# فتح (ف-ت-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Feth, kapının açılması demektir

- Harfler: ف - ت - ح
- Kur'an'da: 38 geçiş · 33 ayet · 28 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (28)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَتَحْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلْنَا | Açtık | 4 | 4 | [6:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/6:44.md) |
| [فَتْحًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%92%D8%AD%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Fetih | 4 | 4 | [26:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/26:118.md) |
| [الْفَتْحُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%92%D8%AD%D9%8F.md) | الْفَعْلُ | Fetih | 2 | 2 | [8:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/8:19.md) |
| [الْفَتْحِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%92%D8%AD%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Fetih | 2 | 2 | [32:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/32:29.md) |
| [فُتِحَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8F%D8%AA%D9%90%D8%AD%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فُعِلَتْ | Açıldı | 2 | 2 | [21:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/21:96.md) |
| [مَفَاتِحَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%85%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90%D8%AD%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | مَفَاعِلَهُ | Onun anahtarları | 2 | 2 | [24:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/24:61.md) |
| [افْتَحْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%92.md) | افْعَلْ | Aç | 1 | 1 | [7:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/7:89.md) |
| [الْفَاتِحِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلِينَ | Açanlar | 1 | 1 | [7:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/7:89.md) |
| [الْفَتَّاحُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%AD%D9%8F.md) | الْفَعَّالُ | Açan | 1 | 1 | [34:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/34:26.md) |
| [بِالْفَتْحِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%92%D8%AD%D9%90.md) | بِالْفَعْلِ | Fetih ile | 1 | 1 | [5:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/5:52.md) |
| [تَسْتَفْتِحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%90%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَسْتَفْعِلُوا | Fetih istersiniz | 1 | 1 | [8:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/8:19.md) |
| [تُفَتَّحُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D8%AA%D9%8F%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%91%D8%AD%D9%8F.md) | تُفَعَّلُ | Açılır | 1 | 1 | [7:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/7:40.md) |
| [فَافْتَحْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%92.md) | فَافْعَلْ | Hemen aç | 1 | 1 | [26:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/26:118.md) |
| [فَتَحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%8E.md) | فَعَلَ | Açtı | 1 | 1 | [2:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/2:76.md) |
| [فَتَحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Açtılar | 1 | 1 | [12:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/12:65.md) |
| [فَتْحٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%92%D8%AD%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Fetih | 1 | 1 | [4:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/4:141.md) |
| [فَفَتَحْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَفَعَلْنَا | Hemen açtık | 1 | 1 | [54:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/54:11.md) |
| [لَفَتَحْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%84%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | لَفَعَلْنَا | Açtık | 1 | 1 | [7:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/7:96.md) |
| [مَفَاتِحُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%85%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90%D8%AD%D9%8F.md) | مَفَاعِلُ | Anahtarlar | 1 | 1 | [6:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/6:59.md) |
| [مُفَتَّحَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%85%D9%8F%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%91%D8%AD%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | مُفَعَّلَةً | Açılan | 1 | 1 | [38:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/38:50.md) |
| [وَاسْتَفْتَحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَاسْتَفْعَلُوا | Ve fetih istediler | 1 | 1 | [14:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/14:15.md) |
| [وَالْفَتْحُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%92%D8%AD%D9%8F.md) | وَالْفَعْلُ | Ve fetih | 1 | 1 | [110:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/110:1.md) |
| [وَفَتْحٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%92%D8%AD%D9%8C.md) | وَفُعْلٌ | Ve fetih | 1 | 1 | [61:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/61:13.md) |
| [وَفُتِحَتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8F%D8%AA%D9%90%D8%AD%D9%8E%D8%AA%D9%90.md) | وَفُعِلَتِ | Ve açıldı | 1 | 1 | [78:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/78:19.md) |
| [وَفُتِحَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8F%D8%AA%D9%90%D8%AD%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | وَفُعِلَتْ | Ve açıldı | 1 | 1 | [39:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/39:73.md) |
| [يَسْتَفْتِحُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%90%D8%AD%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَسْتَفْعِلُونَ | Fetih isterler | 1 | 1 | [2:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/2:89.md) |
| [يَفْتَحُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%8F.md) | يَفْعَلُ | Açar | 1 | 1 | [34:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/34:26.md) |
| [يَفْتَحِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%90.md) | يَفْعَلِ | Açar | 1 | 1 | [35:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/35:2.md) |

## Mücavir kökler — 58 mücavir (218 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 9 ortak ayet · G² 65 · Bab kapı demektir
2. [زمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Zümer toplulukların içindeki gruplaşmalara, kümelere denir
3. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 12 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
4. [عرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Çıkar
5. [خزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Hazen : Depo demektir
6. [بلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Belas kıl keçesi demektir
7. [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Sevk bacak demektir
8. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Dahl: Kuytu yer demektir
9. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
10. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 6 ortak ayet · G² 8 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
11. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Bürde” gocuk demektir
12. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
13. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Beraber
14. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
15. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · Beyn topraktaki yarık demektir
16. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Birkan yanardağ demektir
17. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
18. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
19. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 9 ortak ayet · G² 6 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
20. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
21. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İyi
22. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Akledersiniz
23. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
24. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Özel konuşmak
25. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
26. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Buğa boğa demektir
27. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Bahçe demektir
28. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Bab kapı demektir
29. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 14 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
30. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
31. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hilal yeni ay demektir
32. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Yumruk demektir
33. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Süllem” merdiven demektir
34. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
35. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
36. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
37. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
38. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 10 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
39. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Biribirini kesen yoldur
40. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Şey
41. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hayr : At sürüsü demektir
42. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
43. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Gem demektir
44. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
45. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
46. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
47. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
48. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
49. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
50. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
51. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
52. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
53. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
54. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Önce
55. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
56. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
57. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
58. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فتح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md), [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md), [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md), [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [غلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kapalı veya kilitli bir engeli kaldırarak geçişe, akışa ve erişime yol açmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi rahmet, hüküm, nusret ve rızık kanallarının önündeki tıkanıklığı giderme |
| Çekirdek Özet 3 | Tıkanmış süreçlerin adalet, fetih ve bilgiyle açılarak serbest dolaşıma kavuşması |
| Kritik Hata Riski | Fethi yalnızca askeri işgal ve toprak zaptı sanarak adli, ilmi ve manevi açılış boyutunu yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فت | Parçalama, yarma, ayrıştırma ve gevşetme (örneğin [فتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82.md) bitişik olanı yarma, [فتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84.md) lifleri ayırıp bükme, [فتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B1.md) bağı gevşetip zayıflatma) | ح | Ayrılma ve gevşeme hareketini boğaz harfi olan ha harfinin genişletici ve açığa çıkarıcı nefes etkisiyle birleşip kapalı bir engeli bütünüyle aralamaya ve geçiş yolunu açık kılmaya dönüştürür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Açıklık, dışa vurum, nefesin ve sözün çıkış noktası, kapalı olanın aralanması |
| ت | İşaret, çarpı | İki sınırın veya yüzeyin temas noktası, kenetlenen hat, eşik |
| ح | Çit, duvar | Çevreleyen engel, sınırlandıran bölme, kapalılık oluşturan yapı |
| فتح | Ağız + İşaret + Çit | Çit veya duvarla kapatılmış eşiğin ağız gibi aralanarak kapalılığın giderilmesi ve geçişin sağlanması hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kapalı duran kapının, kilidin, bağın veya yük denklerinin üzerindeki kapağın açılarak içinin dışa açılması, suyun önündeki bendin yarılarak akıtılması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde فتح kökü kilitlerin açılması, suyun önünün açılıp akıtılması ve iki hasım arasında nihai hükmün verilmesi bağlamlarında geçer; Asmaî ve Ebû Ubeyde’nin aktardığı erken şahitlerde فتاحة kelimesi kabileler arası ihtilafı çözen yargı anlamında zikredilir |
| Erken Arapça kullanım | İki hasım arasında dava fasledilip hüküm verildiğinde قاض yerine فتاح denilmiş, su bentleri aralandığında ve kuyu suyu yüzeye çıktığında kök fiziksel su kanalı anlamında kullanılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde فتح kökü, kapalı olanın çözülmesi, genişleme ve özgür bırakma semantik ekseninde güçlü bir süreklilik gösterir. İbranice pātah פָּתַח fiili doğrudan kapı açmak, çözmek, serbest bırakmak ve delip yarmak anlamlarına gelirken, Süryaniceftaḥ ܦܬܚ kökü kapı açma, ifşa etme, aydınlatma ve serbest kılma işlevini üstlenir. Akadca petû fiili de bir kapıyı, kanalı veya gözü açmak, tıkanıklığı gidermek anlamında kökün en eski Afro-Asyatik çekirdeğini temsil eder. Arapçada kök bir yandan somut nesnelerin ve kapıların açılması yönünü korumuş, diğer yandan toplumsal ve hukuki düzlemde iki taraf arasındaki kilitlenmiş davayı sonuca bağlama hüküm ve askeri-siyasi engelleri bertaraf ederek bir beldeye hakikatin ve adaletin girişini sağlama zafer boyutlarına doğru genişlemiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فتح kökünden türeyen مفتاح, فتاح, استفتاح | Kilitli nesnenin açılmasından yargısal hükme, nusret talebine ve yağmurun boşanmasına uzanan düzenli semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice pātah, Süryanice ptaḥ, Akadca petû | Kapı, kanal, göz ve kilit açma çekirdek anlamında tam fonetik ve anlamsal mutabakat | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Mısırca ptḥ ve Proto-Afroasyatik kökler | Açmak, ortaya çıkarmak veya biçimlendirmek eylemleriyle ilişkili ilksel morfem benzerliği | Muhtemel |

Kaynak: Payne Smith, Brown-Driver-Briggs ve Gesenius.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فتح | Anlamlı | Açmak | Kapalı engeli ortadan kaldırıp geçişi ve görünürlüğü sağlamak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فحت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök anlamı tespit edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| [تفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%81%D8%AD.md) | Anlamlı | Nefes vermek, buğulanmak | Sıcağın veya kokunun dışarı vurması, kabarma | Kur'an'da geçmez |
| [تحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D9%81.md) | Anlamlı | İkram etmek, hediye vermek | Birine seçkin ve zarif bir hediye sunmak | Kur'an'da geçmez |
| [حفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%AA.md) | Anlamlı | Kuşatmak, çevresini sarmak | Bir şeyin etrafını çevirip koruma veya sınırlama altına almak | Kur'an'da geçmez |
| [حتف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%81.md) | Anlamlı | Ecel, ölüm | Doğal ölüm, sınırın ve vadenin tükenmesi | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فتح | Merkez | Engeli kaldırıp geçit verme | Kapalı bir eşiği kaldırarak içeriye giriş, dolaşım ve hüküm yolunu açar | Kapı, hüküm, rahmet ve nusretin önündeki perdenin kalkması |
| [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Yardım ve destek sağlama | [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) güç katarak mağlup olmayı önler; فتح ise kapalı yolu açarak hedefe giden engeli kaldırır | Zafere ulaştıran kuvvet desteği |
| [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) | Komşu | İhtilafı sonlandırma | [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) adaleti tesis edip düzen koyar; فتح tıkalı ve çözümsüz kalmış davayı fasledip aralar | Yargılama ve bağlayıcı karar |
| [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) | Komşu | Örtüyü kaldırma | [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) örtülü olanın üzerindeki örtüyü alır; فتح kapalı girişin kilidini çözer | Bilinmeyenin ve gizlenenin açığa çıkması |
| [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) | Komşu | Alanı genişletme | [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) mevcut hacmi ve kapasiteyi büyütür; فتح kilitli girişi serbest kılar | Kapasite bolluğu ve darlık zıddı |
| [غلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%82.md) | Zıt | Kilitleme ve kapatma | Kapıyı kapatıp sürgüleyerek geçişi, erişimi ve ilişkiyi bütünüyle keser | Erişimin ve geçişin engellenmesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فتح | Açmak, hükmetmek, zafer vermek | Hem somut girişlerin açılması hem manevi ve adli engellerin kaldırılması | Kesin |
| Latince | aperire, inaugurare, iudicare | Açmak, yola koymak, hükme bağlamak | aperire somut açmayı karşılarken, iudicare fethin hüküm boyutunu kısmen verir | Güçlü |
| İngilizce | to open, to conquer, to judge, to disclose | Açmak, fethetmek, yargılamak, ifşa etmek | to open genel açmayı, to disclose kilitli bilginin açılmasını verir; tek kelime tüm boyutları kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | öffnen, erschließen, erobern | Açmak, kullanıma açmak/keşfetmek, fethetmek | erschließen fethin imkan ve kaynakları açığa çıkarma boyutunu çok iyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | ouvrir, débloquer, trancher | Açmak, blokajı kaldırmak, kesin karara bağlamak | débloquer engeli giderme yönünü, trancher ihtilafı hükümle çözme yönünü karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْفَتْحُ / فَتْحًا | Nihai zafer ve siyasi engelin kalkması | Hakikatin önündeki siyasi/askeri blokajın kalkıp kalplerin ve beldelerin İslam'a açılması; Fetih [48:1](https://lisan.digital/tr/ayet/48:1.md), Nasr [110:1](https://lisan.digital/tr/ayet/110:1.md) |
| افْتَحْ / الْفَاتِحِينَ | Hukuki hüküm ve adaletin ayrışması | İki karşıt fırka arasında tıkalı kalan meselenin ilahi yargıyla çözülmesi; A'râf [7:89](https://lisan.digital/tr/ayet/7:89.md), Sebe' [34:26](https://lisan.digital/tr/ayet/34:26.md) |
| فَتَحْنَا / يَفْتَحُ | Rahmet ve nimet kapılarının salınması | Gökten veya yerden rızık, ilim, rahmet ve imkanların sınırsızca indirilmesi; Fâtır [35:2](https://lisan.digital/tr/ayet/35:2.md), En'âm [6:44](https://lisan.digital/tr/ayet/6:44.md) |
| مَفَاتِحُ | Gayb ve hazine anahtarları | Bilinmeyenin kapalı sırları ve yer altı/yer üstü servet rezervleri; En'âm 59:59, Kasas [28:76](https://lisan.digital/tr/ayet/28:76.md) |
| فُتِحَتِ | Kozmik kapıların ve bentlerin yarılması | Kıyamet günü göğün kapılara ayrılması veya Ye'cûc-Me'cûc seddinin açılması; Enbiyâ [21:96](https://lisan.digital/tr/ayet/21:96.md), Nebe' [78:19](https://lisan.digital/tr/ayet/78:19.md) |
| فَتَحَ اللّٰهُ | İlahi bilgi ve vahyî müjde | Geçmiş kitaplardaki hakikatlerin muhataba bildirilmesi; Bakara [2:76](https://lisan.digital/tr/ayet/2:76.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | el-Fettâh ismi ve gaybın anahtarları | Allah'ın kulları arasındaki ihtilafları hak ile çözmesi, lütuf kapılarını mutlak iradeyle açıp kapatması | Hüküm verme, adalet tesis etme ve gaybın mutlak tasarrufu |
| Fıkıh | Siyer ve fütûhât hukuku | Fethedilen toprakların statüsü (sulhen veya anveten feth), mülkiyet ve zımmî hukuku | Toprakların işgal edilmesi değil, şer'î adaletin erişimine açılması |
| Tefsir | Mekke'nin fethi ve Hudeybiye anlaşması | Hudeybiye barışının mı yoksa Mekke fethinin mi apaçık fetih (fethan mübînâ) olduğu meselesi | Barış ve tebliğ ortamının oluşturulmasının askeri zaferden üstün tutulması |
| Hadis | İstiğfar, namaza başlama ve dua kapıları | İstiftâh duaları, cennet kapılarının açılması ve ilahi rahmetin kilitlerinin duayla çözülmesi | Manevi erişim kanallarının aralanması ve ibadete giriş eşiği |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul ile ilahi rahmet arasındaki bağ | Mağfiret ve hidayet kapılarının açılması | Kalbi saran kilitlerin kırılarak vahyin nüfuzuna imkan verilmesi | Tevbe ve dua tıkanmış manevi kanalları açar | Kesin |
| İlmi | Hakikatin keşfi ve zihni körlüklerin giderilmesi | Müşkil meselelerin çözülmesi ve ilmi fütuhat | Zihindeki dogmatik ve önyargılı tıkanıklıkları aşarak delile yol açmak | Bilgi, kilitli sistemleri açan anahtardır | Güçlü |
| Siyasi | Toplumlar arası ilişkiler ve davaların faslı | Adaletin tecellisi ve zorbalık engelinin kaldırılması | Baskıcı rejimlerin kurduğu kalkanları aralayarak tebliğe ve adalete alan açmak | Fetih işgal değil, özgür tercih hakkının önünü açmaktır | Kesin |
| İktisadi | Pazarın, kaynakların ve ticaret yollarının açılması | Tekelleşme ve tıkanıklığın kırılarak refahın dolaşımı | Kaynakların üzerindeki yapay kilitleri kaldırıp rızkı geniş kitlelere ulaştırmak | Servetin birikip kilitlenmesini önleyen serbest akış | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel bariyerin aşılması ve valf mekanizması | Akışkanlar mekaniğinde vana açılarak basıncın serbest kalması veya kuantum tünellemede kilitli enerji eşiğinin aşılarak parçacığın geçiş yapması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal kilitlenmenin çözülmesi ve hukuki tahkim | Kriz teorisinde çözümsüz kalan kutuplaşmanın adil bir üçüncü hakem kararıyla aralanıp sistemin yeniden işler kılınması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Fetih kavramını yalnızca sınırların askeri orduyla çiğnenmesi, şehirlerin düşürülmesi ve sömürgeci bir hakimiyet kurma eylemine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | فتح kökü kilitlerin, kalplerin, gök kapılarının, ilahi rahmetin, ilmin ve mahkemedeki davaların çözüme kavuşturulmasıdır; Hudeybiye gibi kan dökülmeyen bir barış ahdi dahi feth-i mübîn sayılmıştır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İslam'ın fetih anlayışını emperyalist istila modelleriyle bir tutarak, fethin asıl gayesi olan zulüm bariyerlerini kaldırma ve hakka ulaşma özgürlüğü boyutunu kaybetmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem tarih felsefesini (medeniyetlerin kilitlenmesi ve açılması) hem de tevhid anlayışını (kapıları açıp kapatanın yalnızca Allah olduğu) merkezden kuran anahtar bir kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hudeybiye ve Mekke'nin fethiyle ilgili siyasi-tarihsel ayetlerde, peygamberlerin kavimleriyle girdikleri çıkmazda adalet istedikleri dualarda ve ilahi rahmetin dağılımını bildiren ayetlerde. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zaferin yalnızca kaba kuvvetle elde edildiği yanılgısını yıkarak, en büyük fethin kalplerin, zihinlerin ve barış kanallarının hakikate açılması olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kapalı duran bir engeli, kilidi veya kapağı kaldırarak geçişe, akışa ve serbest dolaşıma imkan vermek.
- Soyut anlam: İhtilafı adaletle çözmek, tıkalı süreçleri ilahi rahmet ve nusret ile aşılır kılmak, hakikatin önündeki engelleri bertaraf etmek.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki akışı durduran düğüm noktasının aralanarak iç ve dış dinamikler arasındaki dengenin ve iletişimin yeniden kurulması.
- LaTeX modeli: $$F: (S \cap B) \xrightarrow{K} S \setminus B = O$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $S$ mevcut sistemi veya alanı, $B$ bu alanın erişimini engelleyen kilit veya engeli (bariyeri), $S \cap B$ kapalılık ve kilitlenme halini temsil eder. $K$ anahtar veya hüküm niteliğindeki ilahi müdahaleyi, $\xrightarrow{K}$ engeli kaldırma operasyonunu gösterir. Sürecin sonucunda sistem engelden arınarak ($S \setminus B$) açık ve akışkan duruma ($O$) kavuşur.

## Geçtiği ayetler (33 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/2:76.md) — فَتَحَ

وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Mü’minlerle karşılaştıkları zaman, inandık derlerdi, birbirleriyle baş başa kaldıklarında, Rabbınızın katında, aleyhinde delil göstersinler diye mi Allah’ın size açıkladığını onlara anlatıyorsunuz, buna aklınız ermiyormu? diye birbirlerini uyarırlardı.

### [Bakara 2:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/2:89.md) — يَسْتَفْتِحُونَ

وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Ne zaman ki; Allah’ın katından, kendilerinde olanı tasdik eden kitab geldi, onlar bundan önceki küfredenlere karşı kendilerine yardım gelmesini beklerlerken, bildikleri gelince onu inkar ettiler. Allah’ın la’neti kafirlerin üzerinedir.

### [Nisa 4:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/4:141.md) — فَتْحٌ

الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا

Meal (IK): Onlar, hep sizi gözetleyip durular. Allah’tan size bir zafer gelince; sizinle beraber değil miydik? derler. Kafirlere zaferden bir pay düştüğü zaman da onlara; size üstünlük sağlayarak mü’minlerden korumadık mı? derler. Kıyamet günü aranızda hüküm vercek Allah’tır. Allah, mü’minlerin aleyhinde asla fırsat vermeyecektir.

### [Maide 5:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/5:52.md) — بِالْفَتْحِ

فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ

Meal (IK): Kalblerinde hastalık olanların; bize bir felaket gelmesinden korkuyoruz, diyerek onlara koşuştuklarını görürsün. Olur ki, Allah, fetih verir veya katından bir emir getirir de onlar, içlerinde gizlediklerinden dolayı pişman olurlar.

### [En'am 6:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/6:44.md) — فَتَحْنَا

فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ

Meal (IK): Onlar, kendilerine hatırlatılan şeyleri unutunca; Biz de kendilerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilen o şeyler yüzünden sevinince; onları, ansızın yakaladık ve bütün ümitlerinden mahrum kaldılar.

### [En'am 6:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/6:59.md) — مَفَاتِحُ

وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Gaybın anahtarları O’nun katındadır. O’ndan başka kimse bilmez. Karada ve denizde olanı da O bilir. Bir yaprak düşmez ki; onu bilmesin. Yerin karanlıkları içindeki tek bir tane, yaş ve kuru müstesna olmamak üzere her şey apaçık bir kitabtadır.

### [Araf 7:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/7:40.md) — تُفَتَّحُ

إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ

Meal (IK): Muhakkak ki ayetlerimizi yalan sayıp onlara karşı büyüklük taslayanlara; işte onlara, göğün kapıları açılmaz ve onlar; deve iğne deliğinden geçinceye kadar cennete de giremezler. Biz, suçluları işte böyle cezalandırırız.

### [Araf 7:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/7:89.md) — افْتَحْ · الْفَاتِحِينَ

قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ

Meal (IK): Allah, bizi ondan kurtardıktan sonra yine sizin dininize dönecek olursak; doğrusu Allah’a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbımız olan Allah’ın dilemesi bir yana, O’na dönmemiz bizim için olacak şey değildir. Rabbımızın ilmi her şeyi kuşatmıştır. Ancak Allah’a dayanıp güvendik biz. Rabbımız, kavmimizle bizim aramızda Sen, hak ile hüküm ver. Sen, hüküm verenlerin en hayırlısısın.

### [Araf 7:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/7:96.md) — لَفَتَحْنَا

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

Meal (IK): Şayet kasabaların halkı, inanmış ve sakınmış olsalardı; elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık. Fakat onlar yalanladılar. Biz de bunun üzerine onları, yaptıklarından dolayı yakalayıverdik.

### [Enfal 8:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/8:19.md) — تَسْتَفْتِحُوا · الْفَتْحُ

إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Eğer, fetih istiyor idiyseniz; işte size fetih gelmiştir. Eğer vazgeçerseniz; bu, sizin için daha hayırlıdır. Yok tekrar dönerseniz; biz de döneriz. Topluluğunuz çok da olsa hiç bir şeye yaramaz. Çünkü Allah muhakkak mÜ’minlerle beraberdir.

### [Yusuf 12:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/12:65.md) — فَتَحُوا

وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قَالُوا يَاأَبَانَا مَا نَبْغِي هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا وَنَمِيرُ أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ

Meal (IK): Yüklerini açyıkları vakit; karşılık olarak götürdüklerinin kendilerine iade edilmiş olduğunu gördüler. Dediler ki: Ey babamız, daha ne isteriz, işte mallarımız da bize geri verilmiş, onunla ailemize yine zahire getiririz. Kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü zahire artırırız. Esasen bu, az bir ölçektir.

### [İbrahim 14:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/14:15.md) — وَاسْتَفْتَحُوا

وَاسْتَفْتَحُوا وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ

Meal (IK): Yardım istediler ve bütün inatçı zorbalar da hüsrana uğradılar.

### [Hicr 15:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/15:14.md) — فَتَحْنَا

وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ

Meal (IK): Onlara gökten bir kapı açsak da çıkmaya koyulsalardı;

### [Enbiya 21:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/21:96.md) — فُتِحَتْ

حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ

Meal (IK): Ye’cuc ve Me’cuc açılıp da her tepeden ve dereden akın ettikleri vakit.

### [Müminun 23:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/23:77.md) — فَتَحْنَا

حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ

Meal (IK): Sonunda onlara şiddetli bir azab kapısı açtığımızda şaşkına dönüp ümitsiz kalıverdiler

### [Nur 24:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/24:61.md) — مَفَاتِحَهُ

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Köre bir sorumluluk yoktur. Topala da bir sorumluluk yoktur. Hastaya da bir sorumluluk yoktur. Kendi evlerinizde veya babalarınızın evlerinde veya annelerinizin evlerinde veya erkek kardeşlerinizin evlerinde veya kızkardeşlerinizin evlerinde veya amcalarınızın evlerinde veya halalarınızın evlerinde veya dayılarınızın evlerinde veya teyzelerinizin evlerinde veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerde veya dostlarınızın evlerinde izinsiz yemek yemenizde bir sorumluluk yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde bir sorumluluk yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereket, sağlık ve güzellik dileyerek kendinize selam verin. Allah

### [Şuara 26:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/26:118.md) — فَافْتَحْ · فَتْحًا

فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Artık benimle onların arasında Sen, bir hüküm ver. Beni ve beraberimdeki mü’minleri kurtar.

### [Kasas 28:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/28:76.md) — مَفَاتِحَهُ

إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ

Meal (IK): Gerçekten Karun; Musa’nın kavminden biriydi. Ama onlara karşı azgınlık etti. Biz, ona; anahtarlarını güçlü bir topluluğun zor taşıdığı hazineler vermiştik. Kavmi ona şöyle demişti: Şımarma, çünkü Allah; şımarıkları sevmez.

### [Secde 32:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/32:28.md) — الْفَتْحُ

وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Ve derler ki: Doğru söylüyorsanız bu fetih ne zamandır?

### [Secde 32:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/32:29.md) — الْفَتْحِ

قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمَانُهُمْ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ

Meal (IK): De ki: Fetih günü o kafirlere imanları fayda vermeyecek ve onlara bakılmayacak.

### [Sebe 34:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/34:26.md) — يَفْتَحُ · الْفَتَّاحُ

قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ

Meal (IK): De ki: Rabbımız aramızı birleştirir, sonra da aramızda hak ile hükmeder. Fettah, Alim O’dur.

### [Fatır 35:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/35:2.md) — يَفْتَحِ

مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلَا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): Allah’ın insanlar için açtığı rahmeti, tutacak yoktur. Tuttuğunu da O’ndan sonra gönderecek yoktur. Aziz, Hakim O’dur.

### [Sad 38:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/38:50.md) — مُفَتَّحَةً

جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ

Meal (IK): Kapıları kendilerine açılmış Adn cennetleri.

### [Zümer 39:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/39:71.md) — فُتِحَتْ

وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Küfredenler bölük bölük cehenneme sürüldü. Oraya vardıklarında kapıları açıldı ve bekçileri onlara dediler ki: İçinizden, size Rabbınızın ayetlerini okuyan ve bugüne kavuşacağınızı ihtar eden elçiler gelmedi mi? Onlar da: Evet, dediler. Fakat azab sözü küfredenlerin üzerine hak oldu.

### [Zümer 39:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/39:73.md) — وَفُتِحَتْ

وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ

Meal (IK): Rabblarından sakınanlar ise fevc fevc cennete götürüldüler. Oraya varıp da kapıları açılınca, bekçileri onlara dediler ki: Selam olsun size. Hoş geldiniz. Temelli olarak girin buraya.

### [Fetih 48:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/48:1.md) — فَتَحْنَا · فَتْحًا

إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا

Meal (IK): Muhakkak ki Biz; sana, apaçık bir feth ihsan ettik.

### [Fetih 48:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/48:18.md) — فَتْحًا

لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا

Meal (IK): Andolsun ki; sana, o ağacın altında bi’at ederlerken Allah mü’minlerden hoşnud olmuştur. Kalblerinde olanı bilmiş de onlara sekineti indirmiş ve onları pek yakın bir fethle mükafatlandırmıştır.

### [Fetih 48:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/48:27.md) — فَتْحًا

لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا

Meal (IK): Andolsun ki; Allah, Rasulünün gördüğü rü’yanın hak olduğunu tasdik etmiştir. Allah, dilerse; siz güven içinde başlarınızı tıraş etmiş veya saçlarınızı kısaltmış olarak korkmadan Mescid-i Haram’a gireceksiniz. Allah, sizin bilmediğinizi bilir. Bundan başka size yakın bir zamanda bir feth de verecektir.

### [Kamer 54:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/54:11.md) — فَفَتَحْنَا

فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ

Meal (IK): Bunun üzerine Biz de gök kapılarını boşanan sularla açmıştık.

### [Hadid 57:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/57:10.md) — الْفَتْحِ

وَمَا لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقَاتَلَ أُولَئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقَاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Ne oluyor size ki; Allah yolunda infak etmiyorsunuz? Halbuki göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. İçinizden, fetihten önce infak eden ve savaşanlar; daha sonra infak edip savaşanlar elbette bir değildir. Berikiler daha üstün derecededirler. Allah; hepsine de en güzel olanı vaadetmiştir. Allah; yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Saff 61:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/61:13.md) — وَفَتْحٌ

وَأُخْرَى تُحِبُّونَهَا نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Seveceğiniz başka bir şey daha var; Allah katında yardım ve yakın bir fetih ve mü’minleri müjdele.

### [Nebe 78:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/78:19.md) — وَفُتِحَتِ

وَفُتِحَتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ أَبْوَابًا

Meal (IK): Gök açılmış, kapı kapı olmuştur.

### [Nasr 110:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/ayet/110:1.md) — وَالْفَتْحُ

إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ

Meal (IK): Allah’ın nusreti ve fetih geldiğinde,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Feth, kapının açılması demektir. Başlangıçta kapıyı açmak için kapının üzerine konan ve kapıyı çekmek için kullanılan parçadır. Feth etmek kalelerin kapılarını açma anlamında bir şehre girme manasında kullanılmaktadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والتاء والفاء معهما
ح ت ف، ح ف ت، ت ح ف، ف ت ح، ت ف ح مستعملات
حتف:
الحَتْفُ: المَوْتُ وقَضاؤه، ويقال: مات فُلانٌ حَتْفَ أنْفِه أي: بِلا ضَرْب ولا قَتْل، ويُجمَع على حُتُوف. ولا يقال: حَتَفَ فلان، ولا حَتَفَ نفسَه.
تحف:
التُّحْفة أُّبدِلَت التّاء فيها من الواو إلاّ أنّ هذه التاء تلزم في التصريف كله، إلاّ في يَتَفَعَّل كقولهم: يَتَوَحَّف، ويقولون: أتْحَفْتُه تُحْفةً يعني طُرَفَ الفَواكِه.
فتح:
الفَتْحُ: نقيض الإِغلاق.
والفَتْح: افتِتاح دارِ الحَرب. والفَتْح: أن تفتَحَ على مَن يَسْتَقْرِئُكَ.
والفَتْح: أنْ تحكُمَ بين قَوْمٍ يَخْتَصِمون إليكَ، قال تعالى: "رَبَّنا افتَحْ بَيْنَنا وبَيْنَ قَوْمِنا بالحَقِّ".
والفَتْح: النُّصْرةُ، قال تعالى: "إنْ تَستَفْتِحوا فقد جاءَكُم الفَتْح".
واستَفْتَحْتُ اللهَ على فُلانٍ أيْ: سَأَلْتُه النَّصْرَ عليه ونحو ذلك.
والمَفْتَح: الخِزانةُ، ولكُلِّ شَيْءٍ مَفْتَح، ومَفْتِح بالفَتْح والكَسْر، من صُنُوف الأشياء. والفَتّاح: الحاكم.
وقوله تعالى: "ما إنَّ مَفاتِحَه لتَنُوء بالعُصْبَةَ" يعني الكُنُوز وصنُوُف أمواله، فأمّا المَفاتيح فجَمْع المِفتاح الذي يُفتَحُ به المِغلاقُ.
والفُتْحة: تَفَتُّح الإِنسان بما عنده من أموال أو أدب يَتَطاوَل به، يقال: ما هذه الفُتْحة التي أظهَرْتَها، وتَفَتَّحْتَ بها علينا.
وفَواتِح القُرآن: أوائل السُّوَر. وافتِتاح الصَّلاة: التَكبيرةُ الأولى.
وبابٌ فُتُحٌ أي: واسع.
حفت:
الحَفْت: الهَلاكُ، تقول: حَفَتَه اللهُ ولَفَتَه أي أهلَكَه ودَقَّ عُنَقَه.
ورجل حَفَيْتأ، مهموز غير ممدود، إلى القِصَر ولُؤْم الخِلقة.
تفح:
التُّفّاح: فاكهة، الواحدةُ تُفّاحة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **التاء** ve **الفاء**’ın onlarla birlikte olanı

**ح ت ف**، **ح ف ت**، **ت ح ف**، **ف ت ح**، **ت ف ح** kullanımdadırlar.

**حتف**:
**الحَتْفُ**: ölüm ve onun hükmü; ve denilir: falan kimse **حَتْفَ أَنْفِه** öldü, yani: darbe ve öldürme olmaksızın; ve **حُتُوف** üzere çoğul yapılır. Ve denilmez: falan **حَتَفَ** etti, ne de kendini **حَتَفَ** etti.

**تحف**:
**التُّحْفة**’deki **التاء**, **الواو**’dan bedel kılınmıştır; ancak bu **التاء** bütün çekimde gerekli olur; yalnız **يَتَفَعَّل**’de, onların “**يَتَوَحَّف**” demeleri gibi. Ve derler: onu bir **تُحْفةً** ile **أتْحَفْتُه**; yani meyvelerin nadir olanları.

