# فتخ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D8%AE/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فتخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فتخ

الفَتْخَةُ والفَتَخَةُ: خاتم يكون في اليد والرجل بفص وغير فص؛ وقيل: هي الخاتم أَيّاً كان؛ وقيل: هي حَلَقَةٌ تلبس في الإِصبع كالخاتم وكانت نساء الجاهلية يتخذنها في عَشْرِهنّ، والجمع فَتَخٌ وفُتُوخ وفَتَخات، وذكر في جمعه فِتاخٌ؛ وقيل: الفَتْخة حلقة من فضة لا فص فيها فإِذا كان فيها فص فهي الخاتم؛ قال الشاعر:
تَسْقُطُ مِنْها فَتَخِى في كُمِّي
قال ابن برّي: هذا الشعر. للدَّهْناء بنتِ مِسْحَلٍ زوج العجاج، وكانت رَفَعته إِلى المغيرة بن شعبة فقالت له: أَصلحك الله إِني منه بِجُمْع أَي لم يفتضني، فقال العجاج:
الله يعلم، يا مغيرة، أَنني
قد دُسْتُها دَوْسَ الحِصانِ المِرْسَل
وأَخذتُها أَخذَ المقصِّب شاتَهُ،
عَجْلانَ يذبَحُها لقومٍ نُزَّلِ
فقالت الدهناء:
والله لا تَخْدَعُني بشَمٍّ،
ولا بتقبيلٍ ولا بِضَمٍّ،
إِلاَّ بِزَعْواعٍ يُسَلِّي هَمِّي،
تَسْقُط منه فَتَخِي في كُمِّي
(* قوله «منه» هكذا في نسخة المؤلف ولعله روي بالتذكير والتأنيث). قال: وحقيقة الفتخة أَن تكون في أَصابع الرجلين. وفي الحديث: أَن امرأَة أَتته وفي يدها فِتَخٌ كثيرة، وفي رواية فُتوخ، هكذا روي، وإِنما هو فتخ، بفتحتين، جمع فتخة، وهي خواتيم تكاد تلبس في الأَيدي؛ قال: وربما وضعت في أَصابع الأَرجل. وفي حديث عائشة في قوله تعالى: ولا يبدين زينتهن إِلاَّ ما ظهر منها؛ قال: القُلْبُ والفَتَخَةُ. ومعنى شعر الدهناء: أَن النساء كن يتختَّمْن في أَصابع أَرجلهن فتصف هذه أَنه إِذا شالَ برحيلها سقطت خواتيمها في كمها، وإِنما تمنت شدّة الجماع؛ وقيل: الفتوخ خواتم بلا فصوص كأَنها حلَق. وروي عن عائشة، رضي الله عنها، أَنها قالت: الفتخ حلق من فضة يكون في أَصابع الرجلين، قالته في قوله تعالى: إِلاَّ ما ظهر منها؛ قالت: القُلْب والفَتَخة.
والفَتَخ: كل خَلخال لا يَجْرِس.
والفَتَخُ والفَتَخَة: باطن ما بين العضد والذراع. والفَتَخُ: استرخاء المفاصل ولينُها وعرْضُها؛ وقيل: هو اللِّين في المفاصل وغيرها؛ فَتِخَ فَتَخاً وهو أَفَتْخُ. وعُقاب فَتْخاءُ: ليِّنة الجناح لأَنها إِذا انحطت كسرت جناحيها وغمزتهما، وهذا لا يكون إِلاَّ من اللين. والفَتَخُ: عَرْض الكف والقدم وطولهما. وأَسد أَفْتَخُ: عَريض الكف. والفتَخ: عرض مخالب الأَسد ولين مفاصلها. والأَفْتَخُ: الليِّنُ مفاصلِ الأَصابع مع عرض. والفتَخ في الرجلين: طول العظم وقلة اللحم؛ قال الشاعر:
على فَتْخاءَ تعلَم حيثُ تَنْجُو،
وما إِنْ حيثُ تَنْجُو من طَريق
قال: عنى بالفتخاء رجله، قال: وهذا صفة مُشتار العسل. الأَصمعي: فتخاء قدم لينة؛ وقال أَبو عمرو: فيها عوج.
وفَتَخَ الرجل أَصابعه فَتْخاً: عرَّضها وأَرخاها؛ وقيل: فَتَخَ أَصابع رجليه في جلوسه فَتْخاً ثناها وليَّنها؛ قال أَبو منصور: يثنيهما إِلى ظاهر القدم لا إِلى باطِنها. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه كان إِذا سجد جافَى عضديه عن جنبيه وفَثَخَ أَصابع رجليه؛ قال يحيى بن سعيد: الفَتْخُ أَن يصنع هكذا، ونصب أَصابعه، ثم غمز موضع المفاصل منها إِلى باطن الراحة وثناها إِلى باطن الرجل؛ يعني أَنه كان يفعل ذلك بأَصابع رجليه في السجود. قال الأَصمعي: وأَصل الفتخ اللين، ويقال للبراجِم إِذا كان فيها لين وعرض: إِنها لفُتْخ؛ ومنه قيل للعقاب: فتخاء؛ وأَنشد: كأَني بفَتْخاءِ الجَناحَيْنِ لَقْوةٍ،
دَفُوفٍ منَ العِقْبان، طَأْطأْتُ شِمْلالي
وتقول: رجل أَفتح بيِّن الفتخ إِذا كان عريض الكف والقدم مع اللين؛ قال الشاعر:
فُتْخُ الشمائل في أَيمانهم رَوَحُ
والفَتَخ في الإِبل: كالطَّرَق. وناقة فتخاء الأَخْلافِ: ارتفعت أَخلافها قِبَل بطنها، وكذلك المرأَة، وهو فيها مدح وفي الرجل ذم، وهو الفَتَخ.والفتخاء: شيء مرتفع من خشب يجلس عليه الرجل ويكون لمشتار العسل؛ وقيل: الفتخاء شبه مِلبن من خشب يقعد عليه المشتار ثم يمدّ من فوق حتى يبلغ موضع العسل؛ ويقال للفاتر الطرف: أَفتخ الطرف؛ قال:
وهْي تَتْلو رَخْصَ الظُّلوفِ ضَئِيلاً،
أَفْتَخَ الطَّرْفِ في قوله إِشْرافُ
(* قوله «في قوله اشراف» كذا في نسخة المؤلف وهو مكسور ولعله بحذف في ليتزن).
والأَفاتِيخ من الفُقُوعِ: هَناةٌ تخرج في أَوّله فيحسبها الناس كَمْأَةً حتى يستخرجوها فيعرفوها، حكاه أَبو حنيفة ولم يحك للأَفاتيخ واحداً.وفُتَيْخ وفَتَّاخ: دَحْلانِ بأَطراف الدهناء مما يلي اليمامة؛ عن الهجري. وفَتَّاخ: اسم موضع.

