# فتخ (ف-ت-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ت - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والتاء والفاء معهما
خ ف ت، ف خ ت، ف ت خ مستعملات خفت: صَوْتٌ خَفيت، وخَفَتَ خُفُوتاً أي خفض خفوضاً.
ويقال للرجل إذا مات: قد خَفَتَ أي انقطع كلامه.
وزرع خافِتٌ كأنه بقي فلم يبلغ غاية الطول.
ومات خُفاتا أي لم يشعر بموته، وأخْفَتَه الله.
والرجل تخافَتَ بقولته إذا لم يبينها برفع الصوت، وهم يَتَخافَتُونَ إذا تشاوروا سرا.
وامرأة خَفُوتٌ لفوت: وهي التي تأخذها العين ما دامت وحدها أي تستحسنها، فإذا صارت بين النساء غَمَرْنَها، ولَفُوتٌ: فيها التواء وانقباض.
ويقال: اللَّفُوت: الكثيرة الالتِفافِ إلى الرجال، والخَفُوتُ: التي تخفِتُ في جنب من كان أحسن منها.
فخت: إذا مشت المرأة مَجَنِّحةً قيل: تَفَخَّتَتْ، وأظن اشتقاق مشيها من مشي فاختة، وهي طائر.
فتخ: الفَتْخ: فتُوخ الأسد مفاصل مخالبه، وإذا كان عريض الكف قيل له: أفتَخُ.
وسميت العقاب فَتْخاء لعرض جناحها.
والفُتُوخ: خواتيم لا فصوص فيها، كأنها حلق، الواحدة فَتْخَةٌ وكل جلجل لا يجرس فهو فَتْخٌ والفَتَخُ: لين وطول في الجناحَيْن في قَصَبهما، وفي ارجلين طول العظم وقلة اللحم.
وقال بعضهم: لا أعرف الفَتَخَ إلا عرض الكف والقدم، قال:
على فَتْخاءَ تعلم حيث تنجـو		وما إن حيث تنجو من طريق
والفَتْخاءُ أيضا شيء مرتفع يجلس عليه الرجل المشتار فيمد ويجر، وهو شيء من خشب.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **التاء** ve **الفاء**’ın ikisiyle birlikte

**خ ف ت**، **ف خ ت**، **ف ت خ** kullanımdadır. **خفت**: gizli bir sestir; ve **خَفَتَ** **خُفُوتاً** (yani) alçaldı, alçalma olarak.

Ve erkeğe, öldüğü zaman, denir: “**قد خَفَتَ**”, yani sözü kesildi.

Ve **زرع خافِتٌ**: sanki kalmış da boyun nihayetine ulaşmamış gibi.

Ve **مات خُفاتا**: yani ölümünü hissetmedi; ve Allah onu **أخْفَتَه**.

Ve adam, sözünde, sesi yükseltmekle onu açıklamadığı zaman, **تخافَتَ** (denir); ve onlar, gizlice danıştıkları zaman, **يَتَخافَتُونَ**.

Ve **امرأة خَفُوتٌ** **لفوت**: o, yalnız kaldığı müddetçe gözü onu alır, yani onu beğenir; kadınların arasına girdiği zaman ise onu bastırırlar; ve **لَفُوتٌ**: onda bir bükülme ve çekilme vardır.

Ve denir: **اللَّفُوت**: erkeklere doğru çokça dönüp dolaşan (kadın); ve **الخَفُوت**: kendisinden daha güzel olanın yanında kısan (kadın).

**فخت**: kadın kanatlarını açar gibi yürüdüğü zaman “**تَفَخَّتَتْ**” denir; ve ben, onun yürüyüşünün türeyişini, bir kuş olan **فاختة**’nin yürüyüşünden (olduğunu) sanıyorum.

**فتخ**: **الفَتْخ**: aslanın pençelerinin eklemlerinin gevşekliği; ve avucu geniş olduğu zaman ona **أفتَخُ** denir.

Ve kartal, kanadının genişliğinden dolayı **فَتْخاء** diye adlandırıldı.

Ve **الفُتُوخ**: üzerinde taş (kaş) bulunmayan yüzüklerdir; sanki onlar halka gibidir; bir tanesi **فَتْخَةٌ**’dir. Ve çınlamayan her çıngırak **فَتْخٌ**’tur. Ve **الفَتَخُ**: iki kanatta, onların kamışlarında, yumuşaklık ve uzunluktur; ve iki bacakta, kemiğin uzunluğu ve etin azlığıdır.

Ve bazısı dedi ki: **الفَتَخَ**’ı avuç ve ayağın genişliğinden başka tanımıyorum; dedi ki:
على **فَتْخاءَ** تعلم حيث تنجـو		وما إن حيث تنجو من طريق

Ve **الفَتْخاءُ** ayrıca, üzerine “**المشتار**” adamın oturduğu, uzatıp çektiği, tahtadan bir şey olan, yüksek bir şeydir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَتَخَ أصابع رجله في جلوسه فَتْخاً: ثناها وليَّنها. قال الأصمعيّ: أصل الفَتَخِ اللِين، تقول: رجلٌ أفْتَخُ بيِّن الفَتَخِ، إذا كان عريض الكفِّ والقدم مع اللِين. قال المتنخِّل الهذَلي:
فُتْخُ الشمائِلِ في أيْمانِهِمْ رَوَحُ
وعُقابٌ فَتْخاءُ: لأنها إذا انحطَّت كسرت جناحيها وغمزتهما. وهذا لا يكون إلا مع اللِين. والفَتَخَةُ بالتحريك: حلقةٌ من فضة لا فَصّ فيها، فإذا كان فيها فَصٌّ فهو الخاتم؛ والجمع فَتَخٌ وفَتَخاتٌ.

##### Türkçe

**فَتَخَ** oturuşunda ayağının parmaklarını **فَتْخاً**: onları büktü ve yumuşattı. el-Asmaʿî dedi: **الفَتَخِ**’in aslı yumuşaklıktır; dersin ki: **رجلٌ أفْتَخُ بيِّن الفَتَخِ**; eğer yumuşaklıkla birlikte avuç ve ayak geniş olursa. el-Mütenahhil el-Hüzelî dedi:
فُتْخُ الشمائِلِ في أيْمانِهِمْ رَوَحُ
Ve **عُقابٌ فَتْخاءُ**: çünkü o, alçaldığı zaman iki kanadını kırar ve ikisini de sıkar. Bu ise ancak yumuşaklıkla olur. Ve **الفَتَخَةُ** (harekeli): içinde taş bulunmayan gümüşten bir halka; eğer içinde bir taş olursa o **الخاتم**’dir; çoğulu **فَتَخٌ** ve **فَتَخاتٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ت ف
ختف ، خفت ، فتخ ، فخت : مستعملة .
خفت : قال ابن المظَفِّر : الْخُفُوتُ : خُفُوض
الصَّوت من الجوع .
تقول : صَوْتٌ خَفِيضٌ ، خَفِيتٌ .
ويقال للرجل _ إذا مات _ : قد خَفَتَ _
أي : انقطع كلامه .
ويقال منه : زَرْعٌ خافتٌ _ أي : كأَنه بقي
فلم يَبْلغ غاية الطُّول .
وفي حديث أبي هريرة : ) ( مَثَل المؤْمِنِ
الضَّعيفِ كمَثَلِ خافِتِ الزَّرْعِ ، يَمِيلُ مَرَّةً
وَيَعْتَدِلُ أُخْرَى ) ( .
قال أبو عبيد : أراد ب ) ( الخَافِتِ ) ( : الزرعَ
الغَضَّ اللَّيِّنَ .
ومِنْ هذا قيل للميِّتِ : قد خَفَتَ _ إذا
انقطع كلامُه .
وأنشد :
حَتّى إذا خَفَتَ الدُّعاءُ وَصُرِّعَتْ
قَتْلى كمُنْجَدِعٍ مِنَ الغُلاَّنِ
والمعنى : أنَّ المؤمن مَُزَّأٌ في ماله ونفسه
وأهله .
وقال الليث : الرّجُلُ يُخافتُ بقراءته _ إذا
لم يُبَيِّنْ قراءَتَه برفع الصَّوْت . قال الله
جلّ وعزّ : ( ولا تجهر بصلاتك ولا تخافت بها ( [ الإسَراء : 110 ] .
وتَخَافَتَ القومُ _ إذا تشاوَرُوا سرّاً . والإبِلُ
تُخَافِتُ المضْغَ _ إذا اجْتَرَّتْ .
قال : وامرأةٌ خَفُوتٌ لَفُوتٌ .
فالْخَفُوتُ : التي تَأْخُذُها العيْنُ ما دامَتْ
وَحدها فتقْبَلُها وتستحسِنُها ، فإِذا صارتْ
بين النساء ، غَمَرْنَها .
واللَّفوتُ : التي فيها الْتِواءٌ وانقباضٌ .
وقال أبو عبيد : قال الكسائيُّ : اللَّفُوتُ :
التي لها زَوْجٌ ، ولها وَلدٌ من غيره فهِيَ
تَلفَّتُ إلى ولَدِها .
وقال شَمِر : بَلَغَنِي أن عبد المَلك بنَ عُمَيْرٍ
قال : اللَّفُوتُ : التي إذا سَمِعَتْ كلامَ
الرِّجَال الْتفتَتْ إليهم .
قلت : ولم أَسْمَعِ ) ( الْخَفُوتَ ) ( _ في نَعْتِ
النساء _ لغير الليث .
ورَوى أبو العباس _ عن ابن الأعرابيِّ _
قال : الخُفْتُ _ بضمِّ الخاء وسكونِ
الفاء _ : السَّذَابُ .
قال : وهو الفَيْجَلُ والْفَيْجَنُ .
وقال الجَعْدِيُّ :
فَلَسْتُ _ وإِنْ عَزُّوا عَلَيَّ _ بهَالِكٍ
خُفَاتاً ولا مُسْتَهْزِمٍ ذَاهِبِ الْعَقْلِ
وقال أبو عمرٍ و :
) ( خُفَاتاً ) ( _ أَيْ : فُجَاءَةً . و ) ( مُسْتَهْزِمٍ ) ( أيْ :
جَزُوعٍ .
ويقال : خَفَتَ من النُّعَاسِ _ أي : سكَنَ .
قلت : ومعنى قوله : ) ( خُفَاتاً ) ( _ أيْ :
ضَعْفا : وتذلُّلاً .
وأنشد أبو عُبيدٍ في ) ( خَفَت ) ( _ بمعنى
سَكَنَ _ :
حَتَّى إذا خَفَتَ الدُّعَاءُ وصُرِّعَتْ
قَتْلَى كَمُنْجَدِعٍ مِنَ الغُلاَّنِ
وزرْعٌ خافتٌ - إذا كان غَضّاً طريّاً ناعماً .
فخت : قال الليث : إذا مشَتِ المرأةُ مُجَنْبَجَةً
قيل : تفَخَّتَتْ تفخُّتاً .
قال : أَظنُّ ذلك مشتقّاً من مَشْي الفَاخِتَةِ
_ الطائرِ _ وجمعها : الفَوَاخِتُ .
أبو عُبَيدٍ _ عن الكسائيِّ _ : الفَخْتُ ضوْءُ
القمر . . يقالُ : جلسْنَا في الفَخْتِ .
وقال شَمِرٌ : لم أَسمَع ) ( الفَخْتَ ) ( إلاَّ ههنا .
قال : ويقال : هو يَتَفَخَّتُ _ أي : يَتعجَّبُ ،
فيقولُ : ما أَحْسَنَهُ .
أبو العبّاس _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال :
) ( الفَخْتُ ) ( : نَشْلُ الطّبَّاخِ الفِدْرَةَ من القِدْرِ .
فتخ : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( أَنَّهُ كَانَ إذَا
سَجَدَ جَافَى عَضُدَيْهِ عَنْ جَنْبَيْهِ ، وفَتَحَ
أَصَابعَ رِجلَيْهِ ) ( .
قال أبو عبيد : قال يحيى بنُ سعيد :
الْفَتْخُ : أَنْ يَصْنَعَ هكذا _ ونصب أصابعَه
ثمَّ غمزَ موضِعَ الْمَفَاصِلِ منها إلى باطن
الرَّاحَةِ .
يعني : أنه كان يفعل ذلك بأَصابع رِجليه
في السُّجود .
قال : وقال الأصمعيُّ : أصْلُ الفَتْخ :
الِّينُ .
ويقال للبراجِم _ إذا كان فيها لِينٌ أو
عِرَضٌ _ : إنها لَفُتْخٌ .
ومنه قيل للعُقَابِ : فَتْخَاءُ . . لأنَّها إذا
انحَطَّتْ كَسَرَتْ جَنَاحَيْها وغمَزَتْهُمَا ، وهذا
لا يَكونُ إلاَّ مِن اللِّين .
وأنشد :
كأنِّي بِفَتخَاء الجَناحَيْنِ لَقُوَّةٍ
دَفُوفٍ مِن الْعُقْبَانِ طَأْطأْتُ شِمْلاَلِي
وقال أبو العباس أحمدُ بن يَحيَى : فتَخَ
أَصابع رِجليْهِ في السجود _ إذا ثنَاهما .
قال : وأصل الفتْخِ : اللِّينُ .
قلت : يَثْنِيهِمَا إلى ظَهْرِ القَدَم لا إلى
باطِنَها .
قال أبو العبَّاس : وقال ابن الأعرابيِّ :
الْفَتْخَةُ : الخاتَمُ ، وجَمْعُهَا فَتَخٌ .
وأنشد :
يَسْقُطُ منه فَتَخِي في كُمِّي
قال : كنَّ النِّسَاءُ يتَختَّمْنَ في أصابع
أَرْجُلِهِنَّ . فتَصِفُ هذه أنه إذا شال بِرجْلَيْهَا
وذاقتِ العُسَيْلَةَ استَرْخَتْ أصابعُ رجليها
فسقَطَتْ خواتمُها في كُمَّيْهَا ، وإنما تَمَنَّتْ
شدَّةَ الجِمَاع .
وقال الليث : الفُتُوخُ خواتيمُ بلا
فُصوص . . . كأَنَّها حَلَقٌ .
قال : وكلُّ جُلْجُلٍ لا يَجْرُسُ فهو فَتَخٌ .
قال : والفَتَخُ _ في الرِّجلين _ طُولُ العَظْم
وقِلَّةُ اللّحم .
وقيل : بَلِ الْفَتَخُ : عِرَضُ الكفِّ والقَدَمِ
وأنشد :
عَلَى فَتْخَاءَ تَعْلَمُ حَيْثُ تَنْجُو
وَمَا إِنْ حَيْثُ تَنْجُو مِنْ طَرِيقِ
قال : عَنَى بالْفَتْخَاءِ شِبْهَ مِلْبَنٍ من خَشَبٍ
يَقْعُدُ عليه المُشْتَار ثم يمُدُّ يده من فوقُ ،
حتى يَبْلغَ موضعَ الْعَسَلِ .
ويقال : أراد بالْفَتْخَاءِ : رِجْلَهُ .
قال : وهذا من صِفةِ مُشْتَارِ الْعَسَل .
قال : والْفَتَخُ عِرَضُ مخالب الأسد ولينُ
مَفاصِلِها .
أبو عبيد _ عن الكسائيِّ _ :
الأَفْتخُ : اللَّيِّن مَفَاصِل الأصابع مع
عِرَض .