**فتح**:
**الفَتْحُ**: kapatmanın zıddı.
Ve **الفَتْح**: savaş yurdunu açma. Ve **الفَتْح**: sana okutan kimseye karşı açman.
Ve **الفَتْح**: sana başvurarak çekişen bir kavim arasında hükmetmendir; yüce Allah dedi ki: “رَبَّنا افتَحْ بَيْنَنا وبَيْنَ قَوْمِنا بالحَقِّ”.
Ve **الفَتْح**: yardım/zaferdir; yüce Allah dedi ki: “إنْ تَستَفْتِحوا فقد جاءَكُم الفَتْح”.
Ve falana karşı Allah’tan **استَفْتَحْتُ**; yani ona karşı yardımını istedim ve bunun benzeri.
Ve **المَفْتَح**: hazinedir; ve her şey için bir **مَفْتَح** vardır; ve eşyadan türler için, fetha ve kesra ile **مَفْتِح**.
Ve **الفَتّاح**: hâkimdir.
Ve yüce Allah’ın sözü: “ما إنَّ مَفاتِحَه لتَنُوء بالعُصْبَةَ” yani hazineler ve mallarının türleridir; أما **المَفاتيح** ise, onunla kilidin açıldığı **المِفتاح**’ın çoğuludur.
Ve **الفُتْحة**: insanın, kendisiyle böbürlendiği mal veya edep bakımından kendinde olanla açılıp saçılmasıdır; denilir: senin ortaya çıkardığın bu **الفُتْحة** nedir, ve onunla bize karşı **تَفَتَّحْتَ**.
Ve **فَواتِح القُرآن**: sûrelerin başlarıdır. Ve namazın **افتِتاح**’ı: ilk tekbirdir.
Ve **بابٌ فُتُحٌ**: yani geniş.

**حفت**:
**الحَفْت**: helâktir; dersin: Allah onu **حَفَتَه** ve **لَفَتَه**; yani onu helâk etti ve boynunu inceltti.
Ve **حَفَيْتأ** adam; hemzeli, uzatmasız; kısalığa ve yaratılışın alçaklığına (nispetle).

**تفح**:
**التُّفّاح**: bir meyvedir; teki **تُفّاحة**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَتَحْتُ الباب فانفتح، وفَتَّحْتُ الأبواب شدّد للكثرة، فَتَفَتَّحَتْ هي. وبابٌ فُتُحٌ، أي واسع مفتوح. وقارورة فُتُحٌ، أي واسعة الرأس. قال الكسائي: ليس لها صِمامٌ ولا غِلافٌ. وهو فُعُلٌ بمعنى مفعول. واستفتحتُ الشيءَ وافتتحتُهُ. والاستفتاح: الاستنصار. والمِفتاح: مفتاحُ البابِ وكلِّ مستغلق. والجمع مفاتيحُ ومَفاتِحُ أيضاً. والفَتْحُ: النصر. والفَتْحُ: الماء يجري من عينٍ أو غيرها. وفاتحة الشيء: أوَّلُه. والفَتَّاحُ: الحاكم. وتقول: افْتَحْ بيننا، أي احْكم. والفُتاحة بالضم: الحُكْم, والفَتوحُ من النوق: الواسعة الإحليلِ. تقول منه: فَتَحَتِ الناقة وأفْتَحَتْ، فَعَلَ وأفْعَلَ بمعنًى.

##### Türkçe

**فَتَحْتُ** kapıyı; derken o da açıldı; ve **فَتَّحْتُ** kapıları: çokluk için şeddeli (kullanılır); böylece onlar da **فَتَفَتَّحَتْ**. Ve **بابٌ فُتُحٌ**: yani geniş, açık. Ve **قارورة فُتُحٌ**: yani başı geniş. **قال الكسائي**: Onun için ne **صِمامٌ** vardır ne de **غِلافٌ**. Ve o, mef‘ûl mânasında **فُعُلٌ**dür. Ve **استفتحتُ** şeyi ve **افتتحتُهُ**. Ve **الاستفتاح**: yardım isteme. Ve **المِفتاح**: kapının anahtarı ve her kilitli olanın (anahtarı). Çoğulu **مفاتيحُ** ve ayrıca **مَفاتِحُ**. Ve **الفَتْحُ**: zafer. Ve **الفَتْحُ**: bir pınardan veya başkasından su akar. Ve **فاتحة** şey: onun evveli. Ve **الفَتَّاحُ**: hâkim. Ve dersin: **افْتَحْ** aramızda; yani hükmet. Ve **الفُتاحة** (damme ile): hüküm. Ve develerden **الفَتوحُ**: idrar yolu geniş olan. Ondan dersin: **فَتَحَتِ** deve ve **أفْتَحَتْ**; **فَعَلَ** ve **أفْعَلَ** mânaca (aynıdır).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ت ف
حتف ، حفت ، فتح ، تفح ، تحف .
حتف : قال الليث : الحَتْفُ : الموْتُ ، وقول العرَب : ماتَ فلانٌ حَتْفَ أَنْفِهِ أي بِلاَ ضَرْبٍ ولا قتلٍ ، والجميع الحُتُوف ، ولم أسمع للحَتْفِ فعلاً .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( منْ ماتَ حَتْفَ أَنفِه في سبيل الله فقدْ وقَعَ أَجْرُه على الله ) .
قال أبو عُبَيد : هو أن يموت مَوْتاً على فِراشِهِ من غير قَتْل ولا غَرَق ولا سَبُع ولا غيره .
وروي عن عُبَيد بن عُمَيْر أنه قال في السمك : ( ما مات حَتْفَ أَنفِه فلا تأْكُله ) يعني الذي يموت في الماء وهو الطافي .
وقال غيره : إنما قيل للذي يموت على فراشه مات حَتْفَ أَنْفِه . ويقال حَتْفَ أَنْفَيْه ، لأن نَفْسه تخرُجُ بتَنَفُّسِه من فيهِ وأَنفِه .
ويقال أيضاً : ماتَ حَتْفَ فيه ، كما يقال : مات حتْفَ أَنْفِه ، والأنفُ والفمُ : مَخْرَجَا النَّفَس .
ومَنْ قال : حَتْفَ أنْفَيْه ، احْتَمَل أن يكون أراد بأَنْفَيْه سَمَّيْ أنفِه وهما مَنْخَراه ، ويُحْتَمَلُ أن يُرادَ به أَنْفُه وفَمُه فَغُلِّب أحَدُ الإسمين على الآخر لتجاورهما .
شمر : الحَتْفُ : الأمرُ الذي يُوقِعُ في الهلاَكِ ، والسَّبَبُ الذي يكون به الموت ، وأنشد لبعض هُذَيْل :
فَكانَ حَتْفاً بمِقْدَارٍ وأَدْرَكَه
طولُ النَّهار وليلٌ غَيْرُ مُنْصَرِم
تفح : التُّفَّاحُ هذا الثَّمرُ المعروف ، وجمعه تَفَافيح ، وتُصَغَّر التُّفَّاحةُ الواحدةُ تُفَيْفِيحَة ، والمَتْفَحَةُ : المكانُ الذي يَنْبُتُ فيه التُّفَّاحُ الكثيرُ .
تحف : قال الليث : التُّحْفَةُ أبدلت التاء فيها من الواو إلاّ أن هذه التاء تلزم تصريف فعلها إلاّ في التفعّل فإنه يُقَالُ : يَتَوَحَّف ، ويقولون أَتْحَفْتُه تُحْفَةً يعني طُرَفَ الفواكه وغيرهما من الرياحين .
قلت : وأصلُ التُحَفَة وُحَفَة ، وكذلك التُّهَمَة أَصْلُها وُهمَةَ وكذلك التُّخَمَة . ورجل تُكَلَة ، والأصلُ وُكَلَة ، وتُقَاة أَصْلُها وُقَاة ، وتُراثٌ أَصْلُها وُرَاث .
فتح : قال الليث : الفَتْحُ : افتِتَاحُ دار الحرْب ، والفَتْح : نقيض الإغْلاَق ، والفَتْحُ : أن تحكم بين قومٍ يختصمون إليك كما قال الله جلّ وعزّ مُخْبِراً عن شُعَيْب : ( رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ ) ( الأعرَاف : 89 ) .
واسْتَفْتَحْتُ الله على فلان أي سألتُه النَّصْرَ عليه ونحو ذلك .
قال : والمَفْتَحُ : الخِزَانَةُ وكلُّ خِزَانة كانت لِصِنْفٍ من الأشياء فهو مَفْتَحٍ .
والفَتَّاحُ : الحاكِمُ .
وقال الله تعالى : ( إِن تَسْتَفْتِحُواْ فَقَدْ جَآءَكُمُ الْفَتْحُ ) ( الأنفَال : 19 ) . أي إن تَسْتَنْصِرُوا فقد جَاءكُم النَّصْرُ .
ومنه حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان يَسْتَفْتِحُ بصعاليك المُهَاجِرِين أي يَسْتَنْصِرُ بهِمْ .
وقال الفَرَّاء : قال أبو جهل يوم بدر : اللَّهم انصر أَفْضَلَ الدِّينَيْن وأحَقَّه بالنَّصْر ، فقال الله : ( إِن تَسْتَفْتِحُواْ فَقَدْ جَآءَكُمُ الْفَتْحُ ) ( الأنفَال : 19 ) يعني النَّصْر .
وقال أبو إسحاق : معناه إن تستنصروا فقد جاءكم النَّصْرُ .
قال : ويجوز أن يكون معناه : إن تَسْتَقْضُوا فَقدْ جاءكم القَضَاء ، وقد جاء في التفسير المعنيان جميعاً .
ورُوِي أن أبا جهل قال يومئذٍ : اللَّهم أقْطَعَنَا للرَّحِم وأفسدَنا للجماعة فأَحِنْه اليوم ، فسأل الله أن يَحكمُ بحَيْن من كان كذلك فَنُصِرَ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ونَالَه هو الحَيْنُ وأَصْحَابَه فقال الله : ( إِن تَسْتَفْتِحُواْ فَقَدْ جَآءَكُمُ الْفَتْحُ ) ( الأنفَال : 19 ) أي إن تَسْتَقضُوا فَقَدْ جَاءكُم القَضَاء .
وقيل إنه قال : ( اللَّهم انْصُر أحَبَّ الفِئَتَيْنِ إليك ) فهذا يدل أَنَّ مَعْنَاه إن تَسْتَنْصِروا ، وكِلا القَوْلَيْن جَيِّد .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مِنَ الْكُنُوزِ مَآ إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ ) ( القَصَص : 76 ) .
قال الفرّاء : مَفَاتحه هاهنا كنوزه وخزائنه ، والمعنى : ما إنَّ مَفَاتِحَه لتُنِيء العُصْبَة تُمِيلُهم من ثِقَلِها .
وروى أبو عَوانة عن حُصَيْن عن أبي رَزِين قال : مفاتِحهُ : خزَائنه أنْ كان كَافِياً مفتاحٌ واحدٌ خَزَائنَ الكوفة ، إنما مَفاتِحُه المالُ .
وروى أبو عَوانة أيضاً عن إسماعيل بن سالم عن أبي صالح ) مِنَ الْكُنُوزِ مَآ إِنَّ مَفَاتِحَهُ ) ( القَصَص : 76 ) .
قال : ما في الخَزائن من مَالٍ تنوء به العُصْبَة .
وقال الزَّجاج في قوله : ( مِنَ الْكُنُوزِ مَآ ) ( القَصَص : 76 ) جاء في التفسير أنَّ مَفاتحه كانت من جلود وكانت تُحْمَلُ على سِتَّين بَغْلاً .
قال : وقيل : مَفَاتحه : خَزَائنه .
قال : والأشبه في التفسير أن مَفَاتحه خَزائنُ مَالِه والله اعْلَمُ بما أراد .
وقال الليث : جمعُ المِفْتاح الذي يُفتح به المِغْلاَق مفاتيح ، وجَمْعُ المَفْتَح الخِزانة المفاتح .
قلت : ويقال للذي يُفْتَح به المِغْلاَق مفتح بكسر الميم ومِفتاح وجمْعُهما مَفَاتح ومفَاتيح ، وهذا قول النحويين .
وقول الله جلّ وعزّ : ( ء أَفَلاَ يُبْصِرُونَ وَيَقُولُونَ مَتَى هَاذَا الْفَتْحُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لاَ يَنفَعُ الَّذِينَ كَفَرُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِيَمَانُهُمْ وَلاَ هُمْ يُنظَرُونَ ) ( السجدة : 28 ، 29 ) الآية .
وقال مجاهد : يومُ الفَتْحِ هاهنا يوم القيامة ، وكذلك قال قَتَادة والكَلْبِيّ .
وقال قتادة : كان أصحاب رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يقولون : إنْ لنَا يَوماً أوشكَ أَن نَسْتريح فيه وننعَم فقال الكفارُ : ( يُبْصِرُونَ وَيَقُولُونَ مَتَى هَاذَا الْفَتْحُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ ) ( السَّجدَة : 28 ) .
وقال الفَرَّاء : يوم الفتح يعني يوم فتح مكة .
قلتُ : والتفسير جاء بخلاف ما قال وقد نفع الكفارَ من أهل مكة إيمانُهُم يوم فتح مكة .
وقال الزَّجَّاجُ : جاء أيضاً في قوله : ( أَفَلاَ يُبْصِرُونَ وَيَقُولُونَ مَتَى هَاذَا الْفَتْحُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ ) ( السَّجدَة : 28 ) متى هذا الحُكْمُ وَالقضَاءُ ، فأعلم الله أن يوم ذلك الفتح لا ينفع الذين كفروا إيمَانُهُم أي ما داموا في الدنيا فالتَّوْبَةُ مُعْرِضة ولا توبة في الآخرة .
وقال شمر في قول الأسعَر الجُعْفِي :
بأَنِّي عن فُتَاحَتكم غَنِيّ
أي من قضائكم وحُكْمِكم .
وقال قتادة في قوله تعالى : ( ) ( الفَتْح : 1 ) أي قضينا لك قضاءً مُبِيناً .
وفي حديث أبي الدرداء أنه أتى باب معاوية فحجبه فقال : من يأت سُدَدَ السلطان يقم ويقعد ، ومن يأتِ باباً مغلقاً يجد إلى جَنْبه باباً فُتُحاً رحْباً إن دعا أُجِيبَ وإن سأل أَعْطِي . والسّدَّة : السَّقِيفَةُ فوق باب الدار ، وقيل : السُّدَّة : الباب نفسه .
قال أبو عُبَيد وقال الأصمعي : الفُتُح : الواسع . قال : ولم يذهب إلى المفْتُوح ولكن إلى السَّعَة . قال أبو عُبَيد : يعني بالفُتُح الطلب إلى الله والمسألة .
والفَتّاحُ في صفة الله معناه الحَاكم ، وأهلُ اليمن يقولون للقَاضِي الفَتَّاحُ ، ويقول أحدهم لصاحبه : تعال حتى أُفَاتِحَك إلى الفَتّاح .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفَتَاح : الحكومة ، ويقال للقاضي الفَتّاح : لأنه يَفْتح مواضع الحقِّ .
قال : والفَتْحُ : النَّهْرُ ، قلت : وجاء في الحديث ( ما سُقِيَ فَتْحاً ففيه العُشْر ) والمعنى ما فُتِح إليه ماءُ النهر فتحاً من الزروع والنخيل ففيه العُشْر .
وأخبرني المُنْذِرِي عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الوَسْمِيُّ أولُ المطر وهو الفَتُوح بفتح الفاء ، وأقرأنيه المنذري في موضع آخر أَوَّل مطر الوَسْمِي الفُتُوحُ ، الواحدُ فَتْح ، وأَنْشَد :
يَرْعَى غُيُوثَ العَهْدِ والفُتُوحا
قلت : وهذا هو الصَّوَابُ .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الفتْحُ : ما جَرَى في الأنهار من الماء .
وقال الليْثُ : الفُتْحَةُ . تَفَتُّح الإنسان بما عنده من مِلْكٍ أو أَدَبٍ يَتَطَاوَلُ به ، تقول : ما هذه الفُتْحَةُ التي أظهرتها وتَفَتَّحْتَ بها علينا .
وفواتِحُ القرآن : أوائل السَّور ، الواحدةُ فاتحة ، وأُمُّ الكِتَابِ يقال لها فاتحةُ القرآن .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : باب فُتُحٌ أي واسعٌ ضَخْم ، وقال الكِسَائِيُّ : قارورةٌ فُتُحٌ : ليس لها صِمَامٌ ولا غِلاف .
وقال ابن بُزُرْج : الفَتْحَي : الرِّيحُ ، وأنْشَد :
أكُلُّهُمُ لا بَارَكَ الله فيهِمُ
إذا ذُكِرَتْ فَتْحَى من البَيْع عَاجِبُ
فَتْحَى على فَعْلَي .
شمر عن خالد بن جَنْبَه يقال : فاتَحَ الرجلُ امْرَأَتَهُ إذا جامعها .
قال : وتفاتَحَ الرجلان إذا تَفَاتَحَا كلاماً
بينهما وتَخَافَتَا دون الناس .
والفُتْحَةُ : الفُرْجَةُ في الشيء .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الفَتُوح : الناقة الواسعةُ الإحليل وقد فَتَحَت وأَفْتَحَت ، والثَّرُورُ مثل الفَتُوح . والفُتَاحَةُ : الحُكُومةُ ، ومنه قوله :
بأنِّي عن فُتَاحَتِكُم غَنِيّ
حفت : قال الليث : الْحَفْتُ : الهَلاكُ ، تقول : حَفَتَه الله أي أهلكه ودَقَّ عُنُقه ، قلت : لم أسمع حَفَتَه بمعنى دَقَّ لغير اللَّيْث ، والذي سمعناه عَفَتَه ولَفَتَه إذا لَوَى عَنُقَهُ وكسره ، فإن جاء عن العرب حَفَتَه بمعنى عَفَتَه فهو صحيح وإلا فهو مُريب ويشبه أن يكون صحيحاً لتعاقب الحاء والعَين في حروف كثيرة .
أبو عُبَيد عن الأصمعي إذا كان مع قِصَرِ الرجل سِمَنٌ قيل رجلٌ حَفَيْتَأٌ مَهْمُوزٌ مَقْصُورٌ ، ومثله حَفَيْسَأٌ وأنشد ابن الأعرابي :
لا تجعليني وعُقَيْلاً عِدْلَيْنِ
حَفَيْسَأ الشَّخصِ قَصيرَ الرِّجْلَيْنِ

##### Türkçe

ح ت ف
**حتف** ، **حفت** ، **فتح** ، **تفح** ، **تحف** .

**حتف** : **قال الليث** : **الحَتْفُ** : ölüm, ve Arapların sözü: **ماتَ فلانٌ حَتْفَ أَنْفِهِ** yani darbe olmaksızın ve öldürme olmaksızın; çoğulu **الحُتُوف**’tur; ve **الحَتْف** için bir fiil işitmedim.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki şöyle dedi: ( **منْ ماتَ حَتْفَ أَنفِه في سبيل الله فقدْ وقَعَ أَجْرُه على الله** ) .

**قال أبو عُبَيد** : o, öldürme olmaksızın ve boğulma olmaksızın ve yırtıcı hayvan olmaksızın ve başkası olmaksızın, döşeğinde bir ölümle ölmesidir.

Ve **عُبَيد بن عُمَيْر**’den rivayet olundu ki balık hakkında şöyle dedi: ( **ما مات حَتْفَ أَنفِه فلا تأْكُله** ) yani suda ölen ve suyun yüzüne çıkan (yüzen) olan.

Ve başkası dedi: ancak döşeğinde ölen kimse için **مات حَتْفَ أَنْفِه** denilmiştir. Ve **حَتْفَ أَنْفَيْه** de denir; çünkü nefsi, ağzından ve burnundan nefes almasıyla çıkar.

Ve ayrıca denir: **ماتَ حَتْفَ فيه**; nasıl ki **مات حتْفَ أَنْفِه** denir; ve burun ile ağız: nefesin iki çıkış yeridir.

Ve kim **حَتْفَ أنْفَيْه** derse, **أَنْفَيْه** ile burnunun iki adını kastetmiş olması muhtemeldir; onlar da iki burun deliğidir; ve onunla burnu ve ağzı kastedilmiş olması da muhtemeldir; böylece iki ismin biri, birbirine komşuluklarından dolayı ötekine galip kılınmıştır.

**شمر** : **الحَتْفُ** : helâke düşüren iş; ve ölümün kendisiyle olduğu sebep; ve Hüzeyl’den birine ait olarak şu beyiti okudu:
فَكانَ حَتْفاً بمِقْدَارٍ وأَدْرَكَه
طولُ النَّهار وليلٌ غَيْرُ مُنْصَرِم

**تفح** : **التُّفَّاحُ** bu bilinen meyvedir; çoğulu **تَفَافيح**’tir; ve tek bir **التُّفَّاحةُ** küçültülür: **تُفَيْفِيحَة**; ve **المَتْفَحَةُ**: içinde çok **التُّفَّاحُ** biten yer.

**تحف** : **قال الليث** : **التُّحْفَةُ**’deki **التاء** **الواو**’dan bedel kılınmıştır; ancak bu **التاء**, fiilinin çekimine, **التفعّل** dışında, bağlı kalır; çünkü (o babda) **يَتَوَحَّف** denir; ve derler: **أَتْحَفْتُه تُحْفَةً** yani meyvelerin nadir/hoş olanları ve ikisinden başkası olan reyhanlar.

Dedim: ve **التُحَفَة**’nin aslı **وُحَفَة**’dir; ve كذلك **التُّهَمَة**’nin aslı **وُهمَةَ**’dir; ve كذلك **التُّخَمَة**. Ve bir adam **تُكَلَة**; aslı **وُكَلَة**’dir; ve **تُقَاة**’nin aslı **وُقَاة**’dir; ve **تُراثٌ**’ın aslı **وُرَاث**’tır.

**فتح** : **قال الليث** : **الفَتْحُ** : savaş yurdunun açılışı; ve **الفَتْح** : kapatmanın zıddı; ve **الفَتْحُ** : sana gelip çekişen bir kavim arasında hükmetmendir; nitekim Allah جلّ وعزّ, Şuayb’dan haber vererek dedi: ( **رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ** ) ( **الأعرَاف : 89** ) .

Ve **واسْتَفْتَحْتُ الله على فلان** yani ona karşı Allah’tan yardım istedim ve bunun benzeri.

Dedi: ve **المَفْتَحُ** : hazine; ve her hazine, eşyalardan bir sınıf için olursa o **مَفْتَحٍ**’tır.

Ve **الفَتَّاحُ** : hâkimdir.

Ve Allah تعالى dedi: ( **إِن تَسْتَفْتِحُواْ فَقَدْ جَآءَكُمُ الْفَتْحُ** ) ( **الأنفَال : 19** ) . Yani eğer yardım isterseniz, size yardım gelmiştir.

Ve ondan, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisi: o, muhacirlerin yoksullarıyla **يَسْتَفْتِحُ** ederdi; yani onlarla yardım isterdi.

Ve **قال الفَرَّاء** : Ebu Cehil Bedir günü dedi: Allah’ım, iki dinden en faziletlisini ve yardıma en layık olanını muzaffer kıl; bunun üzerine Allah dedi: ( **إِن تَسْتَفْتِحُواْ فَقَدْ جَآءَكُمُ الْفَتْحُ** ) ( **الأنفَال : 19** ) yani yardım.

Ve **قال أبو إسحاق** : manası: eğer yardım isterseniz, size yardım gelmiştir.

Dedi: ve caizdir ki manası: eğer hüküm isterseniz, size hüküm gelmiştir; ve tefsirde iki mana da birlikte gelmiştir.

Ve rivayet olundu ki Ebu Cehil o gün dedi: Allah’ım, akrabalığı en çok koparanımız ve cemaat için en çok bozguncu olanımız biziz; bugün onu helâk et; böylece Allah’tan, böyle olan kimseye helâk hükmü vermesini istedi; derken Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) muzaffer kılındı, helâk ona ve ashabına isabet etti; bunun üzerine Allah dedi: ( **إِن تَسْتَفْتِحُواْ فَقَدْ جَآءَكُمُ الْفَتْحُ** ) ( **الأنفَال : 19** ) yani eğer hüküm isterseniz, size hüküm gelmiştir.

Ve denildi ki o dedi: ( Allah’ım, iki fırkadan sana daha sevgili olanı muzaffer kıl ) ; bu, manasının “eğer yardım isterseniz” olduğuna delalet eder; ve iki sözün ikisi de iyidir.

Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( **مِنَ الْكُنُوزِ مَآ إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ** ) ( **القَصَص : 76** ) .

**قال الفرّاء** : buradaki **مَفَاتحه** onun hazineleri ve depolarıdır; mana: **مَفَاتِحَه** gerçekten **العُصْبَة**’yi ağırlaştırır; ağırlığından onları eğip büker.

Ve Ebu Avâne, Husayn’dan, Ebu Rezin’den rivayet etti; dedi: **مفاتِحهُ**: hazineleridir; eğer bir tek anahtar Kûfe’nin hazinelerine kâfi olsaydı; ancak onun **مَفاتِحُه** maldır.

Ve Ebu Avâne ayrıca İsmail b. Salim’den, Ebu Salih’ten rivayet etti: ( **مِنَ الْكُنُوزِ مَآ إِنَّ مَفَاتِحَهُ** ) ( **القَصَص : 76** ) .

Dedi: hazinelerdeki maldan, **العُصْبَة**’nin taşıyamayacağı (ağır geleceği) kadar olan.

Ve **قال الزَّجاج** onun sözü hakkında: ( **مِنَ الْكُنُوزِ مَآ** ) ( **القَصَص : 76** ) tefsirde geldi ki onun **مَفاتحه** derilerden idi ve altmış katır üzerinde taşınırdı.

Dedi: ve denildi: **مَفَاتحه**: hazineleridir.

Dedi: tefsirde daha benzeri, onun **مَفَاتحه**’nin malının hazineleri olmasıdır; ve Allah, neyi murad ettiğini daha iyi bilir.

Ve **قال الليث** : kilidi açan **المِفْتاح**’ın çoğulu **مفاتيح**’tir; ve hazine olan **المَفْتَح**’ın çoğulu **المفاتح**’tır.

Dedim: ve kilidi açan şeye, **مفتح** (mim kesresiyle) ve **مِفتاح** denir; ikisinin çoğulu **مَفَاتح** ve **مفَاتيح**’tir; bu, nahivcilerin sözüdür.

Ve Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **ء أَفَلاَ يُبْصِرُونَ وَيَقُولُونَ مَتَى هَاذَا الْفَتْحُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لاَ يَنفَعُ الَّذِينَ كَفَرُو** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **اْ إِيَمَانُهُمْ وَلاَ هُمْ يُنظَرُونَ** ) ( **السجدة : 28 ، 29** ) âyeti.

Ve **قال مجاهد** : buradaki **يومُ الفَتْحِ** kıyamet günüdür; ve كذلك **قَتَادة** ve **الكَلْبِيّ** dedi.

Ve **قال قتادة** : Resulullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) ashabı derdi: bizim bir günümüz var; onda yakında dinleneceğiz ve nimetleneceğiz; bunun üzerine kâfirler dedi: ( **يُبْصِرُونَ وَيَقُولُونَ مَتَى هَاذَا الْفَتْحُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ** ) ( **السَّجدَة : 28** ) .

Ve **قال الفَرَّاء** : **يوم الفتح** yani Mekke’nin fetih günü.

Dedim: tefsir, onun dediğinin aksine geldi; ve Mekke ehlinden kâfirlere, Mekke’nin fetih günü imanları fayda verdi.

Ve **قال الزَّجَّاجُ** : ayrıca onun sözü hakkında geldi: ( **أَفَلاَ يُبْصِرُونَ وَيَقُولُونَ مَتَى هَاذَا الْفَتْحُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ** ) ( **السَّجدَة : 28** ) “bu hüküm ve kaza ne zaman?”; böylece Allah bildirdi ki o **الفتح** gününde, kâfir olanlara imanları fayda vermez; yani dünyada oldukları müddetçe; çünkü tevbe arz olunmuştur; ve ahirette tevbe yoktur.

Ve **قال شمر** **الأسعَر الجُعْفِي**’nin sözü hakkında:
بأَنِّي عن فُتَاحَتكم غَنِيّ
yani sizin kazanızdan ve hükmünüzden.

Ve **قال قتادة** Allah تعالى’nın sözü hakkında: ( ) ( **الفَتْح : 1** ) yani sana apaçık bir hükümle hükmettik.

Ve Ebu’d-Derdâ’nın hadisinde: o, Muaviye’nin kapısına geldi; o da onu engelledi; bunun üzerine dedi: kim sultanın **سُدَد**’ine gelirse kalkar ve oturur; ve kim kapalı bir kapıya gelirse, yanında açılmış geniş bir kapı bulur; eğer dua ederse cevap verilir, eğer isterse verilir. Ve **السّدَّة**: ev kapısının üstündeki saçaktır; ve denildi: **السُّدَّة** kapının kendisidir.

**قال أبو عُبَيد** ve **قال الأصمعي** : **الفُتُح** : geniş olandır. Dedi: **المفْتُوح**’a gitmedi; fakat genişliğe gitti. **قال أبو عُبَيد** : **الفُتُح** ile Allah’a yönelişi ve istemeyi kasteder.

Ve Allah’ın sıfatında **الفَتّاحُ**’ın manası hâkimdir; Yemen ehli kadıya **الفَتَّاحُ** der; ve birisi arkadaşına der: gel, seni **الفَتّاح**’a **أُفَاتِحَك** edeyim.

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den: dedi: **الفَتَاح** : hüküm vermedir; ve kadıya **الفَتّاح** denir; çünkü hakkın yerlerini açar.

Dedi: ve **الفَتْحُ** : nehirdir. Dedim: ve hadiste geldi: ( **ما سُقِيَ فَتْحاً ففيه العُشْر** ) ; mana: ekinlerden ve hurmalıklardan, nehir suyunun kendisine açıldığı (ulaştırıldığı) şey, **فتحاً** olarak sulanırsa onda öşür vardır.

Ve bana **المُنْذِرِي**, **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den haber verdi: dedi: **الوَسْمِيُّ** yağmurun ilki olup o **الفَتُوح**’tur (fâ’nın fethasıyla); ve bana Münzirî başka bir yerde okuttu: **أَوَّل مطر الوَسْمِي الفُتُوحُ**; tekili **فَتْح**’tır; ve şu beyiti okudu:
يَرْعَى غُيُوثَ العَهْدِ والفُتُوحا

Dedim: ve bu, doğru olanın kendisidir.

**أبو عُبَيد**’den, **الأصمعي**’den: **الفتْحُ** : nehirlerde akan sudur.

Ve **قال الليْثُ** : **الفُتْحَةُ**: insanın, sahip olduğu mülk veya edep ile, onunla üstünlük taslayarak, kendini açıp göstermesidir; dersin ki: bize karşı ortaya çıkardığın ve onunla bize karşı **تَفَتَّحْتَ** ettiğin bu **الفُتْحَةُ** nedir?

Ve Kur’an’ın **فواتِحُ**’i: sûrelerin başlarıdır; tekili **فاتحة**’dır; ve **أُمُّ الكِتَابِ**’a Kur’an’ın **فاتحةُ**’sı denir.

**أبو عُبَيد**’den, **أبي زيد**’den: **باب فُتُحٌ** yani geniş, iri; ve **قال الكِسَائِيُّ** : **قارورةٌ فُتُحٌ**: onun tıpası yoktur ve kılıfı yoktur.

Ve **قال ابن بُزُرْج** : **الفَتْحَي** : rüzgârdır; ve şu beyiti okudu:
أكُلُّهُمُ لا بَارَكَ الله فيهِمُ
إذا ذُكِرَتْ فَتْحَى من البَيْع عَاجِبُ
**فَتْحَى** **فَعْلَي** vezni üzerinedir.

**شمر**’den, **خالد بن جَنْبَه**’den: denir ki: adam karısıyla cima ederse **فاتَحَ الرجلُ امْرَأَتَهُ**.

Dedi: ve iki adam, aralarında konuşmayı karşılıklı açarlarsa **تفاتَحَ الرجلان**; ve insanlardan aşağı sesle konuşurlarsa **تَخَافَتَا**.

Ve **الفُتْحَةُ** : şeydeki gediktir/yarıktır.

**أبو عُبَيد**’den, **أبي زيد**’den: **الفَتُوح** : idrar yolu geniş olan dişi deve; ve **فَتَحَت** ve **أَفْتَحَت**; ve **الثَّرُورُ** **الفَتُوح** gibidir. Ve **الفُتَاحَةُ** : hüküm vermedir; ve ondan onun sözü:
بأنِّي عن فُتَاحَتِكُم غَنِيّ

**حفت** : **قال الليث** : **الْحَفْتُ** : helâk; dersin ki: **حَفَتَه الله** yani onu helâk etti ve boynunu inceltti (kırdı). Dedim: **حَفَتَه**’yi “inceltti” manasında, **اللَّيْث**’ten başkası için işitmedim; işittiğimiz **عَفَتَه** ve **لَفَتَه**’dir; boynunu büktüğünde ve kırdığında. Eğer Araplardan **حَفَتَه** “**عَفَتَه**” manasında gelmişse o doğrudur; yoksa o şüphelidir; ve birçok harfte **الحاء** ile **العَين**’in birbirini takip etmesine (yer değiştirmesine) binaen doğru olması benzer.

