# فتق (ف-ت-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Hemen ikisini birbirinden ayırdık

- Harfler: ف - ت - ق
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَفَتَقْنَاهُمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82/siga/%D9%81%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%82%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | فَفَعَلْنَاهُمَا | Hemen ikisini birbirinden ayırdık | 1 | 1 | [21:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82/ayet/21:30.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (17 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Ritag birbirine dikilmiş iki parça kumaş demektir
2. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Su
3. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Uyanık yılan demektir
4. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
5. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
6. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
7. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
8. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey
9. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
10. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
11. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فتق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%82.md), [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md), [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md), [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [رتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bitişik, kaynaşmış veya dikilmiş bir yapıyı yararak aralamak ve içinden bir şeyin çıkmasına yol açmak |
| Çekirdek Özet 2 | Yaratılışın başlangıcında bitişik olan gök ve yeri birbirinden ayırarak varoluşsal genişleme ve hayat imkânı üretmek |
| Çekirdek Özet 3 | Birleşik ve kapalı sistemin çözülüp farklılaşmasıyla potansiyelin fiile çıkması ve fonksiyonel alanların belirmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel bir tahribat veya parçalanma sanılması; ayrışmanın yeni bir kozmik ve hayati nizam kurucu işlevinin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فت | Açma, dağıtma, zayıflatıp ufaltarak çözme veya içindekini dışarı çıkarma eylemi; [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md), [فتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84.md), [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md), [فتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B1.md) köklerinde de görülen kapalı ve sıkı durumun bozulması hareketi | ق | Güçlü, sert ve kesin bir hamleyle bitişik olan yüzeyi patlatırcasına ayırma ve aradan bir çıkış yolu var etme boyutu kazanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, nefes verme, dışarı taşma | Bir aralıktan dışarıya doğru yönelen açılma ve nefes alma hamlesi |
| ت | İşaret, çarpı; sınır, kesişim, nihai temas noktası | Birbirine yapışık veya sınırdaş iki yapının temas düzlemi |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; yoğunlaşma, sınır, toplanıp yükselme | Odaklanmış bir güçle dar bir aralıktan patlak vererek ortaya çıkma |
| فتق | Bitişik bir sınırın yarılarak aralanması ve içte saklı olanın fışkırıp ayrışması | İki yapışık yüzeyin aralanıp birbirinden kopması ve bu yarıktan yeni bir düzenin zuhur etmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Birbirine bitişik olan iki nesnenin veya dikilmiş bir dikişin arasını yarmak; bulutun aralanıp arasından güneşin ya da ayın görünmesi; karın duvarındaki fıtıklaşma (zarın yırtılıp iç organın dışa taşması) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rimme bir beytinde şafak vaktinin karanlığı yarıp belirmesini şöyle tasvir eder: على أخريات الليل فتق مشهر / Gecenin nihayetinde belirgin bir yarılma (şafak) parıldadı. |
| Erken Arapça kullanım | Kabilesel veya toplumsal birliğin bozulması, uzlaşmanın yırtılması anlamında mecazen şakk-ı asâ tabiri yerine kullanılır: ولا أرى فتقهم في الدين يرتتق / Dindeki yırtıklarının artık dikiş tutacağını (yamalanacağını) görmüyorum. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça فتق kökü, Sami dillerinde birleşik, dikili veya yapışık olan yapıları birbirinden zorlayarak ayırma, yırtma ve aralama fikrini temsil eder. Kökün ilk iki konsonantı olan فت çekirdeği, Batı ve Doğu Sami dillerinde çözme, açma ve parçalama alanında zengin bir türetim zincirine sahiptir. İbranicede patah (açmak) ve Süryanicede ptha (genişletmek, açmak) biçimleriyle korunan bu morfolojik taban, Arapçada son konsonant olan kaf harfinin getirdiği sert darbe ve ayrılma etkisiyle dikişin sökülmesi veya yapışık iki unsurun birbirinden yarılması (فتق) özelleşmesine kavuşmuştur. Akadcada patāqu (şekil vermek, kalıba dökmek, kurmak) fiilinde gözlenen zanaat ve form verme süreci, Arapçada ayrışma yoluyla form kazandırma bağlamında kökle anlamsal bir örtüşme gösterir; zira Arap dilinde feytek marangoz veya zanaatkâr için de kullanılmaktadır. Kökün Arapçadaki ana semantik kayması, basit bir yırtılma ve tahrip eyleminden ziyade, bulutun yırtılıp ayın doğması veya karanlığın yarılarak fecrin fışkırmasında olduğu gibi, gizli kalmış bir varoluşun ortaya çıkmasını sağlayan kurucu bir ayrışma yönündedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فت çekirdeğinden türeme dikiş sökme ve aralama | Bitişik veya kaynaşmış dokunun açılarak arasından bir gücün veya nesnenin zuhur etmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice patah, Süryanice ptha, Akadca patāqu | Açma, genişletme ve ayrışma yoluyla yapılandırma ekseninde ortak Sami kök karakteri | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-t / f-t kök ailesi | Yayılma, açılma ve uzama bildiren arkaik Afro-Asyatik kök morfemleri | Muhtemel |

