# فتر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: فتر

ت ر ف
ترف ، تفر ، رفت ، فتر ، فرت : ( مستعملة ) .
( ترف ) : قال الليث : التُّرْفَةُ والطُّرْمَةُ من وَسط الشفة خِلْقَةً وصاحبها أَتْرَفُ .
وقال غيره : التُّرفةُ النَّعْمَةُ ، وصبيٌّ مَتَرَّف إذا كان مُنَعَّمَ البَدَنِ مُدَلَّلاً ، والمُتْرَفُ الذي أَبْطَرَتْهُ النِّعْمة ، وسَعَةُ العَيْشِ .
وقال ابن عرفة : المترف المتروك يصنع ما يشاء لا يمنع منه ، وقيل للمتنعِّم : مُترف لأنه مُطلق له لا يمنع من تنعم ، أَمَرْنَا مُتْرفيها ، قال قتادة جبابرتها .
تفر : أبو عُبيد عن الأصمعي : التِّفْرَةُ من الإنسان الدائرة التي عند الأنف وسط الشفة العليا .
وقال ابن الأعرابيّ : يقال لهذه الدائرة : تَفِرَة وتُفْرَة وتُفَرَة وتِفْرَة .
وقال الطِّرمّاح :
لها تَفِرَاتٌ تحتَها وقُصَارها
إلى مَشْرَةٍ لم تَعْتَلِقْ بالمحاجِنِ
وقال أبو عمرو : التَّفِرَاتُ من النبات ما لا تَسْتَمْكِنُ منه الرَّاعِيةُ لِصِغَرِها وأرض مُتْفِرَةٌ فيها تَفِرَاتٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : التَّافِرُ الوَسِخُ من الناس ، ورجل تَفِرٌ وتَفْرَانُ .
قال : وأَتْفَرَ الرَّجُلُ إذا خَرَج شَعْر أَنْفِه إلى تِفْرَتِه وهو عيب .
رفت : يقال : رَفَتُّ الشيءَ وحطَمتُه وكَسْرتُه ، والرُّفاتُ الحطامُ من كل شيء تَكسَّر ، يقال : رَفَتَ عِظامَ الجَزُور رَفْتاً إذا كَسَرَها ليَطبُخها ويستخرجَ إهالَتها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الرُّفَتُ التِّبْنُ .
ويقال في مَثَلٍ : أَنا أَغْنَى عنك من التُّفَهِ عن الرُّفَتِ ، والتُّفَهُ عَنَاقُ الأرض وهو ذو نابٍ لا يَرْزأُ التِّبْنَ والكَلأَ والتُّفَهُ تكتب بالهاء والرُّفَتُ بالتاء .
فرت : الفُرَاتُ : أعذَبُ المِياه قال الله جلّ وعزّ : ( هَاذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَاذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ ) ( الفرقان : 53 ) وقد فَرُتَ الماءُ يَفْرُتُ فُروتَةً إذا عَذُبَ فهو فُرَاتٌ .
وقال ابن الأعرابي : فَرِتَ الرجلُ بكسر الراء إذا ضَعُفَ عقله بعد مُسْكَةٍ .
فتر : قال الليث : فَتَرَ فلان يَفْتُرُ فُتوراً إذا سكن عن حِدَّتِه ولانَ بَعْدَ شِدَّتِه ، وطَرْفٌ فاتِرٌ فيه فُتورٌ وسُجُوٌّ ليس بِحادِّ النظر .
ويقال : أَجِدُ في نفسي فَتْرَةً وهي كالضَّعْفَةِ ، ويقال للشيخ قد عَلَتْهُ كَبْرَةٌ
وعَرَتْهُ فَتْرَةٌ ، والفِترُ قَدْرُ ما بين طَرَفِ الإبهام وطَرَفِ الْمُسَبِّحَة ، وقد فَتَرْتُ الشيءَ إذا قَدَّرْتَهُ بِفِتْرِك ، كما تقول : شَبَرْتُهُ بِشِبْرِي .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَفْتَرَ الرجُلُ إذا ضَعُفَتْ جُفُونه فانكسر طَرْفُه .
وفي الحديث أنه عليه السلام : نهَى عن كل مُسْكِرٍ ومُفَتِّر ؛ فالمسْكر الذي يُزيل العقل إذا شُرِبَ والْمُفَتِّر الذي يُفَتِّرُ الجسدَ إذا شُرِبَ ، وماءٌ فاتِرٌ بيْن الحارّ والبارد .
وقال ابن مُقبل يصف غَيْثاً :
تَأَمَّلْ خَلِيليِ هَلْ تَرَى ضَوْءَ بارقٍ
يَمانٍ مَرَتْه رِيحُ نَجْدٍ فَفَتّرَا
قال حمّاد الراوية : فتَّرَ أي أقامَ وسَكَن .
وقال الأصمعيّ : فتَّرَ مَطَرَ فَرَّغَ ماءَه وكَفَّ وتَحيَّر .
أبو زيد : الفُتْرُ النَّبِيةُ وهو الذي يُعْمَلُ من خُوصٍ يُنْخَل عليه الدقيقُ كالسُّفْرة .

### Türkçe

ت ر ف
**ترف** ، **تفر** ، **رفت** ، **فتر** ، **فرت** : (kullanılanlar).