**أبو عُبَيد**’den, **الأصمعي**’den: adamın kısalığıyla beraber şişmanlık olursa **رجلٌ حَفَيْتَأٌ** denir; hemzeli, maksûr; ve benzeri **حَفَيْسَأٌ**; ve **ابن الأعرابي** şu beyiti okudu:
لا تجعليني وعُقَيْلاً عِدْلَيْنِ
حَفَيْسَأ الشَّخصِ قَصيرَ الرِّجْلَيْنِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: فـتح

(باب الفاء والتاء وما يثلثهما)
(فـتح) الفاء والتاء والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ الإغلاق.
يقال: فتحت البابَ* وغيرَه فتحاً. ثمَّ يحمل على هذا سائرُ ما في هذا البناء. فالفَتْح والفُِتاحة: الحُكْم. والله تعالى الفاتح، أي الحاكم. قال الشَّاعر([1]) في الفُِتاحة:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً  *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
والفَتح: الماء يَخرُج من عينٍ أو غيرها. والفَتْح. النَّصر والإظفار. واستفتحت: استَنْصَرت. وفي الحديث أنَّه صلى الله عليه وسلم كان يَستفتحُ بصَعاليك المهاجرين والأنصار. وفَواتحُ القُرآنِ: أوائل السُّوَر. وبابٌ فُتُحٌ، أي واسع مفتوح.
(فتخ) الفاء والتاء والخاء أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ في الشَّيء.
فالفَتَخ: لِينٌ في جناح الطَّائر. وعُقابٌ فَتخاءُ، إذا انكسر جَناحُها في طَيَرانها. وفَتَخَ أصابِعَ رِجلِهِ في جلوسه، إذا ليّنها. وفي الحديث "أنَّه كان عليه السلام إذا سَجَد جافَى عَضُدَيه عن جنبيه، وفَتَخَ أصابِعَ رِجلَيه". ويقال إنَّ الفَتَخَ: عِرَضُ الكتف والقَدَم.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَتَخ، جمع فَتَخة، وهي كالحلْقة تُلبَس لُبْس الخاتم. قال:
* تسقطُ منه فَتَخِي في كُمِّي([3]) *
(فتر) الفاء والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَعفٍ في الشَّيء. من ذلك: فَتَر الشّيءُ يَفْتُر فُتُوراً. والطّرْف الفاتر: الذي ليس بحديدٍ شَزْر. وفَتَّرت الشَّيءَ وأفْتَرته. قال الله تعالى:﴿لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ﴾ [الزخرف 75]، أي لا يُضْعَف.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الفِتْر: ما بين طَرَف الإبهام وطرَف السبّابة إذا فتحتَهما. وفَِتْر([4]) : اسم امرأة، في قوله:
* أصَرَمْتَ حَبْلَ الوُدِّ من فَِتْر([5]) *
(فتش) الفاء والتاء والشين كلمةٌ واحدة تدلُّ على بحثٍ عن شيء. تقول: فتَشْت فَتْشاً، وفتّشت تفتيشا.
(فتق) الفاء والتاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على فتحٍ في شيء. من ذلك: فتَقت الشّيء فتْقاً. والفَتْق: شقُّ عصا الجماعة. والفَتْق: الصُّبح. وأعوام الفَتَق: أعوام الخِصْب. قال:
*لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أعوامِ الفَتَق([6]) *
ويقال: أفتَقَ القمر، إذا صادَفَ فَتقاً من سَحابٍ وطَلَع منه. وأفْتَقَ القومُ، إذا انفتَقَ عنهم الغَيم.
قال الأصمعيّ: جملٌ فتيق، إذا تفتَّقَ سِمَنا. ويقال: فَتِقَ يَفْتَق فَتَقاً. والفَيْتق: النَّجَّار، في قول الأعشى:
* في الباب فَيْتَقُ([7]) *
(فتك) الفاء والتاء والكاف كلمةٌ تدلُّ على خلاف النُّسك والصَّلاح. من ذلك الفَتْك، وهو الغَدْر، وهو الفِتْك أيضاً([8]) . يقال: فتَكَ به: اغتالَه. وفي الحديث: "الإيمان قَيْد الفَتْك". وقال الشَّاعر([9]) :
لا مَهْرَ أغلَى من عليٍّ وإنْ غَلاَ *** ولا فَتْكَ إلاّ دُونَ فتكِ ابن مُلْجِم([10])
(فتل) الفاء والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ليِّ شيء. من ذلك: فتَلت الحبلَ وغيرَه. والفَتيل: ما يكون في شِقِّ النَّواة كأنّه قد فتِل. قال:
يَجمع الجَيش ذا الألوفِ ويَغزُو  *** ثمَّ لا يرزَأ العدوَّ فَتِيلا([11])
ويقال: بل الفَتيل ما يُفتَل بين الإصبَعَين. والفَتَل: تباعُد الذِّراعين عن جنْبَيِ البعير، كأنَّهما لُوِيا لَيّا وفُتِلا حتى لُوِيا. قال طَرَفة:
لها عضُدانِ أفْتَلاَنِ كأنَّها  *** تمرُّ بسَلْمَىْ دالجٍ متشدِّدِ([12])
ومن أمثالهم: "فلان يَفْتِل في ذِرْوةِ فُلانٍ"، أي يدور من وراء خَديعته.
(فتن) الفاء والتاء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على ابتلاء واختبار. من ذلك الفِتْنة. يقال: فتَنْتُ أفتِنُ فَتْناً. وفَتَنْتُ الذّهبَ بالنّار، إذا امتحنتَه. وهو مفتونٌ وفَتِين. والفَتَّان: الشَّيطان. ويقال: فتنه وأفْتَنَه. وأنكر الأصمعيُّ أفتنَ. وأنشُدوا في أفتِن:
لَئِنْ أفتنَتْني لَهْيَ بالأمسِ أفْتَنَت *** سعيداً فأضْحَى قد قَلى كلَّ مسلمِ([13])
ويقال: قلبٌ فاتن، أي مفتون. قال:
رخِيمُ الكلامِ قَطِيع القيامِ  *** أضْحَى فؤادِي به فاتِنا([14])
قال الخليل: الفَتْن: الإحراق. وشيءٌ فتين: أي مُحْرَق. ويقال للحَرَّة: فَتين، كأنَّ حجارتَها مُحرَقة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِتَان: جِلدة الرَّحْل. وقولهم* العيش فَِتْنان([15]) ، أي لونان. وهذه يجوز أن تُحمل على القياس، لأنّه يقول:
* والعيش فَِتْنان فحلوٌ ومُرّْ([16]) *
ويمكن أن يُختَبَر ابنُ آدمَ بكلِّ واحدٍ منهما.
(فتي) الفاء والتاء والحرف المعتل أصلانِ: أحدهما يدلُّ على طَرَاوة وجِدّة، والآخرة على تبيين حكم.
الفَتيّ: الطَّرِيّ من الإبل، والفَتَى من الناس: واحد الفِتْيان. والفَتاء([17]) : الشباب، يقال فتىً بيِّن الفَتاء. قال:
إذا عاشَ الفتى مِائَتين عاماً  *** فقد ذهبَ البشاشةُ والفَتاءُ([18])
والأصل الآخر الفُتْيا. يقال: أفتى الفقيه في المسألةِ، إذا بيَّن حكمَها. واستفتَيت، إذا سألتَ عن الحكم، قال الله تعالى: ﴿يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ في الكَلالَةِ﴾  [النساء 176]. ويقال منه فَتْوى وفُتْيا.
وإذا هُمِز خَرَج عن البابين جميعاً. يقال ما فَتِئْتُ وفَتَأتُ أذكرُه، أي مازِلت. قال الله تعالى: ﴿قَالُوا تَاللهِ تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ﴾  [يوسف 85]، أي لا تزالُ تَذكرُ.
---------------------
([1]) هو الأسحر الجعفي كما في اللسان (فتح).
([2]) رواية اللسان: "ألا من مبلغ عمرا رسولا".
([3]) الرجز للدهناء بنت مسحل زوج العجاج، كما في اللسان (فتخ، زعزع) .
([4]) يقال بفتح الراء وكسرها، والأشهر فيها الفتح.
([5]) للمسيب بن علس، ويروى للأعشى، انظر اللسان (فتر). وعجزه:
* وهجرتها ولججت في الهجر *
([6]) لرؤبة في ديوانه 107 واللسان (فتق). وقبله:
* يأوي إلى سفعاء كالثوب الخلق *
([7]) البيت بتمامه كما في ديوانه 149 واللسان (فتق، سكك):
ولا بد من جار يجير سبيلها  *** كما سلك السّكّيّ في الباب فيتق
          لكن في الديوان: "يجيز سبيلها كما جوز".
([8]) الحق أنه مثلث الفاء، كما في اللسان والقاموس.
([9]) هو ابن أبي مياس المرادي، كما في تاريخ الطبري (6: 87) في حوادث سنة 40.
([10]) رواية الطبري: "ولا قتل إلا دون قتل". وقبله:
ولم أر مهراً ساقه ذو سماحة *** كمهر قطام من فصيح وأعجم
ثلاثة آلاف وعبد وقينة  *** وضرب على بالحسام المصمم
([11]) لعبد القيس بن خفاف البرجمي، يهجو النعمان بن المنذر، كما في الحيوان (4: 379) والأغاني  (9: 158). ونسب في الشعر والشعراء 112، 117 إلى النابغة في هجاء النعمان.
([12]) من معلقة طرفة.
([13]) البيت لأعشى همدان، وقيل لابن قيس الرقيات، كما في اللسان (فتن). وذكر أنه قيل في سعيد بن جبير، وبعده:
وألقى مصابيح القراءة واشترى  *** وصال الغواني بالكتاب المنمنم
([14]) وفي المجمل، "أمسى فؤادي به"، وذلك بعود الضمير في "به" إلى الكلام. ورواية اللسان: "أمسى فؤادي بها".
([15]) يقال بفتح الفاء وكسرها.
([16]) لعمرو بن أحمر الباهلي، في اللسان (فتن). وصدره:
* إما على نفسي وإما لها *
([17]) في الأصل: "والفتيان"، صوابه في المجمل.
([18]) للربيع بن ضبع الفزاري، كما في المعمرين للسجستاني 7 وأمالي القالي (3: 215) والخزانة (3: 306). وسيبويه (1: 106، 293) واللسان (فتا) وكذا جاءت روايته في المجمل. ويروى: "فقد ذهب اللذاذة"، و "فقد أودى المسرة".

ـ

##### Türkçe

(**باب الفاء والتاء وما يثلثهما**)
(**فـتح**) **الفاء** ve **التاء** ve **الحاء**; kapanmanın zıddına delâlet eden sahih bir asıldır.
Denir ki: Kapıyı ve başkasını **فتحت**; **فتحاً** (açma ile). Sonra bu bina içindeki geri kalan her şey bunun üzerine taşınır. Şu hâlde **الفَتْح** ve **الفُِتاحة**: hüküm(dür). Ve Allah Teâlâ **الفاتح**tır; yani hüküm veren. Şair([1]) **الفُِتاحة** hakkında dedi ki:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً  *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
Ve **الفَتح**: bir pınardan yahut başkasından çıkan su(dur). Ve **الفَتْح**: zafer ve galebe. Ve **استفتحت**: yardım istedim (zafer istedim). Hadiste: onun (sallallahu aleyhi ve sellem) muhacirlerin ve ensarın yoksullarıyla **يَستفتحُ** olduğu (onlarla zafer dilediği) vardır. Ve **فَواتحُ القُرآنِ**: sûrelerin evvelleri. Ve **بابٌ فُتُحٌ**: yani geniş, açılmış.

(**فتخ**) **الفاء** ve **التاء** ve **الخاء**; şeyde bir yumuşaklığa delâlet eden sahih bir asıldır.
Şu hâlde **الفَتَخ**: kuşun kanadında yumuşaklık(tır). Ve **عُقابٌ فَتخاءُ**: uçuşunda kanadı kırıldığı zaman. Ve oturuşunda ayağının parmaklarını **فَتَخَ**, onları yumuşattığı zaman. Hadiste: “Onun (aleyhisselâm) secde ettiği vakit iki pazusunu iki yanından uzaklaştırdığı ve ayağının parmaklarını **فَتَخَ** ettiği” (vardır). Ve denir ki **الفَتَخَ**: omuzun ve ayağın eni(dir).
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **الفَتَخ**; **فَتَخة**’nin cem‘i, o da yüzük gibi takılan halka gibidir. Dedi ki:
* تسقطُ منه فَتَخِي في كُمِّي([3]) *

(**فتر**) **الفاء** ve **التاء** ve **الراء**; şeyde bir zayıflığa delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır: şey **فَتَر** eder, **يَفْتُر**; **فُتُوراً** (gevşeme ile). Ve **الطّرْف الفاتر**: keskin olmayan, yan bakışlı (şَزْر) olmayan. Ve şeyi **فَتَّرت** ve onu **أفْتَرته**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ**﴾ [الزخرف 75], yani zayıflatılmaz.
Ve bu bâbdan şâz olan şeylerdendir: **الفِتْر**; başparmağın ucu ile işaret parmağının ucu arası, ikisini açtığın zaman. Ve **فَِتْر**([4]): bir kadının adı; şu sözde:
* أصَرَمْتَ حَبْلَ الوُدِّ من فَِتْر([5]) *

(**فتش**) **الفاء** ve **التاء** ve **الشين**; bir tek kelimedir, bir şey hakkında araştırmaya delâlet eder. Dersin ki: **فتَشْت** **فَتْشاً**, ve **فتّشت** **تفتيشا**.

(**فتق**) **الفاء** ve **التاء** ve **القاف**; bir şeyde açılmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır: şeyi **فتَقت**; **فتْقاً**. Ve **الفَتْق**: cemaat asâsını yarmak (birliği bozmak). Ve **الفَتْق**: sabah. Ve **أعوام الفَتَق**: bolluk yılları. Dedi ki:
*لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أعوامِ الفَتَق([6]) *
Ve denir ki: ay **أفتَقَ** etti; buluttan bir **فَتق**a rastladığı ve ondan doğduğu zaman. Ve kavim **أفْتَقَ** etti; bulut onlardan yarıldığı zaman.
**الأصمعيّ** dedi ki: **جملٌ فتيق**; semizliği yarılıp açıldığı (artıp kabardığı) zaman. Ve denir ki: **فَتِقَ** **يَفْتَق**; **فَتَقاً**. Ve **الفَيْتق**: marangoz; **الأعشى**’nın sözünde:
* في الباب فَيْتَقُ([7]) *

(**فتك**) **الفاء** ve **التاء** ve **الكاف**; nüsük ve salâhın zıddına delâlet eden bir kelimedir. Ondandır **الفَتْك**; o, gadrdir; o, **الفِتْك** de(dir)([8]). Denir ki: onunla **فتَكَ**; onu gizlice öldürdü. Hadiste: “**الإيمان قَيْد الفَتْك**.” Şair([9]) dedi ki:
لا مَهْرَ أغلَى من عليٍّ وإنْ غَلاَ *** ولا فَتْكَ إلاّ دُونَ فتكِ ابن مُلْجِم([10])

(**فتل**) **الفاء** ve **التاء** ve **اللام**; bir şeyi bükmeye delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır: ipi ve başkasını **فتَلت**. Ve **الفَتيل**: çekirdeğin yarığında olan şey; sanki bükülmüş gibidir. Dedi ki:
يَجمع الجَيش ذا الألوفِ ويَغزُو  *** ثمَّ لا يرزَأ العدوَّ فَتِيلا([11])
Ve denir ki: bilakis **الفَتيل** iki parmak arasında bükülen şeydir. Ve **الفَتَل**: devenin iki yanından iki kolun uzaklaşması; sanki ikisi bükülmüş, bükülmüş ve **فُتِلا** edilince bükülmüş gibi. **طَرَفة** dedi ki:
لها عضُدانِ أفْتَلاَنِ كأنَّها  *** تمرُّ بسَلْمَىْ دالجٍ متشدِّدِ([12])
Ve onların mesellerindendir: “**فلان يَفْتِل في ذِرْوةِ فُلانٍ**”; yani onun hilesinin arkasından döner.

(**فتن**) **الفاء** ve **التاء** ve **النون**; bir ibtilâ ve imtihana delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır **الفِتْنة**. Denir ki: **فتَنْتُ** **أفتِنُ**; **فَتْناً**. Ve altını ateşle **فَتَنْتُ**; onu imtihan ettiğin zaman. Ve o **مفتونٌ** ve **فَتِين**dir. Ve **الفَتَّان**: şeytandır. Ve denir ki: onu **فتنه** ve onu **أفْتَنَه**. **الأصمعيُّ** **أفتنَ**’i inkâr etti. Ve **أفتِن** hakkında inşâd ettiler:
لَئِنْ أفتنَتْني لَهْيَ بالأمسِ أفْتَنَت *** سعيداً فأضْحَى قد قَلى كلَّ مسلمِ([13])
Ve denir ki: **قلبٌ فاتن**; yani **مفتون**. Dedi ki:
رخِيمُ الكلامِ قَطِيع القيامِ  *** أضْحَى فؤادِي به فاتِنا([14])
**الخليل** dedi ki: **الفَتْن** yakma(dır). Ve **شيءٌ فتين**: yani yakılmış. Ve **الحَرَّة** için **فَتين** denir; sanki taşları yakılmıştır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **الفِتَان**; eyerin derisi. Ve onların sözü: **العيش فَِتْنان**([15]); yani iki renk. Ve bu, kıyasa hamledilebilir; çünkü o der ki:
* والعيش فَِتْنان فحلوٌ ومُرّْ([16]) *
Ve Âdemoğlu bunların her biriyle imtihan edilebilir.

(**فتي**) **الفاء** ve **التاء** ve illetli harf; iki asıldır: birisi tazelik ve yeniliğe delâlet eder, diğeri hükmü açıklamaya.
**الفَتيّ**: develerden taze olan. Ve insanlardan **الفَتَى**: **الفِتْيان**’ın bir teki. Ve **الفَتاء**([17]): gençlik; denir ki: gençliği açık olan bir delikanlı. Dedi ki:
إذا عاشَ الفتى مِائَتين عاماً  *** فقد ذهبَ البشاشةُ والفَتاءُ([18])
Ve diğer asıl **الفُتْيا**dır. Denir ki: fakih meselede **أفتى** etti; onun hükmünü açıkladığı zaman. Ve **استفتَيت**; hükmü sorduğun zaman. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ في الكَلالَةِ**﴾  [النساء 176]. Ve ondan **فَتْوى** ve **فُتْيا** denir.
Ve hemzelendiği zaman iki bâbın hepsinden çıkar. Denir ki: **ما فَتِئْتُ** ve **فَتَأتُ** onu anıyorum; yani devam ettim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**قَالُوا تَاللهِ تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ**﴾  [يوسف 85]; yani onu anmayı sürdürürsün.

---------------------
([1]) O, lisan’da (فتح) olduğu üzere **الأسحر الجعفي**’dir.
([2]) Lisan rivayeti: “ألا من مبلغ عمرا رسولا”.
([3]) Recez, lisan’da (فتخ، زعزع) olduğu üzere, **الدهناء بنت مسحل**’indir; **العجاج**’ın zevcesi.
([4]) **الراء**’ın fethiyle ve kesriyle söylenir; onda en meşhur olan fetihtir.
([5]) **المسيب بن علس**’indir; **الأعشى**’ya da rivayet olunur; lisan’a (فتر) bak. Ve onun ikinci mısraı:
* وهجرتها ولججت في الهجر *
([6]) Divanında 107 ve lisan’da (فتق) olduğu üzere **رؤبة**’nindir. Ve ondan önce:
* يأوي إلى سفعاء كالثوب الخلق *
([7]) Beyit tamamıyla, divanında 149 ve lisan’da (فتق، سكك) olduğu üzere:
ولا بد من جار يجير سبيلها  *** كما سلك السّكّيّ في الباب فيتق
Lâkin divanda: “يجيز سبيلها كما جوز”.
([8]) Hakikat şu ki o, **الفاء**’ın teslîsidir; lisan ve kamus’ta olduğu üzere.
([9]) O, Taberî tarihindeki (6: 87) 40 senesi vak‘alarında olduğu üzere **ابن أبي مياس المرادي**’dir.
([10]) Taberî rivayeti: “ولا قتل إلا دون قتل”. Ve ondan önce:
ولم أر مهراً ساقه ذو سماحة *** كمهر قطام من فصيح وأعجم
ثلاثة آلاف وعبد وقينة  *** وضرب على بالحسام المصمم
([11]) Hayevân’da (4: 379) ve Ağânî’de (9: 158) olduğu üzere, **عبد القيس بن خفاف البرجمي**’nindir; **النعمان بن المنذر**’i hicveder. Şiir ve şairler’de 112, 117’de, **النابغة**’ye, Nu‘mân’ı hicvinde nisbet edilmiştir.
([12]) **طرفة**’nin muallakasındandır.
([13]) Beyit **أعشى همدان**’ındır; ve **ابن قيس الرقيات**’ın olduğu da söylenmiştir; lisan’da (فتن) olduğu üzere. Ve **سعيد بن جبير** hakkında söylendiği zikredildi; ve ondan sonra:
وألقى مصابيح القراءة واشترى  *** وصال الغواني بالكتاب المنمنم
([14]) Ve **المجمل**’de: “أمسى فؤادي به”; bu, “به”deki zamirin “الكلام”a dönmesi iledir. Lisan rivayeti: “أمسى فؤادي بها”.
([15]) **الفاء**’ın fethiyle ve kesriyle söylenir.
([16]) Lisan’da (فتن) olduğu üzere **عمرو بن أحمر الباهلي**’nindir. Ve onun ilk mısraı:
* إما على نفسي وإما لها *
([17]) Asılda: “والفتيان”; doğrusu **المجمل**’deki gibidir.
([18]) **المعمرين**’de **السجستاني**’ye göre 7 ve **أمالي القالي** (3: 215) ve **الخزانة** (3: 306) olduğu üzere **الربيع بن ضبع الفزاري**’nindir. Ve **سيبويه** (1: 106، 293) ve lisan’da (فتا); ve rivayeti **المجمل**’de de böyle gelmiştir. Ve şu da rivayet olunur: “فقد ذهب اللذاذة” ve “فقد أودى المسرة”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفتح: إزالة الإغلاق والإشكال، وذلك ضربان:
أحدهما: يدرك بالبصر كفتح الباب ونحوه، وكفتح القفل والغلق والمتاع، نحو قوله: ﴿ولما فتحوا متاعهم﴾ [يوسف/65]، ﴿ولو فتحنا عليهم بابا من السماء﴾ [الحجر/14].
والثاني: يدرك بالبصيرة كفتح الهم، وهو إزالة الغم، وذلك ضروب: أحدها: في الأمور الدنيوية كغم يفرج، وفقر يزال بإعطاء المال ونحوه، نحو: ﴿فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم أبواب كل شيء﴾ [الأنعام/44]، أي: وسعنا، وقال: ﴿لفتحنا عليهم بركات من السماء والأرض﴾ [الأعراف/96]، أي: أقبل عليهم الخيرات. والثاني: فتح المستغلق من العلوم، نحو قولك: فلان فتح من العلم بابا مغلقا، وقوله: ﴿إنا فتحنا لك فتحا مبينا﴾ [الفتح/1]، قيل: عنى فتح مكة (وهذا قول عائشة. انظر: الدر المنثور 7/510)، وقيل: بل عنى ما فتح على النبي من العلوم والهدايات التي هي ذريعة إلى الثواب، والمقامات المحمودة التي صارت سببا لغفران ذنوبه (انظر: روح المعاني 26/129). وفاتحة كل شيء: مبدؤه الذي يفتح به ما بعده، وبه سمي فاتحة الكتاب، وقيل: افتتح فلان كذا: إذا ابتدأ به، وفتح عليه كذا: إذا أعلمه ووقفه عليه، قال: ﴿أتحدثونهم بما فتح الله عليكم﴾ [البقرة/76]، ﴿ما يفتح الله للناس﴾ [فاطر/ 2]، وفتح القضية فتاحا: فصل الأمر فيها، وأزال الإغلاق عنها. قال تعالى: ﴿ربنا افتح بيننا وبين قومنا بالحق وأنت خير الفاتحين﴾ [الأعراف/ 89]، ومنه: ﴿الفتاح العليم﴾ [سبأ/26]، قال الشاعر:
*بأني عن فتاحتكم غني*
(هذا عجز بيت للشويعر الجعفي، وشطره:
*ألا أبلغ بني عمرو رسولا*
وهو في الأساس (فتح) ؛ والمشوف المعلم 2/589؛ والجمهرة 2/4؛ واللسان (فتح) )
وقيل: الفتاحة بالضم والفتح، وقوله: ﴿إذا جاء نصر الله والفتح﴾ [النصر/1]، فإنه يحتمل النصرة والظفر والحكم، وما يفتح الله تعالى من المعارف، وعلى ذلك قوله: ﴿نصر من الله وفتح قريب﴾ [الصف/13]، ﴿فعسى الله أن يأتي بالفتح﴾ [المائدة/52]، ﴿ويقولون متى هذا الفتح﴾ [السجدة/28]، ﴿قل يوم الفتح﴾ [السجدة/29]، أي: يوم الحكم. وقيل: يوم إزالة الشبهة بإقامة القيامة، وقيل: ما كانوا يستفتحون من العذاب ويطلبونه، والاستفتاح: طلب الفتح أو الفتاح. قال: ﴿إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح﴾ [الأنفال/19]، أي: إن طلبتم الظفر أو طلبتم الفتاح - أي: الحكم أو طلبتم مبدأ الخيرات - فقد جاءكم ذلك بمجيء النبي صلى الله عليه وسلم. وقوله: ﴿وكانوا من قبل يستفتحون على الذين كفروا﴾ [البقرة/89]، أي: يستنصرون الله ببعثة محمد عليه الصلاة والسلام وقيل: يستعلمون خبره من الناس مرة، ويستنبطونه من الكتب مرة، وقيل: يطلبون من الله بذكره الظفر، وقيل: كانوا يقولون إنا لننصر بمحمد عليه السلام على عبده الأوثان. والمفتح والمفتاح: ما يفتح به، وجمعه: مفاتيح ومفاتيح. وقوله: ﴿وعنده مفاتح الغيب﴾ [الأنعام/59]، يعني: ما يتوصل به إلى غيبه المذكور في قوله: ﴿فلا يظهر على غيبه أحدا * إلا من ارتضى من رسول﴾ [الجن/26 - 27]. وقوله: ﴿ما إن مفاتحه لتنوء بالعصبة أولي القوة﴾ [القصص/76]، قيل: عنى مفاتح خزائنه. وقيل: بل عني بالمفاتح الخزائن أنفسها. وباب فتح: مفتوح في عامة الأحوال، وغلق خلافه. وروي: (من وجد بابا غلقا وجد إلى جنبه بابا فتحا) (هذا من كلام أبي الدرداء. انظر: النهاية 3/408؛ واللسان (فتح) ؛ وعمدة الحفاظ: فتح) وقيل: فتح: واسع. * فتر
- الفتور: سكون بعد حدة، ولين بعد شدة، وضعف بعد قوة. قال تعالى: ﴿يا أهل الكتاب قد جاءكم رسولنا يبين لكم على فترة من الرسل﴾ [المائدة/19]، أي: سكون حال عن مجيء رسول الله صلى الله عليه وسلم، وقوله: ﴿لا يفترون﴾ [الأنبياء/20]، أي: لا يسكنون عن نشاطهم في العبادة. وروي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال: (لكل عالم شرة، ولكل شرة فترة، فمن فتر إلى سنتي فقد نجا وإلا فقد هلك) (الحديث عن ابن عباس قال: كانت مولاة للنبي تصوم النهار وتقوم الليل، فقيل له: إنها تصوم النهار وتقوم الليل.
فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إن لكل عمل شرة، والشرة إلى فترة، فمن كانت فترته إلى سنتي فقد اهتدى، ومن كانت فترته إلى غير ذلك فقد ضل) أخرجه البزار ورجاله رجال الصحيح، وابن حبان وابن أبي عاصم. انظر: مجمع الزوائد 2/260؛ والترغيب والترهيب 1/46.
الشرة: النشاط) فقوله: (لكل شرة فترة) فإشارة إلى ما قيل: للباطل جولة ثم يضمحل، وللحق دولة لا تذل ولا تقل. وقوله: (من فتر إلى سنتي) أي: سكن إليها، والطرف الفاتر: فيه ضعف مستحسن، والفتر: ما بين طرف الإبهام وطرف السبابة، يقال: فترته بفتري، وشبرته بشبري.

##### Türkçe

- **الفتح**: kapatmayı ve müşkili giderme; bu da iki kısımdır:
Bunlardan biri: gözle idrak edilir; kapıyı açmak ve benzeri gibi; kilidi, kapatmayı ve eşyayı açmak gibi; şu sözü gibi: ﴿ولما فتحوا متاعهم﴾ [Yûsuf/65]، ﴿ولو فتحنا عليهم بابا من السماء﴾ [el-Hicr/14].
İkincisi: basîretle idrak edilir; **فتح الهم** gibi; o da gamı gidermektir; bu da türlerdir: bunlardan biri: dünya işlerinde; ferahlatılan bir gam, mal vermek ve benzeriyle giderilen bir fakirlik gibi; şu (âyet) gibi: ﴿فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم أبواب كل شيء﴾ [el-En‘âm/44]، yani: genişlettik; ve dedi: ﴿لفتحنا عليهم بركات من السماء والأرض﴾ [el-A‘râf/96]، yani: hayırlar onlara yöneldi. İkincisi: ilimlerden kapalı olanı açmak; senin sözün gibi: falan kimse ilimden kapalı bir kapıyı açtı; ve O’nun sözü: ﴿إنا فتحنا لك فتحا مبينا﴾ [el-Feth/1]، denildi: Mekke’nin fethini kastetti (bu, Âişe’nin sözüdür. bkz.: ed-Dürrü’l-mensûr 7/510); ve denildi: bilakis Peygamber’e ilimlerden ve hidayetlerden açılanı kastetti; ki bunlar sevaba bir vesiledir; ve övülen makamlar ki onun günahlarının bağışlanmasına sebep oldu (bkz.: Rûhu’l-me‘ânî 26/129). Ve her şeyin **فاتحة**’si: kendisiyle sonrasının açıldığı başlangıcıdır; ve onunla **فاتحة الكتاب** isimlendirildi. Ve denildi: falan kimse şunu **افتتح** etti: onunla başladı demektir; ve ona şunu **فتح** etti: ona bildirdi ve onu ona vakıf kıldı demektir. Dedi: ﴿أتحدثونهم بما فتح الله عليكم﴾ [el-Bakara/76]، ﴿ما يفتح الله للناس﴾ [Fâtır/ 2]. Ve davayı **فتاحا** olarak **فتح** etti: onda işi ayırdı (hükme bağladı) ve ondan kapalılığı giderdi. Yüce Allah dedi: ﴿ربنا افتح بيننا وبين قومنا بالحق وأنت خير الفاتحين﴾ [el-A‘râf/ 89]؛ ve ondandır: ﴿الفتاح العليم﴾ [Sebe’/26]. Şair dedi:
*بأني عن فتاحتكم غني*
(bu, Şüvey‘ir el-Cu‘fî’nin bir beytinin ikinci mısraıdır; onun ilk mısraı:
*ألا أبلغ بني عمرو رسولا*
ve o, el-Esâs’ta (**فتح**) ; ve el-Meşûf el-Mu‘allim 2/589; ve el-Cemhere 2/4; ve el-Lisân (**فتح**)’tadır.)
Ve denildi: **الفتاحة** zamme ile ve fetha ile (okunur). Ve O’nun sözü: ﴿إذا جاء نصر الله والفتح﴾ [en-Nasr/1]؛ o, yardım, zafer ve hüküm ihtimalini taşır; ve Yüce Allah’ın marifetlerden açtığı şeyi (de ihtimalini taşır). Ve bunun üzere O’nun sözü: ﴿نصر من الله وفتح قريب﴾ [es-Saff/13]، ﴿فعسى الله أن يأتي بالفتح﴾ [el-Mâide/52]، ﴿ويقولون متى هذا الفتح﴾ [es-Secde/28]، ﴿قل يوم الفتح﴾ [es-Secde/29]، yani: hüküm günü. Ve denildi: kıyameti ikame etmekle şüpheyi giderme günü. Ve denildi: azaptan **يستفتحون** oldukları ve onu istedikleri şey. Ve **الاستفتاح**: fethi yahut **الفتاح**’ı talep etmektir. Dedi: ﴿إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح﴾ [el-Enfâl/19]، yani: eğer zafer talep ettiyseniz yahut **الفتاح**’ı talep ettiyseniz—yani: hükmü yahut hayırların başlangıcını talep ettiyseniz—Peygamber صلى الله عليه وسلم’in gelişiyle size o gelmiştir. Ve O’nun sözü: ﴿وكانوا من قبل يستفتحون على الذين كفروا﴾ [el-Bakara/89]، yani: Muhammed عليه الصلاة والسلام’ın gönderilmesiyle Allah’tan yardım isterlerdi. Ve denildi: bir defa insanlardan onun haberini öğrenirler, bir defa da kitaplardan onu istinbat ederlerdi. Ve denildi: onun zikriyle Allah’tan zafer isterlerdi. Ve denildi: “Muhammed عليه السلام ile putlara tapan kuluna karşı mutlaka yardım olunacağız” derlerdi. Ve **المفتح** ve **المفتاح**: kendisiyle açılan şeydir; onun çoğulu: **مفاتيح** ve **مفاتيح**. Ve O’nun sözü: ﴿وعنده مفاتح الغيب﴾ [el-En‘âm/59]، yani: şu sözünde zikredilen gaybına ulaşılan şey: ﴿فلا يظهر على غيبه أحدا * إلا من ارتضى من رسول﴾ [el-Cinn/26 - 27]. Ve O’nun sözü: ﴿ما إن مفاتحه لتنوء بالعصبة أولي القوة﴾ [el-Kasas/76]، denildi: hazinelerinin anahtarlarını kastetti. Ve denildi: bilakis **المفاتح** ile hazinelerin kendisini kastetti. Ve **باب فتح**: umum hâllerde açık (olan kapı)dır; ve **غلق** onun zıddıdır. Ve rivayet olundu: (من وجد بابا غلقا وجد إلى جنبه بابا فتحا) (bu, Ebû’d-Derdâ’nın sözündendir. bkz.: en-Nihâye 3/408; ve el-Lisân (**فتح**); ve ‘Umdetü’l-huffâz: **فتح**) Ve denildi: **فتح**: geniş (olan). * **فتر**
- **الفتور**: keskinlikten sonra sükûn; şiddetten sonra yumuşaklık; kuvvetten sonra zayıflık. Yüce Allah dedi: ﴿يا أهل الكتاب قد جاءكم رسولنا يبين لكم على فترة من الرسل﴾ [el-Mâide/19]، yani: Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم’in gelişi (arasın)dan bir sükûn hâli. Ve O’nun sözü: ﴿لا يفترون﴾ [el-Enbiyâ/20]، yani: ibadetteki faaliyetlerinden sükûn bulmazlar. Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم’den rivayet olundu ki dedi: (لكل عالم شرة، ولكل شرة فترة، فمن فتر إلى سنتي فقد نجا وإلا فقد هلك) (hadis, İbn Abbâs’tan: Peygamber’in bir câriyesi gündüz oruç tutar, gece namaz kılardı; ona: “O, gündüz oruç tutuyor ve gece namaz kılıyor” denildi.
Bunun üzerine Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: (إن لكل عمل شرة، والشرة إلى فترة، فمن كانت فترته إلى سنتي فقد اهتدى، ومن كانت فترته إلى غير ذلك فقد ضل) Bazzâr rivayet etti; râvileri Sahîh’in râvileridir; ayrıca İbn Hibbân ve İbn Ebî Âsım (da rivayet etti). bkz.: Mecma‘u’z-zevâid 2/260; et-Terğîb ve’t-terhîb 1/46.
**الشرة**: faaliyet) Şu sözü: (لكل شرة فترة) o hâlde, denilene bir işarettir: bâtılın bir devresi vardır sonra silinir; hakkın bir devleti vardır; zelil olmaz ve azalmaz. Ve O’nun sözü: (من فتر إلى سنتي) yani: ona sükûn buldu. Ve **الطرف الفاتر**: onda beğenilen bir zayıflık vardır. Ve **الفتر**: başparmağın ucu ile işaret parmağının ucu arasındaki (mesafe)dir. Denilir: onu **بفتري** ile ölçtüm; ve onu **بشبري** ile karışladım.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ت ح
جاء بستفتح الباب‏.‏
وفلان لا تفتح العين على مثله‏.‏
وتقول‏:‏ فناء الله فمح وباب الله فتح‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فتح على فلان إذا جدّ وأقبلت عليه الدنيا‏.‏
وفتح الله عليه‏:‏ نصره‏.‏
وأنا أستفتح الله للمسلمين على الكفار‏.‏
وفتح الله عليهم فتوحاً كثيرة إذا مطرهم أمطاراً‏.‏
وأصابت الأرض فتوح‏.‏
ويوم منفتح بالماء‏:‏ منبعق به‏.‏
وفتح المسلمون دار الكفر‏.‏
وفتح على القارئ‏.‏
وإذا ألا أبلغ بني وهبٍ رسولا بأني عن فتاحتكم غنيّ وبينهم فتاحات أي خصومات‏.‏
وفلان وُلّيَ الفتاحة بالكسر وهي ولاية القضاء‏.‏
وفاتحه‏:‏ حاكمه وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما‏:‏ ما كنت أدري ما قوله تعالى‏:‏ ‏"‏ ربّنا افتح بيننا وبين قومنا ‏"‏ حتى سمعت بنت ذي يزن تقول لزوجها‏:‏ تعال أفاتحك‏.‏
وقالت أعرابية لزوجها‏:‏ بيني وبينك الفتّاح‏.‏
وافتح سرّك عليّ ولا تفتحه على فلانٍ‏.‏
وقرأ فاتحة السورة وخاتمتها‏.‏
وفواتح السور وخواتمها‏.‏
وافتتح الصلاة‏.‏
وما أحسن ما افتتح عامنا به إذا ظهرت أمارات الخصب‏.‏
وهذا وقت افتتاح الخراج ومفتتح الخراج‏.‏
وفاتحته بالكتاب‏.‏
والملوك لا تفاتح بالكلام‏.‏
وسقى أرضه فتحاً‏.‏
وناقةٌ فتوحٌ‏.‏
واسعة الإحليل ونوق فتح‏.‏

##### Türkçe

ف ت ح
**جاء بستفتح الباب**.
Ve **الباب**’ı açtırmak için geldi.