Kaynak: Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab, Payne Smith Syriac Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فتق | Anlamlı | Bitişik olanı ayırma, yırtma | İki kaynaşmış yapının arasını açıp birbirinden uzaklaştırma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فقت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel olarak kaydedilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [تفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%81%D9%82.md) | Anlamlı | Bir işe koyulma, uyum sağlama | [طفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%82.md) veya [وفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82.md) kökleriyle etkileşimli ikincil türetimler | Kur'an'da geçmez |
| تقف | Anlamlı | Hızlıca yakalama, bulma | [ثقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%81.md) kökünün fonetik varyantı veya izi olarak kabul edilir | Kur'an'da geçmez |
| قفت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel olarak kaydedilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| قتف | Anlamlı | İz sürme, takip etme | [قفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%88.md) ve قتف bağlamında peşine düşme eylemi | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فتق | Merkez | Bitişik olanı ayırma | Birbirine yapışık iki nesnenin dikişini sökercesine arasını açarak bağımsız kılmak | Birliğin yarılarak çoğulluğa ve harekete alan açması |
| [فلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%82.md) | Komşu | Yarma ve fışkırtma | Sert bir kabuğu veya tohumu çatlatıp içindeki canlılığı dışarı çıkarmak | Dış baskıyla tohumun veya şafağın patlayıp yarılması |
| [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) | Komşu | İlk yaratılış, çatlatma | Henüz hiçbir şey yokken yokluğu çatlatarak yeni bir varlık türünü ilk kez icat etmek | İbda ve biçimlendirme içeren ilk yarılma |
| [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md) | Komşu | Sert cismi çatlatma | Bir bütünün yüzeyinde kırılma çizgisi oluşturarak içini göstermek veya açmak | Katı bir bütünlükte derin yarık veya fay hattı açma |
| [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) | Komşu | İki şeyi birbirinden uzaklaştırma | Bitişik olsun veya olmasın iki nesne arasına mesafe ve sınır koyarak ayırt etmek | Yargısal veya mekânsal kesin ayrıştırma |
| [رتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%82.md) | Zıt | Birleştirme, dikme | Ayrı veya açık olan kısımları birbirine ekleyip deliksiz ve yekpare hale getirmek | Geçit vermez, kapalı ve kaynaşık tek parça yapı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فتق | Bitişik olanı yarıp ayırma | Birbirine dikili veya yapışık olanı söküp açma eylemini tam karşılar | Kesin |
| Latince | Dirumpere, discindere | Yırtarak ikiye ayırmak, parçalamak | Fiziksel ayırma eylemini karşılar; varoluşsal genişleme nüansını eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Cleave apart, rend asunder, unseam | Birbirine bitişik olanı yarıp ayırmak, dikişini sökmek | Fiziksel ayrışmayı verir; kökün kozmolojik hayat bahşetme boyutunu tam kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Auftrennen, spalten | Dikişi sökmek, ayırmak | Maddi bütünlüğün çözülmesini iyi anlatır; feyiz ve bereket açılımı dışarıda kalır | Güçlü |
| Fransızca | Découdre, fendre | Dikişini ayırmak, yarmak | Mekanik ve biyolojik yırtılmayı verir; ontolojik nizam inşa boyutunu eksik bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتَقْنَاهُمَا (Mazi fiil) | Bitişik olan gök ve yerin birbirinden ayrılması | Kozmolojik yaratılış ve hayatın varoluş zeminini açıklayan ontolojik bağlam (Enbiyâ [21:30](https://lisan.digital/tr/ayet/21:30.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hudûs ve hilkat teorisi | Göklerin ve yerin başlangıçta bitişik bir kütle olup sonradan ayrılmasının âlemin sonradan yaratıldığına delil kılınması | Maddeye dışarıdan bir failin müdahale ederek nizam vermesi |
| Fıkıh | İrade beyanları ve kusur | Nikâhı veya sözleşmeyi fesheden bedeni arızalar bağlamında kadındaki fıtıklaşma veya yapısal kusurlar | Birleşmeyi ve asli fonksiyonu engelleyen yarılma |
| Tefsir | Kozmogonik tefsir | İbn Abbas ve erken müfessirlerin göğün yağmurla, yerin ise bitkiyle yarılması veya gök ile yerin mekânsal ayrılığı tartışması | Statik kapalılıktan dinamik ve üretken açıklığa geçiş |
| Hadis | Birlik ve fitne rivayetleri | Cemaatin bütünlüğünün bozulması, toplumsal yapının dikiş tutmaz biçimde yarılması mecazı | İttifakın ve siyasi vahdetin parçalanması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve tefekkür | Kozmik açılma | Hayata imkân hazırlama | Tanrı’nın birleşik ve cansız maddeyi yararak hayatın yeşerebileceği dinamik bir alan kurması | Kesin |
| İlmi | Fizik ve kozmoloji | Başlangıç tekilliğinin çözülmesi | Farklılaşma ve genişleme | Yoğunlaşmış tek bir potansiyelin açılarak galaksiler, unsurlar ve kanunlar doğurması | Güçlü |
| Siyasi | Toplum düzeni | İttifakın yırtılması | Ayrışma ve kaos | Ortak toplumsal mutabakatın ve nizamın bozularak kamplaşmaların belirmesi | Güçlü |
| İktisadi | Üretim süreçleri | Pazarın ve hammaddenin açılması | Potansiyeli dolaşıma sokma | Sıkışmış ve atıl kalmış kaynakların dolaşıma açılarak iktisadi hareketlilik üretmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kozmolojik tekilliğin çatallanması ve simetri kırılması | Başlangıçta tek ve ayrışmamış olan yüksek yoğunluklu yapının kırılarak kuvvetlerin ve boyutların birbirinden bağımsızlaşması süreci | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal farklılaşma ve kurumsal uzmanlaşma | İlkel ve homojen olan cemiyet dokusunun kırılarak bağımsız kurumların, rollerin ve hukuki alanların teşekkül etmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca modern astrofizikteki Büyük Patlama (Big Bang) teorisine indirgenerek kelimenin dikiş çözme, aralama ve berekete yol açma gibi semantik katmanlarının feda edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Sadece maddesel bir patlama değil; göğün suya, yerin nebatata açılması gibi kapalı ve kısıtlı kalmış bütün imkânların hayat üretmek üzere fonksiyonel ayrışmaya uğraması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin getirdiği kozmolojik tefekkür delilinin sadece mekanik bir uzay olayına indirgenmesi, su ile hayat arasındaki varoluşsal bağın gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontolojik tasavvurunda evrenin durağan, kendinden var ve kapalı bir blok olmadığını; ilahi bir müdahaleyle açılarak yaşama elverişli dinamik bir sahneye dönüştürüldüğünü gösteren anahtar köktür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın başlangıcını, kâinatın nizamını, gökler ile yer arasındaki rabıtayı ve suyun hayat kaynağı oluşunu anlatan tevhid ve tefekkür ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Maddenin ezeliliği veya kendiliğinden tesadüfi dağılımı fikrini çürütür; ayrışmanın bir yok oluş değil, aksine hayatın ve varoluşun ön şartı olan nizam kurucu bir ilahi fiil olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bitişik, kaynaşık veya birbirine dikilmiş iki yüzeyin arasını yararak açmak, dikişini sökmek ve aralarından bir şeyin çıkmasını sağlamak.
- Soyut anlam: Birleşik ve potansiyel haldeki tekil bir yapının fonksiyonel olarak ayrıştırılması, sınırlarının belirlenmesi ve böylece hayat ile nizamın ortaya çıkarılması.
- Sistematik karşılık: Kapalı bir tekilliğin ($R$) dışsal bir ilahi irade ve kuvvetle ($F$) iki temel düzleme ($S, E$) ayrışması ve bu ayrışmanın ara kesitinde hayat potansiyelinin ($L$) açığa çıkması.
- LaTeX modeli: $$R \xrightarrow{\;F\;} S \times E \implies L$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $R$ sembolü bitişik ve kapalı olan başlangıç durumunu (ratk); $F$ sembolü bu bitişikliği yaran ilahi ayrıştırma fiilini (fatk); $S$ ve $E$ sembolleri ayrışan iki temel varlık düzlemini (semavat ve arz); $L$ sembolü ise bu iki düzlemin bağımsızlaşması sonucu aralarında fışkıran hayatı (ma’ / zindelik) temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Enbiya 21:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82/ayet/21:30.md) — فَفَتَقْنَاهُمَا

أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): O küfredenler görmezler mi ki; gökler ve yer bitişikken Biz ayırdık onları. Ve her şeyi sudan canlı kıldık. Hala inanmıyorlar mı?

