# فتأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فتأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فتأ

ما فتأ، مثلثة التاء أي عين الفعل، أما الكسر والنصب فلغتان مشهورتان، الأول أشهر من الثاني، وأما الضم فلم يثبت عند أئمة اللغة والنحو، وكأنه نقله من بعض الدواوين اللغوية، وهو مستبعد، قاله شيخنا. قلت: والضم نقله الصاغاني عن الفراء، والعجب من شيخنا كيف استبعده وهو في العباب، تقول: ما فتئ وما فتأ يفتأ فتأ وفتوءا: ما زال وما برح كما أفتأ لغة بني تميم، رواه عنهم أبو زيد، يقال: ما أفتأت أذكره إفتاء، وذلك إذا كنت لا تزال تذكره، لغة في ذلك. وفي نوادر الأعراب: فتئ عنه أي الأمر كسمع إذا نسيه وانقذع عنه أي تأثر منه، وفي بعض النسخ بالفاء والمهملة والمعجمة، أي لان بعد يبس، وما فتئ لا يستعمل إلا في النفي أو ما في معناه أو خاص بالجحد، أي لا يتكلم به إلا مع الجحد، فإن استعمل بغير ما ونحوها فهي منوية، على حسب ما يجيء عليه أخواتها وربما حذفت العرب حرف الجحد من هذه الألفاظ وهو منوي، وهو كقوله تعالى  قالوا تالله تفتأ تذكر يوسف حتى تكون حرضا أو تكون من الهالكين  أي ما تفتا كذا في سائر النسخ، والصواب: لا تفتأ، كما قدره جميع النحاة والمفسرين، ولا اعتبار بما قدره المصنف وإن تبع فيه كثيرا من اللغويين، لأنه غفلة، قاله شيخنا. وقال ساعدة بن جؤية:
  أند من قارب درج قوائمه                      صم حوافره ما تفتأ الدلجا أراد: ما تفتأ من الدلج. وفتأ كمنع تكون تامة بمعنى سكن، وقيل كسر وأطفأ وهذه عن إمام النحو أبي عبد الله محمد بن مالك ذكره في كتابه جمع اللغات المشكلة، وعزاه أي نسبه للفراء، وهو صحيح أورده ابن القوطية وابن القطاع، قال الفراء: فتأته عن الأمر: سكنته، وفتأت النار أطفأتها وغلط الإمام أثير الدين أبو حيان الأندلسي وغيره في تغليطه إياه حيث قال: إنه وهم وتصحيف عن فثأ، بالثاء المثلثة، قالوا: وهذا من جملة تحاملات أبي حيان المنبئة على قصوره، قاله شيخنا.

### Türkçe

**ما فتأ**: **التاء**’sı üçlü (yani fiilin **عين**’i)dir; ama kesre ve nasb iki meşhur lugattır; birincisi ikinciden daha meşhurdur. Amma damme ise lugat ve nahiv imamları katında sabit olmamıştır; sanki onu bazı lugavî divanlardan nakletmiştir; bu uzak görülür; bunu şeyhimiz söyledi. Ben dedim: Damme’yi **الصاغاني**, **الفراء**’dan nakletti; şeyhimiz ondan nasıl uzak gördü, hâlbuki o **العباب**’dadır; dersin: **ما فتئ** ve **ما فتأ** **يفتأ** **فتأ** ve **فتوءا**: **ما زال** ve **ما برح** (demektir); tıpkı **أفتأ**’nın **بني تميم** lugatı olması gibi; onu onlardan **أبو زيد** rivayet etti. Denir: **ما أفتأت أذكره إفتاء**; bu, sen onu anmayı sürdürdüğün zaman (söylenir); bunda bir lugattır.

**وفي نوادر الأعراب**: **فتئ عنه** yani işten, **كسمع** (vezninde), onu unuttuğu ve ondan uzaklaşıp dağıldığı zaman; yani ondan etkilendi. Bazı nüshalarda **بالفاء والمهملة والمعجمة** (ile): yani kuruduktan sonra yumuşadı.

Ve **ما فتئ** ancak nefiyde yahut onun manasında olan şeyde kullanılır; yahut inkâra mahsustur; yani inkâr ile beraber olmaksızın onunla konuşulmaz. Şayet **ما** ve benzerleri olmaksızın kullanılırsa, o takdirde (nefiy) niyet edilmiştir; kızkardeşlerinin üzerinde geldiği şeye göre. Arap bazen bu lafızlardan inkâr harfini hazfeder, hâlbuki o niyet edilmiştir; bu, Yüce Allah’ın sözü gibidir: **قالوا تالله تفتأ تذكر يوسف حتى تكون حرضا أو تكون من الهالكين**; yani **ما تفتأ**; diğer nüshalarda böyledir. Doğrusu: **لا تفتأ**’dır; bütün nahivciler ve müfessirler onu böyle takdir etmiştir. Musannifin takdir ettiğine itibar yoktur, her ne kadar onda birçok lugavîyi takip etmişse de; çünkü o bir gaflettir; bunu şeyhimiz söyledi.

**وقال ساعدة بن جؤية:**
أند من قارب درج قوائمه                      صم حوافره ما تفتأ الدلجا

Murad etti: **ما تفتأ من الدلج**.

Ve **فتأ** **كمنع** (vezninde) “tam” olur; “sükûn buldu” manasınadır. Ve denildi: “kırdı ve söndürdü”; bu, nahiv imamı **أبو عبد الله محمد بن مالك**’tandır; onu kitabı **جمع اللغات المشكلة**’de zikretti ve onu **الفراء**’ya isnad etti; ve o sahihtir; onu **ابن القوطية** ve **ابن القطاع** irad etti. **الفراء** dedi: **فتأته عن الأمر**: onu sakinleştirdim; ve **فتأت النار**: onu söndürdüm. İmam **أثير الدين أبو حيان الأندلسي** ve başkaları, onu yanlışlamasında hata etti; zira dedi ki: “O, vehimdir ve **فثأ**’dan, **بالثاء المثلثة** ile, tashiftir.” Dediler: Bu, **أبو حيان**’ın kusuruna delalet eden yüklenmelerinin cümlesindendir; bunu şeyhimiz söyledi.
