# فتر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فتر

فتر الشيء، والحر، وفلان يفتر ويفتر، من حد نصر وضرب فتورا كقعود، وفتارا كغراب: سكن بعد حدة ولان بعد شدة. وقوله تعالى في وصف الملائكة: لا يفترون. أي لا يسكنون عن نشاطهم في العبادة. وفتره الله تعالى تفتيرا، وفتر هو. وفتر الماء: سكن حره، فهو فاتر بين الحار والبارد، وفاتور، كذلك. وفتر الشيء: كاله وقدره بفتره كما يقال: شبره، إذا كاله وقدرة بشبره. وفتر جسمه يفتر: فتورا: لانت مفاصله وضعف. والفتر، محركة: الضعف. ويقال: أجد في نفسي فترة، وهي كالضعفة. ويقال للشيخ: قد علته كبرة. وعرته فترة. والفتر العضل من اللحم. والفتر: مقدار معلوم من الطعام، هكذا في سائر النسخ، وهو مأخوذ من عبارة الصاغاني في التكملة وقد أخطأ المصنف في النقل، فإن العضل من اللحم هو الفأر بالهمز، كذا هو في نسخة التكملة مجودا بخط المصنف في مادة ف أ ر. ويدل له أيضا ما في اللسان: ويقال للحم المتن: فأر المتن، ويرابيع المتن، وكذا قوله: مقدار معلوم من الطعام هو الفأر، بالهمز، هكذا في التكملة مجودا بخط المصنف. وزاد بعده: وهو دخيل. ثم ذكر بعده فأر بلد بنواحي أرمينية. فإيراد المصنف إياهما في ف ت ر وهم لا يكاد ينتبه له كل أحد، فاعلم ذلك، ولا تغتر بآراء المقلدين. وأفتره الداء: أضعفه، وكذلك أفتره السكر. والفتار، كغراب: ابتداء النشوة، عن أبي حنيفة، وأنشد للأخطل:
  وتجردت بعد الهدير وصرحت                      صهباء ترمى شربها بفتـار وطرف فاتر: فيه فتور، ليس بحاد النظر، وقال الجوهري: إذا لم يكن حديدا. وقال ابن القطاع: فتر الطرف: انكسر نظره. وفي البصائر: الطرف الفاتر: الذي فيه ضعف مستحسن. والفتر، بالكسر: ما بين طرف الإبهام وطرف المشيرة، والجمع أفتار. وقال الجوهري: ما بين طرف السبابة والإبهام إذا فتحتهما. والفتر، بالضم: كالسفرة تعمل من الخوص ينخل عليها الدقيق، نقله الصاغاني ولم يغره، وهو قول أبي زيد. والفترة، بالفتح: ما بين كل نبيين، وفي الصحاح: ما بين كل رسولين من رسل الله عز وجل، من الزمان الذي انقطعت فيه الرسالة. والفترة: سمكة، إذا وطئتها أخذتك الرعدة في الرجلين حتى تعرق ، كالفتر، كقنب، هكذا نقله الصاغاني. قلت: وهي الرعادة، موجودة بنيل مصر. وعن ابن الأعرابي: أفتر الرجل فهو مفتر، إذا ضعف، هكذا في النسخ، والصواب: ضعفت جفونه فانكسر طرفه. وأفتر الشراب: فتر شاربه، كما يقال: أقطف الرجل، إذا قطفت دابته، وعليه يحمل الحديث: نهى عن كل مسكر ومفتر، فالمسكر: الذي يزيل العقل، والمفتر: الذي يفتر الجسد إذا شرب، أي يحمي الجسد ويصير فيه فتورا. ومنهم من قال: أفتره: بمعنى فتره، أي جعله فاترا. وفتر السحاب تفتيرا: تحير لا يسير وسكن وتهيأ للمطر، وهو مجاز. وقال الأصمعي: فتر: مطر وفرغ ماؤه وكف وتحير. وبه فسر قول ابن مقبل يصف سحابا:
  نأمل خليلي هل ترى ضوء بارق                      يمان مرته ريح نجد فـفـتـرا