##### Türkçe

خ ت ف
**ختف** ، **خفت** ، **فتخ** ، **فخت** : kullanımdadır.

**خفت** : İbnü’l-Muzaffir dedi: **الْخُفُوتُ** : açlıktan dolayı sesin alçalmasıdır.
Dersin ki: alçak ses, **خَفِيضٌ** , **خَفِيتٌ**.
Ve erkeğe — öldüğü zaman — denilir: “**قد خَفَتَ**”
yani: sözü kesildi.
Ve ondan denilir: **زَرْعٌ خافتٌ** — yani: sanki kalmış da
boyun nihayetine ulaşmamış gibidir.
Ebû Hureyre hadîsinde: “( ( zayıf mü’minin misali, **خافِتِ الزَّرْعِ** misali gibidir; bir kere eğilir
ve başka bir kere doğrulur ) )”.
Ebû Ubeyd dedi: ( ( **الخَافِتِ** ) ) ile muradı:
taze, yumuşak ekindir.
Ve bundan, ölünün sözü kesildiği zaman ona: “**قد خَفَتَ**” denildi.
Ve inşâd etti:
حَتّى إذا خَفَتَ الدُّعاءُ وَصُرِّعَتْ
قَتْلى كمُنْجَدِعٍ مِنَ الغُلاَّنِ
Ve mânâ: mü’min, malında ve nefsinde
ve ehlinde parçalanmıştır.
Leys dedi: Adam, kıraatinde **يُخافتُ** eder — eğer
ses yükseltmekle kıraatini açıklamazsa. Aziz ve celîl Allah dedi: “( ve namazında yüksek sesle okuma ve onunla **تخافت** etme )” [الإسراء: 110].
Kavim **تَخَافَتَ** etti — gizlice danıştıkları zaman. Ve develer
**تُخَافِتُ** çiğnemeyi — geviş getirdikleri zaman.
Dedi: ve bir kadın **خَفُوتٌ** **لَفُوتٌ**.
Şu halde **الْخَفُوتُ**: yalnız kaldığı müddetçe gözün onu aldığı,
onu kabul edip beğendiği; fakat
kadınların arasına girdiği zaman, onların onu bastırdığı (kadın)dır.
Ve **اللَّفوتُ**: içinde bir bükülme ve büzülme olan (kadın)dır.
Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **اللَّفُوتُ**:
kocası olan, ondan başka birinden çocuğu bulunan; o da
çocuğuna dönüp bakar.
Şemmir dedi: Bana ulaştı ki Abdülmelik b. Umeyr
dedi: **اللَّفُوتُ**: erkeklerin sözünü işittiği zaman
onlara dönen (kadın)dır.
Ben dedim: ( ( **الْخَفُوتَ** ) )’u — kadınların vasfında —
Leys’ten başkası için işitmedim.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi: **الخُفْتُ** — **الخاء**’ın dammesi ve
**الفاء**’ın sükûnu ile — : **السَّذَابُ**’dur.
Dedi: ve o **الفَيْجَلُ** ve **الْفَيْجَنُ**’dir.
Câ‘dî dedi:
فَلَسْتُ _ وإِنْ عَزُّوا عَلَيَّ _ بهَالِكٍ
خُفَاتاً ولا مُسْتَهْزِمٍ ذَاهِبِ الْعَقْلِ
Ebû Amr dedi:
( ( **خُفَاتاً** ) ) — yani: ansızın. Ve ( ( **مُسْتَهْزِمٍ** ) ) yani:
çok korkan.
Ve denilir: uykudan **خَفَتَ** — yani: sakinleşti.
Ben dedim: onun ( ( **خُفَاتاً** ) ) sözü mânâsı — yani:
zayıflık ve zillet.
Ebû Ubeyd, **خَفَت**’te — “sakinleşti” mânâsında — inşâd etti:
حَتَّى إذا خَفَتَ الدُّعَاءُ وصُرِّعَتْ
قَتْلَى كَمُنْجَدِعٍ مِنَ الغُلاَّنِ
Ve **زرْعٌ خافتٌ** — taze, yaş, yumuşak olduğu zaman.

**فخت** : Leys dedi: Kadın yan yan yürüdüğü zaman
ona: **تفَخَّتَتْ** **تفخُّتاً** denilir.
Dedi: zannederim bu, **الفَاخِتَةِ**’nin
— kuşun — yürüyüşünden türemiştir; onun çoğulu: **الفَوَاخِتُ**.
Ebû Ubeyd — Kisâî’den — : **الفَخْتُ** ay ışığıdır… denilir: “**جلسْنَا في الفَخْتِ**”.
Şemmir dedi: ( ( **الفَخْتَ** ) )’i ancak burada işittim.
Dedi: ve denilir: o **يَتَفَخَّتُ** eder — yani: hayret eder,
ve der ki: “ne güzel!”.
Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi:
( ( **الفَخْتُ** ) ) : aşçının tencereden **الفِدْرَةَ**’yi çekip çıkarmasıdır.