Ve falan, onun gibisine karşı **العين**’i açmaz.

Ve dersin: **فناء الله** geniş; ve **باب الله** açık.

Ve mecazdandır: falana karşı **فتح** etti; yani ciddileşti ve dünya ona yöneldiği vakit.

Ve **فتح الله عليه**: ona yardım etti.

Ve ben, kâfirlere karşı Müslümanlar için Allah’tan **أستفتح** ederim.

Ve Allah onlara çokça **فتوحاً** açtı; yani onları yağmurlarla yağdırdığı vakit.

Ve yere **فتوح** isabet etti.

Ve su ile **منفتح** bir gün: onunla yarılmış (fışkırmış) olan.

Ve Müslümanlar **دار الكفر**’ü fethettiler.

Ve okuyana karşı **فتح** etti.

Ve (şiir):
Ve eğer Benî Vehb’e bir elçi ulaştırmayayım mı: sizin **فتاحتكم**’inizden beri olduğumu; ve aralarında **فتاحات** vardır; yani çekişmeler.

Ve falan, kesre ile **الفتاحة**’ya getirildi; ve o, kadılık vilâyetidir.

Ve **فاتحه**: onunla muhakeme etti. Ve İbn Abbâs’tan -Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun-: Allah Teâlâ’nın şu sözü: **" ربّنا افتح بيننا وبين قومنا "**’nın ne olduğunu bilmiyordum; tâ ki Zî Yezen’in kızını kocasına derken işittim: Gel, seninle **أفاتحك**.

Ve bir bedevî kadın kocasına dedi: Benimle senin aranda **الفتّاح** (vardır).

Ve sırrını bana karşı **افتح** et; ve onu falana karşı **تفتحه** etme.

Ve sûrenin **فاتحة**’sını ve **خاتمة**’sini okudu.

Ve sûrelerin **فواتح**’ı ve onların **خواتم**’i.

Ve namaza **افتتح** etti.

Ve senemizi onunla **افتتح** ettiğimiz şey ne güzeldir; bolluğun alâmetleri göründüğü vakit.

Ve bu, haraç **افتتاح** vakti ve haraç **مفتتح**’ıdır.

Ve ona mektupla **فاتحته** ettim.

Ve krallara sözle **تفاتح** edilmez.

Ve toprağını **فتحاً** suladı.

Ve bir deve: **فتوح**.

İdrar yolu geniş; ve **فتح** develer.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فتح: الفَتْحُ : نقيض الإِغلاق فَتَحَه يَفْتَحه فَتْحاً و افْتَتَحه و فَتَّحَه فانْفَتَحَ و تَفَتَّحَ . الجوهري : فُتِّحَتِ الأَبواب شدّد للكثرة فتَفَتَّحتْ هي وقوله تعالى : ﴿لا تُفَتَّح لهم أَبوابُ السماء﴾ قرئت بالتخفيف والتشديد وبالياء والتاء أَي لا تَصْعَدُ أَرواحُهم ولا أَعمالهم لأَن أَعمال المؤمنين وأَرواحهم تصعد إِلى السماء قال الله تعالى : ﴿إِن كتاب الأَبرار لفي عِلِّيِّيين﴾ وقال جلَّ ثناؤه : ﴿إِليه يَصْعَدُ الكَلِمُ الطَّيِّبُ﴾ وقال بعضهم : أَبواب السماء أَبواب الجنة لأَن الجنة في السماء والدليل على ذلك قوله تعالى : ﴿ولا يدخلون الجنة﴾ فكأَنه قال : لا تُفتح لهم أَبواب الجنة . وقوله تعالى : ﴿مُفَتَّحةً لهم الأَبوابُ﴾ قال أَبو علي مرة : معناه مُفَتَّحةً لهم الأَبوابُ منها وقال مرة : إِنما هو مرفوع على البدل من الضمير الذي في مفتحة . وقال : العرب تقول فُتِّحَتِ الجِنانُ تريد فُتِّحَتْ أَبوابُ الجنان قال تعالى : ﴿و فُتِّحَت السماءُ فكانت أَبواباً﴾ وا أَعلم . وقوله تعالى : ﴿ما يَفْتَحِ اللَّهُ للناسِ من رحمة فلا مُمْسِكَ لها وما يُمْسِكْ فلا مُرْسِلَ له من بَعْده﴾ قال الزجاج : معناه ما يأْتيهم به الله من مطر أَو رزق فلا يقدر أَحد أَن يمسكه وما يمسك من ذلك فلا يقدر أَحد أَن يرسله . و المِفْتَحُ بكسر الميم و المِفْتاحُ : مِفْتاحُ الباب وكل ما فُتِحَ به الشيء قال الجوهري : وكل مُسْتَغْلَق قال سيبويه : هذا الضرب مما يعتمل مكسور الأَول كانت فيه الهاء أَو لم تكن والجمع مَفاتِيحُ و مَفاتح أَيضاً قال الأَخْفش : هو مثل قولهم أَماني وأَمانيّ يخفّف ويشدَّد وقوله تعالى : ﴿وعنده مفاتح الغيب لا يعلمها إِلا هو﴾ قال الزجاج : جاء في التفسير أَنه عنى قوله عز وجل : ﴿إِن الله عنده علم الساعة وينزِّل الغيثَ ويَعْلَمُ ما في الأَرْحام وما تدري نفسٌ ماذا تَكْسِبُ غداً وما تدْرِي نَفْسٌ بأَيِّ أَرض تموت﴾ قال : فمن ادَّعى أَنه يعلم شيئاً من هذه الخمس فقد كفر بالقرآن لأَنه قد خالفه وفي الحديث : أُوتِيتُ مَفاتيح الكَلِم وفي رواية : مَفاتِحَ هما جمع مِفْتاح و مِفْتَح وهما في الأَصل مما يتوصل به إِلى استخراج المُغْلَقات التي يتعذر الوصول إِليها فأَخبر أَنه أُوتي مفاتيح الكلام وهو ما يسَّر الله له من البلاغة والفصاحة والوصول إِلى غوامض المعاني وبدائع الحكم ومحاسن العبارات والأَلفاظ التي أُغلقت على غيره وتعذرت عليه ومن كان في يده مفاتيح شيء مخزون سهل عليه الوصول إِليه . وبابٌ فُتُحٌ أَي واسِع مُفَتَّحٌ وفي حديث أَبي الدرداء : ومن يأْت باباً مُغْلَقاً يَجِدْ إِلى جنبه باباً فُتُحاً أَي واسعاً ولم يُرِد المفتوحَ وأَراد بالباب الفُتُح : الطَّلَب إِلى الله والمسأَلة . وقارورةٌ فُتُحٌ : واسعة الرأْس بلا صِمامٍ ولا غِلاف لأَنها تكون حينئذ مفتوحة وهو فُعُلٌ بمعنى مَفْعول . و الفَتْحُ : الماء المُفَتَّحُ إِلى الأَرض ليُسْقَى به . و الفَتْحُ : الماء الجاري على وجه الأَرض عن أَبي حنيفة . الأَزهري : و الفَتْحُ النهر . وجاء في الحديث : ما سُقِيَ فَتْحاً وما سُقِي بالفَتْحِ ففيه العُشْر المعنى ما فتحَ إِليه ماءُ النهر فَتْحاً من الزروع والنخيل ففيه العشر . و الفَتْحُ : الماء يجري من عين أَو غيرها . و المَفْتَحُ و المِفْتَح : قَناةُ الماء . وكلُّ ما انكشف عن شيء فقد انفتح عنه و تَفتَّح . و تَفَتُّحُ الأَكمة عن النَّوْر : تَشَقُّقُها . و الفَتْحُ : افتتاح دار الحرب وجمعه فُتُوحٌ . و الفَتْحُ : النصر . وفي حديث الحديبية : أَهو فَتْحٌ أَي نصر . و اسْتَفْتَحْتُ الشيءَ و افْتَتَحْتُه و الاستفتاح : الاستنصار . وفي الحديث : أَنه كان يَسْتَفْتِحُ بصعاليك المهاجرين أَي يستنصر بهم ومنه قوله تعالى : ﴿إِن تَسْتَفْتِحُوا فقد جاءكم الفَتْحُ﴾ . و اسْتَفْتَحَ الفَتْحَ : سأَله . وقال الفراء : قال أَبو جهل يوم بدر : اللهم انْصُر أَفضلَ الدينين وأَحَقَّه بالنصر فقال الله عز وجل : ﴿إِن تَسْتَفْتِحُوا فقد جاءكم الفَتْحُ﴾ قال أَبو إِسحق : معناه إِن تستنصروا فقد جاءكم النصر قال : ويجوز أَن يكون معناه : إِن تَسْتَقْضُوا فقد جاءكم القَضاءُ وقد جاء التفسير بالمعنيين جميعاً . وروي أَن أَبا جهل قال يومئذ : اللهم أَقْطَعُنا للرحم وأَفْسَدُنا للجماعة فأَحِنْه اليومَ فسأَل الله أَن يَحْكُمَ بحَيْنِ من كان كذلك فنصر النبي وناله هو الحَيْنُ وأَصحابُه وقال الله عز وجل : ﴿إِن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح﴾ أَراد أَن تستقضوا فقد جاءكم القضاء وقيل إِنه قال : اللهم انْصُرْ أَحَبَّ الفِئَتَينِ إِليك فهذا يدل أَن معناه إِن تستنصروا وكلا القولين جَيِّدٌ . وقوله تعالى : ﴿إِنا فتحنا لك فتحاً مبيناً﴾ قال الزجاج : جاء في التفسير قضينا لك قضاءً مبيناً أَي حكمنا لك بإِظهار دين الإِسلام وبالنصر على عدوِّكَ قال الأَزهري : قال قتادة : أَي قضينا لك قضاءً فيما اختار الله لك من مُهادَنةِ أَهل مكة وموادعتهم عام الحديبية ابن سيده قال : وأَكثر ما جاء في التفسير أَنه فَتْحُ الحُدَيْبية وكانت فيه آية عظيمة من آيات النبي وكان هذا الفتح عن غير قتال شديد وقيل : إِنه كان عن تراض بين القوم وكانت هذه البئر اسْتُقِيَ جميعُ ما فيها من الماء حتى نَزَحَتْ ولم يبق فيها ماء فتمضمض رسول الله ثم مَجَّه فيها فَدَرَّتِ البئرُ بالماء حتى شرب جميع من كان معه . وقوله تعالى : ﴿إِذا جاء نصر الله و الفتح﴾ قيل عنى فتح مكَّة وجاء في التفسير أَنه نُعِيَتْ إِلى النبي نَفْسُه في هذه السورة فَأُعْلِمَ أَنه إِذا جاء فتح مكّة ودخل الناس في الإِسلام أَفواجاً فقد قرب أَجله فكان يقول : إِنه قد نُعِيَتْ إِليَّ نفسي في هذه السورة فأَمر الله أَن يكثر التسبيح والاستغفار . الأَزهري : وقول الله تعالى : ﴿ويقولون متَى هذا الفَتْحُ إِن كنتم صادقين قل يوم الفتح لا يَنْفَعُ الذين كفروا إِيمانُهم ولا هم يُنْظَرونَ﴾ قال مجاهد : يوم الفتح ههنا يوم القيامة وكذلك قال قتادة والكلبي وقال قتادة : كان أَصحاب رسول ا يقولون : إِن لنا يوماً أَوْشَكَ أَن نستريح فيه ونَنْعَمَ فقال الكفار : متى هذا الفتح إِن كنتم صادقين وقال الفراء : يوم الفتح عنى به فتح مكَّة قال الأَزهري : والتفسير جاء بخلاف ما قال وقد نَفَعَ الكفَّارَ من أَهل مكّة إِيمانُهم يوم الفتح وقال الزجاج : جاء أَيضاً في قوله تعالى : ﴿ويقولون متى هذا الفتح﴾ متى هذا الحكم والقضاء فأَعلم الله أَن يوم ذلك الفتح لا ينفع الذين كفروا إِيمانهم أَي ما داموا في الدنيا فالتوبة مُعَرَّضة ولا توبة في الآخرة . وقوله تعالى : ﴿ففتحنا أَبواب السماء﴾ أَي فأَجَبْنا الدعاء . و اسْتَفْتَحَ اللَّهَ على فلانٍ : سأَله النصر عليه ونحو ذلك . و الفَتَاحَةُ : النُّصْرَةُ . الجوهري : الفُتاحة بالضم الحُكْمُ . و الفُتاحةُ و الفِتاحةُ : أَن تحكم بين خصمين وقيل : الفُتاحة الحكومة قال الأَسْعَرُ الجُعْفِيُّ : أَلا مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً رسولاً فإِني عن فُتاحَتِكم غَنِيُّ الأَزهري : الفَتْحُ أَن تحكم بين قوم يختصمون إِليك كما قال سبحانه مخبراً عن شعيب : ﴿ربنا افْتَحْ بيننا وبين قومنا بالحق وأَنت خير الفاتحين﴾ . الأَزهري : و الفُتاح الحكومة . ويقال للقاضي : الفَتَّاحُ لأَنه يَفْتُحُ مواضع الحق وقوله تعالى : ﴿ربنا افْتَحْ بيننا﴾ أَي اقْض بيننا . وفي حديث الصلاة : لا يُفْتَحُ على الإِمام أَراد إِذا أُرتِجَ عليه في القراءة وهو في الصلاة لا يَفْتَح له المأْموم ما أُرْتِجَ عليه أَي لا يُلَقِّنُه يقال : أَراد بالإِمام السلطان وبالفتْحِ الحكم أَي إِذا حكم بشيء فلا يُحْكَمُ بخلافه و الفتَّاحُ : الحاكِمُ الأَزهري : الفَتَّاح في صفة الله تعالى الحاكم قال : وأَهل اليمن يقولون للقاضي الفَتَّاحُ ويقول أَحدهم لصاحبه : تعال حتى أُفاتحكَ إِلى الفَتَّاح ويقول : افْتَحْ بيننا أَي احكم وفي التنزيل : ﴿وهو الفَتَّاحُ العليم﴾ . و فاتَحه مُفاتحة و فِتاحاً : حاكمه . وفي حديث ابن عباس : ما كنت أَدري ما قوله عز وجل : ﴿ربنا افتح بيينا وبين قومنا﴾ حتى سمعت بنتَ ذِي يَزَنَ تقول لزوجها : تعالَ أُفاتِحْكَ أَي أُحاكمكَ ومنه : لا تُفاتِحوا أَهل القَدَر أَي لا تحاكموهم وقيل : لا تَبْدَؤُوهُمْ بالمجادلة والمناظرة . وفي أَسماء الله تعالى الحسنى : الفَتَّاحُ قال ابن الأَثير : هو الذي يفتح أَبواب الرزق والرحمة لعباده وقيل : معناه الحاكم بينهم يقال : فَتَحَ الحاكم بين الخصمين إِذا فصل بينهما . و الفاتحُ : الحاكم . و الفَتَّاحُ من أَبنية المبالغة . و تَفَتَّحَ بما عنده من مال أَو أَدب : تطاول به وهي الفُتْحة تقول : ما هذه الفُتْحَةُ التي أَظهرتها و تَفَتَّحْتَ بها علينا قال ابن دريد : ولا أَحسبه عربيّاً . و فاتَحَ الرجلَ : ساوَمَه ولم يعطه شيئاً فإِن أَعطاه قيل : فاتَكه حكاه ابن الأَعرابي . الأَزهري عن ابن بُزُرْجٍ : الفَتْحَى الريح وأَنشد : أَكُلُّهُمُ لا بارك اللَّهُ فيهمُ إِذا ذُكِرَتْ فَتْحَى من البَيْعِ عاجِبُ فَتْحَى على فَعْلَى . و فاتحة الشيء : أَوَّله . و افتتاح الصلاة : التكبيرة الأُولى . و فَواتِحُ القرآن : أَوائل السور الواحدة فاتحة . وأُم الكتاب يقال لها : فاتحة القرآن . و الفتح : أَن تفتح على من يستقرئك . و المَفْتَحُ : الخِزانة الأَزهري : وكلُّ خزانة كانت لِصِنْفٍ من الأَشياء فهي مَفْتَحٌ و المَفْتَحُ : الكَنز وقوله تعالى : ﴿ما إِنَّ مَفاتِحَه لتَنُوءُ بالعُصْبة أُولي القوّة﴾ قيل : هي الكنوز والخزائن قال الزجاج : روي أَن مفاتحه خزائنه . الأَزهري : والمعنى ما إِن مفاتحه لتُنِيءُ العُصْبَةَ أَي تُميلهم من ثِقَلها . وروي عن أَبي صالح : ما إِن مفاتحه لتَنُوءُ بالعُصْبة قال ما في الخزائن من مال تَنُوءُ به العُصْبةُ الأَزهري : والأَشبه في التفسير أَن مفاتحه خزائن ماله والله أَعلم بما أَراد . وقال : قال الليث : جمع المِفْتاح الذي يُفتح به المِغْلاقُ مَفاتِيحُ وجمع المَفْتَح الخِزانةِ المَفاتِحُ وجاء في التفسير أَيضاً أَن مفاتحه كانت من جلود على مقدار الإِصبع وكانت تحمل على سبعين بغلاً أَو ستّين قال : وهذا ليس بقوي . وروى الأَزهري عن أَبي رَزين قال : مفاتحه خزائنه إِن كان لكافياً مِفْتاحٌ واحد خَزائنَ الكوفة إِنما مفاتحه المال وفي الحديث : أُوتيت مفاتيح خَزائِن الأَرض أَراد ما سَهَّل الله له ولأُمَّته من افتتاح البلاد المتعذرات واستخراج الكنوز الممتنعات . و الفَتُوحُ من الإِبل : الناقة الواسعة الأَحاليل وقد فَتَحَت و أَفْتَحَتْ بمعنىً . والنَّزُور : مثل الفَتُوح . وفي حديث أَبي ذرّ : قَدْر حَلْبِ شاةٍ فَتُوحٍ أَي واسعة الأَحاليل . و الفَتْحُ : أَوَّل مطر الوَسْمِيِّ وقيل : أَول المطر وجمعه فَتُوحٌ بفتح الفاء قال : كأَنَّ تحتي مُخْلِفاً قَرُوحا رَعَى غُيُوثَ العَهْدِ والفَتُوحا ويروى جَمِيمَ العَهْدِ وهو الفَتْحةُ أَيضاً . و الفَتْحُ : الماءُ الجاري في الأَنهار . وناقةٌ مَفاتِيحٌ وأَيْنُقٌ مَفاتِيحاتٌ : سِمَانٌ حكاها السيرافي . و الفَتْحُ : مُرَكَّبُ النَّصلِ في السَّهْمِ وجمعه فُتُوح . و الفتحُ : جَنَى النَّبْعِ وهو كأَنه الحَبَّةُ الخضراء إِلا أَنه أَحمر حُلو مُدَحْرَجٌ يأْكله الناس . الأَزهري : فاتَحَ الرجلُ امرأَته إِذا جامعها . و تَفَاتَحَ الرجلان إِذا تَفَاتَحَا كلاماً بينهما وتَخافَتا دون الناس . و الفُتْحَة : الفُرْجةُ في الشيء . و الفُتَاحَةُ : طُوَيْرَة مُمَشَّقة بحمرة . و الفَتَّاح : طائر أَسود يكثر تحريك ذنبه أَبيض أَصل الذنب من تحته ومنها أَحمر والجمع فَتاتيحُ ولا يجمع بالأَلف والتاء

##### Türkçe

فتح: **الفَتْحُ**: kapatmanın zıddı; onu açtı, açar; açma olarak; ve onu açtı; ve onu çokça açtı; böylece açıldı; ve açılıp saçıldı. **الجوهري**: “**فُتِّحَتِ الأَبواب**” çokluk için şeddelendi; böylece o (kapılar) açılıp saçıldı; ve Yüce sözü: **﴿لا تُفَتَّح لهم أَبوابُ السماء﴾** hafifletme ve şeddelendirme ile, ve **بالياء** ve **التاء** ile okunmuştur; yani onların ruhları da amelleri de yükselmez; çünkü müminin amelleri ve ruhları göğe yükselir; Allah تعالى dedi: **﴿إِن كتاب الأَبرار لفي عِلِّيِّيين﴾**; ve yüce övgüsü dedi: **﴿إِليه يَصْعَدُ الكَلِمُ الطَّيِّبُ﴾**. Ve bazısı dedi: göğün kapıları, cennetin kapılarıdır; çünkü cennet göktedir; bunun delili Yüce sözü: **﴿ولا يدخلون الجنة﴾**; sanki dedi ki: onlara cennetin kapıları açılmaz. Ve Yüce sözü: **﴿مُفَتَّحةً لهم الأَبوابُ﴾**; **أَبو علي** bir defa dedi: manası “onlara kapılar, ondan (yani onlardan) açılmıştır”dır; ve bir defa dedi: ancak o, **مفتحة**’daki zamirden bedel olarak merfûdur. Ve dedi: Araplar “**فُتِّحَتِ الجِنانُ**” der; “cennetlerin kapıları açıldı”yı kasteder. Allah تعالى dedi: **﴿و فُتِّحَت السماءُ فكانت أَبواباً﴾**; ve ben bilirim. Ve Yüce sözü: **﴿ما يَفْتَحِ اللَّهُ للناسِ من رحمة فلا مُمْسِكَ لها وما يُمْسِكْ فلا مُرْسِلَ له من بَعْده﴾**; **الزجاج** dedi: manası, Allah’ın onlara getirdiği yağmur yahut rızıktır; onu kimse tutamaz; ve ondan (bunlardan) tuttuğunu da kimse ondan sonra salıveremez. Ve **المِفْتَحُ** (mîm’in kesresiyle) ve **المِفْتاحُ**: kapının anahtarı; ve kendisiyle şeyin açıldığı her şey. **الجوهري** dedi: ve her kilitli (şey). **سيبويه** dedi: bu tür, evvel harfi kırık olarak işlenenlerdendir; onda **الهاء** bulunsa da bulunmasa da; cem‘i **مَفاتِيحُ** ve **مَفاتح** da. **الأَخْفش** dedi: bu, onların “**أَماني**” ve “**أَمانيّ**” sözleri gibidir; hafifletilir ve şeddelenir. Ve Yüce sözü: **﴿وعنده مفاتح الغيب لا يعلمها إِلا هو﴾**; **الزجاج** dedi: tefsirde geldi ki, onunla Aziz ve Celil olanın sözü kastedildi: **﴿إِن الله عنده علم الساعة وينزِّل الغيثَ ويَعْلَمُ ما في الأَرْحام وما تدري نفسٌ ماذا تَكْسِبُ غداً وما تدْرِي نَفْسٌ بأَيِّ أَرض تموت﴾**. Dedi: kim bu beşten bir şey bildiğini iddia ederse Kur’an’ı inkâr etmiş olur; çünkü ona muhalefet etmiştir. Ve hadiste: “**أُوتِيتُ مَفاتيح الكَلِم**”; bir rivayette: “**مَفاتِحَ**”; ikisi de **مِفْتاح** ve **مِفْتَح**’ın cem‘idir. Ve ikisi aslında, ulaşılması güç olan kilitli şeyleri çıkarmaya ulaştıran şeylerdendir; böylece ona, kendisine verilen sözün anahtarlarının, Allah’ın ona kolaylaştırdığı belâgat ve fesahat ve manaların gizlilerine, hikmetlerin bedî‘lerine, ibarelerin ve lafızların güzellerine ulaşma olduğunu haber verdi; bunlar başkasına kapatılmış ve ona güçleşmişti. Ve elinde saklı bir şeyin anahtarları olan kimseye ona ulaşmak kolay olur.

Ve “**بابٌ فُتُحٌ**”: geniş, çokça açılmış. Ve Ebû’d-Derdâ hadîsinde: “Ve kim kapalı bir kapıya gelirse, onun yanında **باباً فُتُحاً** bulur”; yani geniş; ve “açılmış”ı kastetmedi; **الباب الفُتُح** ile Allah’a yönelişi ve istemeyi kastetti.

Ve “**قارورةٌ فُتُحٌ**”: başı geniş, tıpasız ve kılıfsız; çünkü o vakit açık olur; ve bu, mef‘ûl manasında **فُعُل**dür.

Ve **الفَتْحُ**: yere doğru açılmış su; onunla sulansın diye.

Ve **الفَتْحُ**: yer yüzünde akan su; Ebû Hanîfe’den. **الأَزهري**: ve **الفَتْحُ** nehir. Ve hadiste geldi: “**ما سُقِيَ فَتْحاً وما سُقِي بالفَتْحِ ففيه العُشْر**”; mana: nehir suyu kendisine açılmış olan ekin ve hurmalıklardan, ona onda bir vardır.

Ve **الفَتْحُ**: bir pınardan yahut başkasından akan su.

Ve **المَفْتَحُ** ve **المِفْتَح**: su kanalı.

Ve her ne bir şeyden açığa çıkarsa, ondan açılmış olur; ve açılıp saçılır.

Ve **تَفَتُّحُ الأَكمة عن النَّوْر**: onun çatlamasıdır.

Ve **الفَتْحُ**: dârü’l-harb’in açılışı; cem‘i **فُتُوحٌ**.

Ve **الفَتْحُ**: zafer. Ve Hudeybiye hadîsinde: “O bir **فَتْحٌ** mudur?” yani zafer.

Ve “**اسْتَفْتَحْتُ الشيءَ**” ve “**افْتَتَحْتُه**”; ve **الاستفتاح**: yardım isteme (zafer isteme). Ve hadiste: onun muhacirlerin yoksullarıyla **يَسْتَفْتِحُ** ettiği; yani onlarla yardım isterdi. Ve ondan Yüce sözü: **﴿إِن تَسْتَفْتِحُوا فقد جاءكم الفَتْحُ﴾**.

Ve “**اسْتَفْتَحَ الفَتْحَ**”: onu istedi. **الفراء** dedi: Ebû Cehil Bedir günü dedi: “Allah’ım, iki dinden daha faziletli olanı ve zafere daha layık olanı muzaffer kıl”; bunun üzerine Allah عز وجل dedi: **﴿إِن تَسْتَفْتِحُوا فقد جاءكم الفَتْحُ﴾**. **أَبو إِسحق** dedi: manası: eğer yardım isterseniz, size zafer gelmiştir. Dedi: ve caizdir ki manası: eğer hüküm isterseniz, size hüküm gelmiştir; tefsir her iki mana ile birlikte gelmiştir. Ve rivayet edildi ki Ebû Cehil o gün dedi: “Allah’ım, akrabalığı en çok kesenimiz ve topluluğu en çok bozanımız (hangimizse) onu bugün helâk et”; böylece Allah’tan, böyle olan kimse hakkında helâk ile hükmetmesini istedi; derken Peygamberi muzaffer kıldı; helâk ona ve ashabına erişti. Ve Allah عز وجل dedi: **﴿إِن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح﴾**; “eğer hüküm isterseniz, size hüküm gelmiştir”i kastetti. Ve denildi ki o dedi: “Allah’ım, iki topluluktan sana daha sevgili olanı muzaffer kıl”; bu, manasının “eğer yardım isterseniz” olduğuna delildir; iki sözün ikisi de iyidir.

Ve Yüce sözü: **﴿إِنا فتحنا لك فتحاً مبيناً﴾**; **الزجاج** dedi: tefsirde geldi: “senin için apaçık bir hüküm verdik”; yani İslâm dinini izhar etmekle ve düşmanına karşı zaferle senin lehine hükmettik. **الأَزهري** dedi: **قتادة** dedi: yani Allah’ın senin için seçtiği, Hudeybiye yılında Mekke ehliyle barışma ve onlarla karşılıklı bırakışma hususunda senin için hüküm verdik. **ابن سيده** dedi: tefsirde en çok gelen, onun Hudeybiye’nin **فَتْحُ**’ı olduğudur; onda Peygamberin ayetlerinden büyük bir ayet vardı; ve bu fetih şiddetli bir savaş olmaksızın oldu. Ve denildi: o, kavim arasında rıza ile oldu. Ve bu kuyu, içindeki suyun tamamı çekilinceye kadar su alındı; böylece kuyu boşaldı ve içinde su kalmadı; derken Resûlullah ağzında su çalkaladı, sonra onu içine tükürdü; kuyu suyla coştu; yanında bulunanların hepsi içinceye kadar.

Ve Yüce sözü: **﴿إِذا جاء نصر الله و الفتح﴾**; denildi: Mekke’nin fethini kastetti. Ve tefsirde geldi ki bu sûrede Peygambere kendi nefsi haber verilmiştir; ona bildirildi ki Mekke’nin fethi geldiğinde ve insanlar bölük bölük İslâm’a girdiğinde, eceli yaklaşmıştır; o da derdi: “Bu sûrede bana nefsim haber verildi”; böylece Allah, tesbihi ve istiğfarı çoğaltmayı emretti. **الأَزهري**: ve Allah تعالى’nın sözü: **﴿ويقولون متَى هذا الفَتْحُ إِن كنتم صادقين قل يوم الفتح لا يَنْفَعُ الذين كفروا إِيمانُهم ولا هم يُنْظَرونَ﴾**; **مجاهد** dedi: buradaki “**يوم الفتح**” kıyamet günüdür; **قتادة** ve **الكلبي** de böyle dedi. **قتادة** dedi: Resûlullah’ın ashabı derdi: bizim bir günümüz vardır; yakındır ki onda rahat eder ve nimetleniriz; kâfirler dedi: eğer doğru iseniz bu fetih ne zaman? **الفراء** dedi: “**يوم الفتح**” ile Mekke’nin fethini kastetti. **الأَزهري** dedi: tefsir onun dediğinin hilafına geldi; ve Mekke ehlinden kâfirlere fetih günü imanları fayda verdi. **الزجاج** dedi: Yüce sözü: **﴿ويقولون متى هذا الفتح﴾** hakkında da geldi: bu hüküm ve kazâ ne zaman? Böylece Allah bildirdi ki o fetih gününde kâfir olanlara imanları fayda vermez; yani dünyada oldukları müddetçe; tevbe arz olunmuştur; ahirette tevbe yoktur.

Ve Yüce sözü: **﴿ففتحنا أَبواب السماء﴾**; yani duayı kabul ettik.

Ve “**اسْتَفْتَحَ اللَّهَ على فلانٍ**”: ona karşı zaferi ve benzerini istedi.

Ve **الفَتَاحَةُ**: yardım. **الجوهري**: **الفُتاحة** (damme ile) hüküm.

Ve **الفُتاحةُ** ve **الفِتاحةُ**: iki hasım arasında hükmetmendir. Ve denildi: **الفُتاحة** hükümettir. **الأَسْعَرُ الجُعْفِيُّ** dedi:
“Dikkat edin, Amr’a bir elçi olarak kim ulaştırır; çünkü ben sizin **فُتاحَتِكم**’dan müstağniyim.”

**الأَزهري**: **الفَتْحُ**, sana başvuran bir kavim arasında hükmetmendir; nitekim سبحانه, Şuayb’dan haber vererek dedi: **﴿ربنا افْتَحْ بيننا وبين قومنا بالحق وأَنت خير الفاتحين﴾**.

**الأَزهري**: ve **الفُتاح** hükümettir.

Ve kadıya **الفَتَّاحُ** denir; çünkü hakkın yerlerini açar. Ve Yüce sözü: **﴿ربنا افْتَحْ بيننا﴾**; yani aramızda hükmet.

Ve namaz hadîsinde: “**لا يُفْتَحُ على الإِمام**”; kastetti: namazda iken kıraatte ona tutulma (dili dönmeme) olursa, cemaat ona tutulduğu yeri açmaz; yani ona telkin etmez. Denilir: imam ile sultanı, fetih ile hükmü kastetti; yani bir şeyle hükmederse, onun hilafına hükmedilmez.

Ve **الفتَّاحُ**: hâkim. **الأَزهري**: Allah تعالى’nın sıfatında **الفَتَّاح** hâkimdir. Dedi: Yemen ehli kadıya **الفَتَّاحُ** der; ve onların birisi arkadaşına der: “Gel, seni **الفَتَّاح**’a **أُفاتحكَ** edeyim”; ve der: “**افْتَحْ بيننا**” yani hükmet. Ve تنزيل’de: **﴿وهو الفَتَّاحُ العليم﴾**.

Ve “**فاتَحه مُفاتحة و فِتاحاً**”: onunla muhakeme etti. Ve İbn Abbas hadîsinde: Allah عز وجل’nin sözü: **﴿ربنا افتح بيينا وبين قومنا﴾**’nun ne olduğunu bilmiyordum; ta ki ذي يزن’in kızını kocasına “Gel, seni **أُفاتِحْكَ**” derken işitinceye kadar; yani seni muhakeme edeyim. Ve ondan: “**لا تُفاتِحوا أَهل القَدَر**”; yani onlarla muhakeme etmeyin. Ve denildi: onlarla cedel ve münazaraya başlamayın.

