# فتخ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D8%AE/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فتخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AE.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: فتخ

خ ت ف
ختف ، خفت ، فتخ ، فخت : مستعملة .
خفت : قال ابن المظَفِّر : الْخُفُوتُ : خُفُوض
الصَّوت من الجوع .
تقول : صَوْتٌ خَفِيضٌ ، خَفِيتٌ .
ويقال للرجل _ إذا مات _ : قد خَفَتَ _
أي : انقطع كلامه .
ويقال منه : زَرْعٌ خافتٌ _ أي : كأَنه بقي
فلم يَبْلغ غاية الطُّول .
وفي حديث أبي هريرة : ) ( مَثَل المؤْمِنِ
الضَّعيفِ كمَثَلِ خافِتِ الزَّرْعِ ، يَمِيلُ مَرَّةً
وَيَعْتَدِلُ أُخْرَى ) ( .
قال أبو عبيد : أراد ب ) ( الخَافِتِ ) ( : الزرعَ
الغَضَّ اللَّيِّنَ .
ومِنْ هذا قيل للميِّتِ : قد خَفَتَ _ إذا
انقطع كلامُه .
وأنشد :
حَتّى إذا خَفَتَ الدُّعاءُ وَصُرِّعَتْ
قَتْلى كمُنْجَدِعٍ مِنَ الغُلاَّنِ
والمعنى : أنَّ المؤمن مَُزَّأٌ في ماله ونفسه
وأهله .
وقال الليث : الرّجُلُ يُخافتُ بقراءته _ إذا
لم يُبَيِّنْ قراءَتَه برفع الصَّوْت . قال الله
جلّ وعزّ : ( ولا تجهر بصلاتك ولا تخافت بها ( [ الإسَراء : 110 ] .
وتَخَافَتَ القومُ _ إذا تشاوَرُوا سرّاً . والإبِلُ
تُخَافِتُ المضْغَ _ إذا اجْتَرَّتْ .
قال : وامرأةٌ خَفُوتٌ لَفُوتٌ .
فالْخَفُوتُ : التي تَأْخُذُها العيْنُ ما دامَتْ
وَحدها فتقْبَلُها وتستحسِنُها ، فإِذا صارتْ
بين النساء ، غَمَرْنَها .
واللَّفوتُ : التي فيها الْتِواءٌ وانقباضٌ .
وقال أبو عبيد : قال الكسائيُّ : اللَّفُوتُ :
التي لها زَوْجٌ ، ولها وَلدٌ من غيره فهِيَ
تَلفَّتُ إلى ولَدِها .
وقال شَمِر : بَلَغَنِي أن عبد المَلك بنَ عُمَيْرٍ
قال : اللَّفُوتُ : التي إذا سَمِعَتْ كلامَ
الرِّجَال الْتفتَتْ إليهم .
قلت : ولم أَسْمَعِ ) ( الْخَفُوتَ ) ( _ في نَعْتِ
النساء _ لغير الليث .
ورَوى أبو العباس _ عن ابن الأعرابيِّ _
قال : الخُفْتُ _ بضمِّ الخاء وسكونِ
الفاء _ : السَّذَابُ .
قال : وهو الفَيْجَلُ والْفَيْجَنُ .
وقال الجَعْدِيُّ :
فَلَسْتُ _ وإِنْ عَزُّوا عَلَيَّ _ بهَالِكٍ
خُفَاتاً ولا مُسْتَهْزِمٍ ذَاهِبِ الْعَقْلِ
وقال أبو عمرٍ و :
) ( خُفَاتاً ) ( _ أَيْ : فُجَاءَةً . و ) ( مُسْتَهْزِمٍ ) ( أيْ :
جَزُوعٍ .
ويقال : خَفَتَ من النُّعَاسِ _ أي : سكَنَ .
قلت : ومعنى قوله : ) ( خُفَاتاً ) ( _ أيْ :
ضَعْفا : وتذلُّلاً .
وأنشد أبو عُبيدٍ في ) ( خَفَت ) ( _ بمعنى
سَكَنَ _ :
حَتَّى إذا خَفَتَ الدُّعَاءُ وصُرِّعَتْ
قَتْلَى كَمُنْجَدِعٍ مِنَ الغُلاَّنِ
وزرْعٌ خافتٌ - إذا كان غَضّاً طريّاً ناعماً .
فخت : قال الليث : إذا مشَتِ المرأةُ مُجَنْبَجَةً
قيل : تفَخَّتَتْ تفخُّتاً .