  وقال حماد الراوية: فتر، أي أقام وسكن. واستفتر الفرس: استجر، هكذا في النسخ، والصواب: استجم، كما في الأساس، وهو مجاز. والتفتر: الدفتر، لغة بني أسد، كما نقله الفراء هنا، ذكره الصاغاني. وقد مر للمصنف في التاء مع الراء، وجعله هناك لغة مستقلة. وفتر، بالفتح: اسم امرأة، قال شيخنا: ذكر الفتح مستدرك، لأن إطلاقه نص فلا يحتاج إلى ذكره. قلت: إنما ذكره لبيان منشإ الوهم في كونه بالكسر، فذكره مشيرا إلى أن قوله ووهم الجوهري إنما هو ضبطه بالكسر. فلو لم يذكر الفتح كان يظن أن الوهم في كونه اسم امرأة، وليس كذلك، فظهر بذلك أن ذكر الفتح ليس بمستدرك على ما زعمه شيخنا. قال المسيب بن علس، ويروى للأعشى:
  أصرمت حبل الوصل من فتر                      وهجرتها ولججت في الهجر
  وسمعت حلفتها التي حلفـت                      إن كان سمعك غير ذي وقر هكذا أنشده ابن بري، وقال: المشهور عند الرواة من فتر، بفتح الفاء، وذكر بعضهم أنها قد تكسر، ولكن الأشهر فيها الفتح. قلت: فعلى ما قرره ابن بري لا وهم ينسب إلى الجوهري لأنه قد حكى الكسر. وفي التكملة: قال الجوهري: الفتر ما بين طرف السبابة والإبهام إذا فتحتهما. وأما قول الشاعر: أصرمت حبل الود من فتر. فهو اسم امرأة، ربط الجوهري الثاني إلى الأول؛ وضمه إياه إليه في قرن واحد يقتضي أن يكون الثاني بكسر الفاء كما هو عادته في تصنيفه، واسم المرأة فتر، بالفتح. انتهى. وقد يجاب عن هذا بأن الكسر محكى أيضا، كما نقله ابن بري، ومن حفظ حجة على من لم يحفظ. وظهر بما ذكره ابن بري والصاغاني أيضا توهين ما زعمه شيخنا تبعا للبدر القرافي أن منشأ الوهم في ضبط الجوهري إياه بالقلم بالكسر في قول الأعشى السابق، وذلك لا يعتد به، لاحتمال أنه تحريف، ولم يتعرض لضبطها بالقلم حتى يعتمد عليه ويتوجه التوهيم إليه، فتأمل. ومما يستدرك عليه: فتر البرد: سكن. وفتر العامل عن عمله: قصر فيه. وفتره غيره، وهو مجاز.