Ve Allah تعالى’nın güzel isimlerinde: **الفَتَّاحُ**. İbnü’l-Esîr dedi: o, kullarına rızık ve rahmet kapılarını açandır. Ve denildi: manası, aralarında hükmedendir; denilir: hâkim iki hasım arasında hükmedince “**فَتَحَ**” etti.

Ve **الفاتحُ**: hâkim.

Ve **الفَتَّاحُ**, mübalağa kalıplarındandır.

Ve “**تَفَتَّحَ**” yanında bulunan mal yahut edep ile: onunla böbürlendi; ve o **الفُتْحة**’dır. Dersin: “Ortaya çıkardığın bu **الفُتْحَةُ** nedir; ve onunla bize karşı **تَفَتَّحْتَ**.” İbn Düreyd dedi: onun Arapça olduğunu sanmıyorum.

Ve “**فاتَحَ الرجلَ**”: onunla pazarlık etti ve ona bir şey vermedi; eğer ona verirse “**فاتَكه**” denir; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti.

**الأَزهري** İbn Büzürc’den: **الفَتْحَى** rüzgârdır. Ve şu beyti okudu:
“Onların hepsi—Allah onlarda bereket kılmasın—
alışverişte **فَتْحَى** anılınca hayrete düşer.”
**فَتْحَى** “**فَعْلَى**” üzerinedir.

Ve “**فاتحة**” bir şeyin: onun evvelidir.

Ve namazın **افتتاح**’ı: ilk tekbirdir.

Ve Kur’an’ın **فَواتِحُ**’i: sûrelerin evvelleri; bir tanesi **فاتحة**. Ve Ümmü’l-Kitâb’a “Kur’an’ın **فاتحة**’sı” denir.

Ve **الفتح**: sana okutan kimseye (kıraatte) açmandır.

Ve **المَفْتَحُ**: hazine. **الأَزهري**: ve her bir şey türü için olan her hazine **مَفْتَحٌ**tır.

Ve **المَفْتَحُ**: define. Ve Yüce sözü: **﴿ما إِنَّ مَفاتِحَه لتَنُوءُ بالعُصْبة أُولي القوّة﴾**; denildi: onlar defineler ve hazinelerdir. **الزجاج** dedi: rivayet edildi ki “**مفاتحه**” onun hazineleridir. **الأَزهري**: mana: “**ما إِن مفاتحه لتُنِيءُ العُصْبَةَ**”; yani ağırlığından onları eğdirir. Ve Ebû Sâlih’ten rivayet edildi: **﴿ما إِن مفاتحه لتَنُوءُ بالعُصْبة﴾**; dedi: hazinelerdeki mal, onunla topluluğu eğdirir. **الأَزهري**: tefsirde daha benzeri, “**مفاتحه**”nin onun malının hazineleri olmasıdır; Allah, neyi kastettiğini daha iyi bilir. Ve dedi: Leys dedi: kilidi açan **المِفْتاح**’ın cem‘i **مَفاتِيحُ**tur; hazine olan **المَفْتَح**’ın cem‘i **المَفاتِحُ**tır. Ve tefsirde ayrıca geldi ki onun “**مفاتحه**”si parmak kalınlığında derilerden idi; yetmiş katır yahut altmış üzerinde taşınırdı. Dedi: bu güçlü değildir. Ve **الأَزهري** Ebû Rezin’den rivayet etti: “**مفاتحه**” onun hazineleridir; Kûfe’nin hazinelerine bir tek **مِفْتاح** kâfi olurdu; onun “**مفاتحه**”si ancak maldır. Ve hadiste: “Bana yerin hazinelerinin **مفاتيح**’i verildi”; kastetti: Allah’ın ona ve ümmetine, güç olan beldeleri fethetmeyi ve engellenmiş defineleri çıkarmayı kolaylaştırdığı şey.

Ve develerden **الفَتُوحُ**: memecikleri geniş dişi deve; ve **فَتَحَت** ve **أَفْتَحَتْ** aynı manadadır. Ve **النَّزُور**: **الفَتُوح** gibidir. Ve Ebû Zer hadîsinde: “**قَدْر حَلْبِ شاةٍ فَتُوحٍ**”; yani memecikleri geniş.

Ve **الفَتْحُ**: **الوَسْمِيِّ** yağmurunun ilki. Ve denildi: yağmurun ilki. Cem‘i **فَتُوحٌ** (fâ’nın fethasıyla). Dedi:
“Sanki altımda yaralı bir binek var;
eski devrin sağanaklarını ve **الفَتُوحا**’yı otladı.”
Ve “**جَمِيمَ العَهْدِ**” diye de rivayet edilir; ve o, **الفَتْحةُ** da olur.

Ve **الفَتْحُ**: nehirlerde akan su.

Ve “**ناقةٌ مَفاتِيحٌ**” ve “**أَيْنُقٌ مَفاتِيحاتٌ**”: semiz; bunu Sîrâfî nakletti.

Ve **الفَتْحُ**: okta temrenin takıldığı birleşik kısım; cem‘i **فُتُوح**.

Ve **الفتحُ**: **النَّبْعِ**’ın meyvesi; sanki yeşil tanedir; ancak kırmızıdır, tatlıdır, yuvarlaktır; insanlar onu yer.

**الأَزهري**: adam karısıyla “**فاتَحَ**” ettiğinde, onunla cima etti.

Ve “**تَفَاتَحَ**” iki adam: aralarında konuşmayı karşılıklı açtıklarında ve insanlardan aşağı sesle konuştuklarında.

Ve **الفُتْحَة**: şeydeki gedik/yarık.

Ve **الفُتَاحَةُ**: kırmızılı, ince uzun küçük bir kuş.

Ve **الفَتَّاح**: kuyruğunu çok hareket ettiren siyah bir kuş; kuyruğun alt kökü beyazdır; ondan (bir kısmı) kırmızıdır. Cem‘i **فَتاتيحُ**tur; **بالأَلف والتاء** ile cem‘ edilmez.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ت ح * * فَتَح * الباب * فَانْفَتَحَ * وبابه قطع و * فَتَّحَ * الأبواب شُدد للكثرة * فَتَفَتَّحتْ * و * اسْتَفْتَحَ * الشيء و * افْتَتَحَهُ * بمعنى و * الاسْتِفْتَاحُ * الاستنصار و * المِفْتَاحُ * مفتاح الباب وكل مُستغلق والجمع * مَفَاتِيحُ * و * مَفَاتِحُ * أيضا و * فَاتَحَةُ * الشيء أوله و * الفَتَّاحُ * الحاكم تقول * افْتَحْ * بيننا أي احكم و * الفَتْحُ * النصر وبابهما أيضا قطع

##### Türkçe

* ف ت ح * **فَتَحَ** kapıyı; böylece açıldı; ve onun bâbı kesimdir. Ve **فَتَّحَ** kapıları; çokluk için şeddelendi; böylece **فَتَفَتَّحتْ**. Ve **اسْتَفْتَحَ** şeyi ve **افْتَتَحَهُ** anlamca (aynıdır). Ve **الاسْتِفْتَاحُ** yardım istemedir. Ve **المِفْتَاحُ** kapının anahtarıdır ve her kilitli olanın (anahtarıdır); cem‘i **مَفَاتِيحُ**’tur; ve **مَفَاتِحُ** da. Ve **فَاتَحَةُ** şeyin evvelidir. Ve **الفَتَّاحُ** hâkimdir; **افْتَحْ** dersin: aramızda, yani hükmet. Ve **الفَتْحُ** zaferdir; ve ikisinin bâbı da kesimdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فتح الباب كمنع يفتحه فتحا فانفتح: ضد أغلق، كفتح الأبواب فانفتحت، شدد للكثرة. وافتتح الباب، وفتحه فانفتح وتفتح. و من المجاز: الفتح: الماء المفتح إلى الأرض ليسقى به. وعن أبي حنيفة: هو الماء الجاري على وجه الأرض. وفي التهذيب: الفتح: النهر. وجاء في الحديث: ما سقى فتحا وما سقى بالفتح ففيه العشر المعني ما فتح إليه ماء النهر فتحا من الزروع والنخيل ففيه العشر. والفتح: الماء يجرى من عين أو غيرها. و الفتح: النصر. وفي حديث الحديبية: أهو فتح? أى نصر. وفي قوله تعالى:  فقد جاءكم الفتح  أي النصر كالفتاحة، بالفتح، وهو النصرة. ومن المجاز: الفتح: افتتاح دار الحرب. وجمعه فتوح. وفتح المسلمون دار الكفر. والفتح: ثمر للنبع يشبه الحبة الخضراء إلا أنه أحمر حلو مدحرج يأكله الناس.
 ومن المجاز: الفتح: أول مطر الوسمي وقيل: أول المطر مطلقا، وجمعه فتوح، بفتح الفاء. قال: كأن تحتي مخلفا قروحا رعى غيوث العهد والفتوحا وهو الفتحة أيضا. ومن ذلك قولهم فتح الله فتوحا كثيرة، إذا مطروا. وأصابت الأرض فتوح. ويوم منفتح بالماء. والفتح: مجرى السنخ، بالكسر، من القدح، أي مركب النصل من السهم. وجمعه فتوح ومن المجاز: الفتح في لغة حمير: الحكم بين الخصمين. وقد فتح الحاكم بينهم، إذا حكم. وفي التهذيب: الفتح: أن تحكم بين قوم يختصمون إليك، كما قال سبحانه:  ربنا افتح بيننا وبين قومنا بالحق وأنت خير الفاتحين  كالفتاحة بالكسر والضم. يقال: ما أحسن فتاحته، أي حكومته وبينهما فتاحات أي خصومات. وفلان ولي الفتاحة، بالكسر، وهي ولاية القضاء. وقال الأسعر الجعفى:
  ألا من مبلغ عمرا رسولا                      فإني عن فتاحتكم غنـي والفتح بضمتين: الباب الواسع المفتوح. والفتح من القوارير: الواسعة الرأس. وقال الكسائي: ماليس لها صمام ولا غلاف لأنها حينئذ مفتوحة، وهو فعل بمعنى مفعول. والاستفتاح: الاستنصار. وفي الحديث أنه كان يستفتح بصعاليك المهاجرين أي يستنصر بهم. ومنه قوله تعالى:  إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح،  ، قاله الزجاج. ويجوز أن يكون معناه إن تستقضوا فقد جاءكم القضاء. وقد جاء التفسير بالمعنيين جميعا.

  واستفتح الله على فلان: سأله النصر عليه. والاستفتاح: الافتتاح، يقال: استفتحت الشىء وافتتحته، وجاء يستفتح الباب. والمفتاح: مفتاح الباب، وهو آلة الفتح، أي كل ما فتح به الشيء. قال الجوهري: وكل مستغلق. كالمفتح، قال سيبويه: هذا الضرب مما يعتمل مكسور الأول، كانت فيه الهاء أو لم تكن. والجمع مفاتيح ومفاتح أيضا. قال الأخفش: هو مثل قولهم: أماني وأمانى، يخفف ويشدد. وفي الحديث: أوتيت مفاتيح الكلم وفي رواية: مفاتح هما حمع مفتاح ومفتح، وهما في الأصل مما يتوصل به إلى استخراج المغلقات التي يتعذر الوصول إليها، فأخبر أنه أتي مفاتيح الكلام وهو ما يسر الله له من البلاغة والفصاحة والوصول إلى غوامض المعاني وبدائع الحكم، ومحاسن العبارات والألفاظ التي أغلقت على غيره وتعذرت عليه. ومن كان في يده مفاتيح شيء مخزون سهل عليه الوصول إليه. والمفتاح: سمة، أي علامة، في الفخذ والعنق من البعير على هيئته. والمفتح، كمسكن: الخزانة، قال الأزهري: وكل خزانة كانت لصنف من الأشياء فهي مفتح. والمفتح أيضا الكنز والمخزن. وقوله تعالى:  ما إن مفاتحه لتنوء بالعصبة أولي القوة  .
 قيل: هي الكنوز والخزائن. قال الزجاج: روى أن خزائنه مفاتحه. وروى عن أبي صالح قال: ما في الخزائن من مال تنوء به العصبة قال الأزهري: والأشبه في التفسير أن مفاتحه خزائن ماله، والله أعلم بما أراد. قال: وقال الليث: جمع المفتاح الذي يفتح به المغلاق مفاتيح، وجمع المفتح: الخزانة المفاتح. وجاء في التفسير أيضا أن مفاتحه كانت من جلود على مقدار الإصبع، وكانت تحمل على سبعين بغلا أو ستين. قال: وهذا ليس بقوى وروى الأزهري عن أبي رزين قال: مفاتحه: خزائنه، إن كان لكافيا مفتاح واحد خزائن الكوفة، إنما مفاتحه المال. وفاتح الرجل امرأته: جامع. ومن المجاز: فاتح قضى وحاكم، مفاتحة وفتاحا. وفي حديث ابن عباس رضي الله عنهما: ما كنت أدري ما قول الله عز وجل:  ربنا افتح بيننا وبين قومنا  حتى سمعت بنت ذي يزن تقول لزوجها: تعال أفاتحك، أي أحاكمك. ومنه لا تفاتحوا أهل القدر. أي لا تحاكموهم، وقيل: لا تبدؤوهم بالمجادلة والمناظرة. و يقال تفاتحا كلاما بينهما، إذا تخافتا دون الناس. والحروف المنفتحة هي التي يحتاج فيها لفتح الحنك ما عدا ضطصظ وهي أربعة أحرف فإنها مطبقة. و من المجاز قول الأعرابية لزوجها: بيني وبينك الفتاح، ككتان، وهو الحاكم، بلغة حمير. وفاتحة الشيء: أوله. وفي التهذيب عن ابن بزرج: الفتحي، كسكري: الريح، وأنشد:
  أكلهم لا بـارك الـلـه فـيهـم                      ذا ذكرت فتحي من البيع عاجب

  فتحي على فعلي. والفتوح كصبور: أول المطر الوسمي. وقد تقدم النقل عن اللسان أن الفتوح بالفتح، جمع الفتح بمعنى المطر. وقد أنكر ذلك شيخنا وشدد فيه وقال: لا قائل به، ولا يعرف في العربية جمع فعل، بالفتح، على فعول، بالفتح، بل لا يعرف في أوزان الجموع فعول بالفتح مطلقا. ومن المجاز الفتوح: الناقة الواسعة الإحليل، وفي بعض النسخ: الأحاليل، وقد فتحت، كمنع، وأفتحت بمعنى، والنزور مثل الفتوح، وفي حديث أبي ذر قدر حلب شاة فتوح. ونوق فتح. والفتحة بالضم: تفتح الإنسان بما عنده من ملك وأدب. وفي نسخة: من مال، بدل ملك، يتطاول أي يتفاخر به، تقول: ما هذه الفتحة التي أظهرتها وتفتحت بها علينا. قال ابن دريد: ولا أحسبه عربيا. و فتاح ككتان: طائر أسود يكثر تحريك ذنبه، أبيض أصل الذنب من تحته، ومنها أحمر فتاتيح، بغير ألف ولام، هكذا في النسخ، وهو غير ظاهر. قال شيخنا: هذا غير جار على قواعد العرب، فإنه لا مانع من دخول إلى على جمع من الجموع، فتأمل. قلت: ولعل الصواب: بغير ألف وتاء، كما في اللسان وغيره، أي ولا يجمع بالألف والتاء، وقد اشتبه على المصنف. والفتاحية، بالضم، مخففة: طائر آخر ممشق بحمرة، وفي نسخ اللسان وغيره من الأمهات: والفتحة، بالضم، من غير زيادة الياء بعد الحاء. وناقة مفاتيح، قال شيخنا: هو مما لا نظير له في المفردات وأينق مفاتحات: سمان، حكاها السيرافي. ومن المجاز فواتح القرآن، هي أوائل السور. وقرأ فاتحة السورة وخاتمتها، أي أولها وآخرها. ومما يستدرك عليه: المفتح، كمنبر: قناة الماء. وكل ما انكشف عن شيء فقد انفتح عنه وتفتح. وتفتح الأكمة عن النور: تشققها. ويوم الفتح يوم القيامة، قاله مجاهد. والمفتتح، بصيغة اسم المفعول، ويكون اسم زمان ومكان ومصدرا ميميا، وهي لغة شائعة فصيحة، كذا في شرح ديباجة الكشاف للمصنف، قال: وأما المختتم فغير فصيحة، وأشار إليه الخفاجي في العناية. وبيت فتاح: واسع، كما في الفائق. ومن المجاز: الفتوحة الحكومة كالفتاح، بالكسر. ويقال للقاضي: الفتاح، لأنه يفتح مواضع الحق. قال الأزهري: والفتاح في صفة الله تعالى: الحاكم. وفي التنزيل:  وهو الفتاح العليم  . وقال ابن الأثير: هو الذي يفتح أبواب الرزق والرحمة لعباده. والفاتح: الحاكم. وفتح عليه: علمه وعرفه، وقد فسر به قوله تعالى:  أتحدثونهم بما فتح الله عليكم  ومنه الفتح على القارىء، إذا أرتج عليه. وإذا استفتحك الإمام فافتح عليه. والفتح: الرزق الذي يفتح الله به، وجمعه فتوح. وفاتح الرجل: ساومه ولم يعطه شيئا، فإن أعطاه قيل فاتكه، حكاه ابن الأعرابي. وافتتاح الصلاة: التكبيرة الأولى. وأم الكتاب: فاتحة القرآن. والفتح: أن تفتح على من يستقرئك. وفتح على فلان: جد وأقبلت عليه الدنيا. وافتح سرك على لا على فلان. وما أحسن ما افتتح عامنا به، إذا ظهرت أمارة الخصب. وذا وقت افتتاح الخراج. وكل ذلك مجاز.

##### Türkçe

**فتح** kapıyı, **منع** gibi: onu **فتحا** ile açar; böylece **انفتح**: **أغلق**’ın zıddı; **فتح** kapılar gibi, böylece açıldılar; çokluk için şeddelendi. Ve **افتتح** kapıyı; ve onu açtı, böylece **انفتح** ve **تفتح**.

Ve mecazdan: **الفتح**: yere (toprağa) açılan su; onunla sulansın diye. Ebû Hanîfe’den: o, yerin yüzü üzerinde akan sudur. Ve **التهذيب**’de: **الفتح**: nehir. Ve hadiste geldi: “**ما سقى فتحا وما سقى بالفتح ففيه العشر**” mânâsı: nehir suyunun kendisine **فتحا** olarak açıldığı ekinlerden ve hurmalıklardan her birinde onda bir vardır. Ve **الفتح**: bir pınardan veya başkasından akıtılan sudur. Ve **الفتح**: zaferdir. Ve Hudeybiye hadîsinde: “O bir **فتح** mıdır?” yani bir zafer. Ve Yüce’nin sözü: “**فقد جاءكم الفتح**” yani zafer; **الفتاحة** gibi, fetha ile; o, yardımdır. Ve mecazdan: **الفتح**: savaş yurdunun açılışı. Çoğulu **فتوح**. Ve Müslümanlar küfür yurdunu açtılar. Ve **الفتح**: **النبع**’ın bir meyvesi; yeşil taneye benzer, ancak o kırmızı, tatlı, yuvarlaktır; insanlar onu yer.

Ve mecazdan: **الفتح**: **الوسمي** yağmurunun ilki; ve denildi: mutlak olarak yağmurun ilki. Çoğulu **فتوح**; **الفاء**’nın fethasıyla. Dedi ki:

  Sanki altımda yaralı bir binek var;
  Eski ahdin sağanaklarını ve **الفتوح**’u otladı.

O, **الفتحة** da’dır. Ve bundan, onların “Allah çokça **فتوحا** açtı” demeleri; yağmura tutulduklarında. Ve yere **فتوح** isabet etti. Ve su ile dolu bir gün **منفتح**. Ve **الفتح**: **السنخ**’ın mecrasıdır; kesre ile; **القدح**’tan; yani okun demirinin yerleştirildiği yuva. Çoğulu **فتوح**. Ve mecazdan: **الفتح** Himyer dilinde: iki hasım arasında hüküm vermektir. Ve hâkim onların arasında **فتح** etti; hükmettiğinde. Ve **التهذيب**’de: **الفتح**: sana başvuran bir kavim arasında hükmetmendir; nitekim Yüce şöyle dedi: “**ربنا افتح بيننا وبين قومنا بالحق وأنت خير الفاتحين**” kesre ve damme ile **الفتاحة** gibi. Denir: “Onun **فتاحة**’sı ne güzeldir”; yani hükmü. Ve aralarında **فتاحات** vardır; yani çekişmeler. Ve falan kimse **الفتاحة**’nın velisidir; kesre ile; o, kadılık velâyetidir. Ve **الأسعر الجعفى** dedi:

  ألا من مبلغ عمرا رسولا
  فإني عن فتاحتكم غنـي

Ve **الفتح** iki damme ile: geniş, açık kapıdır. Ve **الفتح** şişelerden: başı geniş olan. Ve **الكسائي** dedi: onun ne tıkacı ne de kılıfı vardır; çünkü o vakit açık olur; ve o, mef‘ûl mânâsında fâ‘ildir. Ve **الاستفتاح**: yardım istemedir. Ve hadiste: muhacirlerin yoksullarıyla **يستفتح** ederdi; yani onlarla yardım isterdi. Ve ondan Yüce’nin sözü: “**إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح**”; bunu **الزجاج** söyledi. Ve mânâsı “Eğer hüküm isterseniz, size hüküm gelmiştir” olması da câizdir. Ve tefsir her iki mânâ ile birlikte gelmiştir.

Ve **استفتح** Allah’ı falana karşı: ona karşı zaferi O’ndan istedi. Ve **الاستفتاح**: **الافتتاح**’tır; denir: “Şeyi **استفتحت** ettim ve onu **افتتحته** ettim”; ve kapıyı açmaya gelir: **يستفتح**. Ve **المفتاح**: kapının anahtarıdır; o, açma âletidir; yani şeyin onunla açıldığı her şey. **الجوهري** dedi: ve her kilitli olan. **المفتح** gibi. **سيبويه** dedi: bu tür, başı kırık (kesreli) yapılanlardandır; onda **الهاء** bulunsa da bulunmasa da. Çoğulu **مفاتيح** ve **مفاتح** da. **الأخفش** dedi: bu, onların “**أماني** ve **أمانى**” sözleri gibidir; hafifletilir ve şeddelenir. Ve hadiste: “**أوتيت مفاتيح الكلم**”; ve bir rivayette: “**مفاتح**”; ikisi de **مفتاح** ve **مفتح**’ın cem‘idir. Ve ikisi aslında, ulaşılması güç olup erişilmesi zor olan kapalı şeyleri çıkarmaya ulaştıran şeylerdendir; böylece ona, Allah’ın ona kolaylaştırdığı belâgat, fesâhat, mânâların gizliliklerine ve hikmetlerin bedî‘lerine ulaşma, ve başkalarına kapanmış ve onlara zor gelmiş olan ibarelerin ve lafızların güzellikleri verildiğini haber verdi. Ve elinde saklı bir şeyin **مفاتيح**’ı olan kimseye ona ulaşmak kolay olur. Ve **المفتاح**: bir **سمة**’dir; yani bir alâmet; devenin uyluğunda ve boynunda, onun şekli üzere. Ve **المفتح**, **مسكن** gibi: hazinedir. **الأزهري** dedi: her ne zaman bir şey türü için bir hazine olursa o **مفتح**’tır. Ve **المفتح** ayrıca hazine ve depodur. Ve Yüce’nin sözü: “**ما إن مفاتحه لتنوء بالعصبة أولي القوة**”.

Denildi: onlar, hazineler ve depolardır. **الزجاج** dedi: rivayet edildi ki onun depoları onun **مفاتيح**’ıdır. Ve Ebû Sâlih’ten rivayet edildi, dedi ki: depolarda olan mal, onunla topluluk ağırlaşır. **الأزهري** dedi: tefsirde daha benzeri, **مفاتحه**’nin onun malının depoları olmasıdır; Allah, ne murad ettiyse onu daha iyi bilir. Dedi: ve **الليث** dedi: kilidi açtığın **المفتاح**’ın cem‘i **مفاتيح**’tır; ve **المفتح**’ın cem‘i: hazine olan **المفاتح**. Ve tefsirde ayrıca geldi ki onun **مفاتحه**’si parmak ölçüsünde derilerden idi; yetmiş katır veya altmış üzerine yüklenirdi. Dedi: bu güçlü değildir. Ve **الأزهري** Ebû Ruzeyn’den rivayet etti, dedi ki: onun **مفاتحه**’si: depolarıdır; eğer bir tek **مفتاح** Kûfe’nin depolarına kâfi geliyorsa; onun **مفاتحه**’si ancak maldır. Ve adam, karısıyla **فاتح** etti: cima etti. Ve mecazdan: **فاتح** hükmetti ve yargıladı; **مفاتحة** ve **فتاحا** ile. Ve İbn Abbâs (Allah ikisinden de razı olsun) hadîsinde: Allah Azze ve Celle’nin “**ربنا افتح بيننا وبين قومنا**” sözünün ne olduğunu bilmiyordum; ta ki Zî Yezen’in kızının kocasına “Gel, seni **أفاتحك** edeyim” dediğini işitinceye kadar; yani seni yargılayayım. Ve ondan: “**لا تفاتحوا أهل القدر**”; yani onları yargılamayın; ve denildi: onlarla cedel ve münazaraya başlamayın. Ve denir: aralarında bir söz **تفاتحا** ettiler; insanlardan aşağı sesle konuştuklarında. Ve **الحروف المنفتحة**: **ضطصظ** hariç, damağı açmaya ihtiyaç duyulan harflerdir; onlar dört harftir; çünkü onlar **مطبقة**’dır. Ve mecazdan, bedevî kadının kocasına sözü: “Benimle senin aranda **الفتاح** var”; **كتان** gibi; o, hâkimdir; Himyer diliyle. Ve bir şeyin **فاتحة**’si: onun evvelidir. Ve **التهذيب**’de İbn Buzerc’den: **الفتحي** — **سكري** gibi — rüzgârdır. Ve şu beyit okundu:

  أكلهم لا بـارك الـلـه فـيهـم
  ذا ذكرت فتحي من البيع عاجب

**فتحي** “**فعلي**” vezni üzerinedir. Ve **الفتوح** “**صبور**” gibi: **المطر الوسمي**’nin (vesmî yağmurun) ilki. Ve **اللسان**’dan nakil daha önce geçti ki **الفتوح** (fetha ile), yağmur mânâsında **الفتح**’ın cemidir. Bunu şeyhimiz inkâr etti ve bunda şiddetli davrandı ve dedi: “Bunu söyleyen yoktur; Arapçada **فعل**’in (fetha ile) **فعول** üzerine (fetha ile) cem’i bilinmez; bilakis cem’ vezinlerinde mutlak olarak fetha ile **فعول** bilinmez.”

Ve mecazdan olarak **الفتوح**: **الناقة** (dişi deve), **الإحليل**’i geniş olan; bazı nüshalarda: **الأحاليل**; ve **فتحت** ( **منع** gibi) ve **أفتحت** mânâ bakımından (aynı)dır; ve **النزور** **الفتوح** gibidir. Ve Ebû Zerr hadîsinde: “**شاة فتوح**”un sağımı kadar. Ve **نوق فتح**.

Ve **الفتحة** (zamme ile): insanın yanında bulunan **ملك** ve **أدب** ile böbürlenmesi. Bir nüshada: **مال** ( **ملك** yerine); **يتطاول** yani onunla övünür; dersin ki: “Üzerimize gösterdiğin ve onunla bize karşı böbürlendiğin şu **الفتحة** nedir?” İbn Düreyd dedi: “Onun Arapça olduğunu sanmıyorum.”

Ve **فتاح** “**كتان**” gibi: kuyruğunu çok hareket ettiren siyah bir kuş; kuyruğun kökü alt tarafından beyazdır; ve ondan **أحمر فتاتيح**; elif ve lâm olmaksızın; nüshalarda böyle; ve bu açık değildir. Şeyhimiz dedi: “Bu, Arapların kaideleri üzere yürüyen bir şey değildir; çünkü cem’lerden bir cem’e **ال**’in girmesine engel yoktur; öyleyse düşün.” Dedim ki: Belki doğrusu: elif ve tâ olmaksızın; **اللسان** ve diğerlerinde olduğu gibi; yani elif ve tâ ile cem’ edilmez; musannife karışmış.

Ve **الفتاحية** (zamme ile), hafifletilmiş: kızıllıkla çizgili başka bir kuş. **اللسان** nüshalarında ve diğer ana kaynaklarda: **الفتحة** (zamme ile), **الحاء**’dan sonra **الياء** ziyadesi olmaksızın.

Ve **ناقة مفاتيح**; şeyhimiz dedi: “Bu, müfredlerde benzeri olmayanlardandır.” Ve **أينق مفاتحات**: semizler; bunu **السيرافي** hikâye etti.

Ve mecazdan: **فواتح القرآن**; sûrelerin evvelleridir. Ve **فاتحة السورة**’yi ve **خاتمتها**’yı okudu; yani onun evvelini ve âhirini.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **المفتح** “**منبر**” gibi: su kanalı. Ve her ne bir şeyden açığa çıktıysa ondan **انفتح** ve **تفتح** etmiştir. Ve **الأكمة**’nin **النور**’dan **تفتح** etmesi: onun çatlamasıdır. Ve **يوم الفتح** kıyamet günüdür; bunu Mücâhid söyledi.

Ve **المفتتح** (ism-i mef‘ûl sîgasıyla); zaman ismi ve mekân ismi ve mîmî masdar olur; bu, yaygın fasih bir lugattır; musannifin **شرح ديباجة الكشاف**’ında böyle. Dedi ki: “أما **المختتم** ise fasih değildir.” Ve **الخفاجي** bunu **العناية**’de işaret etti.

Ve **بيت فتاح**: geniş; **الفائق**’te olduğu gibi.

Ve mecazdan: **الفتوحة** hükümettir; **الفتاح** gibi (kesre ile). Ve kadıya **الفتاح** denir; çünkü hakkın yerlerini açar. **الأزهري** dedi: “Allah Teâlâ’nın sıfatında **الفتاح**: **الحاكم**’dır.” Ve tenzîlde: **وهو الفتاح العليم**. Ve İbnü’l-Esîr dedi: “O, kulları için rızık ve rahmet kapılarını açandır.”

Ve **الفاتح**: **الحاكم**. Ve “**فتح عليه**”: ona öğretti ve bildirdi; ve bununla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edilmiştir: **أتحدثونهم بما فتح الله عليكم**. Ve ondan: okuyucuya **الفتح**, ona tutulma (şaşırma) geldiği zaman. Ve imam senden **استفتحك** ederse ona **افتح** et.

Ve **الفتح**: Allah’ın onunla açtığı rızıktır; cem’i **فتوح**tur. Ve “**فاتح الرجل**”: onunla pazarlık etti ve ona hiçbir şey vermedi; eğer ona verirse “**فاتكه**” denir; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti.

Ve **افتتاح الصلاة**: ilk tekbir. Ve **أم الكتاب**: Kur’ân’ın **فاتحة**’sıdır. Ve **الفتح**: senden kıraat isteyen kimseye açman (doğrusunu söylemen)dir. Ve “**فتح على فلان**”: ciddileşti ve dünya ona yöneldi. Ve “Sırrını falana değil, **على** falana aç.” Ve “Yılımızı onunla açtığımız şey ne güzeldir”; **الخصب** alâmeti göründüğü zaman. Ve “Bu, **افتتاح الخراج** vaktidir.” Ve bunların hepsi mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَتَحَ
1 فَتَحَ ذ , (S, A, MA, Msb, K, &c.,) aor. فَتَحَ , (K,) inf. n. فَتْحٌ, (Msb,) He opened, (MA,) i. q. فَرَجَ, (Msb,) and [app. he unlocked,] contr. of أَغْلَقَ, (Msb, K,) a door; (S, A, MA, Msb;) and so ↓ فتّح, and ↓ افتتح; (K;) or you say ↓ فَتَّحْتُ الأَبْوَابَ [I opened the doors], this verb being with teshdeed to denote multiplicity [of the objects]; (S;) and ↓ استفتح signifies the same as ↓ افتتح; (S, * K;) i. e. each of these signifies he opened a door; (TK;) you say الشَّىْءَ ↓ اِسْتَفْتَحْتُ and ↓ اِفْتَتَحْتُهُ [I opened the thing; and the former signifies also I sought, or demanded, the opening of the thing]; (S, TA;) and البَابَ ↓ جَآءَ يَسْتَفْتِحُ [He came opening the door; or seeking, or demanding, the opening of the door; the latter being the more obvious meaning]. (A, TA.) ― -b2- [Hence,] one says, فُلَانٌ لَا يُفْتَحُ العَيْنُ عَلَى مِثْلِهِ [Such a one, the eye will not be opened upon the like of him]. (A.) ― -b3- And فَتَحْتُ القَنَاةَ, inf. n. as above, I opened the conduit, in order that the water might run, and irrigate the seed-produce. (Msb.) ― -b4- And فَتَحَ بَيْنَ رِجْلَيْهِ [He made an opening between his legs; he parted his legs; like فَرَجَ بَيْنَهُمَا]. (S in art. رهو.) ― -b5- And فَتَحَ أَصَابِعَ رِجْلَيْهِ [app. He parted his toes; if not a mistake for فَتَخَ, as it seems probably to be from the fact of its being expl. as meaning] he inclined the ends of his toes towards the back, i. e. the upper part, of his foot. (Mgh.) ― -b6- فَتَحَتْ, said of a she-camel, [and of a sheep or goat (see فَتُوحٌ),] She had wide orifices to her teats; as also ↓ افتحت; (S, K;) and ↓ افتتحت. (TK: but this I do not find in the K.) ― -b7- [The following meanings are tropical.] ― -b8- فَتَحَ, (A, Msb, TA,) inf. n. فَتْحٌ; (K;) and ↓ افتتح; (K, TA;) (tropical:) [He laid open by invasion, to (عَلَى) such a person, or such a people, (see an ex. voce طَرَفٌ,) i. e.] he conquered, won, or took by force, (Msb,) a country (A, Msb, K, TA) of the unbelievers, (A, TA,) or of a people with whom there was war. (K, TA.) ― -b9- [فَتَحَهُ لَهُ (assumed tropical:) He granted it, permitted it, allowed it, or made it to be unrestricted, to him. See Ksh and Bd in xxxv. 2.] ― -b10- فَتَحَ المُشْكِلَ (assumed tropical:) He explained, or made clear, that which was dubious, or confused. (Bd in vii. 87.) And اِفْتَحْ سِرَّكَ عَلَىَّ لَا عَلَى فُلَانٍ (tropical:) [Open, or reveal, thy secret to me; not to such a one]. (A, TA.) ― -b11- [Hence,] فَتَحَ عَلَيْهِ (tropical:) He taught him, informed him, or acquainted him. (TA.) [You say, فَتَحَ عَلَيْهِ بِكَذَا (assumed tropical:) He taught him such a thing, informed him of it, or acquainted him with it.] ― -b12- And hence, (TA,) (tropical:) [He prompted him; i. e.] he recited to him (namely, an Imám, A, Msb, or a reciter, A, TA) what he was unable to utter [by reason of forgetfulness], in order that he might know it. (Msb, TA. *) And فَتَحَ عَلَى مَنِ اسْتَقْرَأَهُ (tropical:) [He recited something to him who desired him to do so, the latter being unable to do it]. (TA.) ― -b13- And, said of God, (tropical:) He aided him against his enemy; or made him to be victorious, to conquer, or to overcome; syn. نَصَرَهُ. (A, Msb.) ― -b14- فُتِحَ عَلَى فُلَانٍ (tropical:) Such a one became fortunate; possessed of good fortune; favoured by the world, or by worldly circumstances. (A, TA.) ― -b15- فَتَحَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ فُتُوحًا كَثِيرَةً (tropical:) is said of persons who have been rained upon [as meaning God bestowed upon them many, or abundant, first rains]. (A.) ― -b16- فَتَحَ بَيْنَهُمْ, (A,) or بَيْنَ النَّاسِ, (Msb,) or بَيْنَ الخَصْمَيْنِ, (K,) inf. n. فَتْحٌ, (T, Msb, K,) and فُتَاحَةٌ (S, * K) and فِتَاحَةٌ are syn. therewith [app. as inf. ns.], (K,) and فُتُوحَةٌ and فِتَاحٌ, (L,) in the dial. of Himyer, (TA,) He judged (T, Msb, K, TA) between them, (A,) or between the men, (Msb,) or between the two litigants. (K.) You say, اِفْتَحْ بَيْنَنَا Judge thou between us: (S:) thus in the Kur vii. 87. (TA.) And مَا أَحْسَنَ فِتَاحَتَهُ How good is his judging, or judgment ! (A.) ― -b17- [فَتَحَ الحَرْفَ, a conventional phrase in grammar and lexicology, He pronounced the letter with the vowel-sound termed فَتْح: and he marked the letter with the sign of that vowel-sound.]

