# فتخ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D8%AE/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فتخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فتخ

الفتخة، بفتح فسكون ويحرك، ذكرهما غير واحد من أئمة الغريب، فلا اعتداد بإنكار شيخنا على اللغة الأولى: خاتم كبير يكون في اليد والرجل بفص وغير فص، وقيل: هي الخاتم أيا كان. أو حلقة من فضة تلبس في الإصبع كالخاتم وقيل: الفتخة حلقة من فضة لافص فيها، فإذا كان فيها فص فهي الخاتم. وكانت نساء الجاهلية يتخذنها في عشرهن. ج فتخ، بالتحريك، وفتوخ، بالضم، وفتخات، محركة وذكر في جمعه فتاخ. قال الشاعر:
  تسقط منه فتخي في كمي قال ابن زوج العجاج، وكانت رفعته إلى المغيرة بن شعبة فقالت له: أصلحك الله، إني منه بجمع، أي لم يفتضني، فقال العجاج:
  الله يعلـم يا مـغـيرة أنـنـي                      قد دستها دوس الحصان المرسل
  وأخذتها أخذ المقصـب شـاتـه                      عجلان يذبحهـا لـقـوم نـزل فقالت الدهناء:
  والله لا تخدعنـي بـشـم                      ولا بتقبـيل ولا بـضـم
  إلا بزعزاع يسلي همـي                      تسقط منه فتخي في كمي قال: وحقيقة الفتخة أن تكون في أصابع الرجلين. ومعنى شعر الدهناء أن النساء كن يتختمن في أصابع أرجلهن، فتصف هذه أنه إذا شال برجليها سقطت خواتيمها في كمها؛ وإنما تمنت شدة الجماع. والفتخ، محركة: اسسترخاء المفاصل ولينها وعرضها، وقيل: هو اللين في المفاصل وغيرها، فتخ فتخا، وهو أفتخ أو الفتخ: عرض الكف والقدم وطولهما. ومنه: أسد أفتخ: عريض الكف. ورجل أفتخ بين لبفتخ، إذا كان عريض الكف والقدم مع اللين.. قال الشاعر:
  فتخ الشمائل في أيمانهم روح

  والفتخ شبه الطرق، محركة في الإبل. والفتخ: كل جلجل، كهدهد، هكذا ضبط في سائر النسخ الموجودة عندنا، والذي في اللسان: كل خلخال لا يجرس، أي لا يصوت. وفتخ الرجل أصابعه فتخا وفتخها تفتيخا: عرضها وأرخاها، وقيل، فتخ أصابع رجليه في جلوسه، ثناها ولينها. قال أبو منصور: يثنيهما إلى ظاهر القدم لا إلى باطنها. وفي الحديث أنه كان إذا سجد جافي عضديه عن جنبيه وفتخ أصابع رجليه. قال يحيى بن سعيد: الفتخ أن يصنع هكذا، ونصب أصابعه ثم غمز موضع التفاصل منها إلى باطن الراحة وثناها إلى باطن الرجل، يعني أنه كان يفعل ذلك بأصابع رجليه في السجود. قال الأصمعي. وأصلث الفتخ اللين. والفتخاء شيء مربع شبه ملبن من خشب يقعد عليه مشتار - اسم فاعل من اشتار - العسل ثم يمد من فوق حتى يبلغ موضع العسل. والفتخاء من العقبان، بالكسر، جمع عقاب: اللينة الجناح لأنها إذا انحطت كسرت جناحيها وغمزتهما، وهذا لا يكون إلا من اللين. وقال شيخنا. وفي أكثر المصنفات اللغوية أن الفتخاء المسترخية الجناحين مطلقا من الطيور، ثم أطلقت على العقبان، كأنها صفة لازمة لها، فصارت من أسمائها. ولذلك زعم قوم أن إطلاقها عليها مجاز. وأنشد:
  كأني بفتخاء الجـنـاحـين لـقـوة                      دفوف من العقبان طأطأت شملالي ويقال: ناقة فتخاء الأخلاف، إذا ارتفعت أخلافها قبل بطنها، وهو ذم، وفي المرأة والضرع مدح وعبارة اللسان تعطي أنه في المرأة مدح أيضا، فليظر. وفتاخ، ككتاب، اسم ع. وفتوخ الأسد، بالضم: مفاصل مخالبه، هكذا في النسخ، والذي في اللسان الفتخ عرض مخالب الأسدولين مفاصلها وأفتخ الرجل: ارتخى، وأعيا وانبهر. والأفاتيخ من الفقوع هنوات، وفي بعض الأصول. هنات تخرج أولا، وفي بعض الأصول. في أوله، فتظن كمأة، وفي بعض الأصول: فيحسبها الناس كمأة حتى تستخرج فتعرف، حكاه أبو حنيفة، ولم يذكر للأفاتيخ واحدا. ورجل، وفي الأساس: وظبي أفتخ الطرف: فاتره. وفتيخ كزبير: ع. وفي اللسان: فتيخ وفتاخ دحلان بأطراف الدهناء مما يلي اليمامة، عن الهجري. ومما يستدرك عليه: الفتخ والفتخة: باطن ما بين العضد والذراع. والفتخ في الرجلين طول العظم وقلة اللحم قال الشاعر:
  على فتحاء تعلم حين تنـجـو                      وما إن حيث تنجو من طريق قال: عنى بالفتخاء رجله، قال: وهذا صفة مشتار العسل. وقال الأصمعي: فتخاء قدم لينة. وقال أبو عمرو: فيها عوج، وفي الأساس: وتفتخت المرأة، وخرجت متفتخة. والضفادع فتخ الأرجل.