قال : أَظنُّ ذلك مشتقّاً من مَشْي الفَاخِتَةِ
_ الطائرِ _ وجمعها : الفَوَاخِتُ .
أبو عُبَيدٍ _ عن الكسائيِّ _ : الفَخْتُ ضوْءُ
القمر . . يقالُ : جلسْنَا في الفَخْتِ .
وقال شَمِرٌ : لم أَسمَع ) ( الفَخْتَ ) ( إلاَّ ههنا .
قال : ويقال : هو يَتَفَخَّتُ _ أي : يَتعجَّبُ ،
فيقولُ : ما أَحْسَنَهُ .
أبو العبّاس _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال :
) ( الفَخْتُ ) ( : نَشْلُ الطّبَّاخِ الفِدْرَةَ من القِدْرِ .
فتخ : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( أَنَّهُ كَانَ إذَا
سَجَدَ جَافَى عَضُدَيْهِ عَنْ جَنْبَيْهِ ، وفَتَحَ
أَصَابعَ رِجلَيْهِ ) ( .
قال أبو عبيد : قال يحيى بنُ سعيد :
الْفَتْخُ : أَنْ يَصْنَعَ هكذا _ ونصب أصابعَه
ثمَّ غمزَ موضِعَ الْمَفَاصِلِ منها إلى باطن
الرَّاحَةِ .
يعني : أنه كان يفعل ذلك بأَصابع رِجليه
في السُّجود .
قال : وقال الأصمعيُّ : أصْلُ الفَتْخ :
الِّينُ .
ويقال للبراجِم _ إذا كان فيها لِينٌ أو
عِرَضٌ _ : إنها لَفُتْخٌ .
ومنه قيل للعُقَابِ : فَتْخَاءُ . . لأنَّها إذا
انحَطَّتْ كَسَرَتْ جَنَاحَيْها وغمَزَتْهُمَا ، وهذا
لا يَكونُ إلاَّ مِن اللِّين .
وأنشد :
كأنِّي بِفَتخَاء الجَناحَيْنِ لَقُوَّةٍ
دَفُوفٍ مِن الْعُقْبَانِ طَأْطأْتُ شِمْلاَلِي
وقال أبو العباس أحمدُ بن يَحيَى : فتَخَ
أَصابع رِجليْهِ في السجود _ إذا ثنَاهما .
قال : وأصل الفتْخِ : اللِّينُ .
قلت : يَثْنِيهِمَا إلى ظَهْرِ القَدَم لا إلى
باطِنَها .
قال أبو العبَّاس : وقال ابن الأعرابيِّ :
الْفَتْخَةُ : الخاتَمُ ، وجَمْعُهَا فَتَخٌ .
وأنشد :
يَسْقُطُ منه فَتَخِي في كُمِّي
قال : كنَّ النِّسَاءُ يتَختَّمْنَ في أصابع
أَرْجُلِهِنَّ . فتَصِفُ هذه أنه إذا شال بِرجْلَيْهَا
وذاقتِ العُسَيْلَةَ استَرْخَتْ أصابعُ رجليها
فسقَطَتْ خواتمُها في كُمَّيْهَا ، وإنما تَمَنَّتْ
شدَّةَ الجِمَاع .
وقال الليث : الفُتُوخُ خواتيمُ بلا
فُصوص . . . كأَنَّها حَلَقٌ .
قال : وكلُّ جُلْجُلٍ لا يَجْرُسُ فهو فَتَخٌ .
قال : والفَتَخُ _ في الرِّجلين _ طُولُ العَظْم
وقِلَّةُ اللّحم .
وقيل : بَلِ الْفَتَخُ : عِرَضُ الكفِّ والقَدَمِ
وأنشد :
عَلَى فَتْخَاءَ تَعْلَمُ حَيْثُ تَنْجُو
وَمَا إِنْ حَيْثُ تَنْجُو مِنْ طَرِيقِ
قال : عَنَى بالْفَتْخَاءِ شِبْهَ مِلْبَنٍ من خَشَبٍ
يَقْعُدُ عليه المُشْتَار ثم يمُدُّ يده من فوقُ ،
حتى يَبْلغَ موضعَ الْعَسَلِ .
ويقال : أراد بالْفَتْخَاءِ : رِجْلَهُ .
قال : وهذا من صِفةِ مُشْتَارِ الْعَسَل .