**فتخ** : Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: “( ( o, secde ettiği zaman
kollarını yanlarından uzaklaştırırdı ve
ayak parmaklarını **فتَحَ** ederdi ) )”.
Ebû Ubeyd dedi: Yahyâ b. Saîd dedi:
**الْفَتْخُ**: böyle yapmasıdır — ve parmaklarını dikti,
sonra onların eklem yerlerini avucun iç tarafına doğru
bastırdı.
Yani: secdede bunu ayak parmaklarıyla yapardı.
Dedi: ve Asma‘î dedi: **الفَتْخ**’ın aslı:
yumuşaklıktır.
Ve **البراجِم** için — içinde yumuşaklık veya
genişlik olduğu zaman — denilir: onlar **لَفُتْخٌ**tur.
Ve ondan, kartala: **فَتْخَاءُ** denildi… çünkü o
indiği zaman kanatlarını kırar ve ikisini bastırır; bu ise
ancak yumuşaklıktan olur.
Ve inşâd etti:
كأنِّي بِفَتخَاء الجَناحَيْنِ لَقُوَّةٍ
دَفُوفٍ مِن الْعُقْبَانِ طَأْطأْتُ شِمْلاَلِي
Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Secdede ayak parmaklarını **فتَخَ** etti — ikisini büktüğü zaman.
Dedi: ve **الفتْخ**’ın aslı: yumuşaklıktır.
Ben dedim: ikisini ayağın üstüne doğru büker,
iç tarafına doğru değil.
Ebû’l-Abbâs dedi: ve İbnü’l-A‘râbî dedi:
**الْفَتْخَةُ**: yüzüktür; onun çoğulu **فَتَخٌ**tur.
Ve inşâd etti:
يَسْقُطُ منه فَتَخِي في كُمِّي
Dedi: kadınlar ayak parmaklarında yüzük takarlardı. Bu da, onun (kadının) iki ayağıyla kaldırdığı ve **العُسَيْلَةَ**’yi tattığı zaman ayak parmaklarının gevşediğini, böylece yüzüklerinin iki kolunun içine düştüğünü tasvir eder; o ise ancak
cimâın şiddetini temenni etmiştir.
Leys dedi: **الفُتُوخُ** taşsız yüzüklerdir… sanki onlar halkalardır.
Dedi: ve her çıngırak ki ses çıkarmaz, o **فَتَخٌ**tur.
Dedi: ve **الفَتَخُ** — ayaklarda — kemiğin uzunluğu
ve etin azlığıdır.
Ve denildi: bilakis **الْفَتَخُ**: elin ve ayağın genişliğidir.
Ve inşâd etti:
عَلَى فَتْخَاءَ تَعْلَمُ حَيْثُ تَنْجُو
وَمَا إِنْ حَيْثُ تَنْجُو مِنْ طَرِيقِ
Dedi: **الْفَتْخَاءِ** ile, tahtadan yapılmış bir süt sağma sehpasına benzer şeyi kastetti;
**المُشْتَار** onun üzerine oturur, sonra elini üst taraftan uzatır,
ta ki balın yerine ulaşıncaya kadar.
Ve denilir: **الْفَتْخَاءِ** ile muradı: ayağıdır.
Dedi: bu, bal toplayanın sıfatındandır.
Dedi: ve **الْفَتَخُ** aslanın pençelerinin genişliği ve
eklemlerinin yumuşaklığıdır.
Ebû Ubeyd — Kisâî’den — :
**الأَفْتخُ**: parmak eklemleri yumuşak olan,
genişlikle beraber (olan).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والتاء وما يثلثهما)
(فـتح) الفاء والتاء والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ الإغلاق.
يقال: فتحت البابَ* وغيرَه فتحاً. ثمَّ يحمل على هذا سائرُ ما في هذا البناء. فالفَتْح والفُِتاحة: الحُكْم. والله تعالى الفاتح، أي الحاكم. قال الشَّاعر([1]) في الفُِتاحة:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً  *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
والفَتح: الماء يَخرُج من عينٍ أو غيرها. والفَتْح. النَّصر والإظفار. واستفتحت: استَنْصَرت. وفي الحديث أنَّه صلى الله عليه وسلم كان يَستفتحُ بصَعاليك المهاجرين والأنصار. وفَواتحُ القُرآنِ: أوائل السُّوَر. وبابٌ فُتُحٌ، أي واسع مفتوح.
(فتخ) الفاء والتاء والخاء أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ في الشَّيء.
فالفَتَخ: لِينٌ في جناح الطَّائر. وعُقابٌ فَتخاءُ، إذا انكسر جَناحُها في طَيَرانها. وفَتَخَ أصابِعَ رِجلِهِ في جلوسه، إذا ليّنها. وفي الحديث "أنَّه كان عليه السلام إذا سَجَد جافَى عَضُدَيه عن جنبيه، وفَتَخَ أصابِعَ رِجلَيه". ويقال إنَّ الفَتَخَ: عِرَضُ الكتف والقَدَم.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَتَخ، جمع فَتَخة، وهي كالحلْقة تُلبَس لُبْس الخاتم. قال:
* تسقطُ منه فَتَخِي في كُمِّي([3]) *
(فتر) الفاء والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَعفٍ في الشَّيء. من ذلك: فَتَر الشّيءُ يَفْتُر فُتُوراً. والطّرْف الفاتر: الذي ليس بحديدٍ شَزْر. وفَتَّرت الشَّيءَ وأفْتَرته. قال الله تعالى:﴿لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ﴾ [الزخرف 75]، أي لا يُضْعَف.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الفِتْر: ما بين طَرَف الإبهام وطرَف السبّابة إذا فتحتَهما. وفَِتْر([4]) : اسم امرأة، في قوله:
* أصَرَمْتَ حَبْلَ الوُدِّ من فَِتْر([5]) *
(فتش) الفاء والتاء والشين كلمةٌ واحدة تدلُّ على بحثٍ عن شيء. تقول: فتَشْت فَتْشاً، وفتّشت تفتيشا.
(فتق) الفاء والتاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على فتحٍ في شيء. من ذلك: فتَقت الشّيء فتْقاً. والفَتْق: شقُّ عصا الجماعة. والفَتْق: الصُّبح. وأعوام الفَتَق: أعوام الخِصْب. قال:
*لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أعوامِ الفَتَق([6]) *
ويقال: أفتَقَ القمر، إذا صادَفَ فَتقاً من سَحابٍ وطَلَع منه. وأفْتَقَ القومُ، إذا انفتَقَ عنهم الغَيم.
قال الأصمعيّ: جملٌ فتيق، إذا تفتَّقَ سِمَنا. ويقال: فَتِقَ يَفْتَق فَتَقاً. والفَيْتق: النَّجَّار، في قول الأعشى:
* في الباب فَيْتَقُ([7]) *
(فتك) الفاء والتاء والكاف كلمةٌ تدلُّ على خلاف النُّسك والصَّلاح. من ذلك الفَتْك، وهو الغَدْر، وهو الفِتْك أيضاً([8]) . يقال: فتَكَ به: اغتالَه. وفي الحديث: "الإيمان قَيْد الفَتْك". وقال الشَّاعر([9]) :
لا مَهْرَ أغلَى من عليٍّ وإنْ غَلاَ *** ولا فَتْكَ إلاّ دُونَ فتكِ ابن مُلْجِم([10])
(فتل) الفاء والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ليِّ شيء. من ذلك: فتَلت الحبلَ وغيرَه. والفَتيل: ما يكون في شِقِّ النَّواة كأنّه قد فتِل. قال:
يَجمع الجَيش ذا الألوفِ ويَغزُو  *** ثمَّ لا يرزَأ العدوَّ فَتِيلا([11])
ويقال: بل الفَتيل ما يُفتَل بين الإصبَعَين. والفَتَل: تباعُد الذِّراعين عن جنْبَيِ البعير، كأنَّهما لُوِيا لَيّا وفُتِلا حتى لُوِيا. قال طَرَفة:
لها عضُدانِ أفْتَلاَنِ كأنَّها  *** تمرُّ بسَلْمَىْ دالجٍ متشدِّدِ([12])
ومن أمثالهم: "فلان يَفْتِل في ذِرْوةِ فُلانٍ"، أي يدور من وراء خَديعته.
(فتن) الفاء والتاء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على ابتلاء واختبار. من ذلك الفِتْنة. يقال: فتَنْتُ أفتِنُ فَتْناً. وفَتَنْتُ الذّهبَ بالنّار، إذا امتحنتَه. وهو مفتونٌ وفَتِين. والفَتَّان: الشَّيطان. ويقال: فتنه وأفْتَنَه. وأنكر الأصمعيُّ أفتنَ. وأنشُدوا في أفتِن:
لَئِنْ أفتنَتْني لَهْيَ بالأمسِ أفْتَنَت *** سعيداً فأضْحَى قد قَلى كلَّ مسلمِ([13])
ويقال: قلبٌ فاتن، أي مفتون. قال:
رخِيمُ الكلامِ قَطِيع القيامِ  *** أضْحَى فؤادِي به فاتِنا([14])
قال الخليل: الفَتْن: الإحراق. وشيءٌ فتين: أي مُحْرَق. ويقال للحَرَّة: فَتين، كأنَّ حجارتَها مُحرَقة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِتَان: جِلدة الرَّحْل. وقولهم* العيش فَِتْنان([15]) ، أي لونان. وهذه يجوز أن تُحمل على القياس، لأنّه يقول:
* والعيش فَِتْنان فحلوٌ ومُرّْ([16]) *
ويمكن أن يُختَبَر ابنُ آدمَ بكلِّ واحدٍ منهما.
(فتي) الفاء والتاء والحرف المعتل أصلانِ: أحدهما يدلُّ على طَرَاوة وجِدّة، والآخرة على تبيين حكم.
الفَتيّ: الطَّرِيّ من الإبل، والفَتَى من الناس: واحد الفِتْيان. والفَتاء([17]) : الشباب، يقال فتىً بيِّن الفَتاء. قال:
إذا عاشَ الفتى مِائَتين عاماً  *** فقد ذهبَ البشاشةُ والفَتاءُ([18])
والأصل الآخر الفُتْيا. يقال: أفتى الفقيه في المسألةِ، إذا بيَّن حكمَها. واستفتَيت، إذا سألتَ عن الحكم، قال الله تعالى: ﴿يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ في الكَلالَةِ﴾  [النساء 176]. ويقال منه فَتْوى وفُتْيا.
وإذا هُمِز خَرَج عن البابين جميعاً. يقال ما فَتِئْتُ وفَتَأتُ أذكرُه، أي مازِلت. قال الله تعالى: ﴿قَالُوا تَاللهِ تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ﴾  [يوسف 85]، أي لا تزالُ تَذكرُ.
---------------------
([1]) هو الأسحر الجعفي كما في اللسان (فتح).
([2]) رواية اللسان: "ألا من مبلغ عمرا رسولا".
([3]) الرجز للدهناء بنت مسحل زوج العجاج، كما في اللسان (فتخ، زعزع) .
([4]) يقال بفتح الراء وكسرها، والأشهر فيها الفتح.
([5]) للمسيب بن علس، ويروى للأعشى، انظر اللسان (فتر). وعجزه:
* وهجرتها ولججت في الهجر *
([6]) لرؤبة في ديوانه 107 واللسان (فتق). وقبله:
* يأوي إلى سفعاء كالثوب الخلق *
([7]) البيت بتمامه كما في ديوانه 149 واللسان (فتق، سكك):
ولا بد من جار يجير سبيلها  *** كما سلك السّكّيّ في الباب فيتق
          لكن في الديوان: "يجيز سبيلها كما جوز".
([8]) الحق أنه مثلث الفاء، كما في اللسان والقاموس.
([9]) هو ابن أبي مياس المرادي، كما في تاريخ الطبري (6: 87) في حوادث سنة 40.
([10]) رواية الطبري: "ولا قتل إلا دون قتل". وقبله:
ولم أر مهراً ساقه ذو سماحة *** كمهر قطام من فصيح وأعجم
ثلاثة آلاف وعبد وقينة  *** وضرب على بالحسام المصمم
([11]) لعبد القيس بن خفاف البرجمي، يهجو النعمان بن المنذر، كما في الحيوان (4: 379) والأغاني  (9: 158). ونسب في الشعر والشعراء 112، 117 إلى النابغة في هجاء النعمان.
([12]) من معلقة طرفة.
([13]) البيت لأعشى همدان، وقيل لابن قيس الرقيات، كما في اللسان (فتن). وذكر أنه قيل في سعيد بن جبير، وبعده:
وألقى مصابيح القراءة واشترى  *** وصال الغواني بالكتاب المنمنم
([14]) وفي المجمل، "أمسى فؤادي به"، وذلك بعود الضمير في "به" إلى الكلام. ورواية اللسان: "أمسى فؤادي بها".
([15]) يقال بفتح الفاء وكسرها.
([16]) لعمرو بن أحمر الباهلي، في اللسان (فتن). وصدره:
* إما على نفسي وإما لها *
([17]) في الأصل: "والفتيان"، صوابه في المجمل.
([18]) للربيع بن ضبع الفزاري، كما في المعمرين للسجستاني 7 وأمالي القالي (3: 215) والخزانة (3: 306). وسيبويه (1: 106، 293) واللسان (فتا) وكذا جاءت روايته في المجمل. ويروى: "فقد ذهب اللذاذة"، و "فقد أودى المسرة".

ـ

##### Türkçe

(فâ ve tâ ve bunları üçleyen(ler) bâbı)
(**فتح**) **الفاء** ve **التاء** ve **الحاء**; kapanmanın zıddına delâlet eden sahih bir asıldır.
Denir: kapıyı ve başkasını **فتحت**; **فتحاً** (açtım). Sonra bu bina içindeki geri kalanların hepsi bunun üzerine hamledilir. Şu hâlde **الفَتْح** ve **الفُِتاحة**: hüküm(dür). Ve Allah Teâlâ **الفاتح**’tır; yani hâkimdir. Şâir([1]) **الفُِتاحة** hakkında dedi:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً  *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
Ve **الفَتح**: bir pınardan yahut başkasından çıkan sudur. Ve **الفَتْح**: zafer ve galebe. **واستفتحت**: yardım/zafer istedim. Hadiste: onun (sallallahu aleyhi ve sellem) muhacirlerin ve ensarın yoksullarıyla **يَستفتحُ** (fetih/zafer ister) olduğu (vardır). Ve **فَواتحُ القُرآنِ**: sûrelerin evvelleridir. Ve **بابٌ فُتُحٌ**: yani geniş, açılmış.