### Türkçe

**الفتخة**: فتح ile, sonra sükûn ile ve harekelenir; bunu garîb (lafızları) imamlarından birden fazlası zikretmiştir; şu hâlde şeyhimizin birinci lugat üzerindeki inkârına itibar yoktur: elde ve ayakta, taşlı ve taşsız, büyük bir yüzük; ve denildi ki: her ne olursa olsun yüzüktür. Veya parmağa yüzük gibi takılan gümüşten bir halka; ve denildi ki: **الفتخة** taşsız gümüş bir halkadır; eğer onda taş olursa o **الخاتم**dır. Câhiliye kadınları onu iddetlerinde edinirlerdi. Çoğulu: **فتخ** (harekeli), ve **فتوخ** (damme ile), ve **فتخات** (harekeli); ve çoğulunda **فتاخ** zikredildi. Şair dedi ki:
  “Kolumun yeninde **فتخي**lerim ondan düşer.” İbn Zevc el-‘Accâc dedi ki: Onu el-Muğîre b. Şu‘be’ye yükseltmişti; ona dedi ki: Allah seni ıslah etsin, ben ondan **بجمع**ım; yani beni bekâretimi bozmadı. Bunun üzerine el-‘Accâc dedi ki:
  “Allah bilir ey Muğîre, ben                      onu salıverilmiş atın çiğneyişi gibi çiğnedim
  Ve onu kasabın koyununu alışına benzer bir alışla aldım                      aceleci, onu konan bir kavim için boğazlar.” Bunun üzerine ed-Dehnâ’ dedi ki:
  “Vallahi beni bir **شم** ile aldatmayacaksın                      ne öpüşmeyle ne de sarılmayla
  Ancak gamımı gideren bir **بزعزاع** ile                      kolumun yeninde **فتخي**lerim ondan düşer.” Dedi ki: **الفتخة**nın hakikati, ayak parmaklarında olmasıdır. Ed-Dehnâ’nın şiirinin manası: kadınlar ayak parmaklarında yüzük takarlardı; bu, (kadın) ayaklarıyla kaldırınca yüzüklerinin yenine düştüğünü vasfeder; ancak o, cinsel birleşmenin şiddetini temenni etmiştir. Ve **الفتخ** (harekeli): eklemlerin gevşekliği, yumuşaklığı ve genişliği; ve denildi ki: eklemlerde ve başkalarında yumuşaklıktır; **فتخ** **فتخا**; ve o **أفتخ**tır; veya **الفتخ**: avuç ve ayağın genişliği ve uzunluğu. Ondandır: **أسد أفتخ**: avucu geniş (aslan). Ve **رجل أفتخ** **بين لبفتخ**: avuç ve ayağı yumuşaklıkla birlikte geniş olursa. Şair dedi ki:
  “Sağ ellerinde **فتخ الشمائل** bir ruh.”