(**ترف**) : Leys dedi: **التُّرْفَةُ** ve **الطُّرْمَةُ** yaratılışça dudağın ortasındandır; sahibi **أَتْرَفُ**dur.
Başkası dedi: **التُّرفةُ** nimet(tir); ve bir çocuk, bedeni nimetlendirilmiş, şımartılmış ise **مَتَرَّف**(tir); ve **المُتْرَفُ** nimetin ve geçim genişliğinin onu azdırdığı kimsedir.
İbn ʿArafa dedi: **المترف** engellenmeyen, dilediğini yapan, ondan men edilmeyen (kimsedir). Nimetlenen kimseye **مُترف** denildi; çünkü ona serbest bırakılmıştır, nimetlenmeden men edilmez. **أَمَرْنَا مُتْرفيها**; Katâde dedi: onların zorba(ları)dır.

**تفر** : Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: **التِّفْرَةُ** insandan, burun yanında, üst dudağın ortasındaki daire(dir).
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Bu daire için şöyle denir: **تَفِرَة** ve **تُفْرَة** ve **تُفَرَة** ve **تِفْرَة**.
Et-Tırimmâh dedi:
لها **تَفِرَاتٌ** تحتَها وقُصَارها
إلى مَشْرَةٍ لم تَعْتَلِقْ بالمحاجِنِ
Ebû ʿAmr dedi: **التَّفِرَاتُ** bitkiden, küçüklüğünden dolayı otlayan hayvanın ondan sağlamca tutunamadığı şeylerdir; ve içinde **تَفِرَاتٌ** bulunan bir yer **مُتْفِرَةٌ**(dir).
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **التَّافِرُ** insanlardan pis olan(dur); ve bir adam **تَفِرٌ** ve **تَفْرَانُ**(dır).
Dedi: Adam **أَتْفَرَ** olur; burnunun kılı **تِفْرَتِه**’ne çıktığında; bu bir ayıp(tır).

**رفت** : Denir: Bir şeyi **رَفَتُّ**; onu parçaladım ve kırdım. **الرُّفاتُ** her şeyden kırılıp dökülen kırıntı/enkazdır. Denir: Deve(=kesilmiş deve) kemiklerini **رَفَتَ**; onları pişirsin ve yağını çıkarsın diye kırdığında.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الرُّفَتُ** saman(dır).
Ve bir meselde denir: “Ben, senden, **التُّفَهِ**’in **الرُّفَتِ**’ten müstağni oluşundan daha müstağniyim.” **التُّفَهُ** yerin oğlağıdır; o, diş sahibi olandır; samanı ve otu eksiltmez. **التُّفَهُ** **الهاء** ile yazılır; **الرُّفَتُ** ise **التاء** ile.

**فرت** : **الفُرَاتُ**: suların en tatlısı(dır). Allah, aziz ve celil, dedi: ( **هَاذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَاذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ** ) (el-Furkân: 53). Su **فَرُتَ** olur; **يَفْرُتُ** **فُروتَةً**; tatlılaştığında; o hâlde o **فُرَاتٌ**(tır).
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Adam **فَرِتَ** (râ’yı kesre ile) olur; bir tutunmadan sonra aklı zayıfladığında.

**فتر** : Leys dedi: Falan kimse **فَتَرَ**; **يَفْتُرُ** **فُتوراً**; keskinliğinden durulduğunda ve şiddetinden sonra yumuşadığında. Ve **طَرْفٌ فاتِرٌ**: onda **فُتورٌ** ve sükûnet vardır; bakışı keskin değildir.
Ve denir: Nefsimde **فَتْرَةً** buluyorum; o, zayıflık gibidir. Ve ihtiyara denir: Üzerine bir yaşlılık gelmiştir; ve ona bir **فَتْرَةٌ** arız olmuştur. **الفِترُ** başparmağın ucu ile **الْمُسَبِّحَة**’nin ucu arasının miktarıdır. Ve bir şeyi **فَتَرْتُ**; onu **بِفِتْرِك** ile ölçtüğünde; tıpkı “Onu **بِشِبْرِي** ile **شَبَرْتُهُ**” demen gibi.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Adam **أَفْتَرَ** olur; göz kapakları zayıfladığında, bakışı kırılıp düştüğünde.
Hadiste: O (aleyhisselâm) her **مُسْكِرٍ** ve **مُفَتِّر**’den nehyetti; **المسْكر** içildiğinde aklı gideren şeydir; **الْمُفَتِّر** ise içildiğinde bedeni gevşeten şeydir. Ve **ماءٌ فاتِرٌ**: sıcak ile soğuk arasında(dır).
İbn Mukbil, bir yağmuru tasvir ederek dedi:
تَأَمَّلْ خَلِيليِ هَلْ تَرَى ضَوْءَ بارقٍ
يَمانٍ مَرَتْه رِيحُ نَجْدٍ فَفَتّرَا
Hammâd er-Râviye dedi: **فتَّرَ** yani ikamet etti ve duruldu.
El-Asmaʿî dedi: **فتَّرَ**: yağmur suyunu boşalttı, kesti ve duraksadı.
Ebû Zeyd: **الفُتْرُ** **النَّبِيةُ**’dir; o, hurma yaprağı lifinden yapılan, üzerinde unun elendiği, sofra gibi olan şeydir.