### Türkçe

**فتر** şey, ve sıcak, ve falan **يفتر** ve **يفتر**; **نصر** ve **ضرب** bâbından: **فتورا** ( **قعود** gibi) ve **فتارا** ( **غراب** gibi): keskinlikten sonra duruldu ve şiddetten sonra yumuşadı. Ve Yüce Allah’ın melekleri vasfında sözü: **لا يفترون**; yani ibadetteki faaliyetlerinden dolayı sükûn etmezler. Ve Yüce Allah onu **تفتيرا** ile **فتره** etti; ve o da **فتر** oldu. Ve **فتر الماء**: harareti duruldu; o hâlde o, sıcak ile soğuk arasında **فاتر**dir; ve **فاتور** da, yine böyledir. Ve **فتر الشيء**: onu **بفتره** ile ölçtü ve takdir etti; tıpkı “**شبره**” denildiği gibi; onu kendi **شبره**siyle ölçtüğü ve takdir ettiği zaman. Ve **فتر جسمه يفتر**: **فتورا**: eklemleri yumuşadı ve zayıfladı. Ve **الفتر** (harekeli): zayıflıktır. Ve denilir: nefsimde bir **فترة** buluyorum; o da zayıflık gibidir. Ve ihtiyara denilir: ona bir **كبرة** ilişti. Ve ona bir **فترة** arız oldu. Ve **الفتر**: etten olan kas. Ve **الفتر**: yemekten bilinen bir miktar; bütün nüshalarda böyledir; ve bu, **الصاغاني**’nin **التكملة**’deki ibaresinden alınmıştır; musannif nakilde hata etmiştir; çünkü etten olan kas, hemzeli olarak **الفأر**dır; **التكملة** nüshasında, musannifin hattıyla, **ف أ ر** maddesinde böylece iyice düzeltilmiş olarak böyledir. Ve buna, **اللسان**’daki şu da delâlet eder: ve denilir: sırt eti için: **فأر المتن** ve **يرابيع المتن**. Yine, “yemekten bilinen bir miktar” sözü de hemzeli olarak **الفأر**dır; **التكملة**’de musannifin hattıyla böylece iyice düzeltilmiş olarak böyledir. Sonrasına şunu ekledi: ve o, dâhildir. Sonra onun ardından **فأر بلد**’i, Ermeniye havalilerinde, zikretti. Musannifin ikisini **ف ت ر**’de getirmesi bir vehimdir; neredeyse her bir kimse ona dikkat etmez; öyleyse bunu bil; ve taklitçilerin görüşlerine aldanma. Ve hastalık onu **أفتره** etti: onu zayıflattı; ve yine sarhoşluk onu **أفتره** eder. Ve **الفتار** ( **غراب** gibi): neşenin başlangıcıdır; Ebû Hanîfe’den. Ve **الأخطل**’a ait olarak şu şiir okundu:
  وتجردت بعد الهدير وصرحت                      صهباء ترمى شربها بفتـار

Ve **طرف فاتر**: onda **فتور** vardır; bakışı keskin değildir. Ve **الجوهري** dedi: keskin olmadığı zaman. Ve **ابن القطاع** dedi: **فتر الطرف**: bakışı kırıldı. Ve **البصائر**’de: **الطرف الفاتر**: içinde beğenilen bir zayıflık bulunan (göz)dür. Ve **الفتر** (kesre ile): başparmağın ucu ile işaret parmağının ucu arasındaki şeydir; çoğulu **أفتار**dır. Ve **الجوهري** dedi: ikisini açtığın zaman, işaret parmağı ucu ile başparmak ucu arasındaki şey. Ve **الفتر** (damme ile): hurma yaprağından yapılan, üzerinde unun elendiği, sofra gibi bir şeydir; **الصاغاني** onu nakletti ve onu aldatmadı; ve bu, Ebû Zeyd’in sözüdür. Ve **الفترة** (fetha ile): her iki peygamber arasındaki şeydir. Ve **الصحاح**’ta: Allah عز وجل’in elçilerinden her iki resul arasındaki şey; risaletin kesildiği zamandan olan (süre). Ve **الفترة**: bir balıktır; ona bastığın zaman, bacaklarda titreme seni yakalar; ta ki terleyesin; **الفتر** gibi, **قنب** gibi; **الصاغاني** onu böyle nakletti. Dedim: o, **الرعادة**dır; Mısır Nil’inde mevcuttur. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **أفتر الرجل فهو مفتر**; zayıfladığı zaman; nüshalarda böyle. Doğrusu: göz kapakları zayıfladı da bakışı kırıldı. Ve **أفتر الشراب**: içeni **فتر** etti; tıpkı “**أقطف الرجل**” denildiği gibi; biniti **قطفت** olduğu zaman. Ve bunun üzerine hadis hamledilir: “Her **مسكر** ve **مفتر**den nehyetti.”; **المسكر**: aklı gideren şeydir; ve **المفتر**: içildiği zaman bedeni **يفتر** eden şeydir; yani bedeni ısıtır ve onda **فتور** meydana gelir. Ve onlardan kimi dedi: **أفتره**: **فتره** manasınadır; yani onu **فاترا** kıldı. Ve **فتر السحاب تفتيرا**: yürüyüp gitmez hâlde şaşırdı, duruldu ve yağmura hazırlandı; ve bu mecazdır. Ve **الأصمعي** dedi: **فتر**: yağmur yağdı, suyunu boşalttı, kesildi ve şaşırdı. Ve bununla, İbn Mukbil’in bir bulutu vasfederek söylediği sözü tefsir edildi:
  نأمل خليلي هل ترى ضوء بارق                      يمان مرته ريح نجد فـفـتـرا

