebû Mansûr dedi ki: Araplardan kimi, **الفَأْل**’i kerih olanda da kılar. Ebû Zeyd dedi ki: **تَفاءَلْت تَفاؤُلاً**; bu da şudur: sen bir ihtiyacı murad ederken bir insanı işitirsin; “ey **سعيد** ey **أَفْلَح**” diye dua eder; yahut çirkin bir isimle çağırır; isim **الفَأْل**’dir; hemzelidir. Ve **نوادر الأَعراب**’da: “**لا فَأْل عليك**” denir; “üzerine zarar yok, üzerine **طَيْر** yok, üzerine şer yok” mânâsında. Ve Enes’ten, Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, hadiste dedi ki: “**لا عَدْوى ولا طِيَرَة**; ve bana **الفَأْل الصالِح** hoş gelir.” Ve **الفَأْل الصالِح**: güzel sözdür. Dedi ki: Bu, **الفَأْل**’den salih olanın da bulunduğuna, salih olmayanın da bulunduğuna delâlet eder. Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, **الفَأْل**’i ancak şu sebeple sevmiştir: insanlar, her zayıf yahut güçlü sebep yanında Allah’ın faydasını ümit edip O’nun dönüşünü umduklarında, onlar hayır üzeredirler; ümit cihetinde yanılmış olsalar bile, ümit onlar için hayırdır. Görmez misin ki, Allah’tan ümitlerini ve recâlarını kestiklerinde bu şerden olur? Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, ancak fıtratın nasıl olduğunu ve neye döndüğünü haber vermiştir. **الطِّيرَة**’ye gelince: onda Allah hakkında kötü zan ve belâyı bekleme vardır. İnsana, Allah Teâlâ’dan ümitli olması ve Rabbine حسن الظن sahibi olması sevilir. Dedi ki: **الكَوادِس**; kendisinden **يُتطيَّر** olunan şeylerdir; **الفَأْل** ve **العُطاس** ve benzeri gibi. Hadiste ayrıca: onun **يتَفاءل** ettiği ve **لا يتطيَّر** olduğu (gelmiştir). Hadiste: “Ey Allah’ın Resûlü, **الفَأْل** nedir?” denildi; dedi ki: “**الكلمة الصالحة**.” Dedi ki: **الطِّيرَة** cins mânâsıyla, **الفَأْل** tür mânâsıyla gelmiştir. Dedi ki: Bundan hadistir: “**أَصدَقُ الطِّيرَة الفَأْل**.”

Ve **الافْتِئال**: **الفَأْل**’den **افْتِعال**’dır. Kümeyt, atları vasfederek dedi ki:

Ne vakit kanatların altında belirdi mi, doğrular
uğursuzluk çıkaranların en uğurlu **فَأْل**’iyle, onun **افْتِئال**’ini.

**التهذيب**: **تَفَيَّل** eder; semirdiği vakit; sanki **فِيل** gibidir. Ve **فَيِّل اللحم** adam: eti çok olan (adam). Dedi ki: Bazıları onu hemzeler de “**فَيْئِل**” der; **فَيْعِل** vezni üzere. Ve **الفِئال** hemze ile: bedevîler için bir oyundur; **فيل** maddesinde zikredilecektir.