فتّح
2 فتّح ذ : see 1, first sentence, in two places. ― -b2- [Also, said of a medicine &c., It opened the bowels; acted as an aperient: and it removed obstructions: see the act. part. n.]

فاتحهُ
3 فاتحهُ ذ [He addressed him first]. One says, المُلُوكُ لَا تُفَاتَحُ بِالكَلَامِ (tropical:) [Kings shall not be addressed first with speech]. (A.) ― -b2- And, (A, K, * TA,) inf. n. مُفَاتَحَةٌ and فِتَاحٌ, (assumed tropical:) He commenced a dispute, debate, discussion, or controversy, with him: (TA:) or (tropical:) he summoned him to the judge, and litigated with him. (A, K, * TA.) ― -b3- And فاتحهُ signifies also (tropical:) He bargained with him and gave him nothing: in the case of his giving him, one says فاتكهُ. (IAar, TA; and O and K in art. فتك.) ― -b4- And فاتح (assumed tropical:) He compressed (K, TA) his wife. (TA.) ― -b5- [Also (assumed tropical:) He rendered a thing easy: ― -b6- and (assumed tropical:) He was liberal. (Freytag, from the Deewán of the Hudhalees.)]

4 أَفْتَحَ see 1, in the second quarter of the paragraph.

5 تَفَتَّحَ see 7, in three places. [Hence,] تفتّح النَّوْرُ The blossom [or blossoms] opened. (MA.) And تفتّح الأَكِمَّةُ عَنِ النَّوْرِ The calyxes burst open [from over the blossoms, so as to disclose them]. (TA.) ― -b2- [تفتّح فِى الكَلَامِ is like our phrase (assumed tropical:) He showed off, or made an ostentatious display, in speech, or talk.] And you say, تفتّح بِمَا عِنْدَهُ مِنْ مَالٍ أَوْ أَدَبٍ (L, in the K مِنْ مُلْكٍ وَأَدَبٍ,) (assumed tropical:) He boasted of, or boasted himself in, or made a vain display of, what he had, or possessed, of wealth, or of good education, or polite accomplishments: (L, K: *) and تفتّح بِهِ عَلَيْنَا (assumed tropical:) He boasted of it, or boasted himself in it, against us. (L.)

تَفَاتَحَا كَلَامًا بَيْنَهُمَا
6 تَفَاتَحَا كَلَامًا بَيْنَهُمَا ذ (assumed tropical:) They two talked together with a suppressed voice, exclusively of others [i. e. so as not to be heard by others]. (K.)

انفتح
7 انفتح ذ quasi-pass. of فَتَحَ, said of a door, (S, A, Msb, TA,) It opened, or became opened or open; (Msb;) as also ↓ تفتّح: (TA:) or the latter is quasi-pass. of فَتَّحَ, so that you say, الأَبْوَابُ ↓ تَفَتَّحَتِ [The doors opened, or became opened or open]. (S.) ― -b2- And انفتح عَنْهُ It (anything) became removed from over it, or from before it, (i. e. another thing,) so as to disclose it, or expose it to view. (TA.) [And ↓ تفتّح has a similar meaning, but is properly said of a number of things.]

8 اـِفْتَتَحَ see 1, first sentence, in three places; and again, in the second quarter of the paragraph, in two places. ― -b2- One says also, افتتح الصَّلَاةَ (tropical:) (A, MA) He opened, or commenced, prayer: (MA:) اِفْتِتَاحُ الصَّلَاةِ meaning (tropical:) The saying اَللّٰهُ أَكْبَرْ the first time [in prayer, i. e., before the first recitation of the Opening Chapter of the Kur-án]. (TA.) And اِفْتَتَحْتُهُ بِكَذَا (assumed tropical:) I commenced it with such a thing. (Msb.) And مَا أَحْسَنَ مَا افْتُتِحَ عَامُنَا بِهِ (tropical:) [How good is that with which our year has commenced !]; said when the sign, or token, [or prognostic,] of plenty, or abundance of herbage, has appeared. (A, TA.)

10 اـِسْتَفْتَحَ see 1, first sentence, in three places. ― -b2- آتِى بَابَ الجَنَّةِ فَأَسْتَفْتِحُ is a saying of Mohammad, meaning I shall come to the gate of Paradise and seek, or demand, or ask for, the opening thereof. (El-Jámi' es-Sagheer, the first of the trads. mentioned therein, and thus expl. in the margin of a copy of that work.) ― -b3- استفتحهُ القُرْآنَ (tropical:) He desired, or asked, him to explain the Kur-án. (MA.) ― -b4- استفتحهُ الاـِمَامُ (tropical:) [The Imám desired, or asked, him to prompt him; i. e., to recite to him what he was unable to utter by reason of forgetfulness: see فَتَحَ عَلَيْهِ]. (A, TA.) ― -b5- And استفتح signifies also (assumed tropical:) He sought, desired, demanded, or asked, aid against an enemy, or victory. (S, Msb, K.) One says, استفتح بِهِمْ (assumed tropical:) He sought, &c., aid, or victory, by means of them. (L, from a trad.) And استفتح اللّٰهَ (tropical:) (A, TA) He desired, or asked, God to grant aid, or victory, (TA,) لِلْمُسْلِمِينَ عَلَى الكُفَّارِ [to the Muslims against, or over, the unbelievers]. (A.) ― -b6- Also (assumed tropical:) He sought, desired, demanded, or asked, judgment. (L.)

فَتْحٌ
فَتْحٌ ذ inf. n. of فَتَحَ [q. v.]. (Msb, &c.) ― -b2- [As a subst.,] (tropical:) Conquest of a country: (K, TA:) pl. فُتُوحٌ (TA) [and pl. pl. فُتُوحَاتٌ]. يَوْمٌ الفَتْحِ means particularly (assumed tropical:) The day of the conquest of Mekkeh: (L:) and also (assumed tropical:) The day of resurrection. (Mujáhid, L.) ― -b3- (assumed tropical:) Aid against an enemy; or victory; syn. نَصْرٌ; as also ↓ فَتَاحَةٌ. (K.) ― -b4- (assumed tropical:) Means of subsistence, with which God gives aid: pl. as above. (TA.) ― -b5- (tropical:) The first of the rain called الوَسْمِىّ; (L, K;) as also ↓ فَتُوحٌ [which see again in what follows]: (K:) or the first of any rain; as also ↓ فُتْحَةٌ: (L:) pl. of the first فُتُوحٌ, (A,) or ↓ فَتُوحٌ, with fet-h to the ف, (L,) [see the mention of this voce فَيْحٌ,] but MF strongly reprobates this latter form, and observes that فَعُولٌ as a pl. measure is absolutely unknown. (TA.) One says, أَصَابَتِ الأَرْضُ فُتُوحٌ (tropical:) [First rains fell upon the land]. (A.) ― -b6- (tropical:) Water running (S, K, TA) from a spring or other source: (S, TA:) or water running upon the surface of the earth: (AHn, TA:) or water for which a channel is opened to a tract of land for its irrigation thereby: (L:) or a river, or rivulet, or canal of running water. (T, TA.) مَا سُقِىَ بِالفَتْحِ فَفِيهِ العُشْرُ, and مَا سُقِىَ فَتْحًا, (L,) فَتْحًا being here in the accus. case as an inf. n., i. e. مَا فُتِحَ اـِلَيْهِ مَآءُ الأَنْهَارِ فَتْحًا, (Mgh, L, *) occurring in a trad., means In the case of that (relating to the several sorts of seed-produce, and palm-trees,) which is irrigated by means of the channel opened to conduct to it the water of the river [or rivers], the tithe [of the produce shall be taken]. (L.) ― -b7- The place of insertion of the tang of the iron head that enters into the shaft of an arrow: (K, * TA:) pl. as above. (TA.) ― -b8- The fruit of the tree called نَبْع, resembling the حَبَّة خَضْرَآء [or fruit of the pistachia terebinthus], (K, TA,) except that it is red, sweet, and round; eaten by men. (TA.) ― -b9- [As a conventional term in grammar and lexicology, A certain vowel-sound, well-known: and ↓ فَتْحَةٌ signifies The sign of that vowel-sound.]

فُتُحٌ
فُتُحٌ ذ a word of the measure فُعُلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ. (S.) You say بَابٌ فُتُحٌ A wide, open, door: (S, K:) or a large, wide, door. (Msb.) And قَارُورَةٌ فُتُحٌ A wide-headed bottle or flash: (S, K:) or a bottle, or flash, having neither a stopper nor a case: (Ks, S, Msb, K:) because, if so, it is open. (TA.)

فَتْحَةٌ
فَتْحَةٌ ذ : see فَتْحٌ, last sentence.

فُتْحَةٌ
فُتْحَةٌ ذ An opening, or intervening space; syn. فُرْجَةٌ: pl. فُتَحٌ. (Msb.) ― -b2- See also فَتْحٌ. ― -b3- Also (assumed tropical:) A boasting of, or boasting oneself in, or making a vain display of, what one has, or possesses, of wealth, or of good education, or polite accomplishments. (L, K, * TA.) One says, مَا هٰذِهِ الفُتْحَةُ الَّتِى أَظْهَرْتَهَا (assumed tropical:) What is this boasting, &c., which thou hast exhibited? (L.) IDrd thinks it to be not [genuine] Arabic. (L.)

فَتْحَى
فَتْحَى ذ Gain, profit, or increase obtained in traffic; syn. رِبْحٌ; [so accord. to the L; accord. to the copies of the K, erroneously, رِيحٌ i. e. “ wind; ”] mentioned by Az, on the authority of Ibn-Buzurj: a poet says,
أَكُلُّهُمُ لَا بَارَكَ اللّٰهُ فِيهِمُ
اـِذَا ذُكِرَتْ فَتْحَى مِنَ البَيْعِ عَاجِبُ
[Are all of them, (may God not bless them,) when gain arising from selling is mentioned, in a state of wonder?]. (L.)

فَتُوحٌ
فَتُوحٌ ذ A she-camel having wide orifices to her teats; (S, K;) and so a ewe or a she-goat: pl. فُتْحٌ. (TA.) ― -b2- See also فَتْحٌ, in two places.

فَتَاحَةٌ
فَتَاحَةٌ ذ : see فَتْحٌ, fourth sentence.

فُتَاحَةٌ
فُتَاحَةٌ ذ [see 1, near the end]. -A2- الفُتَاحَةُ, thus in the L and other lexicons, without ى after the ح, but in the K ↓ الفُتَاحِيَةُ, there said to be with damm and without teshdeed, (TA,) A certain bird, different from that called الفَتَّاحُ, (K, TA,) tinged with redness. (TA.)

فِتَاحَةٌ
فِتَاحَةٌ ذ [see 1, near the end]. ― -b2- [As a subst.,] (tropical:) The office of judge: one says, فُلَانٌ وُلِّىَ الفِتَاحَةَ (tropical:) Such a one was appointed to the office of judge. (A, TA.) ― -b3- And [(tropical:) Litigation, or altercation:] one says, بَيْنَهُمَا فِتَاحَاتٌ (tropical:) Between them two are litigations, or altercations. (A, TA.)

الفُتَاحِيَةُ
الفُتَاحِيَةُ ذ : see الفُتَاحَةُ.

فَتَّاحٌ
فَتَّاحٌ ذ [An opener: and an unlocker. ― -b2- And hence, (assumed tropical:) A conquerer. ― -b3- And], in the dial. of Himyer, (TA,) (tropical:) A judge; one who decides between litigants: (S, Msb, K, TA:) it is like ↓ فَاتِحٌ, but [this signifies simply judging, and the former] has an intensive signification. (Msb.) الفَتَّاحُ, as an epithet applied to God, in the Kur xxxiv. 25, means (assumed tropical:) The Judge: or, accord. to IAth, (assumed tropical:) the Opener of the gates of sustenance and of mercy to his servants. (TA.) ― -b4- بَيْتٌ فَتَّاحٌ means A wide, or an ample, house or tent. (El-Fáïk, TA.) ― -b5- And الفَتَّاحُ signifies A certain bird, (K,) which is black, and which moves about its tail much, or often; white in the base of the tail, beneath it; and there is a sort thereof red; (TA;) also called أُمُّ عَجْلَانَ: (O in art. عجل:) pl. فَتَاتِيحُ, (K,) to which is added in the K, “ without ا and ل; ” but there is no reason why it should not have ال prefixed to it; and perhaps it should be correctly “ without ا and ت, ” i. e. it is not pluralized with ا and ت [as an affix to the sing.], as in the L &c. (MF, TA.)

فَاتِحٌ
فَاتِحٌ ذ [Opening: &c.]: see فَتَّاحٌ.

فَاتِحَةٌ
فَاتِحَةٌ ذ (tropical:) The commencement, or first part, of a thing: (S, A, * K:) pl. فَوَاتِحُ. (A.) فَاتِحَةُ الكِتَابِ, (Msb,) or فَاتِحَةُ القُرْآنِ, (TA,) [and simply الفَاتِحَةُ, (assumed tropical:) The opening chapter, or exordium, of the Kur-án,] is [said to be] so called because the recitation in prayer is commenced therewith. (Msb.) One says also, قَرَأَ فَاتِحَةَ السُّورَةِ وَخَاتِمَتَهَا (tropical:) He recited the first part, or portion, of the chapter of the Kur-án and its last part, or portion. (A.) And فَوَاتِحُ القُرْآنِ signifies (tropical:) The first parts, or portions, of the chapters of the Kur-án. (K, TA.) [See also مُفْتَتَحٌ.]

مَفْتَحٌ
مَفْتَحٌ ذ A place in which things are reposited, stowed, laid up, kept, preserved, or guarded; a repository; syn. خِزَانَةٌ and مَخْزَنٌ: [and a hoard; syn. خَزِينَةٌ:] and treasure; or buried property; syn. كَنْزٌ: (K, TA:) pl., in both senses, مَفَاتِحُ. (TA.) The pl. as occurring in the Kur xxviii. 76 is said to signify treasures or buried property (كُنُوز) and hoards (خَزَائِن [as pl. of خَزِينَةٌ, not of خِزَانَةٌ]): or hoards (خَزَاوئن) of wealth, which Az says is the most probable meaning: (L, TA:) or it there means keys, as pl. of ↓ مِفْتَحٌ; (Ksh, Bd;) and it is said that they were of skins, of the measure of the finger, and were borne upon sixty mules, (Ksh, L, TA,) or seventy; but this is not a valid explanation. (L, TA.)

مِفْتَحٌ
مِفْتَحٌ ذ see the next preceding paragraph, and the next but one following; the latter in two places. ― -b2- Also A conduit (قَنَاة) of water. (TA.)

مُفَتِّحٌ
[ مُفَتِّحٌ ذ , applied to a medicine &c., Aperient; having the property of opening the bowels: and مُفَتِّحٌ لِلسُّدَدِ deobstruent; having the property of removing obstructions.]

مِفْتَاحٌ
مِفْتَاحٌ ذ (S, Msb, K, &c.) and ↓ مِفْتَحٌ (Msb, K) A key; an instrument with which a lock is opened; (Msb;) [a key] of a door; and of anything that is closed, or locked; (S;) an instrument for opening, (K, TA,) i. e. anything with which a thing is opened: (TA:) pl. of the former مَفَاتِيحُ and مفَاتِحُ, said by Akh to be similar to أَمَانِىُّ and أَمَانٍ; (S;) or مفاتيح is pl. مِفْتَاحٌ, and مفاتح is pl. of ↓ مِفْتَحٌ [as well as of مَفْتَحٌ]. (Msb.) ― -b2- مِفْتَاحُهَا الطُّهُورُ, said by the Prophet, in relation to prayer, means (tropical:) That which is as though it were the key thereof is the thing [or water] with which one purifies himself; being the means of removing the legal impurity that prevents one's addressing himself boldly to the act of prayer. (Msb.) ― -b3- And أُوِتِيتُ مَفَاتِيحَ الكَلِمِ, or مَفَاتِحَ الكَلِمِ, accord. to different relaters, occurring in a trad., i. e. I have been given the keys of words, means [I have been given] an easy faculty, granted by God, for the acquirement of eloquence and chasteness of speech, and the attaining to the understanding of obscure meanings, and novel and admirable kinds of knowledge, and the beauties of expressions and phrases, which are closed against others, and difficult to be learnt by them. (L.) ― -b4- And المِفْتَاحُ signifies also (assumed tropical:) A certain brand upon the thigh and neck (K, TA) of a camel, in the form of what is [properly] thus called. (TA.)

مَفْتُوحٌ
مَفْتُوحٌ ذ An opened, or unclosed, [and an unlocked,] door. (Msb.) ― -b2- [And (assumed tropical:) A light, or bright, colour; a meaning probably post-classical. ― -b3- For other significations, see its verb.]

مَفَاتِيحُ
مَفَاتِيحُ ذ , (unparalleled [in form] among sing. words, MF,) applied to a she-camel, Fat: pl. مَفَاتِيحَاتٌ: (K:) mentioned by Seer.(TA.)

مُفْتَتَحٌ
مُفْتَتَحٌ ذ is an inf. n. [signifying The act of opening and commencing &c.]: and a n. of place and of time [signifying a place of opening and commencing &c. and a time thereof: and also the opening portion of the Kur-án; as shown voce خَاتَمٌ, q. v.]: and is a commonly-known and chaste word: though it has been said that مُخْتَتَمٌ [which has the contr. significations] is not a chaste word: (TA in the present art.:) this, however, is not correct; for it is a chaste word, and of frequent occurrence. (TA in art. ختم.)

يَوْمٌ مُنْفَتِحٌ بَالمَآءِ
يَوْمٌ مُنْفَتِحٌ بَالمَآءِ ذ (tropical:) A day [of clouds] bursting, or opening vehemently, with rain. (A.) ― -b2- الحُرُوفُ المُنْفَتِحَةُ (assumed tropical:) The letters of which the utterance requires the opening of [that part of the mouth which is called] the حَنَك; (TA;) all the letters of the alphabet except ص, ض, ط, and ظ. (K, TA.)

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَتَحَ
فَتَحَ A ( n. ac. فَتْح 1 ),
a.  Opened, unlocked; began.

b.  Explained, expounded; revealed.

c.  [ 'Ala ], Taught, instructed.

d.  Invaded, conquered; captured ( place ).

e.  [ Bain ], Judged   between.

f.  Marked a letter with the vowel-sound  fatha.

g.  [ 'Ala ], Bestowed abundance upon.

h.  Drew ( an omen ).

i.  [ coll .], Fixed, offered ( price ).

فَتَّحَ
فَتَّحَ II ,
a.  Opened, made to open.

فَاْتَحَ
فَاْتَحَ III ,
a.  Broached ( subject ).

b.  Litigated with; summoned before the judge.

c.  Bargained.

d.  Disputed with.

تَفَتَّحَ
تَفَتَّحَ V ,
a.  Was opened; opened; opened his heart to

b.  Blossomed; expanded, developed.

c.  [ Fī ], Boasted; showed off, displayed, paraded.

تَفَاْتَحَ
تَفَاْتَحَ VI ,
a.  Communicated, discoursed in secret.

اِنْفَتَحَ
اِنْفَتَحَ VII ,
a.  Was opened; was disclosed.

اِفْتَتَحَ
اِفْتَتَحَ VIII ,
a.  Opened; commenced, began ( prayer ).

b.  see I (d) .

اِسْتَفْتَحَ
اِسْتَفْتَحَ X ,
a.  see I (a) .

b.  Sought an opening.

c.  Desired victory.

d.  Asked for an explanation of.

e.  Implored, supplicated; craved.

فَتْح
فَتْح 1 ,
a.  Opening; beginning, commencement.

b.  ( pl. فُتُوْح 27 ), Victory; conquest ( country ).

c.  Fatha: a certain vowelsound.

فَتْحَة
فَتْحَة 1t ,
a.  Fatha: a syllabic sign, a vowel-point.

فَتْحَى
فَتْحَى 1ya ,
a.  Gain, profit.

فُتْحَة
فُتْحَة 3t ,
a.  An opening.

b.  Vanity; boasting.

فَتِح
فَتِح 5
a.  [ coll. ], Intelligent, quick; openhearted ( child ).

فُتُح
فُتُح 10 ,
a.  Large orifice, wide opening.

مَفْتَح
مَفْتَح 17 , ( pl. مَفَاْتِحُ 44 ),
a.  Store; repository.

مِفْتَح
مِفْتَح 20 , ( pl. مَفَاْتِحُ 44 ),
a.  see 45 .

فَاْتِح
فَاْتِح 21 ,
a.  Opening &c.

b.  see 28 (c) .

c.  [ coll. ], Clear, light ( in colour ).

فَاْتِحَة
فَاْتِحَة 21t , ( pl. فَوَاْتِحُ 41 ),
a.  Commencement; introduction; exordium; preamble.

b.  [ art. ], Opening chapter of the  Kurān.

فَتَاْحَة
فَتَاْحَة 22t ,
a.  Victory ( brought about by aid ).

فِتَاْحَة
فِتَاْحَة 23t ,
a.  Judgment; sentence, decree.

b.  Litigation.

فُتَاْحَة
فُتَاْحَة 24t ,
a.  see 23t (a) .

فَتَّاْح
فَتَّاْح 28 ,
a.  Opener, unlocker.

b.  Conqueror.

c.  Judge.

d.  [ art. ], The Judge: God.

مِفْتَاْح
مِفْتَاْح 45 , ( pl. مَفَاْتِيْحُ 65 ),
a.  Key.

فَتڤحَ
N. P. فَتڤحَ I ,
a.  Opened, unlocked; open.

b.  Conquered.

c.  Letter having a  fatha on it.

d.  Light, bright.

فَتَّحَ
N. Ag. فَتَّحَ II ,
a.  Aperient.

فَتَّحَ
N. Ac. فَتَّحَ II ,
a.  see 1 (a) .

تَفَتَّحَ
N. Ag. تَفَتَّحَ V
a.  [ coll. ],  see 5 .

اِفْتَتَحَ
N. Ac. اِفْتَتَحَ VIII ,
a.  see 21t (a) .

b.  Inauguration.

اِسْتَفْتَحَ
N. Ac. اِسْتَفْتَحَ X
a.  [ coll. ], First sale.

فُتُوْحَات
فُتُوْحَات
a.  Conquests.

##### Türkçe

فَتَحَ
**فَتَحَ** A (mastar-ı aslî: **فَتْح** 1),
a. Açtı, kilidini açtı; başladı.

b. Açıkladı, izah etti; açığa çıkardı.

c. [ **عَلَى** ], Öğretti, talim etti.

d. İstilâ etti, fethetti; (bir yeri) ele geçirdi.

e. [ **بَيْن** ], Arasında hükmetti.

f. Bir harfi, fetha ses-değeriyle harekeledi.

g. [ **عَلَى** ], Üzerine bolluk ihsan etti.

h. (Bir) fal çekti.

i. [topl.], (Fiyat) tespit etti, teklif etti.

فَتَّحَ
**فَتَّحَ** II,
a. Açtı, açtırdı.

فَاْتَحَ
**فَاْتَحَ** III,
a. (Bir konuyu) ortaya attı.

b. Onunla davalaştı; hâkimin huzuruna çağırdı.

c. Pazarlık etti.

d. Onunla çekişti.

تَفَتَّحَ
**تَفَتَّحَ** V,
a. Açıldı; açtı; (birine) kalbini açtı

b. Çiçek açtı; genişledi, gelişti.

c. [ **فِي** ], Övündü; gösteriş yaptı, sergiledi, teşhir etti.

تَفَاْتَحَ
**تَفَاْتَحَ** VI,
a. Gizlice haberleşti, gizlice konuştu.

اِنْفَتَحَ
**اِنْفَتَحَ** VII,
a. Açıldı; açığa çıktı.

اِفْتَتَحَ
**اِفْتَتَحَ** VIII,
a. Açtı; (namaza) başladı, giriş yaptı.

b. I (d)’ye bak.

اِسْتَفْتَحَ
**اِسْتَفْتَحَ** X,
a. I (a)’ya bak.

b. Bir açılış aradı.

c. Zafer istedi.

d. Onun açıklamasını istedi.

e. Yalvardı, niyaz etti; arzuladı.

فَتْح
**فَتْح** 1,
a. Açma; başlangıç, başlama.

b. (çoğ. **فُتُوْح** 27), Zafer; (ülke) fethi.

c. Fetha: belli bir ünlü-ses.

فَتْحَة
**فَتْحَة** 1t,
a. Fetha: hece işareti, hareke noktası.

فَتْحَى
**فَتْحَى** 1ya,
a. Kazanç, kâr.

فُتْحَة
**فُتْحَة** 3t,
a. Bir açıklık.

b. Kibir; övünme.

فَتِح
**فَتِح** 5
a. [topl.], Zeki, çabuk kavrayan; gönlü açık (çocuk).

فُتُح
**فُتُح** 10,
a. Büyük delik, geniş açıklık.

مَفْتَح
**مَفْتَح** 17, (çoğ. **مَفَاْتِحُ** 44),
a. Depo; mahzen.

مِفْتَح
**مِفْتَح** 20, (çoğ. **مَفَاْتِحُ** 44),
a. 45’e bak.

فَاْتِح
**فَاْتِح** 21,
a. Açan vb.

b. 28 (c)’ye bak.

c. [topl.], Açık, açık renkli (renkte).

فَاْتِحَة
**فَاْتِحَة** 21t, (çoğ. **فَوَاْتِحُ** 41),
a. Başlangıç; giriş; mukaddime; önsöz.

b. [art.], Kur’ân’ın açılış sûresi.

فَتَاْحَة
**فَتَاْحَة** 22t,
a. (Yardımla meydana gelen) zafer.

فِتَاْحَة
**فِتَاْحَة** 23t,
a. Hüküm; karar, ferman.

b. Dava, muhakeme.

فُتَاْحَة
**فُتَاْحَة** 24t,
a. 23t (a)’ya bak.

فَتَّاْح
**فَتَّاْح** 28,
a. Açan, kilit açan.

b. Fatih.

c. Hâkim.

d. [art.], Hâkim: Allah.

مِفْتَاْح
**مِفْتَاْح** 45, (çoğ. **مَفَاْتِيْحُ** 65),
a. Anahtar.

فَتڤحَ
Özel isim. **فَتڤحَ** I,
a. Açtı, kilidini açtı; açık.

b. Fethetti.

c. Üzerinde fetha bulunan harf.

d. Açık, parlak.

فَتَّحَ
Etken isim. **فَتَّحَ** II,
a. Müshil.

فَتَّحَ
Mastar. **فَتَّحَ** II,
a. 1 (a)’ya bak.

تَفَتَّحَ
Etken isim. **تَفَتَّحَ** V
a. [topl.], 5’e bak.

اِفْتَتَحَ
Mastar. **اِفْتَتَحَ** VIII,
a. 21t (a)’ya bak.

b. Açılış.

اِسْتَفْتَحَ
Mastar. **اِسْتَفْتَحَ** X
a. [topl.], İlk satış.