Ve **حماد الراوية** dedi: **فتر**; yani ikamet etti ve duruldu. Ve **استفتر الفرس**: **استجر**; nüshalarda böyle. Doğrusu: **استجم**; **الأساس**’ta olduğu gibi; ve bu mecazdır. Ve **التفتر**: **الدفتر**dir; Benî Esed’in lügatidir; **الفراء** onu burada böyle nakletti; **الصاغاني** onu zikretti. Ve musannifin, **التاء** ile **الراء**’da geçmişti; ve onu orada müstakil bir lügat kıldı. Ve **فتر** (fetha ile): bir kadının adıdır. Şeyhimiz dedi: fethayı zikretmek müstedrektir; çünkü onun mutlak olarak kullanımı nasstır; o hâlde zikrine ihtiyaç yoktur. Dedim: onu ancak, kesre ile oluşu vehminin menşeini beyan için zikretti; ve onun “**الجوهري**’nin vehmi” sözünün ancak kesre ile ضبط etmesi olduğuna işaret ederek zikretti. Şayet fethayı zikretmeseydi, vehmin onun kadın adı oluşunda olduğu zannedilirdi; öyle değildir. Böylece, fethayı zikretmenin, şeyhimizin zannettiği üzere, müstedrek olmadığı ortaya çıktı. **المسيب بن علس** dedi; ve **الأعشى**’ya rivayet olunur:
  أصرمت حبل الوصل من فتر                      وهجرتها ولججت في الهجر
  وسمعت حلفتها التي حلفـت                      إن كان سمعك غير ذي وقر

İbn Berrî onu böyle inşad etti ve dedi: râviler yanında meşhur olan “**من فتر**”dir; **الفاء**’nın fethasıyla. Bazıları, onun kesrelenebileceğini zikretti; fakat onda daha meşhur olan fethadır. Dedim: İbn Berrî’nin takrir ettiği üzere, **الجوهري**’ye nispet edilen bir vehim yoktur; çünkü o, kesreyi de hikâye etmiştir. Ve **التكملة**’de: **الجوهري** dedi: **الفتر**: ikisini açtığın zaman işaret parmağı ucu ile başparmak ucu arasındaki şeydir. Şairin sözüne gelince: **أصرمت حبل الود من فتر**; o, bir kadının adıdır. **الجوهري** ikincisini birinciye bağladı; ve ikisini tek bir قرن içinde ona ilhak etmesi, ikincinin **الفاء**’sının kesre ile olmasını gerektirir; tasnifinde âdeti böyledir. Kadın adı ise **فتر**dir; fetha ile. Bitti. Buna şu şekilde cevap verilebilir: kesre de hikâye edilmiştir; İbn Berrî’nin naklettiği gibi. Ve hıfzeden, hıfz etmeyene karşı hüccettir. İbn Berrî’nin ve **الصاغاني**’nin zikrettikleriyle de, şeyhimizin, **البدر القرافي**’ye tâbi olarak, **الجوهري**’nin vehminin menşeinin, yukarıdaki **الأعشى** sözünde onu kalemle kesre ile ضبط etmesi olduğu iddiasının zayıflatılması ortaya çıktı; bu itibar edilmez; onun tahrif olması ihtimali vardır. Ve o, kalemle ضبطına temas etmedi ki ona dayanılıp ona yöneltilen tevhîm yönelsin; öyleyse düşün. Ve ona müstedrek olanlardandır: **فتر البرد**: duruldu. Ve **فتر العامل عن عمله**: onda kusur etti. Ve başkası onu **فتره** etti; ve bu mecazdır.