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والتاء والفاء معهما
ف ت ق يستعمل فقط فتق: الفَتْقُ: انفِتاقُ رَتْقِ كل شيء متصل مستو وهو رتق فإذا انفصل فهو فَتْقٌ.
وتقول: فَتَقْتُه فَانفَتَقَ.
والفَتْقُ يصيب الإنسان في مراق بطنه فينفتقُ الصفاق الداخل.
والفَتْقُ: انشقاق عصا المسلمين بعد اجتماع الكلمة من حرب ونحوه بين القوم، قال:
ولا أرى فَتْقَهُم في الدين يَرْتَتِقُ
والفِتاقُ: خميرة ضخمة لا يلبث العجين إذا جعلت فيه أن يدرك.
وتقول: فَتَقتُ العجين أي جعلت فيه فِتاقاً.
والفتاقُ: أخلاط يابسة مدقوقة، ويُفْتَقُ أي يخلط بدهن الزئبق ونحوه كي تفوح ريحه.
ونصل فتيق الشفرتين إذا جعل له شعبتان فكأن إحداهما فتقت من الأخرى.
والفَتَقُ: الصبح نفسه والفَتْقُ انفلاق الصبح، قال ذو الرمة:
على أخريات الليل فَتْقٌ مشهر

##### Türkçe

**القاف** ve **التاء** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ف ت ق** yalnızca kullanılır: **فتق**: **الفَتْقُ**: bitişik, düz olan her şeyin dikişinin (**رَتْقِ**) yarılmasıdır; o, dikiştir; ayrılınca ise o, **فَتْقٌ**dur.

Ve dersin ki: **فَتَقْتُه** de, o da **فَانفَتَقَ**.

Ve **الفَتْقُ** insana karnının yan tarafında isabet eder; böylece iç zar (**الصفاق**) yarılır.

Ve **الفَتْقُ**: savaş ve benzeri şeylerden, kavim arasında söz birliğinin toplanmasından sonra Müslümanların asasının yarılmasıdır; dedi ki:
ولا أرى **فَتْقَهُم** في الدين يَرْتَتِقُ

Ve **الفِتاقُ**: büyük bir maya; hamur, içine konulduğu zaman olgunlaşmaktan geri kalmaz.

Ve dersin ki: **فَتَقتُ العجين**; yani içine **فِتاقاً** koydum.

Ve **الفتاقُ**: kuru, dövülmüş karışımlardır; ve **يُفْتَقُ**; yani cıva yağı (**دهن الزئبق**) ve benzeriyle karıştırılır ki kokusu yayılsın.

Ve iki ağızlı bıçak ucu **فتيق**tir; ona iki çatallı kısım yapıldığı zaman; sanki ikisinden biri ötekinden yarılmış gibidir.

Ve **الفَتَقُ**: sabahın kendisidir; ve **الفَتْقُ** sabahın yarılmasıdır; Zû’r-Rumme dedi ki:
على أخريات الليل **فَتْقٌ** مشهر

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَتَقْتُ الشيء فَتْقاً: شققته. وفَتَّقْتُهُ تَفْتيقاً مثله، فَتَفَتَّقَ وانْفَتَقَ. وفَتْقُ المسك بغيره: استخراج رائحته بشيءٍ تُدخِله عليه. قال الشاعر:
كما فَتَقَ الكافورَ بالمِسْكِ فاتِقُهْ
والفَتْقُ: شقُّ عصا الجماعة ووقوع الحرب بينهم. والفَتْقُ أيضاً: علّةٌ ونتوءٌ في مراقِّ البطن. والفَتَقُ بالتحريك: مصدر قولك امرأةٌ فَتْقاءُ، وهي المُنْفَتِقَةُ الفَرْجِ، خلاف الرَتْقاء. والفَتَقُ: الصبحُ. والفَتَقُ أيضاً: الخصب. تقول منه: فَتِقَ، بالكسر. وأفْتَقَ القومُ إذا انْفَتَقَ عنهم الغيم. قال ابن السكيت: أفْتَقَ قرن الشمس، إذا أصاب فَتْقاً في السحاب فبدا منه. وقد أفْتَقْنا، إذا صادفنا فَتْقاً، وهو الموضع الذي لم يُمطر وقد مُطِرَ ما حوله. وامرأةٌ فُتُقٌ، أي مُتَفَتَّقَةٌ يالكلام. ورجلٌ فَتيقُ اللسان، أي حديد اللسان. ويقال أيضاً: جملٌ فَتيقٌ، إذا تَفَتَّقَ سِمَناً. قال: والصبحُ الفَتيقُ، هو المشرق. والفَيْتَقُ: النّجّارُ. ومنه قول الأعشى:
ولا بدَّ من جارٍ يُجيرُ سبيلَـهـا		كما سَلَكَ السَكِّيَّ في الباب فَيْتَقُ
والسكي المسمار.

##### Türkçe

**فَتَقْتُ** şeyi **فَتْقاً**: onu yardım. Ve onu **فَتَّقْتُهُ** **تَفْتيقاً** da bunun gibidir; böylece **فَتَفَتَّقَ** ve **انْفَتَقَ**. Ve **فَتْقُ** miskin başkasıyla (yapılması): onun kokusunu, üzerine soktuğun bir şeyle çıkarmaktır. Şair dedi ki:
كما فَتَقَ الكافورَ بالمِسْكِ فاتِقُهْ

Ve **الفَتْقُ**: cemaat asâsını yarmak ve aralarında savaşın vuku bulmasıdır. Ve **الفَتْقُ** ayrıca: karın altı derilerinde bir hastalık ve bir çıkıntıdır. Ve harekeli **الفَتَقُ**: “bir kadın **فَتْقاءُ**” sözünün masdarıdır; o, ferci yarılmış olan kadındır; **الرَتْقاء**’nın zıddıdır. Ve **الفَتَقُ**: sabahtır. Ve **الفَتَقُ** ayrıca: bolluktur. Ondan şöyle dersin: **فَتِقَ**, kesre ile. Ve kavim **أفْتَقَ** etti; bulut onlardan **انْفَتَقَ** ettiği zaman. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Güneşin boynuzu **أفْتَقَ** etti; bulutta bir **فَتْقاً**’a isabet ettiği zaman, ondan göründü. Ve biz **أفْتَقْنا** ettik; bir **فَتْقاً**’a rastladığımız zaman; o, etrafına yağmur yağmış olduğu hâlde yağmur yağmamış olan yerdir. Ve bir kadın **فُتُقٌ**; yani sözle yarılıp saçılan. Ve bir adam **فَتيقُ اللسان**; yani dili keskin. Ve ayrıca denir: bir deve **فَتيقٌ**; semizlenerek **تَفَتَّقَ** ettiği zaman. Dedi ki: ve **الصبحُ الفَتيقُ**; o, doğandır. Ve **الفَيْتَقُ**: marangozdur. Ve ondan A‘şâ’nın sözü:
ولا بدَّ من جارٍ يُجيرُ سبيلَـهـا		كما سَلَكَ السَكِّيَّ في الباب فَيْتَقُ