### Türkçe

**الفَتْخَةُ** ve **الفَتَخَةُ**: elde ve ayakta, taşlı ve taşsız olarak bulunan yüzük;
ve denildi ki: her ne olursa olsun yüzüktür; ve denildi ki: yüzük gibi parmağa takılan bir halkadır.
Câhiliye kadınları onu onların **عَشْرِ**lerinde edinirlerdi; çoğulu **فَتَخٌ** ve **فُتُوخ** ve **فَتَخات**tır; çoğulunda **فِتاخٌ** da zikredilmiştir; ve denildi ki: **الفَتْخة** içinde taş bulunmayan gümüşten bir halkadır; içinde taş olursa o **الخاتم**dır; şair dedi ki:
Koluğumda **فَتَخِى**m düşer ondan
İbn Berrî dedi ki: Bu şiir, **الدَّهْناء** bint **مِسْحَلٍ**’ındır; **العجاج**’ın zevcesidir; onu **المغيرة بن شعبة**’ye yükseltmişti de ona şöyle dedi: Allah seni ıslah etsin, ben ondan **بِجُمْع**ım; yani beni iftizâ etmedi; bunun üzerine **العجاج** dedi ki:
Allah bilir, ey **مغيرة**, benim
Onu salıverilmiş atın çiğnemesi gibi çiğnediğimi
Ve onu, kasabın koyununu alışı gibi aldığımı,
Aceleyle, konaklayan bir kavme onu boğazlar
Bunun üzerine **الدهناء** dedi ki:
Vallahi beni bir koklayışla aldatamazsın,
Ne bir öpüşle ne de bir kucaklayışla,
Ancak gamımı oyalayan bir **بِزَعْواعٍ** ile,
Ondan koluğuma **فَتَخِي**m düşer
(* “**منه**” sözü: müellif nüshasında böyledir; belki müzekker ve müennes olarak rivayet edilmiştir).
Dedi ki: **الفتخة**’nın hakikati, ayak parmaklarında olmasıdır. Hadiste: bir kadın ona geldi, elinde çokça **فِتَخٌ** vardı; bir rivayette **فُتوخ**; böyle rivayet edilmiştir; hâlbuki o **فتخ**tır, iki fetha ile; **فتخة**’nın çoğuludur; ve onlar, neredeyse ellere takılan yüzüklerdir; dedi ki: bazen ayak parmaklarına konur. Âişe hadîsinde, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “ve ziynetlerini açmasınlar, ancak ondan görünen müstesna”; dedi ki: **القُلْبُ** ve **الفَتَخَةُ**. **الدهناء**’nın şiirinin manası: kadınlar ayak parmaklarında yüzük takarlardı; bu da, onun göçüyle yükünü kaldırdığı zaman yüzüklerinin koluğuna düştüğünü vasfeder; o ancak cinsel birleşmenin şiddetini temenni etmiştir; ve denildi ki: **الفتوخ** taşsız yüzüklerdir; sanki onlar halkalardır. Âişe’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: **الفتخ** ayak parmaklarında bulunan gümüşten halkalardır; bunu, Yüce Allah’ın sözü hakkında söyledi: “ancak ondan görünen müstesna”; dedi: **القُلْب** ve **الفَتَخة**.