قال : والْفَتَخُ عِرَضُ مخالب الأسد ولينُ
مَفاصِلِها .
أبو عبيد _ عن الكسائيِّ _ :
الأَفْتخُ : اللَّيِّن مَفَاصِل الأصابع مع
عِرَض .

### Türkçe

خ ت ف
**ختف** ، **خفت** ، **فتخ** ، **فخت** : kullanımdadır.

**خفت** : İbnü’l-Muzaffir dedi: **الْخُفُوتُ** : açlıktan dolayı sesin alçalmasıdır.
Dersin ki: alçak ses, **خَفِيضٌ** , **خَفِيتٌ**.
Ve erkeğe — öldüğü zaman — denilir: “**قد خَفَتَ**”
yani: sözü kesildi.
Ve ondan denilir: **زَرْعٌ خافتٌ** — yani: sanki kalmış da
boyun nihayetine ulaşmamış gibidir.
Ebû Hureyre hadîsinde: “( ( zayıf mü’minin misali, **خافِتِ الزَّرْعِ** misali gibidir; bir kere eğilir
ve başka bir kere doğrulur ) )”.
Ebû Ubeyd dedi: ( ( **الخَافِتِ** ) ) ile muradı:
taze, yumuşak ekindir.
Ve bundan, ölünün sözü kesildiği zaman ona: “**قد خَفَتَ**” denildi.
Ve inşâd etti:
حَتّى إذا خَفَتَ الدُّعاءُ وَصُرِّعَتْ
قَتْلى كمُنْجَدِعٍ مِنَ الغُلاَّنِ
Ve mânâ: mü’min, malında ve nefsinde
ve ehlinde parçalanmıştır.
Leys dedi: Adam, kıraatinde **يُخافتُ** eder — eğer
ses yükseltmekle kıraatini açıklamazsa. Aziz ve celîl Allah dedi: “( ve namazında yüksek sesle okuma ve onunla **تخافت** etme )” [الإسراء: 110].
Kavim **تَخَافَتَ** etti — gizlice danıştıkları zaman. Ve develer
**تُخَافِتُ** çiğnemeyi — geviş getirdikleri zaman.
Dedi: ve bir kadın **خَفُوتٌ** **لَفُوتٌ**.
Şu halde **الْخَفُوتُ**: yalnız kaldığı müddetçe gözün onu aldığı,
onu kabul edip beğendiği; fakat
kadınların arasına girdiği zaman, onların onu bastırdığı (kadın)dır.
Ve **اللَّفوتُ**: içinde bir bükülme ve büzülme olan (kadın)dır.
Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **اللَّفُوتُ**:
kocası olan, ondan başka birinden çocuğu bulunan; o da
çocuğuna dönüp bakar.
Şemmir dedi: Bana ulaştı ki Abdülmelik b. Umeyr
dedi: **اللَّفُوتُ**: erkeklerin sözünü işittiği zaman
onlara dönen (kadın)dır.
Ben dedim: ( ( **الْخَفُوتَ** ) )’u — kadınların vasfında —
Leys’ten başkası için işitmedim.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi: **الخُفْتُ** — **الخاء**’ın dammesi ve
**الفاء**’ın sükûnu ile — : **السَّذَابُ**’dur.
Dedi: ve o **الفَيْجَلُ** ve **الْفَيْجَنُ**’dir.
Câ‘dî dedi:
فَلَسْتُ _ وإِنْ عَزُّوا عَلَيَّ _ بهَالِكٍ
خُفَاتاً ولا مُسْتَهْزِمٍ ذَاهِبِ الْعَقْلِ
Ebû Amr dedi:
( ( **خُفَاتاً** ) ) — yani: ansızın. Ve ( ( **مُسْتَهْزِمٍ** ) ) yani:
çok korkan.
Ve denilir: uykudan **خَفَتَ** — yani: sakinleşti.
Ben dedim: onun ( ( **خُفَاتاً** ) ) sözü mânâsı — yani:
zayıflık ve zillet.
Ebû Ubeyd, **خَفَت**’te — “sakinleşti” mânâsında — inşâd etti:
حَتَّى إذا خَفَتَ الدُّعَاءُ وصُرِّعَتْ
قَتْلَى كَمُنْجَدِعٍ مِنَ الغُلاَّنِ
Ve **زرْعٌ خافتٌ** — taze, yaş, yumuşak olduğu zaman.