Ve **السكي** çividir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ت ف
فتق
استعمل من وجوهه : فتق .
فتق : قال الفراء في قوله تعالى : ( كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا ) ( الأنبياء : 30 ) ، قال : فُتِقت السماءُ بالقطْر والأرضُ بالنبات .
وقال الزجاج : كانتا رتقاً ففتقناهما ، قال : المعنى أن السموات كانت سماءً واحدةً مرتتقة ليس فيها ماء فجعلها غير واحدة ؛ ففتق الله السماءَ فجعلها سبعاً ، وجعل الأرض سبع أرَضِينَ . ويدل على أنه يراد بفتقِها كونُ المطرِ قولُه : ( وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَآءِ كُلَّ شَىْءٍ حَىٍّ ) ( الأنبياء : 30 ) .
وقال ابن السكيت : أفتق قَرنُ الشمس : إذا أصاب فَتقاً من السَّحاب فبدا منه . وقد أفتقنا : إذا صادفْنا فَتقاً من السَّحاب فبدا منه . وقد افْتقْنا : إذا صادفنا فَتقاً ، وهو الموضع الذي لم يُمطر وقد مُطِر ما حولَه .
وأنشد :
إنَّ لها في العام ذي الفُتوق
وزَلَلِ النّية والتصفيق
وقد فتقَ الطّيبَ يُفتِقُه فَتْقاً ، وفَتَق الخياطة يفتِقُها .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم قال : الفَتْقاء من النساء : التي صار مَسلكاها واحداً ، وهي الأَتُوم . والفِتاق : انفتاق الغَيْم عن الشمس في قوله :
وفتاةٍ بيضاءَ ناعمةِ الجِس
مِ لعوبٍ ووجهُها كالفِتاقِ
وقيل : الفِتاق : أصل اللِّيف الأبيض ، يشبَّه به الوجه لنقائه وصفائه .
والفَتْق : انفلاق الصبح .
وقال ذو الرمة :
وقد لاح للسارِي الذي كمَّل السُّرَى
على أُخْرياتِ اللَّيل فَتْقٌ مُشَهَّرُ
وقال أبو عمرو : عام الفَتْق : عام الخِصْب ، وقد أفتَقَ القوم إفتاقاً : إذا سَمِنَتْ دوابُّهم ففتَقت .
والفَتْق : أن تنشَقَّ الجلدة التي بين الخُصيَة وأسفل البطن فتقع الأمعاءُ في الخُصية .
وقال أبو زيد يقال : انفتقت الناقة انفتاقاً ، وهو الفَتَق ، وهو داءٌ يأخذها ما بين ضَرعها وسُرَّتها فربَّما أفْرقَتْ وربَّما ماتت ، وذلك من السّمَن . وتفتَّقتْ خواصر الغَنم من البَقْل : إذا اتّسَعتْ من كثرة الرَّعْي .
أبو عبيدٍ عن أبي زيد : الفَتيق اللِّسانِ : الحُذاقيّ الفصيح اللسان . والفيتَقُ : الحدّاد ، ويقال : النَّجَّار .
وقال الأعشى :
كما سَلَكَ السَّكِّيَّ في الباب فَيْتَقُ
ويقال للملِك فَيْتَق .
وقال الآخر :
رأيتُ المنايا لا يغادِرْن ذا غِنًى
لمالٍ ولا ينجو مِن الموت فَيْتَقُ
وقال الليث : الفِتاق : خَمِيرة ضخمة لا تلبثُ العَجين إذا جُعلتْ فيه أن يُدرك . فتقتُ العجينَ ، إذا جعلتَ فيه فِتاقاً . قال : والفِتاق : أدويةٌ مدقوقة تُفْتَق ، أي : تُخلط بدُهن الزَّنبق كي يفوح ريحُه .
ونصلٌ فتيق الشَّفرتين : إذا جُعل له شُعبتان فكأنّ إحداهما فُتقت من الأخرى ، وأنشد :
فَتيقُ الغِرارين حَشْراً سَنِينا
وقال غيره : سيف فَتيق ، أي : محدَّد الحَدِّ .
ومنه قوله :
كنصل الزَّاعبيّ فتيقُ
قال : والفَتق يصيب الإنسان في مَراقّ بطنه ، ينفتقُ الصِّفاق الداخلُ .
وروي عن زيد بن ثابت أنَّه قال في الفَتْق الدّية ، أخبرني بذلك المنذريّ عن إبراهيم الحربيّ ، قال إبراهيم : والفَتقُ هو انفتاق المثانة .
قال : وقال زيدٌ فيه الدية .
وقال شُريح والشعبيّ : فيه ثُلث الدية .
وقال مالك وسفيان : فيه الاجتهاد من الحاكم .
وقال الليث : الفَتق : شَقُّ عصا المسلمين بعد اجتماع الكلمة مِن قبلِ حَرْبٍ في ثغر أو غير ذلك . وأنشد :
ولا أرى فَتْقَهمْ في الدّين يرتَتِقُ
وقال ابن السكّيت في قول الراجز :
لم تَرْجُ رِسْلاً بعدَ أعوامِ الفَتَقْ
أي : بعد أعوام الخِصب .
يقال : بعير فَتيق وناقة فتيق ، أي : تفتّقتْ في الخِصب ، وقد فتِقَت تفتق فَتقاً .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : أفْتَقَ القمر : إذا بَرَز بين سَحابتين سَوْداوَيْن .
وأفتَقَ الرجلُ : إذا ألحَّتْ عَلَيْهِ الفُتوق ، وهي الآفات من جوع وفَقر ودَين ، وأفتقَ : إذا استَاكَ بالفِتاق ، وهو عُرجون الكَبَاثِ . ويقال : فَتَق فلانٌ الكلامَ وبَجَّه : إذا قوّمه ونَقَّحه .
أبو عبيد عن الأصمعي : امرأة فُتُقٌ مُنفتِقة بالكلام .