(**فتخ**) **الفاء** ve **التاء** ve **الخاء**; şeyde bir yumuşaklığa delâlet eden sahih bir asıldır.
Şu hâlde **الفَتَخ**: kuşun kanadında yumuşaklıktır. Ve **عُقابٌ فَتخاءُ**: uçuşunda kanadı kırıldığı zaman. Ve oturuşunda ayağının parmaklarını **فَتَخَ** (yumuşattı); onları yumuşattığı zaman. Hadiste: “onun (aleyhisselâm) secde ettiği zaman iki pazusunu iki yanından uzaklaştırdığı ve ayak parmaklarını **فَتَخَ** ettiği” (vardır). Ve denir ki **الفَتَخَ**: omuzun ve ayağın enidir.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الفَتَخ**; **فَتَخة**’nin cem‘i, o da yüzük gibi takılan halka gibidir. Dedi:
* تسقطُ منه فَتَخِي في كُمِّي([3]) *

(**فتر**) **الفاء** ve **التاء** ve **الراء**; şeyde bir zayıflığa delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: şey **فَتَر** eder, **يَفْتُر**; **فُتُوراً**. Ve **الطّرْف الفاتر**: keskin olmayan, yan bakış (şَزْر) olmayan. Ve şeyi **فَتَّرت** ve onu **أفْتَرته**. Allah Teâlâ dedi: ﴿لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ﴾ [الزخرف 75] yani zayıflatılmaz.
Ve bu bâbdan şâz olan şeylerden: **الفِتْر**; iki başparmağın ucu ile iki işaret parmağının ucu arası, ikisini açtığın zaman. Ve **فَِتْر**([4]): bir kadının adı; şu sözde:
* أصَرَمْتَ حَبْلَ الوُدِّ من فَِتْر([5]) *

(**فتش**) **الفاء** ve **التاء** ve **الشين**; bir tek kelimedir, bir şey hakkında araştırmaya delâlet eder. Dersin: **فتَشْت** **فَتْشاً**, ve **فتّشت** **تفتيشا**.

(**فتق**) **الفاء** ve **التاء** ve **القاف**; bir şeyde açılmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: şeyi **فتَقت**; **فتْقاً**. Ve **الفَتْق**: cemaat asâsını yarmak (birliği bozmak). Ve **الفَتْق**: sabah. Ve **أعوام الفَتَق**: bolluk yılları. Dedi:
*لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أعوامِ الفَتَق([6]) *
Ve denir: ay **أفتَقَ** etti; buluttan bir **فَتق**’a rastladığı ve ondan doğduğu zaman. Ve kavim **أفْتَقَ** etti; bulut onlardan yarıldığı zaman.
**الأصمعيّ** dedi: **جملٌ فتيق**; semizliği yarılıp açıldığı zaman. Ve denir: **فَتِقَ** **يَفْتَق**; **فَتَقاً**. Ve **الفَيْتق**: marangoz; **الأعشى**’nın sözünde:
* في الباب فَيْتَقُ([7]) *

(**فتك**) **الفاء** ve **التاء** ve **الكاف**; nüsük ve salâhın zıddına delâlet eden bir kelimedir. Ondan **الفَتْك**; o, gadrdir; o, **الفِتْك** de(dir)([8]). Denir: onunla **فتَكَ**: onu gizlice öldürdü. Hadiste: “İman, **الفَتْك**’in bağıdır.” Şâir([9]) dedi:
لا مَهْرَ أغلَى من عليٍّ وإنْ غَلاَ *** ولا فَتْكَ إلاّ دُونَ فتكِ ابن مُلْجِم([10])

(**فتل**) **الفاء** ve **التاء** ve **اللام**; bir şeyi bükmeye delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: ipi ve başkasını **فتَلت**. Ve **الفَتيل**: çekirdeğin yarığında bulunan şey; sanki bükülmüş gibidir. Dedi:
يَجمع الجَيش ذا الألوفِ ويَغزُو  *** ثمَّ لا يرزَأ العدوَّ فَتِيلا([11])
Ve denir: bilakis **الفَتيل** iki parmak arasında bükülen şeydir. Ve **الفَتَل**: devenin iki yanından iki kolun uzaklaşması; sanki ikisi bükülmüş, bükülmüş ve **فُتِلا** edilince bükülmüşler gibi. **طَرَفة** dedi:
لها عضُدانِ أفْتَلاَنِ كأنَّها  *** تمرُّ بسَلْمَىْ دالجٍ متشدِّدِ([12])
Ve onların mesellerinden: “Falanca, falancanın hörgücünün tepesinde **يَفْتِل** eder”; yani onun hilesinin arkasından döner.

(**فتن**) **الفاء** ve **التاء** ve **النون**; belâ ve imtihana delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan **الفِتْنة**. Denir: **فتَنْتُ** **أفتِنُ**; **فَتْناً**. Ve altını ateşle **فَتَنْتُ**; onu imtihan ettiğin zaman. Ve o **مفتونٌ** ve **فَتِين**’dir. Ve **الفَتَّان**: şeytandır. Ve denir: onu **فتنه** ve onu **أفْتَنَه**. **الأصمعيُّ** **أفتنَ**’i inkâr etti. Ve **أفتِن** hakkında şu beyit okundu:
لَئِنْ أفتنَتْني لَهْيَ بالأمسِ أفْتَنَت *** سعيداً فأضْحَى قد قَلى كلَّ مسلمِ([13])
Ve denir: **قلبٌ فاتن**; yani **مفتون**. Dedi:
رخِيمُ الكلامِ قَطِيع القيامِ  *** أضْحَى فؤادِي به فاتِنا([14])
**الخليل** dedi: **الفَتْن** yakmadır. Ve **شيءٌ فتين**: yani yakılmış. Ve **الحَرَّة**’ye **فَتين** denir; sanki taşları yakılmıştır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الفِتَان**; semerin derisi. Ve onların sözü: * **العيش فَِتْنان**([15]) ; yani iki renk. Ve bu, kıyasa hamledilebilir; çünkü o şöyle der:
* والعيش فَِتْنان فحلوٌ ومُرّْ([16]) *
Ve Âdemoğlu bunların her biriyle imtihan edilebilir.

(**فتي**) **الفاء** ve **التاء** ve illetli harf; iki asıldır: birisi tazelik ve yeniliğe delâlet eder, diğeri hükmü açıklamaya.
**الفَتيّ**: develerden taze olan. Ve insanlardan **الفَتَى**: **الفِتْيان**’ın bir ferdidir. Ve **الفَتاء**([17]): gençlik; denir: gençliği açık olan bir delikanlı. Dedi:
إذا عاشَ الفتى مِائَتين عاماً  *** فقد ذهبَ البشاشةُ والفَتاءُ([18])
Ve diğer asıl **الفُتْيا**’dır. Denir: fakih meselede **أفتى** etti; onun hükmünü açıkladığı zaman. Ve **استفتَيت**; hükmü sorduğun zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ في الكَلالَةِ﴾  [النساء 176]. Ve ondan **فَتْوى** ve **فُتْيا** denir.
Ve hemzelendiği zaman iki bâbın hepsinden çıkar. Denir: **ما فَتِئْتُ** ve **فَتَأتُ** onu anıyorum; yani devam ettim. Allah Teâlâ dedi: ﴿قَالُوا تَاللهِ تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ﴾  [يوسف 85]; yani onu anmayı sürdürürsün.

---------------------
([1]) Lisân’da (**فتح**) maddesinde olduğu üzere, o **الأسحر الجعفي**’dir.
([2]) Lisân rivayeti: "ألا من مبلغ عمرا رسولا".
([3]) Recez, Lisân’da (**فتخ**، **زعزع**) maddelerinde olduğu üzere, **الدهناء بنت مسحل**’indir; **العجاج**’ın eşidir.
([4]) **الراء**’ın fethi ve kesriyle söylenir; onda en meşhur olan fetihtir.
([5]) **المسيب بن علس**’indir; **الأعشى**’ya da rivayet olunur; Lisân (**فتر**)’e bak. Onun ikinci mısraı:
* وهجرتها ولججت في الهجر *
([6]) Dîvânında 107’de ve Lisân’da (**فتق**) maddesinde olduğu üzere **رؤبة**’nindir. Ondan önce:
* يأوي إلى سفعاء كالثوب الخلق *
([7]) Beyit tamamıyla, dîvânında 149’da ve Lisân’da (**فتق**، **سكك**) maddelerinde olduğu üzere:
ولا بد من جار يجير سبيلها  *** كما سلك السّكّيّ في الباب فيتق
          Lâkin dîvânda: "يجيز سبيلها كما جوز".
([8]) Hakikat şu ki **الفاء**’nın teslîsi üzeredir; Lisân ve Kâmûs’ta olduğu gibi.
([9]) **ابن أبي مياس المرادي**’dir; Taberî Târîhi’nde (6: 87) 40 yılı olaylarında olduğu üzere.
([10]) Taberî rivayeti: "ولا قتل إلا دون قتل". Ondan önce:
ولم أر مهراً ساقه ذو سماحة *** كمهر قطام من فصيح وأعجم
ثلاثة آلاف وعبد وقينة  *** وضرب على بالحسام المصمم
([11]) **عبد القيس بن خفاف البرجمي**’nindir; **النعمان بن المنذر**’i hicveder; Hayevân’da (4: 379) ve Ağânî’de (9: 158) olduğu üzere. Şiir ve Şuarâ’da 112, 117’de **النابغة**’ye, Nu‘mân’ı hicvinde nisbet edilmiştir.
([12]) **طرفة**’nin muallakasındandır.
([13]) Beyit **أعشى همدان**’ındır; **ابن قيس الرقيات**’a da denilmiştir; Lisân’da (**فتن**) maddesinde olduğu üzere. Ve onun **سعيد بن جبير** hakkında söylendiği zikredildi; ondan sonra:
وألقى مصابيح القراءة واشترى  *** وصال الغواني بالكتاب المنمنم
([14]) Mücmel’de: "أمسى فؤادي به"; bu, "به"deki zamirin "الكلام"e dönmesi iledir. Lisân rivayeti: "أمسى فؤادي بها".
([15]) **الفاء**’nın fethi ve kesriyle söylenir.
([16]) **عمرو بن أحمر الباهلي**’nindir; Lisân’da (**فتن**) maddesinde. Onun ilk mısraı:
* إما على نفسي وإما لها *
([17]) Asılda: "والفتيان"; Mücmel’de doğrusu böyledir.
([18]) **الربيع بن ضبع الفزاري**’nindir; Sicistânî’nin Mu‘ammerîn’inde 7’de ve Kâlî’nin Emâlî’sinde (3: 215) ve Hazâne’de (3: 306) olduğu üzere. Ve Sîbeveyh’te (1: 106، 293) ve Lisân’da (**فتا**) maddesinde; rivayeti Mücmel’de de böyle gelmiştir. Şöyle de rivayet olunur: "فقد ذهب اللذاذة", ve "فقد أودى المسرة".

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ت خ
فتخ المتشهّد أصابعه إذا ليّنها وغمز مفاصلها إلى باطن القدم من العقاب الفتخاء وفتخها‏:‏ لين جناحها وتقول‏:‏ في أصابعها فتخ أي لين أو جمع‏:‏ فتخة وهي الخاتم بلا فص‏.‏
وتفتخت المرأة وخرجت متفتخة وكانت نساء العرب يتفتّخن في أصابعهنّ العشر‏.‏
وظبيٌ أفتخ الطرف‏:‏ فاتره‏.‏
وناقة فتخاء الأخلاف إذا كانت مرتفعة إلى بطنها‏.‏
والضفادع فتخ الأرجل‏.‏

##### Türkçe

ف ت خ
**فتخ**: teşehhüd okuyan kimse parmaklarını, onları yumuşattığı ve eklemlerini ayağın tabanına doğru bastırıp sıktığı zaman. **العقاب الفتخاء**’dan; ve onun **فتخها**’sı: kanadının yumuşak olmasıdır. Ve dersin ki: “Parmaklarında **فتخ** vardır”, yani yumuşaklık; yahut çoğulu: **فتخة**; o da taşsız yüzük olan **الخاتم بلا فص**’tur.