**والفَتَخ**: ses çıkarmayan her **خَلخال**.

**والفَتَخُ** ve **الفَتَخَة**: pazu ile önkol arasının iç tarafı. **والفَتَخُ**: eklemlerin gevşekliği, yumuşaklığı ve genişliğidir; ve denildi ki: eklemlerde ve başkalarında yumuşaklıktır; **فَتِخَ** **فَتَخاً** ve o **أَفَتْخُ**tur. **وعُقاب فَتْخاءُ**: kanadı yumuşak; çünkü indiği zaman iki kanadını kırar ve ikisini ezer; bu, ancak yumuşaklıktan olur. **والفَتَخُ**: el ayasının ve ayağın genişliği ve uzunluğudur. **وأَسد أَفْتَخُ**: eli geniş. **والفتَخ**: aslanın pençelerinin genişliği ve eklemlerinin yumuşaklığıdır. **والأَفْتَخُ**: parmak eklemleri yumuşak, genişlikle beraber olan. Ayaklarda **الفتَخ**: kemiğin uzunluğu ve etin azlığıdır; şair dedi ki:
Bir **فَتْخاءَ** üzerinde; bilir, nereden kurtulur,
Ve kurtulduğu yerden bir yol yoktur
Dedi ki: **الفتخاء** ile ayağını kastetti; dedi ki: bu, bal toplayanın sıfatıdır. **الأَصمعي**: **فتخاء** yumuşak ayaktır; **أَبو عمرو** dedi ki: onda eğrilik vardır.

**وفَتَخَ** adam parmaklarını **فَتْخاً**: onları genişletti ve gevşetti; ve denildi ki: oturuşunda ayak parmaklarını **فَتْخاً** yaptı; onları büktü ve yumuşattı; **أَبو منصور** dedi ki: ikisini ayağın dışına doğru büker, içine doğru değil. Nebî’nin, صلى الله عليه وسلم, hadîsinde: secde ettiği zaman pazularını yanlarından uzaklaştırır ve ayak parmaklarını **فَثَخَ** ederdi; **يحيى بن سعيد** dedi ki: **الفَتْخُ** şudur: böyle yapmasıdır; parmaklarını dikti; sonra onların eklem yerini avucun içine doğru bastırdı ve onları ayağın içine doğru büktü; yani secdede bunu ayak parmaklarıyla yapardı. **الأَصمعي** dedi ki: **الفتخ**’ın aslı yumuşaklıktır; **البراجِم**de yumuşaklık ve genişlik olunca denilir: onlar elbette **فُتْخ**tur; bundan dolayı **العقاب**a **فتخاء** denildi; ve şu beyit okundu:
Sanki ben, iki kanatlı bir **فَتْخاءِ** ile, bir **لَقْوةٍ** ile,
Kartallardan bir **دَفُوفٍ** ile; ben **شِمْلالي**mi eğdim
Ve dersin: adam **أَفتح**tır, **الفتخ**ı açıkça bellidir; eli ve ayağı yumuşaklıkla beraber geniş olunca; şair dedi ki:
**فُتْخُ** sol eller, sağ ellerinde bir **رَوَحُ**tur
Develerde **الفَتَخ**: **الطَّرَق** gibidir. **وناقَة فتخاء الأَخْلافِ**: memeleri karnına doğru yükselmiştir; kadın da böyledir; bu, onda övgüdür, erkekte ise yergidir; o da **الفَتَخ**tır. **والفتخاء**: ağaçtan yükseltilmiş bir şeydir; adam onun üzerine oturur; bal toplayan içindir; ve denildi ki: **الفتخاء** ağaçtan bir **مِلبن** benzeridir; bal toplayan onun üzerine oturur, sonra üstten uzanır, ta balın yerine ulaşıncaya kadar; ve bakışı gevşek olana denilir: **أَفتخ الطرف**; dedi ki:
Ve o, yumuşak tırnaklıları, zayıf bir şekilde izler,
**أَفْتَخَ الطَّرْفِ**; onun sözünde **إِشْرافُ**
(* “**في قوله اشراف**” sözü: müellif nüshasında böyledir; o kırık vezindedir; belki vezin tutsun diye bir hazif iledir).

**والأَفاتِيخ** ( **الفُقُوعِ**dan): başlangıcında çıkan bir **هَناةٌ**dır; insanlar onu **كَمْأَةً** sanırlar, ta onu çıkarıncaya kadar; sonra onu tanırlar; bunu **أَبو حنيفة** hikâye etti; **الأَفاتيخ** için bir tekil de hikâye etmedi. **وفُتَيْخ** ve **فَتَّاخ**: **الدهناء**’nın uçlarında, **اليمامة** tarafına yakın iki **دَحْلانِ**dır; **الهجري**’den. **وفَتَّاخ**: bir yer adıdır.