##### Türkçe

ق ت ف
**فتق**
Onun vecihlerinden kullanıldı: **فتق**.
**فتق**: el-Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: ( **كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا** ) (el-Enbiyâ: 30); dedi ki: Gök, damla(lar) ile; yer, bitki ile **فُتِقت**.
ez-Zeccâc dedi: “İkisi **رتقاً** idi, sonra ikisini **ففتقناهما**”; dedi ki: mânâ, göklerin tek bir gök, bitişik (örtüşük) bir hâlde olmasıydı; onda su yoktu; sonra onu tek olmayan yaptı; böylece Allah göğü **فتق** etti de onu yedi yaptı; yeri de yedi yer yaptı. Ve onun **فتق** edilmesiyle muradın yağmurun olması, şu sözü delâlet eder: ( **وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَآءِ كُلَّ شَىْءٍ حَىٍّ** ) (el-Enbiyâ: 30).
İbnü’s-Sikkît dedi: **أفتق** güneşin boynuzu: buluttan bir **فتق**a isabet ettiği zaman; ondan göründü. Ve “biz **أفتقنا**”: buluttan bir **فتق**a rastladığımız zaman; ondan göründü. Ve “biz **افْتقْنا**”: bir **فتق**a rastladığımız zaman; o, yağmur yağmayan yer olup çevresine yağmur yağmıştır.
Ve inşâd etti:
إنَّ لها في العام ذي الفُتوق
وزَلَلِ النّية والتصفيق
Ve **فتقَ** güzel kokuyu, onu **يُفتِقُه** **فَتْقاً**; ve dikişi **فَتَق** eder, onu **يفتِقُها**.
el-Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: kadınlardan **الفَتْقاء**: iki yolu tek bir yol olmuş olan; o, **الأَتُوم**dur. Ve **الفِتاق**: şu sözde bulutun güneşten **انفتاق** etmesidir:
وفتاةٍ بيضاءَ ناعمةِ الجِس
مِ لعوبٍ ووجهُها كالفِتاقِ
Ve denildi: **الفِتاق**: beyaz lifin aslıdır; yüz, onunla temizliği ve berraklığı sebebiyle benzetilir.
Ve **الفَتْق**: sabahın yarılmasıdır.
Zü’r-Rumme dedi:
وقد لاح للسارِي الذي كمَّل السُّرَى
على أُخْرياتِ اللَّيل فَتْقٌ مُشَهَّرُ
Ebû Amr dedi: **عام الفَتْق**: bolluk yılıdır. Ve kavim **أفتَقَ** eder **إفتاقاً**: binekleri semirdiği zaman; böylece **فتَقت**.
Ve **الفَتْق**: husye ile karnın altı arasındaki derinin yarılmasıdır; böylece bağırsaklar husyeye düşer.
Ebû Zeyd dedi: denilir: deve **انفتقت** **انفتاقاً**; o, **الفَتَق**tır; o, memesi ile göbeği arasından ona gelen bir hastalıktır; bazen **أفْرقَتْ**, bazen öldü; bu, semizliktendir. Ve koyunun böğürleri ottan **تفتَّقتْ**: çok otlamadan dolayı genişlediği zaman.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الفَتيق اللِّسانِ**: dili usta, fasih dilli olan. Ve **الفيتَقُ**: demirci; ve denilir: marangoz.
el-A‘şâ dedi:
كما سَلَكَ السَّكِّيَّ في الباب فَيْتَقُ
Ve krala **فَيْتَق** denilir.
Diğeri dedi:
رأيتُ المنايا لا يغادِرْن ذا غِنًى
لمالٍ ولا ينجو مِن الموت فَيْتَقُ
el-Leys dedi: **الفِتاق**: büyük bir maya; hamura konulduğu zaman hamurun olgunlaşması gecikmez. **فتقتُ** hamuru: içine **فِتاقاً** koyduğun zaman. Dedi ki: ve **الفِتاق**: dövülmüş ilaçlardır; **تُفْتَق**, yani: zambak yağıyla karıştırılır ki kokusu yayılsın.
Ve iki ağızlı **نصلٌ فتيق الشَّفرتين**: ona iki dal yapıldığı zaman; sanki ikisinden biri ötekinden **فُتقت**. Ve inşâd etti:
فَتيقُ الغِرارين حَشْراً سَنِينا
Başkası dedi: **سيف فَتيق**: yani, keskin kenarlı.
Ve ondan, şu sözü:
كنصل الزَّاعبيّ فتيقُ
Dedi ki: ve **الفَتق** insana karnının ince zarlarında isabet eder; içteki zar **ينفتقُ**.
Zeyd b. Sâbit’ten rivayet olundu: **الفَتْق** hakkında diyet (vardır) dedi. Bunu bana el-Münzirî, İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi. İbrâhîm dedi: ve **الفَتقُ** mesanenin **انفتاق**ıdır.
Dedi ki: ve Zeyd onda diyet dedi.
Şüreyh ve eş-Şa‘bî dedi: onda diyetin üçte biri vardır.
Mâlik ve Süfyân dedi: onda hâkimin içtihadı vardır.
el-Leys dedi: **الفَتق**: bir sınırda yahut başka bir yerde bir savaş sebebiyle söz birliği toplandıktan sonra Müslümanların asâsının yarılmasıdır. Ve inşâd etti:
ولا أرى فَتْقَهمْ في الدّين يرتَتِقُ
İbnü’s-Sikkît, râcizin sözü hakkında dedi:
لم تَرْجُ رِسْلاً بعدَ أعوامِ الفَتَقْ
yani: bolluk yıllarından sonra.
Denilir: **بعير فَتيق** ve **ناقة فتيق**: yani bollukta **تفتّقتْ**; ve **فتِقَت** **تفتق** **فَتقاً**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: ay **أفْتَقَ**: iki kara bulut arasında belirdiği zaman.
Ve adam **أفتَقَ**: üzerine **الفُتوق** ısrar ettiği zaman; o, açlık, fakirlik ve borçtan olan âfetlerdir. Ve **أفتقَ**: **الفِتاق** ile misvaklandığı zaman; o, **عُرجون الكَبَاثِ**tır. Ve denilir: falan **فَتَق** sözü ve onu **بَجَّه**: onu doğrulttuğu ve arıttığı zaman.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **امرأة فُتُقٌ**: sözle **مُنفتِقة** (açılıp saçılan) kadın.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والتاء وما يثلثهما)
(فـتح) الفاء والتاء والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ الإغلاق.
يقال: فتحت البابَ* وغيرَه فتحاً. ثمَّ يحمل على هذا سائرُ ما في هذا البناء. فالفَتْح والفُِتاحة: الحُكْم. والله تعالى الفاتح، أي الحاكم. قال الشَّاعر([1]) في الفُِتاحة:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً  *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
والفَتح: الماء يَخرُج من عينٍ أو غيرها. والفَتْح. النَّصر والإظفار. واستفتحت: استَنْصَرت. وفي الحديث أنَّه صلى الله عليه وسلم كان يَستفتحُ بصَعاليك المهاجرين والأنصار. وفَواتحُ القُرآنِ: أوائل السُّوَر. وبابٌ فُتُحٌ، أي واسع مفتوح.
(فتخ) الفاء والتاء والخاء أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ في الشَّيء.
فالفَتَخ: لِينٌ في جناح الطَّائر. وعُقابٌ فَتخاءُ، إذا انكسر جَناحُها في طَيَرانها. وفَتَخَ أصابِعَ رِجلِهِ في جلوسه، إذا ليّنها. وفي الحديث "أنَّه كان عليه السلام إذا سَجَد جافَى عَضُدَيه عن جنبيه، وفَتَخَ أصابِعَ رِجلَيه". ويقال إنَّ الفَتَخَ: عِرَضُ الكتف والقَدَم.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَتَخ، جمع فَتَخة، وهي كالحلْقة تُلبَس لُبْس الخاتم. قال:
* تسقطُ منه فَتَخِي في كُمِّي([3]) *
(فتر) الفاء والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَعفٍ في الشَّيء. من ذلك: فَتَر الشّيءُ يَفْتُر فُتُوراً. والطّرْف الفاتر: الذي ليس بحديدٍ شَزْر. وفَتَّرت الشَّيءَ وأفْتَرته. قال الله تعالى:﴿لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ﴾ [الزخرف 75]، أي لا يُضْعَف.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الفِتْر: ما بين طَرَف الإبهام وطرَف السبّابة إذا فتحتَهما. وفَِتْر([4]) : اسم امرأة، في قوله:
* أصَرَمْتَ حَبْلَ الوُدِّ من فَِتْر([5]) *
(فتش) الفاء والتاء والشين كلمةٌ واحدة تدلُّ على بحثٍ عن شيء. تقول: فتَشْت فَتْشاً، وفتّشت تفتيشا.
(فتق) الفاء والتاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على فتحٍ في شيء. من ذلك: فتَقت الشّيء فتْقاً. والفَتْق: شقُّ عصا الجماعة. والفَتْق: الصُّبح. وأعوام الفَتَق: أعوام الخِصْب. قال:
*لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أعوامِ الفَتَق([6]) *
ويقال: أفتَقَ القمر، إذا صادَفَ فَتقاً من سَحابٍ وطَلَع منه. وأفْتَقَ القومُ، إذا انفتَقَ عنهم الغَيم.
قال الأصمعيّ: جملٌ فتيق، إذا تفتَّقَ سِمَنا. ويقال: فَتِقَ يَفْتَق فَتَقاً. والفَيْتق: النَّجَّار، في قول الأعشى:
* في الباب فَيْتَقُ([7]) *
(فتك) الفاء والتاء والكاف كلمةٌ تدلُّ على خلاف النُّسك والصَّلاح. من ذلك الفَتْك، وهو الغَدْر، وهو الفِتْك أيضاً([8]) . يقال: فتَكَ به: اغتالَه. وفي الحديث: "الإيمان قَيْد الفَتْك". وقال الشَّاعر([9]) :
لا مَهْرَ أغلَى من عليٍّ وإنْ غَلاَ *** ولا فَتْكَ إلاّ دُونَ فتكِ ابن مُلْجِم([10])
(فتل) الفاء والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ليِّ شيء. من ذلك: فتَلت الحبلَ وغيرَه. والفَتيل: ما يكون في شِقِّ النَّواة كأنّه قد فتِل. قال:
يَجمع الجَيش ذا الألوفِ ويَغزُو  *** ثمَّ لا يرزَأ العدوَّ فَتِيلا([11])
ويقال: بل الفَتيل ما يُفتَل بين الإصبَعَين. والفَتَل: تباعُد الذِّراعين عن جنْبَيِ البعير، كأنَّهما لُوِيا لَيّا وفُتِلا حتى لُوِيا. قال طَرَفة:
لها عضُدانِ أفْتَلاَنِ كأنَّها  *** تمرُّ بسَلْمَىْ دالجٍ متشدِّدِ([12])
ومن أمثالهم: "فلان يَفْتِل في ذِرْوةِ فُلانٍ"، أي يدور من وراء خَديعته.
(فتن) الفاء والتاء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على ابتلاء واختبار. من ذلك الفِتْنة. يقال: فتَنْتُ أفتِنُ فَتْناً. وفَتَنْتُ الذّهبَ بالنّار، إذا امتحنتَه. وهو مفتونٌ وفَتِين. والفَتَّان: الشَّيطان. ويقال: فتنه وأفْتَنَه. وأنكر الأصمعيُّ أفتنَ. وأنشُدوا في أفتِن:
لَئِنْ أفتنَتْني لَهْيَ بالأمسِ أفْتَنَت *** سعيداً فأضْحَى قد قَلى كلَّ مسلمِ([13])
ويقال: قلبٌ فاتن، أي مفتون. قال:
رخِيمُ الكلامِ قَطِيع القيامِ  *** أضْحَى فؤادِي به فاتِنا([14])
قال الخليل: الفَتْن: الإحراق. وشيءٌ فتين: أي مُحْرَق. ويقال للحَرَّة: فَتين، كأنَّ حجارتَها مُحرَقة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِتَان: جِلدة الرَّحْل. وقولهم* العيش فَِتْنان([15]) ، أي لونان. وهذه يجوز أن تُحمل على القياس، لأنّه يقول:
* والعيش فَِتْنان فحلوٌ ومُرّْ([16]) *
ويمكن أن يُختَبَر ابنُ آدمَ بكلِّ واحدٍ منهما.
(فتي) الفاء والتاء والحرف المعتل أصلانِ: أحدهما يدلُّ على طَرَاوة وجِدّة، والآخرة على تبيين حكم.
الفَتيّ: الطَّرِيّ من الإبل، والفَتَى من الناس: واحد الفِتْيان. والفَتاء([17]) : الشباب، يقال فتىً بيِّن الفَتاء. قال:
إذا عاشَ الفتى مِائَتين عاماً  *** فقد ذهبَ البشاشةُ والفَتاءُ([18])
والأصل الآخر الفُتْيا. يقال: أفتى الفقيه في المسألةِ، إذا بيَّن حكمَها. واستفتَيت، إذا سألتَ عن الحكم، قال الله تعالى: ﴿يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ في الكَلالَةِ﴾  [النساء 176]. ويقال منه فَتْوى وفُتْيا.
وإذا هُمِز خَرَج عن البابين جميعاً. يقال ما فَتِئْتُ وفَتَأتُ أذكرُه، أي مازِلت. قال الله تعالى: ﴿قَالُوا تَاللهِ تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ﴾  [يوسف 85]، أي لا تزالُ تَذكرُ.
---------------------
([1]) هو الأسحر الجعفي كما في اللسان (فتح).
([2]) رواية اللسان: "ألا من مبلغ عمرا رسولا".
([3]) الرجز للدهناء بنت مسحل زوج العجاج، كما في اللسان (فتخ، زعزع) .
([4]) يقال بفتح الراء وكسرها، والأشهر فيها الفتح.
([5]) للمسيب بن علس، ويروى للأعشى، انظر اللسان (فتر). وعجزه:
* وهجرتها ولججت في الهجر *
([6]) لرؤبة في ديوانه 107 واللسان (فتق). وقبله:
* يأوي إلى سفعاء كالثوب الخلق *
([7]) البيت بتمامه كما في ديوانه 149 واللسان (فتق، سكك):
ولا بد من جار يجير سبيلها  *** كما سلك السّكّيّ في الباب فيتق
          لكن في الديوان: "يجيز سبيلها كما جوز".
([8]) الحق أنه مثلث الفاء، كما في اللسان والقاموس.
([9]) هو ابن أبي مياس المرادي، كما في تاريخ الطبري (6: 87) في حوادث سنة 40.
([10]) رواية الطبري: "ولا قتل إلا دون قتل". وقبله:
ولم أر مهراً ساقه ذو سماحة *** كمهر قطام من فصيح وأعجم
ثلاثة آلاف وعبد وقينة  *** وضرب على بالحسام المصمم
([11]) لعبد القيس بن خفاف البرجمي، يهجو النعمان بن المنذر، كما في الحيوان (4: 379) والأغاني  (9: 158). ونسب في الشعر والشعراء 112، 117 إلى النابغة في هجاء النعمان.
([12]) من معلقة طرفة.
([13]) البيت لأعشى همدان، وقيل لابن قيس الرقيات، كما في اللسان (فتن). وذكر أنه قيل في سعيد بن جبير، وبعده:
وألقى مصابيح القراءة واشترى  *** وصال الغواني بالكتاب المنمنم
([14]) وفي المجمل، "أمسى فؤادي به"، وذلك بعود الضمير في "به" إلى الكلام. ورواية اللسان: "أمسى فؤادي بها".
([15]) يقال بفتح الفاء وكسرها.
([16]) لعمرو بن أحمر الباهلي، في اللسان (فتن). وصدره:
* إما على نفسي وإما لها *
([17]) في الأصل: "والفتيان"، صوابه في المجمل.
([18]) للربيع بن ضبع الفزاري، كما في المعمرين للسجستاني 7 وأمالي القالي (3: 215) والخزانة (3: 306). وسيبويه (1: 106، 293) واللسان (فتا) وكذا جاءت روايته في المجمل. ويروى: "فقد ذهب اللذاذة"، و "فقد أودى المسرة".