Kadın **تفتخت**; ve **متفتخة** olarak çıktı. Arap kadınları on parmaklarında **يتفتّخن** olurlardı.

**وظبيٌ أفتخ الطرف**: bakışı gevşek olanıdır.

**وناقة فتخاء الأخلاف**: memeleri karnına doğru yükselmiş olduğu zaman.

Kurbağalar: **فتخ الأرجل**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَتْخَةُ والفَتَخَةُ: خاتم يكون في اليد والرجل بفص وغير فص؛ وقيل: هي الخاتم أَيّاً كان؛ وقيل: هي حَلَقَةٌ تلبس في الإِصبع كالخاتم وكانت نساء الجاهلية يتخذنها في عَشْرِهنّ، والجمع فَتَخٌ وفُتُوخ وفَتَخات، وذكر في جمعه فِتاخٌ؛ وقيل: الفَتْخة حلقة من فضة لا فص فيها فإِذا كان فيها فص فهي الخاتم؛ قال الشاعر:
تَسْقُطُ مِنْها فَتَخِى في كُمِّي
قال ابن برّي: هذا الشعر. للدَّهْناء بنتِ مِسْحَلٍ زوج العجاج، وكانت رَفَعته إِلى المغيرة بن شعبة فقالت له: أَصلحك الله إِني منه بِجُمْع أَي لم يفتضني، فقال العجاج:
الله يعلم، يا مغيرة، أَنني
قد دُسْتُها دَوْسَ الحِصانِ المِرْسَل
وأَخذتُها أَخذَ المقصِّب شاتَهُ،
عَجْلانَ يذبَحُها لقومٍ نُزَّلِ
فقالت الدهناء:
والله لا تَخْدَعُني بشَمٍّ،
ولا بتقبيلٍ ولا بِضَمٍّ،
إِلاَّ بِزَعْواعٍ يُسَلِّي هَمِّي،
تَسْقُط منه فَتَخِي في كُمِّي
(* قوله «منه» هكذا في نسخة المؤلف ولعله روي بالتذكير والتأنيث). قال: وحقيقة الفتخة أَن تكون في أَصابع الرجلين. وفي الحديث: أَن امرأَة أَتته وفي يدها فِتَخٌ كثيرة، وفي رواية فُتوخ، هكذا روي، وإِنما هو فتخ، بفتحتين، جمع فتخة، وهي خواتيم تكاد تلبس في الأَيدي؛ قال: وربما وضعت في أَصابع الأَرجل. وفي حديث عائشة في قوله تعالى: ولا يبدين زينتهن إِلاَّ ما ظهر منها؛ قال: القُلْبُ والفَتَخَةُ. ومعنى شعر الدهناء: أَن النساء كن يتختَّمْن في أَصابع أَرجلهن فتصف هذه أَنه إِذا شالَ برحيلها سقطت خواتيمها في كمها، وإِنما تمنت شدّة الجماع؛ وقيل: الفتوخ خواتم بلا فصوص كأَنها حلَق. وروي عن عائشة، رضي الله عنها، أَنها قالت: الفتخ حلق من فضة يكون في أَصابع الرجلين، قالته في قوله تعالى: إِلاَّ ما ظهر منها؛ قالت: القُلْب والفَتَخة.
والفَتَخ: كل خَلخال لا يَجْرِس.
والفَتَخُ والفَتَخَة: باطن ما بين العضد والذراع. والفَتَخُ: استرخاء المفاصل ولينُها وعرْضُها؛ وقيل: هو اللِّين في المفاصل وغيرها؛ فَتِخَ فَتَخاً وهو أَفَتْخُ. وعُقاب فَتْخاءُ: ليِّنة الجناح لأَنها إِذا انحطت كسرت جناحيها وغمزتهما، وهذا لا يكون إِلاَّ من اللين. والفَتَخُ: عَرْض الكف والقدم وطولهما. وأَسد أَفْتَخُ: عَريض الكف. والفتَخ: عرض مخالب الأَسد ولين مفاصلها. والأَفْتَخُ: الليِّنُ مفاصلِ الأَصابع مع عرض. والفتَخ في الرجلين: طول العظم وقلة اللحم؛ قال الشاعر:
على فَتْخاءَ تعلَم حيثُ تَنْجُو،
وما إِنْ حيثُ تَنْجُو من طَريق
قال: عنى بالفتخاء رجله، قال: وهذا صفة مُشتار العسل. الأَصمعي: فتخاء قدم لينة؛ وقال أَبو عمرو: فيها عوج.
وفَتَخَ الرجل أَصابعه فَتْخاً: عرَّضها وأَرخاها؛ وقيل: فَتَخَ أَصابع رجليه في جلوسه فَتْخاً ثناها وليَّنها؛ قال أَبو منصور: يثنيهما إِلى ظاهر القدم لا إِلى باطِنها. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه كان إِذا سجد جافَى عضديه عن جنبيه وفَثَخَ أَصابع رجليه؛ قال يحيى بن سعيد: الفَتْخُ أَن يصنع هكذا، ونصب أَصابعه، ثم غمز موضع المفاصل منها إِلى باطن الراحة وثناها إِلى باطن الرجل؛ يعني أَنه كان يفعل ذلك بأَصابع رجليه في السجود. قال الأَصمعي: وأَصل الفتخ اللين، ويقال للبراجِم إِذا كان فيها لين وعرض: إِنها لفُتْخ؛ ومنه قيل للعقاب: فتخاء؛ وأَنشد: كأَني بفَتْخاءِ الجَناحَيْنِ لَقْوةٍ،
دَفُوفٍ منَ العِقْبان، طَأْطأْتُ شِمْلالي
وتقول: رجل أَفتح بيِّن الفتخ إِذا كان عريض الكف والقدم مع اللين؛ قال الشاعر:
فُتْخُ الشمائل في أَيمانهم رَوَحُ
والفَتَخ في الإِبل: كالطَّرَق. وناقة فتخاء الأَخْلافِ: ارتفعت أَخلافها قِبَل بطنها، وكذلك المرأَة، وهو فيها مدح وفي الرجل ذم، وهو الفَتَخ.والفتخاء: شيء مرتفع من خشب يجلس عليه الرجل ويكون لمشتار العسل؛ وقيل: الفتخاء شبه مِلبن من خشب يقعد عليه المشتار ثم يمدّ من فوق حتى يبلغ موضع العسل؛ ويقال للفاتر الطرف: أَفتخ الطرف؛ قال:
وهْي تَتْلو رَخْصَ الظُّلوفِ ضَئِيلاً،
أَفْتَخَ الطَّرْفِ في قوله إِشْرافُ
(* قوله «في قوله اشراف» كذا في نسخة المؤلف وهو مكسور ولعله بحذف في ليتزن).
والأَفاتِيخ من الفُقُوعِ: هَناةٌ تخرج في أَوّله فيحسبها الناس كَمْأَةً حتى يستخرجوها فيعرفوها، حكاه أَبو حنيفة ولم يحك للأَفاتيخ واحداً.وفُتَيْخ وفَتَّاخ: دَحْلانِ بأَطراف الدهناء مما يلي اليمامة؛ عن الهجري. وفَتَّاخ: اسم موضع.

##### Türkçe

**الفَتْخَةُ** ve **الفَتَخَةُ**: elde ve ayakta, taşlı ve taşsız olarak bulunan yüzük;
ve denildi ki: her ne olursa olsun yüzüktür; ve denildi ki: yüzük gibi parmağa takılan bir halkadır.
Câhiliye kadınları onu onların **عَشْرِ**lerinde edinirlerdi; çoğulu **فَتَخٌ** ve **فُتُوخ** ve **فَتَخات**tır; çoğulunda **فِتاخٌ** da zikredilmiştir; ve denildi ki: **الفَتْخة** içinde taş bulunmayan gümüşten bir halkadır; içinde taş olursa o **الخاتم**dır; şair dedi ki:
Koluğumda **فَتَخِى**m düşer ondan
İbn Berrî dedi ki: Bu şiir, **الدَّهْناء** bint **مِسْحَلٍ**’ındır; **العجاج**’ın zevcesidir; onu **المغيرة بن شعبة**’ye yükseltmişti de ona şöyle dedi: Allah seni ıslah etsin, ben ondan **بِجُمْع**ım; yani beni iftizâ etmedi; bunun üzerine **العجاج** dedi ki:
Allah bilir, ey **مغيرة**, benim
Onu salıverilmiş atın çiğnemesi gibi çiğnediğimi
Ve onu, kasabın koyununu alışı gibi aldığımı,
Aceleyle, konaklayan bir kavme onu boğazlar
Bunun üzerine **الدهناء** dedi ki:
Vallahi beni bir koklayışla aldatamazsın,
Ne bir öpüşle ne de bir kucaklayışla,
Ancak gamımı oyalayan bir **بِزَعْواعٍ** ile,
Ondan koluğuma **فَتَخِي**m düşer
(* “**منه**” sözü: müellif nüshasında böyledir; belki müzekker ve müennes olarak rivayet edilmiştir).
Dedi ki: **الفتخة**’nın hakikati, ayak parmaklarında olmasıdır. Hadiste: bir kadın ona geldi, elinde çokça **فِتَخٌ** vardı; bir rivayette **فُتوخ**; böyle rivayet edilmiştir; hâlbuki o **فتخ**tır, iki fetha ile; **فتخة**’nın çoğuludur; ve onlar, neredeyse ellere takılan yüzüklerdir; dedi ki: bazen ayak parmaklarına konur. Âişe hadîsinde, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “ve ziynetlerini açmasınlar, ancak ondan görünen müstesna”; dedi ki: **القُلْبُ** ve **الفَتَخَةُ**. **الدهناء**’nın şiirinin manası: kadınlar ayak parmaklarında yüzük takarlardı; bu da, onun göçüyle yükünü kaldırdığı zaman yüzüklerinin koluğuna düştüğünü vasfeder; o ancak cinsel birleşmenin şiddetini temenni etmiştir; ve denildi ki: **الفتوخ** taşsız yüzüklerdir; sanki onlar halkalardır. Âişe’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: **الفتخ** ayak parmaklarında bulunan gümüşten halkalardır; bunu, Yüce Allah’ın sözü hakkında söyledi: “ancak ondan görünen müstesna”; dedi: **القُلْب** ve **الفَتَخة**.

**والفَتَخ**: ses çıkarmayan her **خَلخال**.

**والفَتَخُ** ve **الفَتَخَة**: pazu ile önkol arasının iç tarafı. **والفَتَخُ**: eklemlerin gevşekliği, yumuşaklığı ve genişliğidir; ve denildi ki: eklemlerde ve başkalarında yumuşaklıktır; **فَتِخَ** **فَتَخاً** ve o **أَفَتْخُ**tur. **وعُقاب فَتْخاءُ**: kanadı yumuşak; çünkü indiği zaman iki kanadını kırar ve ikisini ezer; bu, ancak yumuşaklıktan olur. **والفَتَخُ**: el ayasının ve ayağın genişliği ve uzunluğudur. **وأَسد أَفْتَخُ**: eli geniş. **والفتَخ**: aslanın pençelerinin genişliği ve eklemlerinin yumuşaklığıdır. **والأَفْتَخُ**: parmak eklemleri yumuşak, genişlikle beraber olan. Ayaklarda **الفتَخ**: kemiğin uzunluğu ve etin azlığıdır; şair dedi ki:
Bir **فَتْخاءَ** üzerinde; bilir, nereden kurtulur,
Ve kurtulduğu yerden bir yol yoktur
Dedi ki: **الفتخاء** ile ayağını kastetti; dedi ki: bu, bal toplayanın sıfatıdır. **الأَصمعي**: **فتخاء** yumuşak ayaktır; **أَبو عمرو** dedi ki: onda eğrilik vardır.