Ve **الفتخ** (harekeli), develerde yol vurmasına benzer (bir şey)dir. Ve **الفتخ**: her **جلجل**; **كهدهد** gibi; işte böyle, yanımızdaki mevcut nüshaların tamamında ضبط edilmiştir; **اللسان**’da olan ise: ses çıkarmayan her **خلخال**; yani seslendirmeyen. Ve adam parmaklarını **فتخ** **فتخا** ve onları **تفتيخا**: onları genişletti ve gevşetti; ve denildi ki: oturuşunda ayak parmaklarını **فتخ** etti: onları büktü ve yumuşattı. Ebû Mansûr dedi ki: ikisini ayağın dış tarafına doğru büker, iç tarafına doğru değil. Hadiste: secde ettiğinde pazularını yanlarından uzak tutar ve ayak parmaklarını **فتخ** ederdi. Yahyâ b. Sa‘îd dedi ki: **الفتخ** şudur ki böyle yapsın; sonra parmaklarını diker, sonra onlardan eklem yerini avucun iç tarafına doğru bastırır ve onları ayağın iç tarafına doğru büker; yani secdede bunu ayak parmaklarıyla yapardı. el-Asma‘î dedi ki: **الفتخ**ın aslı yumuşaklıktır. Ve **الفتخاء**: tahtadan, üzerine **مشتار**—**اشتار**’dan ism-i fâil—bal için oturur, sonra üstten uzatır da balın yerine ulaşıncaya kadar (olan) kare bir şey, **ملبن**e benzer. Ve **الفتخاء** (kesre ile) **العقبان**dan, **عقاب**ın çoğulu: kanadı yumuşak olan (kuş)tur; çünkü indiğinde iki kanadını kırar ve ikisini bastırır; bu ancak yumuşaklıktan olur. Şeyhimiz dedi ki: Lugavî musanneflerin çoğunda **الفتخاء**: kuşlardan mutlak olarak iki kanadı gevşek olandır; sonra **العقبان** üzerine ıtlak edildi; sanki ona lâzım bir sıfatmış gibi, onun isimlerinden oldu. Bu sebeple bir kavim, onun üzerine ıtlakının mecaz olduğunu zannetmiştir. Ve şu beyit okundu:
  “Sanki ben iki kanatlı bir **فتخاء** ile bir kuvvet üzerindeyim                      kartallardan sürüler, benim **شملالي**mi eğdirdi.” Ve denilir: **ناقة فتخاء الأخلاف**: memeleri karnından önce yükselirse; bu zemdir; kadında ve memede ise medihdir; **اللسان**’ın ibaresi, kadında da medih olduğunu verir; öyleyse baksın. Ve **فتاخ** (kitâb vezninde): bir ‘alem ismidir. Ve **فتوخ الأسد** (damme ile): pençelerinin eklemleri; işte böyle nüshalarda (vardır); **اللسان**’da olan ise: **الفتخ** aslanın pençelerinin genişliğidir, eklemleri değil. Ve adamı **أفتخ** etti: gevşedi, yoruldu ve soluğu kesildi. Ve **الأفاتيخ** **الفقوع**dan **هنوات**tır; bazı asıllarda: önce çıkan **هنات**; bazı asıllarda: başında; böylece **كمأة** sanılır; bazı asıllarda: insanlar onu **كمأة** sayarlar, ta ki çıkarılıp da bilinsin; bunu Ebû Hanîfe hikâye etti; **الأفاتيخ** için tekil zikretmedi. Ve bir adam—ve **الأساس**’ta: ve bir ceylan—**أفتخ الطرف**: gevşek (bakışlı). Ve **فتيخ** (Zübeyr gibi): bir ‘alem ismidir. Ve **اللسان**’da: **فتيخ** ve **فتاخ** ed-Dehnâ’nın uçlarında, el-Yemâme tarafına yakın iki kum tepesidir; el-Hicrî’den. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الفتخ** ve **الفتخة**: pazu ile önkol arasının iç tarafı. Ve **الفتخ** ayaklarda: kemiğin uzunluğu ve etin azlığıdır. Şair dedi ki:
  “Bir **فتحاء** üzerinde; kurtulduğunda bilirsin                      ve asla, kurtulduğun yer bir yoldan değildir.” Dedi ki: **الفتخاء** ile ayağını kastetti. Dedi ki: ve bu, bal **مشتار**ının sıfatıdır. el-Asma‘î dedi ki: **فتخاء**: yumuşak bir ayak. Ebû ‘Amr dedi ki: onda eğrilik vardır. Ve **الأساس**’ta: kadın **تفتخت** etti ve **متفتخة** olarak çıktı. Ve kurbağalar: **فتخ الأرجل** (bacakları gevşek/geniş).