ـ

##### Türkçe

(فâ ve tâ ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)

(**فـتح**) **الفاء** ve **التاء** ve **الحاء**; **أصلٌ صحيح**tur; **الإغلاق**ın zıddına delâlet eder.
Denir: “Kapıyı ve başkasını **فتحاً** ile açtım.” Sonra bu bina içindeki geri kalan şeylerin tamamı bunun üzerine taşınır. Şu hâlde **الفَتْح** ve **الفُِتاحة**: hüküm(dür). Ve Allah Teâlâ **الفاتح**tır; yani hâkim. Şâir([1]) **الفُِتاحة** hakkında dedi ki:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً  *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
Ve **الفَتح**: bir gözeden yahut başkasından çıkan sudur. Ve **الفَتْح**: zafer ve galebe. Ve **استفتحت**: yardım istedim (zafer istedim). Hadiste, onun صلى الله عليه وسلم muhâcirlerin ve ensârın yoksullarıyla **يَستفتحُ** olduğu (onlarla zafer dilediği) vardır. Ve **فَواتحُ القُرآنِ**: sûrelerin evvelleridir. Ve **بابٌ فُتُحٌ**: yani geniş, açılmış.

(**فتخ**) **الفاء** ve **التاء** ve **الخاء**; **أصلٌ صحيح**tur; şeyde bir yumuşaklığa delâlet eder.
Şu hâlde **الفَتَخ**: kuşun kanadında yumuşaklıktır. Ve **عُقابٌ فَتخاءُ**: uçuşunda kanadı kırıldığı zaman. Ve oturuşunda ayağının parmaklarını **فَتَخَ** etti; onları yumuşattığı zaman. Hadiste: “O aleyhisselâm secde ettiği vakit iki pazusunu iki yanından uzaklaştırırdı ve ayağının parmaklarını **فَتَخَ** ederdi.” denmiştir. Ve denir ki **الفَتَخ**: omuzun ve ayağın enidir.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **الفَتَخ**; **فَتَخة**’nin cem‘i; o, yüzük gibi takılan halka gibidir. Dedi ki:
* تسقطُ منه فَتَخِي في كُمِّي([3]) *

(**فتر**) **الفاء** ve **التاء** ve **الراء**; **أصلٌ صحيح**tur; şeyde bir zayıflığa delâlet eder. Bundan: şey **فَتَر** eder, **يَفْتُر** eder, **فُتُوراً**. Ve **الطّرْف الفاتر**: keskin olmayan, yan bakışlı (şezr) olmayan. Ve şeyi **فَتَّرت** ettim ve onu **أفْتَرته** ettim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ﴾ [الزخرف 75] yani zayıflatılmaz.
Ve bu bâbdan şâz olan şeylerdendir: **الفِتْر**; iki başparmağın ucu ile iki işaret parmağının ucu arasındaki şey; ikisini açtığın zaman. Ve **فَِتْر**([4]): bir kadının ismidir; şu sözde:
* أصَرَمْتَ حَبْلَ الوُدِّ من فَِتْر([5]) *

(**فتش**) **الفاء** ve **التاء** ve **الشين**; bir tek kelimedir; bir şey hakkında araştırmaya delâlet eder. Dersin: **فتَشْت** **فَتْشاً**, ve **فتّشت** **تفتيشا**.

(**فتق**) **الفاء** ve **التاء** ve **القاف**; **أصلٌ صحيح**tur; bir şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan: şeyi **فتَقت** ettim, **فتْقاً**. Ve **الفَتْق**: cemaat asâsını yarmak (birliği bozmak). Ve **الفَتْق**: sabah. Ve **أعوام الفَتَق**: bolluk yılları. Dedi ki:
*لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أعوامِ الفَتَق([6]) *
Ve denir: ay **أفتَقَ** etti; buluttan bir **فَتق**a rastladığı ve ondan doğduğu zaman. Ve kavim **أفْتَقَ** etti; bulut onlardan yarıldığı zaman.
Asma‘î dedi ki: **جملٌ فتيق**; semizliği yarılıp açıldığı (artıp kabardığı) zaman. Ve denir: **فَتِقَ** eder, **يَفْتَق** eder, **فَتَقاً**. Ve **الفَيْتق**: marangoz; A‘şâ’nın sözünde:
* في الباب فَيْتَقُ([7]) *

(**فتك**) **الفاء** ve **التاء** ve **الكاف**; bir kelimedir; **النُّسك** ve **الصَّلاح**ın zıddına delâlet eder. Bundan **الفَتْك**; o, **الغَدْر**dir; o, **الفِتْك** de(dir)([8]). Denir: onunla **فتَكَ** etti: onu gizlice öldürdü. Hadiste: “**الإيمان قَيْد الفَتْك**.” Ve şâir([9]) dedi ki:
لا مَهْرَ أغلَى من عليٍّ وإنْ غَلاَ *** ولا فَتْكَ إلاّ دُونَ فتكِ ابن مُلْجِم([10])

(**فتل**) **الفاء** ve **التاء** ve **اللام**; **أصلٌ صحيح**tur; bir şeyi bükmeye delâlet eder. Bundan: ipi ve başkasını **فتَلت** ettim. Ve **الفَتيل**: çekirdeğin yarığında olan şey; sanki bükülmüş gibidir. Dedi ki:
يَجمع الجَيش ذا الألوفِ ويَغزُو  *** ثمَّ لا يرزَأ العدوَّ فَتِيلا([11])
Ve denir: bilakis **الفَتيل**, iki parmak arasında bükülen şeydir. Ve **الفَتَل**: devenin iki yanından iki ön kolun uzaklaşmasıdır; sanki ikisi bükülmüş, bükülmüş ve bükülmüş de bükülmüş gibi. Tarafe dedi ki:
لها عضُدانِ أفْتَلاَنِ كأنَّها  *** تمرُّ بسَلْمَىْ دالجٍ متشدِّدِ([12])
Ve onların mesellerindendir: “Falan, falanın hörgücünün tepesinde **يَفْتِل** eder”; yani onun hilesinin arkasından döner.

(**فتن**) **الفاء** ve **التاء** ve **النون**; **أصلٌ صحيح**tur; belâ ve imtihana delâlet eder. Bundan **الفِتْنة**. Denir: **فتَنْتُ** ederim, **أفتِنُ** ederim, **فَتْناً**. Ve altını ateşle **فَتَنْتُ** ettim; onu imtihan ettiğim zaman. Ve o **مفتونٌ**dur ve **فَتِين**dir. Ve **الفَتَّان**: şeytandır. Ve denir: onu **فتنه** etti ve onu **أفْتَنَه** etti. Asma‘î **أفتنَ**’i inkâr etti. Ve **أفتِن** hakkında inşâd ettiler:
لَئِنْ أفتنَتْني لَهْيَ بالأمسِ أفْتَنَت *** سعيداً فأضْحَى قد قَلى كلَّ مسلمِ([13])
Ve denir: **قلبٌ فاتن**; yani **مفتون**. Dedi ki:
رخِيمُ الكلامِ قَطِيع القيامِ  *** أضْحَى فؤادِي به فاتِنا([14])
Halîl dedi ki: **الفَتْن**: yakmadır. Ve **شيءٌ فتين**: yani yakılmış. Ve **الحَرَّة**ye **فَتين** denir; sanki taşları yakılmıştır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **الفِتَان**: eyerin derisi. Ve onların sözü: * **العيش فَِتْنان**([15]) ; yani iki renk. Ve bu, kıyasa hamledilebilir; çünkü o der ki:
* والعيش فَِتْنان فحلوٌ ومُرّْ([16]) *
Ve Âdemoğlu bunların her biriyle imtihan edilebilir.