**وفَتَخَ** adam parmaklarını **فَتْخاً**: onları genişletti ve gevşetti; ve denildi ki: oturuşunda ayak parmaklarını **فَتْخاً** yaptı; onları büktü ve yumuşattı; **أَبو منصور** dedi ki: ikisini ayağın dışına doğru büker, içine doğru değil. Nebî’nin, صلى الله عليه وسلم, hadîsinde: secde ettiği zaman pazularını yanlarından uzaklaştırır ve ayak parmaklarını **فَثَخَ** ederdi; **يحيى بن سعيد** dedi ki: **الفَتْخُ** şudur: böyle yapmasıdır; parmaklarını dikti; sonra onların eklem yerini avucun içine doğru bastırdı ve onları ayağın içine doğru büktü; yani secdede bunu ayak parmaklarıyla yapardı. **الأَصمعي** dedi ki: **الفتخ**’ın aslı yumuşaklıktır; **البراجِم**de yumuşaklık ve genişlik olunca denilir: onlar elbette **فُتْخ**tur; bundan dolayı **العقاب**a **فتخاء** denildi; ve şu beyit okundu:
Sanki ben, iki kanatlı bir **فَتْخاءِ** ile, bir **لَقْوةٍ** ile,
Kartallardan bir **دَفُوفٍ** ile; ben **شِمْلالي**mi eğdim
Ve dersin: adam **أَفتح**tır, **الفتخ**ı açıkça bellidir; eli ve ayağı yumuşaklıkla beraber geniş olunca; şair dedi ki:
**فُتْخُ** sol eller, sağ ellerinde bir **رَوَحُ**tur
Develerde **الفَتَخ**: **الطَّرَق** gibidir. **وناقَة فتخاء الأَخْلافِ**: memeleri karnına doğru yükselmiştir; kadın da böyledir; bu, onda övgüdür, erkekte ise yergidir; o da **الفَتَخ**tır. **والفتخاء**: ağaçtan yükseltilmiş bir şeydir; adam onun üzerine oturur; bal toplayan içindir; ve denildi ki: **الفتخاء** ağaçtan bir **مِلبن** benzeridir; bal toplayan onun üzerine oturur, sonra üstten uzanır, ta balın yerine ulaşıncaya kadar; ve bakışı gevşek olana denilir: **أَفتخ الطرف**; dedi ki:
Ve o, yumuşak tırnaklıları, zayıf bir şekilde izler,
**أَفْتَخَ الطَّرْفِ**; onun sözünde **إِشْرافُ**
(* “**في قوله اشراف**” sözü: müellif nüshasında böyledir; o kırık vezindedir; belki vezin tutsun diye bir hazif iledir).

**والأَفاتِيخ** ( **الفُقُوعِ**dan): başlangıcında çıkan bir **هَناةٌ**dır; insanlar onu **كَمْأَةً** sanırlar, ta onu çıkarıncaya kadar; sonra onu tanırlar; bunu **أَبو حنيفة** hikâye etti; **الأَفاتيخ** için bir tekil de hikâye etmedi. **وفُتَيْخ** ve **فَتَّاخ**: **الدهناء**’nın uçlarında, **اليمامة** tarafına yakın iki **دَحْلانِ**dır; **الهجري**’den. **وفَتَّاخ**: bir yer adıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفتخة، بفتح فسكون ويحرك، ذكرهما غير واحد من أئمة الغريب، فلا اعتداد بإنكار شيخنا على اللغة الأولى: خاتم كبير يكون في اليد والرجل بفص وغير فص، وقيل: هي الخاتم أيا كان. أو حلقة من فضة تلبس في الإصبع كالخاتم وقيل: الفتخة حلقة من فضة لافص فيها، فإذا كان فيها فص فهي الخاتم. وكانت نساء الجاهلية يتخذنها في عشرهن. ج فتخ، بالتحريك، وفتوخ، بالضم، وفتخات، محركة وذكر في جمعه فتاخ. قال الشاعر:
  تسقط منه فتخي في كمي قال ابن زوج العجاج، وكانت رفعته إلى المغيرة بن شعبة فقالت له: أصلحك الله، إني منه بجمع، أي لم يفتضني، فقال العجاج:
  الله يعلـم يا مـغـيرة أنـنـي                      قد دستها دوس الحصان المرسل
  وأخذتها أخذ المقصـب شـاتـه                      عجلان يذبحهـا لـقـوم نـزل فقالت الدهناء:
  والله لا تخدعنـي بـشـم                      ولا بتقبـيل ولا بـضـم
  إلا بزعزاع يسلي همـي                      تسقط منه فتخي في كمي قال: وحقيقة الفتخة أن تكون في أصابع الرجلين. ومعنى شعر الدهناء أن النساء كن يتختمن في أصابع أرجلهن، فتصف هذه أنه إذا شال برجليها سقطت خواتيمها في كمها؛ وإنما تمنت شدة الجماع. والفتخ، محركة: اسسترخاء المفاصل ولينها وعرضها، وقيل: هو اللين في المفاصل وغيرها، فتخ فتخا، وهو أفتخ أو الفتخ: عرض الكف والقدم وطولهما. ومنه: أسد أفتخ: عريض الكف. ورجل أفتخ بين لبفتخ، إذا كان عريض الكف والقدم مع اللين.. قال الشاعر:
  فتخ الشمائل في أيمانهم روح

  والفتخ شبه الطرق، محركة في الإبل. والفتخ: كل جلجل، كهدهد، هكذا ضبط في سائر النسخ الموجودة عندنا، والذي في اللسان: كل خلخال لا يجرس، أي لا يصوت. وفتخ الرجل أصابعه فتخا وفتخها تفتيخا: عرضها وأرخاها، وقيل، فتخ أصابع رجليه في جلوسه، ثناها ولينها. قال أبو منصور: يثنيهما إلى ظاهر القدم لا إلى باطنها. وفي الحديث أنه كان إذا سجد جافي عضديه عن جنبيه وفتخ أصابع رجليه. قال يحيى بن سعيد: الفتخ أن يصنع هكذا، ونصب أصابعه ثم غمز موضع التفاصل منها إلى باطن الراحة وثناها إلى باطن الرجل، يعني أنه كان يفعل ذلك بأصابع رجليه في السجود. قال الأصمعي. وأصلث الفتخ اللين. والفتخاء شيء مربع شبه ملبن من خشب يقعد عليه مشتار - اسم فاعل من اشتار - العسل ثم يمد من فوق حتى يبلغ موضع العسل. والفتخاء من العقبان، بالكسر، جمع عقاب: اللينة الجناح لأنها إذا انحطت كسرت جناحيها وغمزتهما، وهذا لا يكون إلا من اللين. وقال شيخنا. وفي أكثر المصنفات اللغوية أن الفتخاء المسترخية الجناحين مطلقا من الطيور، ثم أطلقت على العقبان، كأنها صفة لازمة لها، فصارت من أسمائها. ولذلك زعم قوم أن إطلاقها عليها مجاز. وأنشد:
  كأني بفتخاء الجـنـاحـين لـقـوة                      دفوف من العقبان طأطأت شملالي ويقال: ناقة فتخاء الأخلاف، إذا ارتفعت أخلافها قبل بطنها، وهو ذم، وفي المرأة والضرع مدح وعبارة اللسان تعطي أنه في المرأة مدح أيضا، فليظر. وفتاخ، ككتاب، اسم ع. وفتوخ الأسد، بالضم: مفاصل مخالبه، هكذا في النسخ، والذي في اللسان الفتخ عرض مخالب الأسدولين مفاصلها وأفتخ الرجل: ارتخى، وأعيا وانبهر. والأفاتيخ من الفقوع هنوات، وفي بعض الأصول. هنات تخرج أولا، وفي بعض الأصول. في أوله، فتظن كمأة، وفي بعض الأصول: فيحسبها الناس كمأة حتى تستخرج فتعرف، حكاه أبو حنيفة، ولم يذكر للأفاتيخ واحدا. ورجل، وفي الأساس: وظبي أفتخ الطرف: فاتره. وفتيخ كزبير: ع. وفي اللسان: فتيخ وفتاخ دحلان بأطراف الدهناء مما يلي اليمامة، عن الهجري. ومما يستدرك عليه: الفتخ والفتخة: باطن ما بين العضد والذراع. والفتخ في الرجلين طول العظم وقلة اللحم قال الشاعر:
  على فتحاء تعلم حين تنـجـو                      وما إن حيث تنجو من طريق قال: عنى بالفتخاء رجله، قال: وهذا صفة مشتار العسل. وقال الأصمعي: فتخاء قدم لينة. وقال أبو عمرو: فيها عوج، وفي الأساس: وتفتخت المرأة، وخرجت متفتخة. والضفادع فتخ الأرجل.

##### Türkçe

**الفتخة**: فتح ile, sonra sükûn ile ve harekelenir; bunu garîb (lafızları) imamlarından birden fazlası zikretmiştir; şu hâlde şeyhimizin birinci lugat üzerindeki inkârına itibar yoktur: elde ve ayakta, taşlı ve taşsız, büyük bir yüzük; ve denildi ki: her ne olursa olsun yüzüktür. Veya parmağa yüzük gibi takılan gümüşten bir halka; ve denildi ki: **الفتخة** taşsız gümüş bir halkadır; eğer onda taş olursa o **الخاتم**dır. Câhiliye kadınları onu iddetlerinde edinirlerdi. Çoğulu: **فتخ** (harekeli), ve **فتوخ** (damme ile), ve **فتخات** (harekeli); ve çoğulunda **فتاخ** zikredildi. Şair dedi ki:
  “Kolumun yeninde **فتخي**lerim ondan düşer.” İbn Zevc el-‘Accâc dedi ki: Onu el-Muğîre b. Şu‘be’ye yükseltmişti; ona dedi ki: Allah seni ıslah etsin, ben ondan **بجمع**ım; yani beni bekâretimi bozmadı. Bunun üzerine el-‘Accâc dedi ki:
  “Allah bilir ey Muğîre, ben                      onu salıverilmiş atın çiğneyişi gibi çiğnedim
  Ve onu kasabın koyununu alışına benzer bir alışla aldım                      aceleci, onu konan bir kavim için boğazlar.” Bunun üzerine ed-Dehnâ’ dedi ki:
  “Vallahi beni bir **شم** ile aldatmayacaksın                      ne öpüşmeyle ne de sarılmayla
  Ancak gamımı gideren bir **بزعزاع** ile                      kolumun yeninde **فتخي**lerim ondan düşer.” Dedi ki: **الفتخة**nın hakikati, ayak parmaklarında olmasıdır. Ed-Dehnâ’nın şiirinin manası: kadınlar ayak parmaklarında yüzük takarlardı; bu, (kadın) ayaklarıyla kaldırınca yüzüklerinin yenine düştüğünü vasfeder; ancak o, cinsel birleşmenin şiddetini temenni etmiştir. Ve **الفتخ** (harekeli): eklemlerin gevşekliği, yumuşaklığı ve genişliği; ve denildi ki: eklemlerde ve başkalarında yumuşaklıktır; **فتخ** **فتخا**; ve o **أفتخ**tır; veya **الفتخ**: avuç ve ayağın genişliği ve uzunluğu. Ondandır: **أسد أفتخ**: avucu geniş (aslan). Ve **رجل أفتخ** **بين لبفتخ**: avuç ve ayağı yumuşaklıkla birlikte geniş olursa. Şair dedi ki:
  “Sağ ellerinde **فتخ الشمائل** bir ruh.”