فُتُوْحَات
**فُتُوْحَات**
a. Fetihler.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فتح
فَتَحَ - يَفْتَحُ - فَتْح - فَاتِح - فَاتِحِيْن - فَتَّاح - مِفْتَح - مَفاتِح - فَتَّحَ - يُفَتِّحُ - مُفَتَّح - مُفَتَّحَة - اسْتَفْتَحَ - يَسْتَفْتِحُ
فَتَحَ - يَفْتَحُ + كائن + شيئاً: يزيل الحاجز المانع للوصول إلى شيء ورؤيته والتفاعل معه: يأتي إلى شيء مغلق، أي شيء لا يمكن الوصول إلى داخله والتعامل مع موجوداته بسبب عائق أو حاجز، فيزيل العائق أو الحاجز ويصبح الوصول إلى داخله والتعامل مع مكوناته ممكناً
فَتْح - الفتح: اسم فعل " فَتَحَ - يَفْتَحُ ": وهو " فتح " لمتاع أو باب أو بلد (عسكرياً) أو بركة من السماء أو ما شابه
فَاتِح: اسم فاعل صفة مشبهة من فعل " فَتَحَ - يَفْتَحُ "
فاتِحِيْن: جمع " فَاتِح"
فَتَّاح: اسم فاعل مبالغة على وزن " فـَعـَّال " من " فَتَحَ - يَفْتَحُ "
مِفْتَح: اسم آلة من " فَتَحَ - يَفْتَحُ ": الوسيلة أو الآلة التي يمكن باستعمالها فتح المغاليق: يمكن بها تعطيل أو إزالة العوائق والحواجز التي تمنع الوصول إلى داخل شيء ثم التعامل مع مكوناته
مَفَاتِح: جمع " مِفْتَح "
فَتَّحَ - يُفَتِّحُ: على وزن " فَعَّل "  من " فَتَحَ - يَفْتَحُ ": يجعله " يَفْتَحُ " على وجه التكرار والشدة:  يفتح بقوة وفعالية
مُفَتَّح: اسم مفعول من " فَتَّحَ - يُفَتِّحُ "
مُفَتَّحَة: جمع " مُفَتَّح "
اسْتَفْتَحَ - يَسْتَفْتِحُ: على وزن " استفعل" من " فَتَحَ - يَفْتَحُ ": طلب وتمنى وسعى أن " يَفْتَح " أو " يُفْتَحَ " له شيء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفتح والفرج والشق والشرح وإحداث انفصال وفتحة في جسم الشيء للمرور إلى جوفه "، وهي:
شَقَّ - يَشُقُّ، فَتَحَ - يَفْتَحُ، شَرَحَ - يَشْرَحُ، بَقَرَ - يَبْقُرُ، فَرَجَ - يَفْرِجُ، بَجَسَ - يَبْجِسُ (بَجَسَ - يَبْجُسُ)
فَتَحَ - يَفْتَحُ
 	﴿ولما فتحوا متاعهم وجدوا بضاعتهم ردت إليهم قالوا ياأبانا ما نبغي هذه بضاعتنا ردت إلينا ونمير أهلنا ونحفظ أخانا ونزداد كيل بعير ذلك كيل يسير(65)﴾ يوسف
 	﴿حتى إذا فتحت يأجوج ومأجوج وهم من كل حدب ينسلون(96)﴾ الأنبياء
 	﴿قد افترينا على الله كذبا إن عدنا في ملتكم بعد إذ نجانا الله منها وما يكون لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء الله ربنا وسع ربنا كل شيء علما على الله توكلنا ربنا افتح بيننا وبين قومنا بالحق وأنت خير الفاتحين(89)﴾ الأعراف ﴿قل يجمع بيننا ربنا ثم يفتح بيننا بالحق وهو الفتاح العليم(26)﴾ سبأ
 	﴿فافتح بيني وبينهم فتحا ونجني ومن معي من المؤمنين(118)﴾ الشعراء
 	﴿إنا فتحنا لك فتحا مبينا(1)﴾ الفتح
 	﴿وإذا لقوا الذين آمنوا قالوا آمنا وإذا خلا بعضهم إلى بعض قالوا أتحدثونهم بما فتح الله عليكم ليحاجوكم به عند ربكم أفلا تعقلون(76)﴾ البقرة
 	﴿ولو أن أهل القرى آمنوا واتقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء والأرض ولكن كذبوا فأخذناهم بما كانوا يكسبون(96)﴾ الأعراف ﴿فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم أبواب كل شيء حتى إذا فرحوا بما أوتوا أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون(44)﴾ الأنعام
 	﴿ولو فتحنا عليهم بابا من السماء فظلوا فيه يعرجون (14)﴾ الحجر ﴿وفتحت السماء فكانت أبوابا (19)﴾ النبأ
 	﴿ففتحنا أبواب السماء بماء منهمر(11)﴾ القمر
 	﴿حتى إذا فتحنا عليهم بابا ذا عذاب شديد إذا هم فيه مبلسون(77)﴾ المؤمنون ﴿ما يفتح الله للناس من رحمة فلا ممسك لها وما يمسك فلا مرسل له من بعده وهو العزيز الحكيم(2)﴾ فاطر
 	﴿وسيق الذين كفروا إلى جهنم زمرا حتى إذا جاءوها فتحت أبوابها وقال لهم خزنتها ألم يأتكم رسل منكم يتلون عليكم آيات ربكم وينذرونكم لقاء يومكم هذا قالوا بلى ولكن حقت كلمة العذاب على الكافرين(71)﴾ الزمر ﴿وسيق الذين اتقوا ربهم إلى الجنة زمرا حتى إذا جاءوها وفتحت أبوابها وقال لهم خزنتها سلام عليكم طبتم فادخلوها خالدين(73)﴾ الزمر
فاتح - الفاتحين
 ﴿قد افترينا على الله كذبا إن عدنا في ملتكم بعد إذ نجانا الله منها وما يكون لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء الله ربنا وسع ربنا كل شيء علما على الله توكلنا ربنا افتح بيننا وبين قومنا بالحق وأنت خير الفاتحين(89)﴾ الأعراف
فَتْح - الفتح
 ﴿وما لكم ألا تنفقوا في سبيل الله ولله ميراث السماوات والأرض لا يستوي منكم من أنفق من قبل الفتح وقاتل أولئك أعظم درجة من الذين أنفقوا من بعد وقاتلوا وكلا وعد الله الحسنى والله بما تعملون خبير(10)﴾ الحديد
 	﴿إذا جاء نصر الله والفتح (1)﴾ النصر ﴿إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح وإن تنتهوا فهو خير لكم وإن تعودوا نعد ولن تغني عنكم فئتكم شيئا ولو كثرت وأن الله مع المؤمنين(19)﴾ الفتح
 	﴿لقد رضي الله عن المؤمنين إذ يبايعونك تحت الشجرة فعلم ما في قلوبهم فأنزل السكينة عليهم وأثابهم فتحا قريبا (18)﴾ الفتح ﴿لقد صدق الله رسوله الرؤيا بالحق لتدخلن المسجد الحرام إن شاء الله آمنين محلقين رءوسكم ومقصرين لا تخافون فعلم ما لم تعلموا فجعل من دون ذلك فتحا قريبا(27)﴾ الفتح ﴿وأخرى تحبونها نصر من الله وفتح قريب وبشر المؤمنين(13)﴾ الصف ﴿إنا فتحنا لك فتحا مبينا(1)﴾ الفتح ﴿فافتح بيني وبينهم فتحا ونجني ومن معي من المؤمنين(118)﴾ الشعراء
 	﴿ويقولون متى هذا الفتح إن كنتم صادقين (28)﴾ السجدة ﴿قل يوم الفتح لا ينفع الذين كفروا إيمانهم ولا هم ينظرون(29)﴾ السجدة
 	﴿الذين يتربصون بكم فإن كان لكم فتح من الله قالوا ألم نكن معكم وإن كان للكافرين نصيب قالوا ألم نستحوذ عليكم ونمنعكم من المؤمنين فالله يحكم بينكم يوم القيامة ولن يجعل الله للكافرين على المؤمنين سبيلا(141)﴾ النساء ﴿فترى الذين في قلوبهم مرض يسارعون فيهم يقولون نخشى أن تصيبنا دائرة فعسى الله أن يأتي بالفتح أو أمر من عنده فيصبحوا على ما أسروا في أنفسهم نادمين(52)﴾ المائدة
مفاتح
 ﴿وعنده مفاتح الغيب لا يعلمها إلا هو ويعلم ما في البر والبحر وما تسقط من ورقة إلا يعلمها ولا حبة في ظلمات الأرض ولا رطب ولا يابس إلا في كتاب مبين(59)﴾ الأنعام ﴿ليس على الأعمى حرج ولا على الأعرج حرج ولا على المريض حرج ولا على أنفسكم أن تأكلوا من بيوتكم أو بيوت آبائكم أو بيوت أمهاتكم أو بيوت إخوانكم أو بيوت أخواتكم أو بيوت أعمامكم أو بيوت عماتكم أو بيوت أخوالكم أو بيوت خالاتكمأو ما ملكتم مفاتحه أو صديقكم ليس عليكم جناح أن تأكلوا جميعا أو أشتاتا فإذا دخلتم بيوتا فسلموا على أنفسكم تحية من عند الله مباركة طيبة كذلك يبين الله لكم الآيات لعلكم تعقلون(61)﴾ النور ﴿إن قارون كان من قوم موسى فبغى عليهم وآتيناه من الكنوز ما إن مفاتحه لتنوء بالعصبة أولي القوة إذ قال له قومه لا تفرح إن الله لا يحب الفرحين(76)﴾ القصص
فَتَّح - يُفَتِّح
 ﴿إن الذين كذبوا بآياتنا واستكبروا عنها لا تفتح لهم أبواب السماء ولا يدخلون الجنة حتى يلج الجمل في سم الخياط وكذلك نجزي المجرمين(40)﴾ الأعراف
مُفَتَّح - مفتحة
 ﴿جنات عدن مفتحة لهم الأبواب (50)﴾ ص
الفَتَّاح
 ﴿قل يجمع بيننا ربنا ثم يفتح بيننا بالحق وهو الفتاح العليم(26)﴾ سبأ
استفتح - يستفتح
 ﴿ولما جاءهم كتاب من عند الله مصدق لما معهم وكانوا من قبل يستفتحون على الذين كفروا فلما جاءهم ما عرفوا كفروا به فلعنة الله  على الكافرين(89)﴾ البقرة ﴿إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح وإن تنتهوا فهو خير لكم وإن تعودوا نعد ولن تغني عنكم فئتكم شيئا ولو كثرت وأن الله مع المؤمنين(19)﴾ الفتح ﴿واستفتحوا وخاب كل جبار عنيد(15)﴾ إبراهيم
مختار الصحاح
● [فتح] ف ت ح: فَتَح الباب فَانْفَتَحَ وبابه قطع و فَتَّحَ الأبواب شُدد للكثرة فَتَفَتَّحتْ و اسْتَفْتَحَ الشيء و افْتَتَحَهُ بمعنى و الاسْتِفْتَاحُ الاستنصار و المِفْتَاحُ مفتاح الباب وكل مُستغلق والجمع مَفَاتِيحُ و مَفَاتِحُ أيضا و فَاتَحَةُ الشيء أوله و الفَتَّاحُ الحاكم تقول افْتَحْ بيننا أي احكم و الفَتْحُ النصر وبابهما أيضا قطع
الراغب
فتح
- الفتح: إزالة الإغلاق والإشكال، وذلك ضربان:
أحدهما: يدرك بالبصر كفتح الباب ونحوه، وكفتح القفل والغلق والمتاع، نحو قوله: }ولما فتحوا متاعهم﴿[يوسف/65]،﴾ولو فتحنا عليهم بابا من السماء{ [الحجر/14].
والثاني: يدرك بالبصيرة كفتح الهم، وهو إزالة الغم، وذلك ضروب: أحدها: في الأمور الدنيوية كغم يفرج، وفقر يزال بإعطاء المال ونحوه، نحو: }فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم أبواب كل شيء﴿[الأنعام/44]، أي: وسعنا، وقال:﴾لفتحنا عليهم بركات من السماء والأرض﴿[الأعراف/96]، أي: أقبل عليهم الخيرات. والثاني: فتح المستغلق من العلوم، نحو قولك: فلان فتح من العلم بابا مغلقا، وقوله:﴾إنا فتحنا لك فتحا مبينا﴿[الفتح/1]، قيل: عنى فتح مكة (وهذا قول عائشة. انظر: الدر المنثور 7/510)، وقيل: بل عنى ما فتح على النبي من العلوم والهدايات التي هي ذريعة إلى الثواب، والمقامات المحمودة التي صارت سببا لغفران ذنوبه (انظر: روح المعاني 26/129). وفاتحة كل شيء: مبدؤه الذي يفتح به ما بعده، وبه سمي فاتحة الكتاب، وقيل: افتتح فلان كذا: إذا ابتدأ به، وفتح عليه كذا: إذا أعلمه ووقفه عليه، قال:﴾أتحدثونهم بما فتح الله عليكم﴿[البقرة/76]،﴾ما يفتح الله للناس﴿[فاطر/ 2]، وفتح القضية فتاحا: فصل الأمر فيها، وأزال الإغلاق عنها. قال تعالى:﴾ربنا افتح بيننا وبين قومنا بالحق وأنت خير الفاتحين﴿[الأعراف/ 89]، ومنه:﴾الفتاح العليم{ [سبأ/26]، قال الشاعر:
- 347 - بأني عن فتاحتكم غني
(هذا عجز بيت للشويعر الجعفي، وشطره:
ألا أبلغ بني عمرو رسولا
وهو في الأساس (فتح) ؛ والمشوف المعلم 2/589؛ والجمهرة 2/4؛ واللسان (فتح) )
وقيل: الفتاحة بالضم والفتح، وقوله: }إذا جاء نصر الله والفتح﴿[النصر/1]، فإنه يحتمل النصرة والظفر والحكم، وما يفتح الله تعالى من المعارف، وعلى ذلك قوله:﴾نصر من الله وفتح قريب﴿[الصف/13]،﴾فعسى الله أن يأتي بالفتح﴿[المائدة/52]،﴾ويقولون متى هذا الفتح﴿[السجدة/28]،﴾قل يوم الفتح﴿[السجدة/29]، أي: يوم الحكم. وقيل: يوم إزالة الشبهة بإقامة القيامة، وقيل: ما كانوا يستفتحون من العذاب ويطلبونه، والاستفتاح: طلب الفتح أو الفتاح. قال:﴾إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح﴿[الأنفال/19]، أي: إن طلبتم الظفر أو طلبتم الفتاح - أي: الحكم أو طلبتم مبدأ الخيرات - فقد جاءكم ذلك بمجيء النبي صلى الله عليه وسلم. وقوله:﴾وكانوا من قبل يستفتحون على الذين كفروا﴿[البقرة/89]، أي: يستنصرون الله ببعثة محمد عليه الصلاة والسلام وقيل: يستعلمون خبره من الناس مرة، ويستنبطونه من الكتب مرة، وقيل: يطلبون من الله بذكره الظفر، وقيل: كانوا يقولون إنا لننصر بمحمد عليه السلام على عبده الأوثان. والمفتح والمفتاح: ما يفتح به، وجمعه: مفاتيح ومفاتيح. وقوله:﴾وعنده مفاتح الغيب﴿[الأنعام/59]، يعني: ما يتوصل به إلى غيبه المذكور في قوله:﴾فلا يظهر على غيبه أحدا * إلا من ارتضى من رسول﴿[الجن/26 - 27]. وقوله:﴾ما إن مفاتحه لتنوء بالعصبة أولي القوة{ [القصص/76]، قيل: عنى مفاتح خزائنه. وقيل: بل عني بالمفاتح الخزائن أنفسها. وباب فتح: مفتوح في عامة الأحوال، وغلق خلافه. وروي: (من وجد بابا غلقا وجد إلى جنبه بابا فتحا) (هذا من كلام أبي الدرداء. انظر: النهاية 3/408؛ واللسان (فتح) ؛ وعمدة الحفاظ: فتح) وقيل: فتح: واسع. * فتر
- الفتور: سكون بعد حدة، ولين بعد شدة، وضعف بعد قوة. قال تعالى: }يا أهل الكتاب قد جاءكم رسولنا يبين لكم على فترة من الرسل﴿[المائدة/19]، أي: سكون حال عن مجيء رسول الله صلى الله عليه وسلم، وقوله:﴾لا يفترون{ [الأنبياء/20]، أي: لا يسكنون عن نشاطهم في العبادة. وروي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال: (لكل عالم شرة، ولكل شرة فترة، فمن فتر إلى سنتي فقد نجا وإلا فقد هلك) (الحديث عن ابن عباس قال: كانت مولاة للنبي تصوم النهار وتقوم الليل، فقيل له: إنها تصوم النهار وتقوم الليل.
فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إن لكل عمل شرة، والشرة إلى فترة، فمن كانت فترته إلى سنتي فقد اهتدى، ومن كانت فترته إلى غير ذلك فقد ضل) أخرجه البزار ورجاله رجال الصحيح، وابن حبان وابن أبي عاصم. انظر: مجمع الزوائد 2/260؛ والترغيب والترهيب 1/46.
الشرة: النشاط) فقوله: (لكل شرة فترة) فإشارة إلى ما قيل: للباطل جولة ثم يضمحل، وللحق دولة لا تذل ولا تقل. وقوله: (من فتر إلى سنتي) أي: سكن إليها، والطرف الفاتر: فيه ضعف مستحسن، والفتر: ما بين طرف الإبهام وطرف السبابة، يقال: فترته بفتري، وشبرته بشبري.
ملخص اللسان:
1.     فَتَحَه يَفْتَحه الفَتْحُ : نقيض الإِغلاق،
2.      المِفْتاحُ : مِفْتاحُ الباب وكل ما فُتِحَ به الشيء، وكل مُسْتَغْلَق،
3. مَفاتِحَ هما جمع مِفْتاح و مِفْتَح وهما في الأَصل مما يتوصل به إِلى استخراج المُغْلَقات التي يتعذر الوصول إِليها،
4.      وقارورةٌ فُتُحٌ : واسعة الرأْس بلا صِمامٍ ولا غِلاف،
5.      الفَتْحُ : الماء المُفَتَّحُ إِلى الأَرض ليُسْقَى به .
6.      و الفَتْحُ : الماء الجاري على وجه الأَرض.
7.      و الفَتْحُ النهر . وكلُّ ما انكشف عن شيء فقد انفتح عنه و تَفتَّح .
8.     و اسْتَفْتَحْتُ الشيءَ و افْتَتَحْتُه و الاستفتاح : الاستنصار .
9.      تعالَ أُفاتِحْكَ أَي أُحاكمكَ ومنه،
10.                         الفاتحُ : الحاكم .
11.                        و فاتحة الشيء : أَوَّله .
12.                         و الفُتْحَة : الفُرْجةُ في الشيء .
لسان العرب
فتح ) : الفَتْحُ : نقيض الإِغلاق فَتَحَه يَفْتَحه فَتْحاً و افْتَتَحه و فَتَّحَه فانْفَتَحَ و تَفَتَّحَ . الجوهري : فُتِّحَتِ الأَبواب شدّد للكثرة فتَفَتَّحتْ هي وقوله تعالى : ﴿لا تُفَتَّح لهم أَبوابُ السماء﴾ قرئت بالتخفيف والتشديد وبالياء والتاء أَي لا تَصْعَدُ أَرواحُهم ولا أَعمالهم لأَن أَعمال المؤمنين وأَرواحهم تصعد إِلى السماء قال الله تعالى : ﴿إِن كتاب الأَبرار لفي عِلِّيِّيين﴾ وقال جلَّ ثناؤه : ﴿إِليه يَصْعَدُ الكَلِمُ الطَّيِّبُ﴾ وقال بعضهم : أَبواب السماء أَبواب الجنة لأَن الجنة في السماء والدليل على ذلك قوله تعالى : ﴿ولا يدخلون الجنة﴾ فكأَنه قال : لا تُفتح لهم أَبواب الجنة . وقوله تعالى : ﴿مُفَتَّحةً لهم الأَبوابُ﴾ قال أَبو علي مرة : معناه مُفَتَّحةً لهم الأَبوابُ منها وقال مرة : إِنما هو مرفوع على البدل من الضمير الذي في مفتحة . وقال : العرب تقول فُتِّحَتِ الجِنانُ تريد فُتِّحَتْ أَبوابُ الجنان قال تعالى : ﴿و فُتِّحَت السماءُ فكانت أَبواباً﴾ وا أَعلم . وقوله تعالى : ﴿ما يَفْتَحِ اللَّهُ للناسِ من رحمة فلا مُمْسِكَ لها وما يُمْسِكْ فلا مُرْسِلَ له من بَعْده﴾ قال الزجاج : معناه ما يأْتيهم به الله من مطر أَو رزق فلا يقدر أَحد أَن يمسكه وما يمسك من ذلك فلا يقدر أَحد أَن يرسله . و المِفْتَحُ بكسر الميم و المِفْتاحُ : مِفْتاحُ الباب وكل ما فُتِحَ به الشيء قال الجوهري : وكل مُسْتَغْلَق قال سيبويه : هذا الضرب مما يعتمل مكسور الأَول كانت فيه الهاء أَو لم تكن والجمع مَفاتِيحُ و مَفاتح أَيضاً قال الأَخْفش : هو مثل قولهم أَماني وأَمانيّ يخفّف ويشدَّد وقوله تعالى : ﴿وعنده مفاتح الغيب لا يعلمها إِلا هو﴾ قال الزجاج : جاء في التفسير أَنه عنى قوله عز وجل : ﴿إِن الله عنده علم الساعة وينزِّل الغيثَ ويَعْلَمُ ما في الأَرْحام وما تدري نفسٌ ماذا تَكْسِبُ غداً وما تدْرِي نَفْسٌ بأَيِّ أَرض تموت﴾ قال : فمن ادَّعى أَنه يعلم شيئاً من هذه الخمس فقد كفر بالقرآن لأَنه قد خالفه وفي الحديث : أُوتِيتُ مَفاتيح الكَلِم وفي رواية : مَفاتِحَ هما جمع مِفْتاح و مِفْتَح وهما في الأَصل مما يتوصل به إِلى استخراج المُغْلَقات التي يتعذر الوصول إِليها فأَخبر أَنه أُوتي مفاتيح الكلام وهو ما يسَّر الله له من البلاغة والفصاحة والوصول إِلى غوامض المعاني وبدائع الحكم ومحاسن العبارات والأَلفاظ التي أُغلقت على غيره وتعذرت عليه ومن كان في يده مفاتيح شيء مخزون سهل عليه الوصول إِليه . وبابٌ فُتُحٌ أَي واسِع مُفَتَّحٌ وفي حديث أَبي الدرداء : ومن يأْت باباً مُغْلَقاً يَجِدْ إِلى جنبه باباً فُتُحاً أَي واسعاً ولم يُرِد المفتوحَ وأَراد بالباب الفُتُح : الطَّلَب إِلى الله والمسأَلة . وقارورةٌ فُتُحٌ : واسعة الرأْس بلا صِمامٍ ولا غِلاف لأَنها تكون حينئذ مفتوحة وهو فُعُلٌ بمعنى مَفْعول . و الفَتْحُ : الماء المُفَتَّحُ إِلى الأَرض ليُسْقَى به . و الفَتْحُ : الماء الجاري على وجه الأَرض عن أَبي حنيفة . الأَزهري : و الفَتْحُ النهر . وجاء في الحديث : ما سُقِيَ فَتْحاً وما سُقِي بالفَتْحِ ففيه العُشْر المعنى ما فتحَ إِليه ماءُ النهر فَتْحاً من الزروع والنخيل ففيه العشر . و الفَتْحُ : الماء يجري من عين أَو غيرها . و المَفْتَحُ و المِفْتَح : قَناةُ الماء . وكلُّ ما انكشف عن شيء فقد انفتح عنه و تَفتَّح . و تَفَتُّحُ الأَكمة عن النَّوْر : تَشَقُّقُها . و الفَتْحُ : افتتاح دار الحرب وجمعه فُتُوحٌ . و الفَتْحُ : النصر . وفي حديث الحديبية : أَهو فَتْحٌ أَي نصر . و اسْتَفْتَحْتُ الشيءَ و افْتَتَحْتُه و الاستفتاح : الاستنصار . وفي الحديث : أَنه كان يَسْتَفْتِحُ بصعاليك المهاجرين أَي يستنصر بهم ومنه قوله تعالى : ﴿إِن تَسْتَفْتِحُوا فقد جاءكم الفَتْحُ﴾ . و اسْتَفْتَحَ الفَتْحَ : سأَله . وقال الفراء : قال أَبو جهل يوم بدر : اللهم انْصُر أَفضلَ الدينين وأَحَقَّه بالنصر فقال الله عز وجل : ﴿إِن تَسْتَفْتِحُوا فقد جاءكم الفَتْحُ﴾ قال أَبو إِسحق : معناه إِن تستنصروا فقد جاءكم النصر قال : ويجوز أَن يكون معناه : إِن تَسْتَقْضُوا فقد جاءكم القَضاءُ وقد جاء التفسير بالمعنيين جميعاً . وروي أَن أَبا جهل قال يومئذ : اللهم أَقْطَعُنا للرحم وأَفْسَدُنا للجماعة فأَحِنْه اليومَ فسأَل الله أَن يَحْكُمَ بحَيْنِ من كان كذلك فنصر النبي وناله هو الحَيْنُ وأَصحابُه وقال الله عز وجل : ﴿إِن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح﴾ أَراد أَن تستقضوا فقد جاءكم القضاء وقيل إِنه قال : اللهم انْصُرْ أَحَبَّ الفِئَتَينِ إِليك فهذا يدل أَن معناه إِن تستنصروا وكلا القولين جَيِّدٌ . وقوله تعالى : ﴿إِنا فتحنا لك فتحاً مبيناً﴾ قال الزجاج : جاء في التفسير قضينا لك قضاءً مبيناً أَي حكمنا لك بإِظهار دين الإِسلام وبالنصر على عدوِّكَ قال الأَزهري : قال قتادة : أَي قضينا لك قضاءً فيما اختار الله لك من مُهادَنةِ أَهل مكة وموادعتهم عام الحديبية ابن سيده قال : وأَكثر ما جاء في التفسير أَنه فَتْحُ الحُدَيْبية وكانت فيه آية عظيمة من آيات النبي وكان هذا الفتح عن غير قتال شديد وقيل : إِنه كان عن تراض بين القوم وكانت هذه البئر اسْتُقِيَ جميعُ ما فيها من الماء حتى نَزَحَتْ ولم يبق فيها ماء فتمضمض رسول الله ثم مَجَّه فيها فَدَرَّتِ البئرُ بالماء حتى شرب جميع من كان معه . وقوله تعالى : ﴿إِذا جاء نصر الله و الفتح﴾ قيل عنى فتح مكَّة وجاء في التفسير أَنه نُعِيَتْ إِلى النبي نَفْسُه في هذه السورة فَأُعْلِمَ أَنه إِذا جاء فتح مكّة ودخل الناس في الإِسلام أَفواجاً فقد قرب أَجله فكان يقول : إِنه قد نُعِيَتْ إِليَّ نفسي في هذه السورة فأَمر الله أَن يكثر التسبيح والاستغفار . الأَزهري : وقول الله تعالى : ﴿ويقولون متَى هذا الفَتْحُ إِن كنتم صادقين قل يوم الفتح لا يَنْفَعُ الذين كفروا إِيمانُهم ولا هم يُنْظَرونَ﴾ قال مجاهد : يوم الفتح ههنا يوم القيامة وكذلك قال قتادة والكلبي وقال قتادة : كان أَصحاب رسول ا يقولون : إِن لنا يوماً أَوْشَكَ أَن نستريح فيه ونَنْعَمَ فقال الكفار : متى هذا الفتح إِن كنتم صادقين وقال الفراء : يوم الفتح عنى به فتح مكَّة قال الأَزهري : والتفسير جاء بخلاف ما قال وقد نَفَعَ الكفَّارَ من أَهل مكّة إِيمانُهم يوم الفتح وقال الزجاج : جاء أَيضاً في قوله تعالى : ﴿ويقولون متى هذا الفتح﴾ متى هذا الحكم والقضاء فأَعلم الله أَن يوم ذلك الفتح لا ينفع الذين كفروا إِيمانهم أَي ما داموا في الدنيا فالتوبة مُعَرَّضة ولا توبة في الآخرة . وقوله تعالى : ﴿ففتحنا أَبواب السماء﴾ أَي فأَجَبْنا الدعاء . و اسْتَفْتَحَ اللَّهَ على فلانٍ : سأَله النصر عليه ونحو ذلك . و الفَتَاحَةُ : النُّصْرَةُ . الجوهري : الفُتاحة بالضم الحُكْمُ . و الفُتاحةُ و الفِتاحةُ : أَن تحكم بين خصمين وقيل : الفُتاحة الحكومة قال الأَسْعَرُ الجُعْفِيُّ : أَلا مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً رسولاً فإِني عن فُتاحَتِكم غَنِيُّ الأَزهري : الفَتْحُ أَن تحكم بين قوم يختصمون إِليك كما قال سبحانه مخبراً عن شعيب : ﴿ربنا افْتَحْ بيننا وبين قومنا بالحق وأَنت خير الفاتحين﴾ . الأَزهري : و الفُتاح الحكومة . ويقال للقاضي : الفَتَّاحُ لأَنه يَفْتُحُ مواضع الحق وقوله تعالى : ﴿ربنا افْتَحْ بيننا﴾ أَي اقْض بيننا . وفي حديث الصلاة : لا يُفْتَحُ على الإِمام أَراد إِذا أُرتِجَ عليه في القراءة وهو في الصلاة لا يَفْتَح له المأْموم ما أُرْتِجَ عليه أَي لا يُلَقِّنُه يقال : أَراد بالإِمام السلطان وبالفتْحِ الحكم أَي إِذا حكم بشيء فلا يُحْكَمُ بخلافه و الفتَّاحُ : الحاكِمُ الأَزهري : الفَتَّاح في صفة الله تعالى الحاكم قال : وأَهل اليمن يقولون للقاضي الفَتَّاحُ ويقول أَحدهم لصاحبه : تعال حتى أُفاتحكَ إِلى الفَتَّاح ويقول : افْتَحْ بيننا أَي احكم وفي التنزيل : ﴿وهو الفَتَّاحُ العليم﴾ . و فاتَحه مُفاتحة و فِتاحاً : حاكمه . وفي حديث ابن عباس : ما كنت أَدري ما قوله عز وجل : ﴿ربنا افتح بيينا وبين قومنا﴾ حتى سمعت بنتَ ذِي يَزَنَ تقول لزوجها : تعالَ أُفاتِحْكَ أَي أُحاكمكَ ومنه : لا تُفاتِحوا أَهل القَدَر أَي لا تحاكموهم وقيل : لا تَبْدَؤُوهُمْ بالمجادلة والمناظرة . وفي أَسماء الله تعالى الحسنى : الفَتَّاحُ قال ابن الأَثير : هو الذي يفتح أَبواب الرزق والرحمة لعباده وقيل : معناه الحاكم بينهم يقال : فَتَحَ الحاكم بين الخصمين إِذا فصل بينهما . و الفاتحُ : الحاكم . و الفَتَّاحُ من أَبنية المبالغة . و تَفَتَّحَ بما عنده من مال أَو أَدب : تطاول به وهي الفُتْحة تقول : ما هذه الفُتْحَةُ التي أَظهرتها و تَفَتَّحْتَ بها علينا قال ابن دريد : ولا أَحسبه عربيّاً . و فاتَحَ الرجلَ : ساوَمَه ولم يعطه شيئاً فإِن أَعطاه قيل : فاتَكه حكاه ابن الأَعرابي . الأَزهري عن ابن بُزُرْجٍ : الفَتْحَى الريح وأَنشد : أَكُلُّهُمُ لا بارك اللَّهُ فيهمُ إِذا ذُكِرَتْ فَتْحَى من البَيْعِ عاجِبُ فَتْحَى على فَعْلَى . و فاتحة الشيء : أَوَّله . و افتتاح الصلاة : التكبيرة الأُولى . و فَواتِحُ القرآن : أَوائل السور الواحدة فاتحة . وأُم الكتاب يقال لها : فاتحة القرآن . و الفتح : أَن تفتح على من يستقرئك . و المَفْتَحُ : الخِزانة الأَزهري : وكلُّ خزانة كانت لِصِنْفٍ من الأَشياء فهي مَفْتَحٌ و المَفْتَحُ : الكَنز وقوله تعالى : ﴿ما إِنَّ مَفاتِحَه لتَنُوءُ بالعُصْبة أُولي القوّة﴾ قيل : هي الكنوز والخزائن قال الزجاج : روي أَن مفاتحه خزائنه . الأَزهري : والمعنى ما إِن مفاتحه لتُنِيءُ العُصْبَةَ أَي تُميلهم من ثِقَلها . وروي عن أَبي صالح : ما إِن مفاتحه لتَنُوءُ بالعُصْبة قال ما في الخزائن من مال تَنُوءُ به العُصْبةُ الأَزهري : والأَشبه في التفسير أَن مفاتحه خزائن ماله والله أَعلم بما أَراد . وقال : قال الليث : جمع المِفْتاح الذي يُفتح به المِغْلاقُ مَفاتِيحُ وجمع المَفْتَح الخِزانةِ المَفاتِحُ وجاء في التفسير أَيضاً أَن مفاتحه كانت من جلود على مقدار الإِصبع وكانت تحمل على سبعين بغلاً أَو ستّين قال : وهذا ليس بقوي . وروى الأَزهري عن أَبي رَزين قال : مفاتحه خزائنه إِن كان لكافياً مِفْتاحٌ واحد خَزائنَ الكوفة إِنما مفاتحه المال وفي الحديث : أُوتيت مفاتيح خَزائِن الأَرض أَراد ما سَهَّل الله له ولأُمَّته من افتتاح البلاد المتعذرات واستخراج الكنوز الممتنعات . و الفَتُوحُ من الإِبل : الناقة الواسعة الأَحاليل وقد فَتَحَت و أَفْتَحَتْ بمعنىً . والنَّزُور : مثل الفَتُوح . وفي حديث أَبي ذرّ : قَدْر حَلْبِ شاةٍ فَتُوحٍ أَي واسعة الأَحاليل . و الفَتْحُ : أَوَّل مطر الوَسْمِيِّ وقيل : أَول المطر وجمعه فَتُوحٌ بفتح الفاء قال : كأَنَّ تحتي مُخْلِفاً قَرُوحا رَعَى غُيُوثَ العَهْدِ والفَتُوحا ويروى جَمِيمَ العَهْدِ وهو الفَتْحةُ أَيضاً . و الفَتْحُ : الماءُ الجاري في الأَنهار . وناقةٌ مَفاتِيحٌ وأَيْنُقٌ مَفاتِيحاتٌ : سِمَانٌ حكاها السيرافي . و الفَتْحُ : مُرَكَّبُ النَّصلِ في السَّهْمِ وجمعه فُتُوح . و الفتحُ : جَنَى النَّبْعِ وهو كأَنه الحَبَّةُ الخضراء إِلا أَنه أَحمر حُلو مُدَحْرَجٌ يأْكله الناس . الأَزهري : فاتَحَ الرجلُ امرأَته إِذا جامعها . و تَفَاتَحَ الرجلان إِذا تَفَاتَحَا كلاماً بينهما وتَخافَتا دون الناس . و الفُتْحَة : الفُرْجةُ في الشيء . و الفُتَاحَةُ : طُوَيْرَة مُمَشَّقة بحمرة . و الفَتَّاح : طائر أَسود يكثر تحريك ذنبه أَبيض أَصل الذنب من تحته ومنها أَحمر والجمع فَتاتيحُ ولا يجمع بالأَلف والتاء
مقاييس اللغة:
(فـتح) الفاء والتاء والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ الإغلاق.
يقال: فتحت البابَ* وغيرَه فتحاً. ثمَّ يحمل على هذا سائرُ ما في هذا البناء. فالفَتْح والفُِتاحة: الحُكْم. والله تعالى الفاتح، أي الحاكم. قال الشَّاعر([1]) في الفُِتاحة:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً  *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
والفَتح: الماء يَخرُج من عينٍ أو غيرها. والفَتْح. النَّصر والإظفار. واستفتحت: استَنْصَرت. وفي الحديث أنَّه صلى الله عليه وسلم كان يَستفتحُ بصَعاليك المهاجرين والأنصار. وفَواتحُ القُرآنِ: أوائل السُّوَر. وبابٌ فُتُحٌ، أي واسع مفتوح.
القاموس المحيط:
فَتَحَ، كمَنَعَ ضِدُّ أغْلَقَ، كفَتَّحَ وافْتَتَحَ. والفَتْحُ الماءُ الجاري، والنَّصْرُ، كالفتاحَةِ، وافْتِتاحُ دارِ الحَرْبِ، وثَمَرٌ للنَّبْعِ يُشْبِهُ الحَبَّةَ الخَضْراء، وأوَّلُ مَطَرِ الوَسْمِيِّ، ومَجْرَى السِّنْخِ من القِدْحِ، والحُكْمُ بينَ خَصْمَيْنِ، كالفُتاحةِ، الكفِتاحةِ، بالكسر والضم. والفُتُحُ، بضمَّتينِ البابُ الواسِعُ المَفْتوحُ، ومن القَواريرِ الواسِعَةُ الرَّأْسِ، وما ليس لها صِمامٌ ولا غِلافٌ. والاسْتِفْتاحُ الاسْتِنْصارُ، والافْتِتاحُ. والمِفْتاحُ آلَةُ الفَتْحِ، كالمِفْتَحِ، وسِمَةٌ في الفَخِذِ والعُنُقِ. وكمَسْكَنٍ الخِزانَةُ، والكَنْزُ، والمَخْزِنُ. وفاتَحَ جامَعَ، وقاضَى. وتَفاتَحا كلاماً بينهما تَخافَتا دونَ الناسِ.
والحروفُ المُنْفَتِحَةُ: ما عَدا: " ضَطْصَظَ " . والفَتَّاحُ: الحاكمُ. وفاتِحَةُ الشيءِ: أوَّلُه. والفَتْحَى، كسَكْرى: الرِّيحُ. والفَتوحُ، كصَبورٍ: أوَّلُ المَطَرِ الوَسْمِيِّ، والناقةُ الواسِعَةُ الْإِحْليل. وقد فَتَحَتْ، كمَنَعَ، وأفْتَحَتْ. والفُتْحَةُ، بالضم: تَفَتُّحُ الْإِنْسانِ بما عنده من مِلْكٍ وأدَبٍ يَتَطاولُ به. وككَتَّانٍ: طائرٌ، ج: فَتاتيحُ، بغير ألِفٍ ولامٍ. والفُتاحِيَّةُ، بالضم مُخَفَّفَةٌ: طائرٌ آخَرُ. وناقةٌ مفاتيحُ، وأَيْنُقٌ مفاتيحاتٌ: سمانٌ. وفَواتِحُ القُرْآنِ: أوائلُ السُّوَرِ.
تاج العروس:
ف - ت - ح
فَتَحَ البَابَ كَمَنَعَ يَفْتَحُه فَتْحاً فانفتحَ : ضدُّ أَغلقَ كَفَتَّح الأَبوابَ فانْفَتَحَتْ شُدِّد للكثرة . وافتَتَحَ البَابَ وفَتَّحه فانفتَحَ وتَفتَّحَ . و من المجاز : الفَتْح : الماءُ المفتَّح إلى الأرض ليُسقى به . وعن أبي حنيفَةَ : هو الماءُ الجَارِي على وَجْه الأَرْض . وفي التهذيب : الفَتْح : النَّهْر . وجاءَ في الحديث : ما سُقِىَ فَتْحاً ومَا سُقىَ بالفَتْح ففيه العُشْرُ المعني ما فُتح إليه ماءُ النَهْر فَتْحاً من الزُّروع والنَّخِيل ففيه العُشْر . والفَتْح : الماءُ يَجْرِى من عَيْنٍ أَو غيرها . و الفَتْح : النَّصْرُ . وفي حديث الحُديْبِيَة : أَهو فَتْح ؟ أَى نَصْرٌ . وفي قوله تعالى : " فَقَدْ جَاءَكُمُ الفَتْحُ " أَي النَّصْر كالفَتَاحَةِ بالفتح وهو النُّصْرة . ومن المجاز : الفَتْح : افْتتَاحُ دارِ الحَرْب . وجمعه فُتوحٌ . وفَتَحَ المسلمون دارَ الكُفْر . والفَتْح : ثَمَرٌ للنَّبْع يُشبهُ الحَبَّةَ الخَضْراء إلاّ أَنّه أَحمرُ حُلوٌ مُدَحْرَج يأْكله الناس
ومن المجاز : الفَتْح : أَوّلُ مَطَرِ الوَسْمِيّ وقيل : أَوّلُ المطرِ مُطلقاً وجمْعه فَتُوح بفتح الفاءِ . قال : كأَنَّ تَحْتِي مُخْلِفاً قَرُوحاً رَعَى غُيُوثَ العَهْدِ والفَتُوحَا وهو الفَتْحَةُ أَيضاً . ومن ذلك قولهم فَتَحَ اللّهُ فُتُوحاً كثيرةً إذا مُطِرُوا . وأَصابت الأَرضَ فُتوحٌ . ويومٌ مُنْفَتِحٌ بالماءِ . والفَتْح : مَجْرَى السِّنْخ بالكسْر من القِدحِ أَي مُرَكَّب النَّصْل من السَّهْم . وجمعُه فُتوح ومن المجاز : الفَتْح في لغة حِمَير : الحُكْمُ بينَ الخَصْمَيْنِ . وقد فَتحَ الحاكمُ بينهم إذا حَكَمَ . وفي التهذيب : الفَتْحُ : أَن تَحكُم بين قَوْمٍ يَخْتَصمونَ إليكَ كما قال سبحانَه : " رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنا بالحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الفَاتِحينَ " كالِفُتَاحَةِ بالكسرِ والضمِّ . يقال : ما أَحْسَنَ فُتاحَتَه أَي حكومته وبينهما فُتَاحاتٌ أَي خصُومات . وفلانٌ وليَ الفِتَاحَةَ بالكسر وهي ولايةُ القضاءِ . وقال الأَسْعَرُ الجُعْفِى :
أَلاَ مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً رَسولاً ... فَإنّي عَنْ فُتَاحَتِكمْ غَنِيُّ والفُتُحُ بضمَّتَيْنِ : البابُ الواسعُ المَفْتُوحُ . والفُتُحُ من القواريرِ : الواسِعةُ الرأْسِ . وقال الكسائيّ : مَالَيْسَ لها صِمَامٌ ولا غِلافٌ لأَنّها حينئذٍ مفتوحة وهو فُعُلٌ بمعنَى مفعول . والاسْتِفْتَاحُ : الاسْتنْصار . وفي الحديث أَنّه كَان يَسْتَفْتِحُ بِصَعَالِيكِ المهاجِرِين أَي يَستنصر بِهم . ومنه قوله تعالى : " إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فقَدْ جَاءَكُمُ الفَتْحُ " قاله الزَّجَّاج . ويجوز أَن يكون معناه إِن تَستَقْضُوا فقد جاءَكُم القَضاءُ . وقد جاءَ التفسيرُ بالمعنَيَيْنِ جميعاً
واسْتَفْتَحَ اللّهَ على فلانٍ : سَأَلَه النَّصرَ عليه . والاستفتاحُ : الافتتَاحُ يقال : استَفْتَحْت الشْىءَ وافتَتحْتُه وجاءَ يِستفتِح البابَ . والمِفْتَاحُ : مفتاحُ الباب وهو آلةُ الفَتْح أَي كلُّ ما فُتح به الشْيءُ . قال الجَوْهَرِيّ : وكلّ مُسْتَغْلقٍ . كالمِفْتَحِ قال سِيبَويْهِ : هذا الضَّرْب مّما يُعتمل مكسورَ الأَوّلِ كانت فيه الهاءُ أَو لم تكَن . والجمع مَفَاتِيحُ ومفاتِحُ أَيضاً . قال الأَخفش : هو مثلُ قولهم : أَمَانِي وأَمانِىّ يخفّف ويشدَّد . وفي الحديث : أُوتِيتُ مَفَاتِيحَ الكَلمِ وفي رواية : مَفاتِح هما حمعُ مِفْتَاحٍ ومِفْتَح وهما في الأَصل مّما يُتوصَّل به إلى استخراج المُغْلقات التي يتعذَّر الوصولُ إليها فأَخْبَرَ أَنه أُتِيَ مفاتيحَ الكلامِ وهو ما يَسَّرَ اللّهُ له من البَلاغة والفصاحة والوُصُولِ إِلى غوامِضِ المعاني وبدائع الحِكَم ومحاسن العِباراتِ والأَلفاظ التي أُغلِقَتْ على غيره وتعذَّرتْ عليه . ومَن كان في يده مفاتيح شْيءٍ مخزونٍ سَهُل عليه الوصولُ إِليه . والمِفْتاح : سِمَةٌ أَي عَلاَمة في الفَخِذِ والعُنُقِ من البَعِير على هَيْئته . والمَفْتَحَ كَمَسْكَنٍ : الخِزَانَةُ قال الأَزهَرِيّ : وكلُّ خِزَانَةٍ كانَت لِصِنْفٍ من الأَشياءِ فهي مَفْتَحٌ . والمَفْتَحُ أَيضاً الكَنْزُ والمَخْزِنُ . وقوله تعالى : " مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالعُصْبَةِ أُولِي القُوَّةِ "
قيل : هي الكُنُوزُ والخَزَائنُ . قال الزَّجَّاج : رُوى أَن خَزائِنه مَفاتِحُه . ورُوى عن أَبي صالحٍ قال : ما في الخزائن مِن مالٍ تَنُوءُ به العُصْبةُ قال الأَزهريّ : والأَشبَه في التفسير أَنّ مفاتحَه خزائنُ مالهِ واللّه أَعلم بما أراد . قال : وقال الليث : جمع المِفْتَاحِ الذي يُفْتَح به المِغْلاقُ مَفاتيحُ وجمع المَفْتَحِ : الخِزانةِ المَفَاتِحُ . وجاءَ في التفسير أَيضاً أَنّ مَفَاتِحه كانت من جُلودٍ على مقدارِ الإِصْبع وكانت تُحمَلُ على سَبْعِين بَغْلاً أَو ستّين . قال : وهذا ليس بقوىّ وروَى الأَزهريُّ عن أَبي رزِين قال : مَفاتحُه : خَزائنُه إِنْ كَان لَكافياً مِفتاحٌ واحدٌ خَزائنَ الكوفةِ إنَّما مَفاتحُه المال . وفَاتَحَ الرَّجلُ امرأَتَه : جامَعَ . ومن المجاز : فاتحَ قَضَى وحاكمَ مُفاتحةً وفِتَاحاً . وفي حديث ابن عباس رضي اللّه عنهما : ما كُنْتُ أَدْرِي ما قَوْلُ اللّهِ عزّ وجلّ : " ربَّنَا افتَحْ بيننا وبَيْنَ قَوْمِنا " حتى سمعْت بنتَ ذي يَزَن تقول لزوجها : تعال أَفاتِحْك أَي أَحُاكمْك . ومنه لا تُفَاتِحُوا أَهل القَدَرِ . أَي لا تُحَاكِموهم وقيل : لا تَبْدؤُوهم بالمجَادلةِ والمناظَرة . و يقال تفَاتحَا كَلاماً بينهما إذا تَخَافتَا دُونَ النّاسِ . والحُروفُ المُنْفتِحَةُ هِي التي يُحْتَاج فيها لِفَتْحِ الحنَكِ ما عَدَا ضطصظ وهي أَربعة أَحرف فإِنّها مُطبقة . و من المجاز قول الأَعرابِيّة لزوجِها : بيني وبينك الفتَّاح ككَتّان وهو الحاكمُ بلغة حِمير . وفاتِحَةُ الشيءِ : أَوُّله . وفي التهذيب عن ابن بُزُرْج : الفَتْحَي كسكْري : الرِّيح وأَنشد :
أَكُلُّهم لا بَاركُ اللّهُ فِيهمُ ... ذَا ذُكِرت فَتْحي مِنَ البَيْعِ عاجِبُ
فَتْحَي على فَعْلَي . والفَتُوح كصَبُور : أَوّلُ المَطَر الوَسْميّ . وقد تقدّم النقل عن اللّسان أَنّ الفَتوحَ بالفتح جمعْ الفَتْح بمعنَى المطرِ . وقد أَنكر ذلك شيخنا وشَدَّد فيه وقال : لا قائِلَ به ولا يُعرَف في العربيّة جمع فَعْلٍ بالفتح على فَعُول بالفتحِ بل لا يُعرف في أَوزان الجُموع فَعول بالفتح مطلقاً . ومن المجازِ الفتُوح : النّاقَة الواسِعَةُ الإِحْلِيل وفي بعض النسخ : الأَحاليل وقد فَتَحَتْ كمَنَع وأَفْتَحتْ بمعنىً والنَّزورُ مثلُ الفَتوح وفي حديث أَبي ذَرٍّ قَدْر حَلْبِ شاةٍ فَتُوحٍ . ونُوقٌ فُتُحٌ . والفُتْحَة بالضَّم : تَفَتُّحُ الإنسانِ بما عِندهَ من مِلْك وأَدَب . وفي نُسخة : من مالٍ بدل مِلْك يَتطَاوَلُ أَي يتَفاخر به تقول : ما هذِه الفُتْحَة الّتي أَظْهَرتَها وتَفتَّحْت بها علينا . قال ابن دُريد : ولا أَحسبه عربيًّا . و فَتّاح ككَتّان : طائرٌ أَسودُ يُكثرُ تحريكَ ذَنَبهِ أَبيضُ أَصلِ الذَّنَب من تَحتِه ومنها أَحمر فَتَاتِيحُ بغير أَلفٍ ولام هكذا في النُّسخ وهو غير ظاهر . قال شيخنا : هذا غير جارٍ على قواعدِ العَرب فإِنّه لا مانِعَ من دُخُول إلى على جمع من الجموع فتأَمّل . قلت : ولعل الصواب : بغير أَلفٍ وتاءٍ كما في اللّسان وغيره أَي ولا يُجمع بالأَلف والتاءِ وقد اشتبه على المصنّف . والفُتَاحِية بالضمّ مخففة : طائرٌ آخَرُ مُمشَّق بحمرة وفي نسخ اللسان وغيرِه من الأُمّهات : والفُتَحة بالضَّمّ من غير زيادة الياءِ بعد الحاءِ . ونَاقَةٌ مفَاتِيح قال شيخنا : هو مما لا نظير له في المفردات وأَينُقٌ مفاتِحَاتٌ : سِمَان حكاها السِّيرافّي . ومن المجازِ فَواتِحُ القُرْآنِ هي أَوائِل السُّورِ . وقرأَ فاتِحةَ السُّورةِ وخاتِمَتها أَي أَوّلها وآخرها . ومما يستدرك عليه : المِفْتَحُ كمنْبر : قناةُ الماءِ . وكُلّ ما انكشفَ عن شِيْءٍ فقد انفتَحَ عنه وتَفتّحَ . وتَفتُّحُ الأَكمَّةِ عن النَّوْر : تشقُّقُها . ويَومُ الفتْح يَومُ القِيامة قاله مُجاهد . والمُفْتتَحُ بصِيغَة اسمٍ المفعول ويكون اسمَ زَمان ومكانٍ ومَصدراً ميميَّا وهي لغة شائعة فصيحة كذا في شرح ديباجة الكَشَّاف للمصنّف قال : وأَمّا المُخْتَتَم فغير فَصيحةٍ وأَشار إِليه الخفاجيُّ في العناية . وبيت فتاح : واسع كما في الفائق . ومن المجاز : الفُتُوحة الحُكُومَةُ كالفِتَاح بالكسر . ويقال للقاضي : الفَتَّاح لأَنّه يفتح مواضِعَ الحقّ . قال الأَزهريّ : والفتّاح في صفةِ اللّه تعالى : الحاكم . وفي التنزيل : " وهو الفَتَّاحُ العَليمُ " . وقال ابن الأَثير : هو الذي يفتح أَبوابَ الرِّزق والرّحمة لعباده . والفاتِحُ : الحاكِمُ . وفَتَحَ عليه : عَلَّمَه وعرّفَه وقد فُسِّرَ به قولُه تعالى : " أَتُحدِّثُونهم بما فَتَحَ اللّهُ عَليْكُم " ومنه الفَتْح على القارىء إِذا أُرْتِج عليه . وإِذا اسْتَفْتَحَكَ الإِمامُ فافْتَحْ عليه . والفَتْح : الرِّزْق الّذِي يَفتَح اللّه به وجمْعه فُتُوحٌ . وفاتَحَ الرَّجلَ : سَاومَه ولم يُعْطِه شيْئاً فإِن أَعطاهُ قيل فَاتَكَه حكاه ابن الأَعْرَابيّ . وافتِتَاحُ الصَّلاةِ : التكبيرةُ الأُولَى . وأُمُّ الكِتابِ : فاتِحَةُ القُرآنِ . والفَتْحُ : أَن تَفْتَحَ عَلَى من يَستَقْرِئك . وفُتِحَ على فُلانٍ : جُدَّ وأَقْبَلَتْ عليه الدُّنْيَا . وافْتَحْ سِرَّك عَلَىّ لا عَلى فلان . ومَا أَحْسَنَ ما افتُتِحَ عامُنَا به إِذا ظَهرتْ أَمَارَةُ الخِصْب . وذَا وَقْتُ افْتتاح الخَراجِ . وكلّ ذلك مَجاز