**فخت** : Leys dedi: Kadın yan yan yürüdüğü zaman
ona: **تفَخَّتَتْ** **تفخُّتاً** denilir.
Dedi: zannederim bu, **الفَاخِتَةِ**’nin
— kuşun — yürüyüşünden türemiştir; onun çoğulu: **الفَوَاخِتُ**.
Ebû Ubeyd — Kisâî’den — : **الفَخْتُ** ay ışığıdır… denilir: “**جلسْنَا في الفَخْتِ**”.
Şemmir dedi: ( ( **الفَخْتَ** ) )’i ancak burada işittim.
Dedi: ve denilir: o **يَتَفَخَّتُ** eder — yani: hayret eder,
ve der ki: “ne güzel!”.
Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi:
( ( **الفَخْتُ** ) ) : aşçının tencereden **الفِدْرَةَ**’yi çekip çıkarmasıdır.

**فتخ** : Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: “( ( o, secde ettiği zaman
kollarını yanlarından uzaklaştırırdı ve
ayak parmaklarını **فتَحَ** ederdi ) )”.
Ebû Ubeyd dedi: Yahyâ b. Saîd dedi:
**الْفَتْخُ**: böyle yapmasıdır — ve parmaklarını dikti,
sonra onların eklem yerlerini avucun iç tarafına doğru
bastırdı.
Yani: secdede bunu ayak parmaklarıyla yapardı.
Dedi: ve Asma‘î dedi: **الفَتْخ**’ın aslı:
yumuşaklıktır.
Ve **البراجِم** için — içinde yumuşaklık veya
genişlik olduğu zaman — denilir: onlar **لَفُتْخٌ**tur.
Ve ondan, kartala: **فَتْخَاءُ** denildi… çünkü o
indiği zaman kanatlarını kırar ve ikisini bastırır; bu ise
ancak yumuşaklıktan olur.
Ve inşâd etti:
كأنِّي بِفَتخَاء الجَناحَيْنِ لَقُوَّةٍ
دَفُوفٍ مِن الْعُقْبَانِ طَأْطأْتُ شِمْلاَلِي
Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Secdede ayak parmaklarını **فتَخَ** etti — ikisini büktüğü zaman.
Dedi: ve **الفتْخ**’ın aslı: yumuşaklıktır.
Ben dedim: ikisini ayağın üstüne doğru büker,
iç tarafına doğru değil.
Ebû’l-Abbâs dedi: ve İbnü’l-A‘râbî dedi:
**الْفَتْخَةُ**: yüzüktür; onun çoğulu **فَتَخٌ**tur.
Ve inşâd etti:
يَسْقُطُ منه فَتَخِي في كُمِّي
Dedi: kadınlar ayak parmaklarında yüzük takarlardı. Bu da, onun (kadının) iki ayağıyla kaldırdığı ve **العُسَيْلَةَ**’yi tattığı zaman ayak parmaklarının gevşediğini, böylece yüzüklerinin iki kolunun içine düştüğünü tasvir eder; o ise ancak
cimâın şiddetini temenni etmiştir.
Leys dedi: **الفُتُوخُ** taşsız yüzüklerdir… sanki onlar halkalardır.
Dedi: ve her çıngırak ki ses çıkarmaz, o **فَتَخٌ**tur.
Dedi: ve **الفَتَخُ** — ayaklarda — kemiğin uzunluğu
ve etin azlığıdır.
Ve denildi: bilakis **الْفَتَخُ**: elin ve ayağın genişliğidir.
Ve inşâd etti:
عَلَى فَتْخَاءَ تَعْلَمُ حَيْثُ تَنْجُو
وَمَا إِنْ حَيْثُ تَنْجُو مِنْ طَرِيقِ
Dedi: **الْفَتْخَاءِ** ile, tahtadan yapılmış bir süt sağma sehpasına benzer şeyi kastetti;
**المُشْتَار** onun üzerine oturur, sonra elini üst taraftan uzatır,
ta ki balın yerine ulaşıncaya kadar.
Ve denilir: **الْفَتْخَاءِ** ile muradı: ayağıdır.
Dedi: bu, bal toplayanın sıfatındandır.
Dedi: ve **الْفَتَخُ** aslanın pençelerinin genişliği ve
eklemlerinin yumuşaklığıdır.
Ebû Ubeyd — Kisâî’den — :
**الأَفْتخُ**: parmak eklemleri yumuşak olan,
genişlikle beraber (olan).