Ve **الفتخ** (harekeli), develerde yol vurmasına benzer (bir şey)dir. Ve **الفتخ**: her **جلجل**; **كهدهد** gibi; işte böyle, yanımızdaki mevcut nüshaların tamamında ضبط edilmiştir; **اللسان**’da olan ise: ses çıkarmayan her **خلخال**; yani seslendirmeyen. Ve adam parmaklarını **فتخ** **فتخا** ve onları **تفتيخا**: onları genişletti ve gevşetti; ve denildi ki: oturuşunda ayak parmaklarını **فتخ** etti: onları büktü ve yumuşattı. Ebû Mansûr dedi ki: ikisini ayağın dış tarafına doğru büker, iç tarafına doğru değil. Hadiste: secde ettiğinde pazularını yanlarından uzak tutar ve ayak parmaklarını **فتخ** ederdi. Yahyâ b. Sa‘îd dedi ki: **الفتخ** şudur ki böyle yapsın; sonra parmaklarını diker, sonra onlardan eklem yerini avucun iç tarafına doğru bastırır ve onları ayağın iç tarafına doğru büker; yani secdede bunu ayak parmaklarıyla yapardı. el-Asma‘î dedi ki: **الفتخ**ın aslı yumuşaklıktır. Ve **الفتخاء**: tahtadan, üzerine **مشتار**—**اشتار**’dan ism-i fâil—bal için oturur, sonra üstten uzatır da balın yerine ulaşıncaya kadar (olan) kare bir şey, **ملبن**e benzer. Ve **الفتخاء** (kesre ile) **العقبان**dan, **عقاب**ın çoğulu: kanadı yumuşak olan (kuş)tur; çünkü indiğinde iki kanadını kırar ve ikisini bastırır; bu ancak yumuşaklıktan olur. Şeyhimiz dedi ki: Lugavî musanneflerin çoğunda **الفتخاء**: kuşlardan mutlak olarak iki kanadı gevşek olandır; sonra **العقبان** üzerine ıtlak edildi; sanki ona lâzım bir sıfatmış gibi, onun isimlerinden oldu. Bu sebeple bir kavim, onun üzerine ıtlakının mecaz olduğunu zannetmiştir. Ve şu beyit okundu:
  “Sanki ben iki kanatlı bir **فتخاء** ile bir kuvvet üzerindeyim                      kartallardan sürüler, benim **شملالي**mi eğdirdi.” Ve denilir: **ناقة فتخاء الأخلاف**: memeleri karnından önce yükselirse; bu zemdir; kadında ve memede ise medihdir; **اللسان**’ın ibaresi, kadında da medih olduğunu verir; öyleyse baksın. Ve **فتاخ** (kitâb vezninde): bir ‘alem ismidir. Ve **فتوخ الأسد** (damme ile): pençelerinin eklemleri; işte böyle nüshalarda (vardır); **اللسان**’da olan ise: **الفتخ** aslanın pençelerinin genişliğidir, eklemleri değil. Ve adamı **أفتخ** etti: gevşedi, yoruldu ve soluğu kesildi. Ve **الأفاتيخ** **الفقوع**dan **هنوات**tır; bazı asıllarda: önce çıkan **هنات**; bazı asıllarda: başında; böylece **كمأة** sanılır; bazı asıllarda: insanlar onu **كمأة** sayarlar, ta ki çıkarılıp da bilinsin; bunu Ebû Hanîfe hikâye etti; **الأفاتيخ** için tekil zikretmedi. Ve bir adam—ve **الأساس**’ta: ve bir ceylan—**أفتخ الطرف**: gevşek (bakışlı). Ve **فتيخ** (Zübeyr gibi): bir ‘alem ismidir. Ve **اللسان**’da: **فتيخ** ve **فتاخ** ed-Dehnâ’nın uçlarında, el-Yemâme tarafına yakın iki kum tepesidir; el-Hicrî’den. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الفتخ** ve **الفتخة**: pazu ile önkol arasının iç tarafı. Ve **الفتخ** ayaklarda: kemiğin uzunluğu ve etin azlığıdır. Şair dedi ki:
  “Bir **فتحاء** üzerinde; kurtulduğunda bilirsin                      ve asla, kurtulduğun yer bir yoldan değildir.” Dedi ki: **الفتخاء** ile ayağını kastetti. Dedi ki: ve bu, bal **مشتار**ının sıfatıdır. el-Asma‘î dedi ki: **فتخاء**: yumuşak bir ayak. Ebû ‘Amr dedi ki: onda eğrilik vardır. Ve **الأساس**’ta: kadın **تفتخت** etti ve **متفتخة** olarak çıktı. Ve kurbağalar: **فتخ الأرجل** (bacakları gevşek/geniş).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَتِخَ
1 فَتِخَ ذ , [aor. فَتَخَ ,] inf. n. فَتَخٌ, He, or it, had one, or another, of the qualities denoted by the following explanations of فَتَخٌ: (L:) the primary signification is softness, or suppleness: (As, S, L:) in a man, it is width, or breadth, and softness, or suppleness, of the hand and foot: (S:) or it signifies laxness, and softness, or suppleness, (L, K,) and width, or breadth, (L,) in the joints: (L, K:) or softness, or suppleness, in the joints &c.: (L:) or width, or breadth, and length, of the hand and foot: (L, K:) and in a lion, it is width, or breadth, of the claws, and softness, or suppleness, of the joints: (L:) in camels, i. q. طَرَقٌ [i. e. weakness in the knees; &c.; as inf. n. of طَرِقَ, q. v., the having weakness in the knees; &c.]; (L;) or in camels it is the like of طَرَقٌ: (K, TA: [in the CK, erroneously, طَرْق:]) and in the legs, or hind legs, (فِى الرِّجْلَيْنِ,) it is length of the bone, and paucity of the flesh. (L.) -A2- فَتَخَ, (T, S, A, Mgh, K,) aor. فَتَخَ , (TK,) inf. n. فَتْخٌ; (S, TA;) and ↓ فتّخ, (K,) inf. n. تَفْتِيخٌ; (TA;) He made [or spread] wide his أَصَابِع [here meaning toes], and made them lax: (K:) or he bent, and made supple, his toes in his sitting [in prayer]: (S:) or he bent his toes towards the sole of the foot in prostration; so accord. to Yahyà Ibn-Sa'eed: (TA:) or he (a person [sitting] in the act of التَّشَهُّد [q. v.]) made his toes supple, and pressed the joints thereof towards the sole of the foot: (A:) or he bent his toes towards the upper side of the foot, (T, Mgh, TA,) not towards the sole thereof. (T, TA.) [See also فَتَحَ.]

2 فَتَّخَ see the preceding paragraph, latter half.

افتخ
4 افتخ ذ He (a man, TA) was, or became, fatigued, (K,) or relaxed and fatigued, (TA,) and out of breath. (K, TA.)

تَفَتَّخَتْ
5 تَفَتَّخَتْ ذ is said of a woman [as meaning She put on, or wore, a ring of the kind termed فَتَخَة, or rings such as are termed فَتَخ]. (A: in which it is added, وَكَانَتْ نِسَاؤُهُمْ يَتَفَتَّخْنَ فِى أَصَابِعِهِنَّ العَشْرِ [And their women used to wear فَتَخ upon their ten fingers or toes; i. e. upon all their fingers and the thumbs or upon all their toes].)

فَتَخٌ
فَتَخٌ ذ : see فَتَخَةٌ. ― -b2- Also Any [little bell such as is termed] جُلْجُل, (K,) thus in all the copies of the K that we have, but in the L any خَلْخَال [i. e. anklet], (TA,) that does not make a sound. (K, TA.) -A2- And The inner side of the part between the upper arm and the fore arm; as also ↓ فَتَخَةٌ. (TA.)

فَتْخَةٌ
فَتْخَةٌ ذ : see what next follows.

فَتَخَةٌ
فَتَخَةٌ ذ (S, L, K, &c.) and ↓ فَتْخَةٌ, (K,) the latter disapproved by MF, but mentioned by more than one of the leading authorities respecting strange words, (TA,) A خَاتَم [here improperly used as meaning simply ring] without a stone, or gem: (A:) or a ring (حَلْقَة) of silver without a stone, or gem; if having in it a stone, or gem, it is called خَاتَمٌ: or a خَاتَم [meaning ring] (L, K) of large size, (K,) upon [a finger of] the hand and [upon a toe of] the foot, (L, K,) with, and without, a stone, or gem: (L:) or a ring (حَلْقَة), (L, K,) of silver, (K,) worn on the اـِصْبَع [i. e. finger], (L,) like a خَاتَم: (L, K:) pl. ↓ فَتَخٌ [or rather this is a coll. gen. n. of which فَتَخَةٌ is the n. un.] (S, A, L, K) and فَتَخَاتٌ (S, L, K) and فُتُوخٌ (L, K) and فِتَاخٌ: (L:) the women sometimes put them upon their toes: (S:) or they are properly upon the toes: (IB:) the women of the Time of Ignorance used to put them upon their عَشْر [i. e. ten fingers or toes]. (L.) -A2- See also فَتَخٌ.

فُتُوخٌ
فُتُوخٌ ذ The joints of the claws of the lion. (K.) ― -b2- And a pl. of فَتَخَةٌ [q. v.]. (L, K.)

أَفْتَخُ
أَفْتَخُ ذ Having the quality termed فَتَخٌ [expl. in the first sentence of this art.]: as an epithet applied to a man, wide, or broad, in the hand and foot, with softness, or suppleness: (S:) or it signifies lax, or relaxed, and soft, or supple, and wide, or broad, in the joints: or soft, or supple, in the joints &c.: (L:) and, applied to a lion, wide, or broad, in the fore and hind feet, with softness, or suppleness: (L, K: *) fem. فَتْخَآءُ: and pl. فُتْخٌ. (S, L.) [See an ex. in a verse cited voce رَوَحٌ.] ― -b2- The fem., applied to a she-camel, means Having what is termed طَرَقٌ [expl. above: see 1]. (L.) And فَتْخَآءُ الأَخْلَافِ, so applied, Whose teats rise towards her belly; denoting a quality discommended; but the like in the woman and in the cloven-hoofed animal is commended. (K) ― -b3- Also (i. e. the fem.) Any female bird having lax, or relaxed, wings: afterwards used as a name for the eagle: (MF:) or it is an epithet applied to an eagle; you say عُقَابٌ فَتْخَآءُ, (S, L, K,) meaning an eagle having soft, or supple, wings; (L, K;) because, when it descends, it contracts its wings, and this is only from softness, or suppleness. (S, L.) ― -b4- And, applied to a foot, accord. to As, Soft, or supple: and accord. to AA, having in it a crookedness, or curvature. (TA.) Frogs are فُتْخُ الأَرْجَلِ [app. meaning Soft, or supple, in the hind legs]. (A, TA.) ― -b5- أَفْتَخُ الطَّرْفِ, applied to a gazelle, (A,) or to a man, (K,) means Languid in respect of the eye. (A, K.) -A2- And فَتْخَآءُ signifies also A thing, (K, TA,) four-sided, (TA,) resembling a مِلْبَن [app. here meaning the thing thus called upon which bricks are carried from place to place], of wood, upon which the gatherer of [wild] honey sits: (K, TA:) then he is drawn, or pulled, [up] from above, until he reaches the place of the honey [which is generally in a cliff]. (TA.)

أَفَاتِيخُ
أَفَاتِيخُ ذ Certain things, or little things, (هَنَوَاتٌ,) of the [fungi termed] فُقُوع, which, when they first come forth, are thought to be truffles, until they are extracted, whereupon they are known: (K, TA:) so says AHn, without mentioning a sing. thereof. (TA.)