##### Türkçe

فتح
**فَتَحَ - يَفْتَحُ** - **فَتْح** - **فَاتِح** - **فَاتِحِيْن** - **فَتَّاح** - **مِفْتَح** - **مَفاتِح** - **فَتَّحَ - يُفَتِّحُ** - **مُفَتَّح** - **مُفَتَّحَة** - **اسْتَفْتَحَ - يَسْتَفْتِحُ**
**فَتَحَ - يَفْتَحُ** + bir varlık + bir şeyi: bir şeye ulaşmayı, onu görmeyi ve onunla etkileşmeyi engelleyen mani olan engeli kaldırır: kapalı bir şeye gelir; yani, bir engel veya bariyer sebebiyle içine ulaşılamayan ve içindekilerle muamele edilemeyen herhangi bir şeye; böylece engeli veya bariyeri kaldırır ve içine ulaşmak ve bileşenleriyle muamele etmek mümkün olur.

**فَتْح** - **الفتح**: “**فَتَحَ - يَفْتَحُ**” fiilinin isim-fiilidir; ve o, eşya veya kapı veya belde (askerî olarak) yahut gökten bir bereket veya benzeri için “açma”dır.

**فَاتِح**: “**فَتَحَ - يَفْتَحُ**” fiilinden, müşebbehe sıfat olarak ism-i fâildir.

**فاتِحِيْن**: “**فَاتِح**”in çoğuludur.

**فَتَّاح**: “**فَتَحَ - يَفْتَحُ**”tan, “**فـَعـَّال**” vezninde mübalağa ism-i fâilidir.

**مِفْتَح**: “**فَتَحَ - يَفْتَحُ**”tan ism-i âlettir: kilitleri açmakta kullanılabilen vasıta veya âlet; onunla, bir şeyin içine ulaşmayı engelleyen engelleri ve bariyerleri etkisiz kılmak veya kaldırmak, sonra da bileşenleriyle muamele etmek mümkündür.

**مَفَاتِح**: “**مِفْتَح**”in çoğuludur.

**فَتَّحَ - يُفَتِّحُ**: “**فَتَحَ - يَفْتَحُ**”tan “**فَعَّل**” vezninde: onu, tekrar ve şiddet üzere “açar” kılar: kuvvet ve etkililikle açar.

**مُفَتَّح**: “**فَتَّحَ - يُفَتِّحُ**”tan ism-i mef‘ûldür.

**مُفَتَّحَة**: “**مُفَتَّح**”ın çoğuludur.

**اسْتَفْتَحَ - يَسْتَفْتِحُ**: “**فَتَحَ - يَفْتَحُ**”tan “**استفعل**” vezninde: kendisi için bir şeyin “açılmasını” veya “açılmasını” talep etti, temenni etti ve bunun için çabaladı.

Ve lafız, “**الفتح والفرج والشق والشرح وإحداث انفصال وفتحة في جسم الشيء للمرور إلى جوفه**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**شَقَّ - يَشُقُّ**، **فَتَحَ - يَفْتَحُ**، **شَرَحَ - يَشْرَحُ**، **بَقَرَ - يَبْقُرُ**، **فَرَجَ - يَفْرِجُ**، **بَجَسَ - يَبْجِسُ** (**بَجَسَ - يَبْجُسُ**)

**فَتَحَ - يَفْتَحُ**
 	﴿Ve eşyalarını açtıklarında, mallarının kendilerine geri verilmiş olduğunu buldular; dediler ki: Ey babamız, daha ne isteriz? İşte mallarımız bize geri verilmiş; ailemize erzak getiririz, kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü daha artırırız; bu, az bir ölçüdür (65)﴾ Yusuf
 	﴿Nihayet Ye’cûc ve Me’cûc açıldığı zaman; onlar her tepeden akın ederler (96)﴾ الأنبياء
 	﴿Allah’a karşı yalan bir iftira etmiş oluruz; Allah bizi ondan kurtardıktan sonra sizin milletinize dönersek; ve Rabbimiz Allah dilemedikçe, ona dönmemiz bize olmaz; Rabbimiz her şeyi ilimce kuşatmıştır; Allah’a tevekkül ettik; Rabbimiz, bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet; sen hükmedenlerin en hayırlısısın (89)﴾ الأعراف ﴿De ki: Rabbimiz bizi bir araya toplar, sonra aramızda hak ile hükmeder; O, **الفَتَّاح** olan, **العليم** olandır (26)﴾ سبأ
 	﴿Öyleyse benimle onların arasında bir hükümle hükmet; beni ve benimle beraber olan müminleri kurtar (118)﴾ الشعراء
 	﴿Şüphesiz biz sana apaçık bir فتح açtık (1)﴾ الفتح
 	﴿İman edenlerle karşılaştıklarında “İman ettik” derler; birbirleriyle baş başa kaldıklarında derler ki: Allah’ın size açtığını onlara mı anlatıyorsunuz ki, onunla Rabbinizin katında size karşı delil getirsinler? Akletmez misiniz? (76)﴾ البقرة
 	﴿Eğer beldelerin halkı iman edip sakınsalardı, onların üzerine gökten ve yerden bereketler açardık; fakat yalanladılar; biz de onları kazanmakta oldukları sebebiyle yakaladık (96)﴾ الأعراف ﴿Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, onların üzerine her şeyin kapılarını açtık; nihayet kendilerine verilenle sevindiklerinde, onları ansızın yakaladık; bir de baktın ki onlar ümitsiz kalmışlardır (44)﴾ الأنعام
 	﴿Eğer onların üzerine gökten bir kapı açsaydık da, onun içinde yükselip duracak olsalardı (14)﴾ الحجر ﴿Ve gök açıldı da kapılar oldu (19)﴾ النبأ
 	﴿Biz göğün kapılarını sağanak bir su ile açtık (11)﴾ القمر
 	﴿Nihayet onların üzerine şiddetli azap sahibi bir kapı açtığımız zaman, bir de baktın ki onlar onun içinde ümitsiz kalmışlardır (77)﴾ المؤمنون ﴿Allah’ın insanlar için açtığı rahmeti tutacak yoktur; O’nun tuttuğunu da ondan sonra salıverecek yoktur; O, **العزيز** **الحكيم**dir (2)﴾ فاطر
 	﴿Kâfir olanlar bölük bölük cehenneme sevk edildi; nihayet ona geldiklerinde, onun kapıları açıldı; bekçileri onlara dedi ki: Size içinizden elçiler gelmedi mi, Rabbinizin ayetlerini size okuyor ve sizi bu gününüzün buluşmasıyla uyarıyordu? Dediler ki: Evet; fakat azap sözü kâfirler üzerine hak oldu (71)﴾ الزمر ﴿Rablerinden sakınanlar da bölük bölük cennete sevk edildi; nihayet ona geldiklerinde, onun kapıları açıldı; bekçileri onlara dedi ki: Selam size; hoş oldunuz; ebedî kalmak üzere girin (73)﴾ الزمر

**فاتح - الفاتحين**
 ﴿Allah’a karşı yalan bir iftira etmiş oluruz; Allah bizi ondan kurtardıktan sonra sizin milletinize dönersek; ve Rabbimiz Allah dilemedikçe, ona dönmemiz bize olmaz; Rabbimiz her şeyi ilimce kuşatmıştır; Allah’a tevekkül ettik; Rabbimiz, bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet; sen hükmedenlerin en hayırlısısın (89)﴾ الأعراف

**فَتْح - الفتح**
 ﴿Size ne oluyor ki Allah yolunda infak etmiyorsunuz? Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır; sizden, فتح’tan önce infak eden ve savaşan, فتح’tan sonra infak eden ve savaşanla bir olmaz; işte onlar, sonra infak eden ve savaşanlardan derecece daha büyüktür; Allah hepsine en güzeli vaat etti; Allah yaptıklarınızdan haberdardır (10)﴾ الحديد
 	﴿Allah’ın yardımı ve فتح geldiği zaman (1)﴾ النصر ﴿Eğer فتح isterseniz, işte size فتح geldi; eğer vazgeçerseniz, o sizin için daha hayırlıdır; eğer dönerseniz, biz de döneriz; topluluğunuz çok olsa da size hiçbir şey fayda vermez; ve Allah müminlerle beraberdir (19)﴾ الفتح
 	﴿Allah müminlerden razı oldu; hani ağacın altında sana biat ediyorlardı; kalplerinde olanı bildi; onların üzerine sekîneyi indirdi ve onları yakın bir فتح ile mükâfatlandırdı (18)﴾ الفتح ﴿Allah elçisine rüyayı hak ile doğru çıkardı: Allah dilerse, güven içinde, başlarınızı tıraş etmiş ve kısaltmış olarak, korkmadan Mescid-i Haram’a mutlaka gireceksiniz; bilmediğinizi bildi; bunun dışında yakın bir فتح kıldı (27)﴾ الفتح ﴿Ve sevdiğiniz bir başkası: Allah’tan bir yardım ve yakın bir فتح; müminleri müjdele (13)﴾ الصف ﴿Şüphesiz biz sana apaçık bir فتح açtık (1)﴾ الفتح ﴿Öyleyse benimle onların arasında bir hükümle hükmet; beni ve benimle beraber olan müminleri kurtar (118)﴾ الشعراء
 	﴿Derler ki: Eğer doğru söylüyorsanız bu فتح ne zaman? (28)﴾ السجدة ﴿De ki: فتح günü, kâfir olanlara imanları fayda vermez ve onlara mühlet verilmez (29)﴾ السجدة
 	﴿Sizi gözetleyip duranlar: Eğer size Allah’tan bir فتح olursa derler ki: Biz sizinle beraber değil miydik? Eğer kâfirlere bir pay olursa derler ki: Biz size üstün gelmedik mi ve sizi müminlerden korumadık mı? Allah kıyamet günü aranızda hükmeder; Allah kâfirler için müminler üzerine asla bir yol kılmayacaktır (141)﴾ النساء ﴿Kalplerinde hastalık olanları görürsün; “Bize bir felaket isabet eder diye korkuyoruz” diyerek onların içine koşarlar; umulur ki Allah فتح ile veya kendi katından bir emirle gelir de, içlerinde gizlediklerine pişman olurlar (52)﴾ المائدة

**مفاتح**
 ﴿Gaybın مفاتح’i O’nun yanındadır; onları O’ndan başkası bilmez; karada ve denizde olanı bilir; bir yaprak düşmez ki onu bilmesin; yerin karanlıklarında bir tane, yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta olmasın (59)﴾ الأنعام ﴿Köre bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya bir güçlük yoktur; size de kendi evlerinizden veya babalarınızın evlerinden veya annelerinizin evlerinden veya kardeşlerinizin evlerinden veya kız kardeşlerinizin evlerinden veya amcalarınızın evlerinden veya halalarınızın evlerinden veya dayılarınızın evlerinden veya teyzelerinizin evlerinden yahut مفاتح’ine sahip olduğunuz şeyden veya dostunuzun evinden yemenizde bir günah yoktur; toplu halde veya ayrı ayrı yemenizde üzerinize bir vebal yoktur; evlere girdiğinizde, Allah katından mübarek, hoş bir selamla kendinize selam verin; Allah ayetleri size böyle açıklar; umulur ki akledersiniz (61)﴾ النور ﴿Şüphesiz Karun Musa’nın kavmindendi; onlara azgınlık etti; ona öyle hazineler verdik ki, onun مفاتح’i güçlü bir topluluğa ağır gelirdi; kavmi ona dedi ki: Şımarma; şüphesiz Allah şımaranları sevmez (76)﴾ القصص

**فَتَّح - يُفَتِّح**
 ﴿Şüphesiz ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar için göğün kapıları açılmaz; deve iğnenin deliğine girinceye kadar cennete de girmezler; suçluları böyle cezalandırırız (40)﴾ الأعراف

**مُفَتَّح - مفتحة**
 ﴿Adn cennetleri; kapılar onlara açılmıştır (50)﴾ ص

**الفَتَّاح**
 ﴿De ki: Rabbimiz bizi bir araya toplar, sonra aramızda hak ile hükmeder; O, **الفَتَّاح** olan, **العليم** olandır (26)﴾ سبأ

**استفتح - يستفتح**
 ﴿Kendilerine, yanlarındakini tasdik eden Allah katından bir kitap geldiğinde; oysa daha önce kâfir olanlara karşı **يستفتحون** idiler; kendilerine tanıdıkları gelince onu inkâr ettiler; Allah’ın laneti kâfirlerin üzerinedir (89)﴾ البقرة ﴿Eğer فتح isterseniz, işte size فتح geldi; eğer vazgeçerseniz, o sizin için daha hayırlıdır; eğer dönerseniz, biz de döneriz; topluluğunuz çok olsa da size hiçbir şey fayda vermez; ve Allah müminlerle beraberdir (19)﴾ الفتح ﴿Ve **استفتحوا**; her inatçı zorba hüsrana uğradı (15)﴾ إبراهيم

مختار الصحاح
● [فتح] ف ت ح: **فَتَح** kapıyı, derken **فَانْفَتَحَ**; ve onun باب’ı “قطع”dır; ve **فَتَّحَ** kapıları: çokluk için şeddelendi; derken **فَتَفَتَّحتْ**; ve **اسْتَفْتَحَ** şeyi ve **افْتَتَحَهُ**: “anlamında”; ve **الاسْتِفْتَاحُ**: yardım istemedir; ve **المِفْتَاحُ**: kapının anahtarıdır ve her kilitli olanın (anahtarıdır); çoğulu **مَفَاتِيحُ** ve **مَفَاتِحُ** da; ve **فَاتَحَةُ** şeyin: onun evvelidir; ve **الفَتَّاحُ**: hâkimdir; “**افْتَحْ** بيننا” dersin, yani “hükmet”; ve **الفَتْحُ**: zaferdir; ve ikisinin باب’ı da “قطع”dır.

الراغب
فتح
- **الفتح**: kapanıklığı ve müşkili gidermektir; bu da iki kısımdır:
Birincisi: gözle idrak edilir; kapıyı açmak ve benzeri gibi; ve kilidi, kapanmayı ve eşyayı açmak gibi; şu sözü gibi: ﴿**ولما فتحوا متاعهم**﴾ [يوسف/65]، ﴿**ولو فتحنا عليهم بابا من السماء**﴾ [الحجر/14].
İkincisi: basîretle idrak edilir; **فتح الهم** gibi; o da gamı gidermektir; bu da türlerdir: birincisi: dünya işlerinde; giderilen bir gam ve mal vermek ve benzeriyle giderilen bir fakirlik gibi; şu söz gibi: ﴿**فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم أبواب كل شيء**﴾ [الأنعام/44]، yani: genişlettik; ve dedi ki: ﴿**لفتحنا عليهم بركات من السماء والأرض**﴾ [الأعراف/96]، yani: hayırlar onlara yöneldi. İkincisi: ilimlerden kilitli olanı açmak; senin “falanca ilimden kapalı bir kapıyı açtı” sözün gibi; ve şu sözü: ﴿**إنا فتحنا لك فتحا مبينا**﴾ [الفتح/1]؛ denildi ki: Mekke’nin فتح’ını kastetti (bu, Âişe’nin sözüdür. bkz.: الدر المنثور 7/510); ve denildi ki: bilakis, Peygamber’e açılan ilimler ve hidayetleri kastetti; ki bunlar sevaba vesile ve övülen makamlar olup günahlarının bağışlanmasına sebep olmuştur (bkz.: روح المعاني 26/129). Ve her şeyin **فاتحة**’si: kendisiyle sonrasının açıldığı başlangıcıdır; bununla **فاتحة الكتاب** isimlendirildi; ve denildi ki: falanca şunu **افتتح** etti: yani onunla başladı; ve ona şunu **فتح** etti: yani ona bildirdi ve onu ona vakıf kıldı; dedi ki: ﴿**أتحدثونهم بما فتح الله عليكم**﴾ [البقرة/76]، ﴿**ما يفتح الله للناس**﴾ [فاطر/ 2]؛ ve davayı **فتاحا** olarak **فتح** etti: onda işi ayırdı ve ondan kapanıklığı giderdi. Yüce Allah dedi ki: ﴿**ربنا افتح بيننا وبين قومنا بالحق وأنت خير الفاتحين**﴾ [الأعراف/ 89]؛ ve ondan: ﴿**الفتاح العليم**﴾ [سبأ/26]. Şair dedi ki:
- 347 - بأنّي عن فتاحتكم غني

Ve denildi ki: **الفتاحة** zamme ve fetha ile; ve şu sözü: ﴿**إذا جاء نصر الله والفتح**﴾ [النصر/1]؛ o, yardım, galebe ve hükmü; ve Yüce Allah’ın marifetlerden açtığını ihtimal eder; ve bunun üzerine şu sözü: ﴿**نصر من الله وفتح قريب**﴾ [الصف/13]، ﴿**فعسى الله أن يأتي بالفتح**﴾ [المائدة/52]، ﴿**ويقولون متى هذا الفتح**﴾ [السجدة/28]، ﴿**قل يوم الفتح**﴾ [السجدة/29]؛ yani: hüküm günü. Ve denildi ki: kıyameti ikame etmekle şüphenin giderilmesi günü; ve denildi ki: azaptan **يستفتحون** oldukları ve onu talep ettikleri şey. Ve **الاستفتاح**: فتح’ı veya **الفتاح**’ı talep etmektir. Dedi ki: ﴿**إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح**﴾ [الأنفال/19]؛ yani: eğer galebe talep ettiyseniz veya **الفتاح**’ı talep ettiyseniz—yani: hükmü veya hayırların başlangıcını talep ettiyseniz—işte size o, Peygamber’in صلى الله عليه وسلم gelişiyle geldi. Ve şu sözü: ﴿**وكانوا من قبل يستفتحون على الذين كفروا**﴾ [البقرة/89]؛ yani: Muhammed’in عليه الصلاة والسلام gönderilmesiyle Allah’tan yardım isterlerdi; ve denildi ki: bir kere insanlardan haberini öğrenirler, bir kere de kitaplardan onu çıkarırlardı; ve denildi ki: onun zikriyle Allah’tan galebe isterlerdi; ve denildi ki: “Biz, Muhammed عليه السلام ile putlara tapan kullarına karşı mutlaka yardım göreceğiz” derlerdi. Ve **المفتح** ve **المفتاح**: kendisiyle açılan şeydir; çoğulu: **مفاتيح** ve **مفاتيح**. Ve şu sözü: ﴿**وعنده مفاتح الغيب**﴾ [الأنعام/59]؛ yani: şu sözde zikredilen gaybına ulaşılan şey: ﴿**فلا يظهر على غيبه أحدا * إلا من ارتضى من رسول**﴾ [الجن/26 - 27]. Ve şu sözü: ﴿**ما إن مفاتحه لتنوء بالعصبة أولي القوة**﴾ [القصص/76]؛ denildi ki: hazinelerinin مفاتح’ini kastetti; ve denildi ki: bilakis, مفاتح ile hazinelerin kendilerini kastetti. Ve **باب فتح**: umumî hallerde açık olandır; **غلق** onun zıddıdır. Ve rivayet edildi: (Kim kapalı bir kapı bulursa, onun yanında açık bir kapı bulur) (bu, Ebû’d-Derdâ’nın sözündendir. bkz.: النهاية 3/408؛ واللسان (فتح) ؛ وعمدة الحفاظ: فتح). Ve denildi ki: **فتح**: geniştir. * فتر
- **الفتور**: keskinlikten sonra sükûn, şiddetten sonra yumuşaklık, kuvvetten sonra zayıflıktır. Yüce Allah dedi ki: ﴿**يا أهل الكتاب قد جاءكم رسولنا يبين لكم على فترة من الرسل**﴾ [المائدة/19]؛ yani: Allah’ın elçisinin صلى الله عليه وسلم gelişi hakkında bir elçinin gelişinden hâlin sükûnu; ve şu sözü: ﴿**لا يفترون**﴾ [الأنبياء/20]؛ yani: ibadetteki faaliyetlerinden sükûn etmezler. Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم’den rivayet edildi ki dedi: (Her âlimin bir şeresi vardır; her şerenin de bir fetresi vardır; kim sünnetime doğru feter ederse kurtulur, yoksa helak olur) ... ve **الشرة**: faaliyettir. Böylece onun sözü: (Her şerenin bir fetresi vardır) şu söylenene işarettir: batılın bir devri vardır sonra yok olur; hakkın da bir devleti vardır, zelil olmaz ve azalmaz. Ve onun sözü: (Kim sünnetime doğru feter ederse) yani: ona sükûn etti. Ve **الطرف الفاتر**: onda beğenilen bir zayıflık vardır. Ve **الفتر**: başparmağın ucu ile işaret parmağının ucu arasındadır; “onu benim **فتري**mle **فترته** ettim” denir; ve “onu benim **شبري**mle **شبرته** ettim” (denir).

ملخص اللسان:
1.     **فَتَحَه يَفْتَحه الفَتْحُ**: kapanıklığın zıddıdır,
2.      **المِفْتاحُ**: kapının **مِفْتاح**’ı ve kendisiyle şeyin açıldığı her şey; ve her kilitli olan,
3. **مَفاتِحَ**: **مِفْتاح** ve **مِفْتَح**’ın ikisinin çoğuludur; ve ikisi aslında, kendilerine ulaşmak zor olan kilitli şeyleri çıkarmaya ulaşılan şeylerdendir,
4.      **وقارورةٌ فُتُحٌ**: başı geniş, tıpasız ve kılıfsızdır,
5.      **الفَتْحُ**: kendisiyle sulansın diye yere açılan sudur.
6.      Ve **الفَتْحُ**: yer yüzünde akan sudur.
7.      Ve **الفَتْحُ**: nehirdir. Ve bir şeyden açığa çıkan her şey, ondan **انفتح** etmiş ve **تَفتَّح** etmiştir.
8.     **اسْتَفْتَحْتُ** şeyi ve **افْتَتَحْتُه** ve **الاستفتاح**: yardım istemedir.
9.      “Gel, sana **أُفاتِحْكَ** edeyim” yani “seni muhakeme edeyim”; ve ondandır:
10.                         **الفاتحُ**: hâkimdir.
11.                        Ve **فاتحة** şeyin: onun evvelidir.
12.                         Ve **الفُتْحَة**: şeydeki aralıktır.