##### Türkçe

**فَتِخَ**
1 **فَتِخَ** ذ, [muzâri‘ **فَتَخَ**,] mastar ismi **فَتَخٌ**, O (erkek), yahut o (şey), **فَتَخٌ**’un aşağıdaki açıklamalarının delâlet ettiği niteliklerden birine yahut diğerine sahip oldu: (L:) aslî anlam yumuşaklık yahut esnekliktir: (As, S, L:) bir erkekte, el ve ayakta genişlik yahut en, ve yumuşaklık yahut esneklik demektir: (S:) yahut eklemlerde gevşeklik, ve yumuşaklık yahut esneklik, (L, K,) ve genişlik yahut en, (L,) demektir: (L, K:) yahut eklemlerde vb. yumuşaklık yahut esneklik: (L:) yahut el ve ayağın genişliği yahut eni ve uzunluğu: (L, K:) ve aslanda, pençelerin genişliği yahut eni, ve eklemlerin yumuşaklığı yahut esnekliği demektir: (L:) develerde, **طَرَقٌ** ile aynı (i. q.) [yani dizlerde zayıflık; vb.; **طَرِقَ**’nın mastar ismi olarak, bkz.; dizlerde zayıflığa sahip olma; vb.]; (L;) yahut develerde **طَرَقٌ**’un benzeri demektir: (K, TA: [CK’de hatalı olarak **طَرْق**:]) ve bacaklarda yahut arka bacaklarda, (**فِى الرِّجْلَيْنِ,**) kemiğin uzunluğu ve etin azlığı demektir. (L.) -A2- **فَتَخَ**, (T, S, A, Mgh, K,) muzâri‘i **فَتَخَ**, (TK,) mastarı **فَتْخٌ**; (S, TA;) ve ↓ **فتّخ**, (K,) mastarı **تَفْتِيخٌ**; (TA;) o, **أَصَابِع**’ını [burada ayak parmakları anlamında] genişletti [yahut yaydı] ve onları gevşek yaptı: (K:) yahut namazda oturuşunda ayak parmaklarını büktü ve esnek yaptı: (S:) yahut secdede ayak parmaklarını ayağın tabanına doğru büktü; Yahyà İbn-Sa‘eîd’e göre böyledir: (TA:) yahut o ( **التَّشَهُّد** fiilinde [bkz.] oturan bir kimse) ayak parmaklarını esnek yaptı ve onların eklemlerini ayağın tabanına doğru bastırdı: (A:) yahut ayak parmaklarını ayağın üst tarafına doğru büktü, (T, Mgh, TA,) tabanına doğru değil. (T, TA.) [Ayrıca **فَتَحَ**’a da bak.]

2 **فَتَّخَ**: önceki paragrafın ikinci yarısına bak.

**افتخ**
4 **افتخ** ذ O (bir erkek, TA) yoruldu, (K,) yahut gevşedi ve yoruldu, (TA,) ve nefesi kesildi. (K, TA.)

**تَفَتَّخَتْ**
5 **تَفَتَّخَتْ** ذ bir kadın hakkında, [Şu anlamda] söylenir: O, **فَتَخَة** denilen türden bir yüzük, yahut **فَتَخ** denilen yüzükler taktı yahut giydi. (A: bunda şu da eklenmiştir: **وَكَانَتْ نِسَاؤُهُمْ يَتَفَتَّخْنَ فِى أَصَابِعِهِنَّ العَشْرِ** [Ve onların kadınları on parmaklarında **فَتَخ** takarlardı; yani bütün el parmaklarında ve başparmaklarda yahut bütün ayak parmaklarında].)

**فَتَخٌ**
**فَتَخٌ** ذ : **فَتَخَةٌ**’ye bak. ― -b2- Ayrıca, herhangi bir [**جُلْجُل** denilen türden] küçük çan: (K,) elimizdeki K nüshalarının hepsinde böyledir; fakat L’de, ses çıkarmayan herhangi bir **خَلْخَال** [yani halhal]: (TA,) (K, TA.) -A2- Ve üst kol ile ön kol arasındaki kısmın iç tarafı; bunun gibi ↓ **فَتَخَةٌ** da. (TA.)

**فَتْخَةٌ**
**فَتْخَةٌ** ذ : şimdi gelen şeye bak.

**فَتَخَةٌ**
**فَتَخَةٌ** ذ (S, L, K, vb.) ve ↓ **فَتْخَةٌ**, (K,) ikincisi MF tarafından hoş görülmemiştir; fakat garip kelimeler hakkında önde gelen otoritelerden birden fazlası tarafından zikredilmiştir, (TA,) taşsız yahut mücevheratsız bir **خَاتَم** [burada yanlış olarak sadece “yüzük” anlamında kullanılmıştır]: (A:) yahut taşsız yahut mücevheratsız gümüş bir yüzük (**حَلْقَة**); eğer içinde taş yahut mücevher varsa ona **خَاتَمٌ** denir: yahut büyük boy bir **خَاتَم** [yani yüzük], (L, K) (K,) elde [parmakta] ve ayakta [ayak parmağında], (L, K,) taşlı da taşsız da: (L:) yahut gümüş bir yüzük (**حَلْقَة**), (L, K,) (K,) **اـِصْبَع** üzerinde [yani parmakta] takılan, (L,) **خَاتَم** gibi: (L, K:) çoğulu ↓ **فَتَخٌ** [yahut daha doğrusu bu, **فَتَخَةٌ**’nın tekil isim olduğu bir cem‘î cins ismidir] (S, A, L, K) ve **فَتَخَاتٌ** (S, L, K) ve **فُتُوخٌ** (L, K) ve **فِتَاخٌ**: (L:) kadınlar bazen onları ayak parmaklarına takarlar: (S:) yahut asıl olarak ayak parmaklarındadırlar: (IB:) Câhiliye devrinin kadınları onları **عَشْر**’larına [yani on el parmağına yahut on ayak parmağına] takarlardı. (L.) -A2- Ayrıca **فَتَخٌ**’a bak.

**فُتُوخٌ**
**فُتُوخٌ** ذ Aslanın pençelerinin eklemleri. (K.) ― -b2- Ve **فَتَخَةٌ**’nın bir çoğuludur. (L, K.)

**أَفْتَخُ**
**أَفْتَخُ** ذ **فَتَخٌ** denilen niteliğe sahip olan [bu maddenin ilk cümlesinde açıklanmıştır]: bir erkeğe sıfat olarak, el ve ayakta geniş yahut enli, yumuşaklık yahut esneklikle: (S:) yahut eklemlerde gevşek yahut gevşemiş, ve yumuşak yahut esnek, ve geniş yahut enli demektir: yahut eklemlerde vb. yumuşak yahut esnek: (L:) ve aslana uygulanınca, ön ve arka ayaklarda geniş yahut enli, yumuşaklık yahut esneklikle: (L, K: *) müennesi **فَتْخَآءُ**: ve çoğulu **فُتْخٌ**. (S, L.) [Bir örnek için رَوَحٌ maddesinde zikredilen bir beyte bak.] ― -b2- Müennesi, bir dişi deveye uygulanınca, **طَرَقٌ** denilen şeye sahip olan demektir [yukarıda açıklanmıştır: 1’e bak]. (L.) Ve **فَتْخَآءُ الأَخْلَافِ**, böyle uygulanınca, memeleri karnına doğru yükselen; yerilen bir niteliği ifade eder; fakat bunun benzeri kadında ve çift tırnaklı hayvanda övülür. (K) ― -b3- Ayrıca (yani müennesi), gevşek yahut gevşemiş kanatlara sahip herhangi bir dişi kuş: sonra kartal için bir ad olarak kullanılmıştır: (MF:) yahut kartala uygulanan bir sıfattır; **عُقَابٌ فَتْخَآءُ** dersin, (S, L, K,) yumuşak yahut esnek kanatlara sahip bir kartal demektir; (L, K;) çünkü o, iniş yaptığında kanatlarını toplar, ve bu ancak yumuşaklıktan yahut esneklikten olur. (S, L.) ― -b4- Ve As’a göre bir ayağa uygulanınca, yumuşak yahut esnek: ve AA’ya göre, içinde eğrilik yahut kıvrımlılık bulunan. (TA.) Kurbağalar **فُتْخُ الأَرْجَلِ**’dir [görünüşe göre arka bacaklarda yumuşak yahut esnek anlamında]. (A, TA.) ― -b5- **أَفْتَخُ الطَّرْفِ**, bir ceylana, (A,) yahut bir erkeğe, (K,) uygulanınca, göz bakımından bitkin demektir. (A, K.) -A2- Ve **فَتْخَآءُ** ayrıca, bir şey demektir, (K, TA,) dört köşeli, (TA,) tahtadan bir **مِلْبَن**’e benzeyen [burada görünüşe göre tuğlaların bir yerden bir yere taşındığı, böyle adlandırılan şey], üzerinde yabanî bal toplayıcısının oturduğu: (K, TA:) sonra o, balın bulunduğu yere ulaşıncaya kadar yukarıdan çekilir yahut yukarı alınır, [bal genellikle bir uçurumdadır]. (TA.)

**أَفَاتِيخُ**
**أَفَاتِيخُ** ذ **فُقُوع** denilen [mantarların] bazı şeyleri yahut küçük şeyleri, (**هَنَوَاتٌ,**) ki ilk çıktıklarında yer mantarı sanılırlar; ta ki çıkarılıncaya kadar; çıkarılınca bilinirler: (K, TA:) AHn böyle söyler; bunun bir tekilini zikretmeksizin. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَتَخَ
فَتَخَ A ( n. ac. فَتْخ 1 ),
a.  Bent; softened; weakened.

فَتِخَ
فَتِخَ A ( n. ac. فَتَخ 4 ),
a.  Was weak-limbed.

فَتَّخَ
فَتَّخَ II ,
a.  see I .

أَفْتَخَ
أَفْتَخَ IV ,
a.  Was fatigued, weary.

فَتْخَة
فَتْخَة 1t , ( pl. فَتَخ 4 ,  فُتُوْخ 27 ),
a.  Link.

b.  Ring ( without a stone ).

فَتَخ
فَتَخ 4 ,
a.  Weakness; suppleness, softness ( of the limbs ).

فَتَخَة
فَتَخَة 4t , ( pl. reg. ),
a.  see 1t .

أَفْتَخُ
أَفْتَخُ 14 , ( pl. فُتْخ 3 ),
a.  Weaklimbed,   lax, languid.

b.  Supple.

فُتُوْخ
فُتُوْخ 27 ,
a.  Claws ( lion ).

##### Türkçe

**فَتَخَ**
**فَتَخَ** A ( n. ac. **فَتْخ** 1 ),
a. Büküldü; yumuşadı; zayıfladı.

**فَتِخَ**
**فَتِخَ** A ( n. ac. **فَتَخ** 4 ),
a. Uzuvları zayıf oldu.

**فَتَّخَ**
**فَتَّخَ** II ,
a. I’e bak.

**أَفْتَخَ**
**أَفْتَخَ** IV ,
a. Yoruldu, bitkin düştü.

**فَتْخَة**
**فَتْخَة** 1t , ( pl. **فَتَخ** 4 , **فُتُوْخ** 27 ),
a. Halka.

b. Yüzük (taşsız).

**فَتَخ**
**فَتَخ** 4 ,
a. Zayıflık; (uzuvların) esnekliği, yumuşaklığı.

**فَتَخَة**
**فَتَخَة** 4t , ( pl. reg. ),
a. 1t’ye bak.

**أَفْتَخُ**
**أَفْتَخُ** 14 , ( pl. **فُتْخ** 3 ),
a. Uzuvları zayıf, gevşek, halsiz.

b. Esnek.

**فُتُوْخ**
**فُتُوْخ** 27 ,
a. Pençeler (aslan).