(**فتي**) **الفاء** ve **التاء** ve illetli harf; iki asıldır: birisi tazelik ve yeniliğe delâlet eder; diğeri hükmü açıklamaya.
**الفَتيّ**: develerden taze olan. Ve insanlardan **الفَتَى**: **الفِتْيان**ın bir teki. Ve **الفَتاء**([17]): gençlik; denir: gençliği açık olan bir delikanlı. Dedi ki:
إذا عاشَ الفتى مِائَتين عاماً  *** فقد ذهبَ البشاشةُ والفَتاءُ([18])
Ve diğer asıl **الفُتْيا**dır. Denir: fakih meselede **أفتى** etti; onun hükmünü açıkladığı zaman. Ve **استفتَيت**; hükmü sorduğun zaman. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ في الكَلالَةِ﴾  [النساء 176]. Ve ondan **فَتْوى** ve **فُتْيا** denir.
Ve hemzelendiği zaman iki bâbın tamamından çıkar. Denir: **ما فَتِئْتُ** ve **فَتَأتُ** onu anarım; yani devam ettim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿قَالُوا تَاللهِ تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ﴾  [يوسف 85]; yani onu anmayı sürdürürsün.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفتق: الفصل بين المتصلين، وهو ضد الرتق، قال تعالى: ﴿أو لم ير الذين كفروا أن السموات والأرض كانتا رتقا ففتقناهما﴾ [الأنبياء/30]، والفتق والفتيق: الصبح، وأفتق القمر: صادف فتقا فطلع منه، ونصل فتيق الشفرتين: إذا كان له شعبتان كأن إحداهما فتقت من الأخرى. وجمل فتيق: تفتق سمنا، وقد فتق فتقا (قال أبو عثمان السرقسطي: فتقت الشيء فتقا: خرقته. انظر: الأفعال 4/14).

##### Türkçe

- **الفتق**: bitişik olan iki şey arasını ayırma; ve o, **الرتق**’ın zıddıdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿Kâfir olanlar görmediler mi ki gökler ve yer **رتقا** idi de biz ikisini **ففتقناهما**﴾ [الأنبياء/30]. Ve **الفتق** ve **الفتيق**: sabah. Ve **أفتق القمر**: bir **فتق**a rastladı da ondan doğdu. Ve **نصل فتيق الشفرتين**: eğer onun iki ucu varsa; sanki ikisinden biri ötekinden **فتقت** edilmiş gibidir. Ve **جمل فتيق**: semizlenerek yarıldı. Ve gerçekten **فتق** etti, **فتقا** (Ebû Osman es-Serkustî dedi ki: **فتقت الشيء فتقا**: onu yırttım/deldim. Bak: **الأفعال** 4/14).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ت ق
‏"‏ كانتا رتقاً ففتقناهما ‏"‏ وأسأت الخياطة فافتقها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ كرهت أن أفتق عليك فتقاً لا ترتقه أبداً‏.‏
وانظر إلى فتق الفجر وهو انشقاقه‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وقد لاح للساري الذي كمّل السّري على أخريات الليل فتقٌ مشهر وأفتق قرن الشمس فطلع أي وجد فتقاً من السحاب قال ذو الرمة‏:‏ تريك بياض لبّتها ووجهاً كقرن الشمس أفتق ثم زالا وأفتق علينا القمر فأبصرنا الطريق‏.‏
والعجين لا يربو إلا بالفتاق وهو الخميرة لأنه ينفخه ويفتقه وفتقت المرأة العجين‏:‏ جعلته فيه‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ يسأل الرجل في الجائحة والفتق ‏"‏ وهو الجدب والخلل في العيش‏.‏
وقد أفتق القوم وأسنتوا‏.‏
وأقبلت أعوام الفتق وهو الخصب لأنه يفتق المواشي سمناً‏.‏
قال رؤبة‏:‏ لم ترج رسلاً بعد أعوام الفتق وناقة فتيق‏:‏ سمينة‏.‏
وقد أفتق القوم وأخصبوا‏.‏
ورعت الأبل فتفتّقت خواصرها أي استعت‏.‏
وتقول‏:‏ تفتق باللحم حتى تفتّق بالشحم‏.‏
وتفتقت فلانة بالكلام وهي فتق‏.‏
ورجل فتيق اللسان‏.‏
وسيف فتيق الغرارين‏:‏ ماضٍ كأنه يفتق ما أصابه وهو فعيل بمعنى فاعل على تقيدر فتق كشديد‏.‏
وفتق الطّيب‏:‏ خلطه فهو مفتوق‏.‏
ومالك لا تفتق الشعْر تفتيقاً وهو تلخيصه وبيان معانيه، وتقول للشّاعر: فَتِّقْ ولا تُشَقِّقْ.

##### Türkçe

ف ت ق
"İkisi **رتقاً** idi; sonra ikisini **ففتقناهما**" ve dikişi kötü yaptın da onu **فافتقها** ettin.
Mecazdan: Sana, onu ebediyen **ترتقه** edemeyeceğin bir **فتقاً** ile **أفتق** etmeyi kerih gördüm.
Ve fecrin **فتق**’ına bak; o, onun yarılmasıdır.
ذو الرمة dedi:
Ve gecenin sonlarına doğru, gece yürüyüşünü tamamlayan gece yolcusuna, ilan edilmiş bir **فتقٌ** göründü. Ve güneşin boynuzunu **أفتق** etti de doğdu; yani buluttan bir **فتقاً** buldu. ذو الرمة dedi:
Sana, gerdanlığının beyazlığını ve bir yüzü, güneşin boynuzu gibi, sonra **أفتق** olmuş, sonra da kaybolmuş gösterir. Ve ay bize **أفتق** etti de yolu gördük.
Ve hamur, ancak **الفتاق** ile kabarır; o da mayadır; çünkü onu şişirir ve onu **يفتقه** eder. Ve kadın hamuru **فتقت**: onu onun içine koydu.
Ve hadiste: "Adam, **الجائحة** ve **الفتق** hakkında sorar" — o, kıtlık ve geçimdeki bozukluktur.
Ve kavim **أفتق** etti ve kıtlık yılına girdi.
Ve **الفتق** yılları geldi; o, bolluktur; çünkü hayvanları semizlikle **يفتق** eder.
رؤبة dedi:
**الفتق** yıllarından sonra elçiler ummadı.
Ve **فتيق** deve: semiz.
Ve kavim **أفتق** etti ve bolluğa erdi.
Ve develer otladı da böğürleri **فتفتّقت**; yani genişledi.
Ve dersin: Etle **تفتق** etti; ta ki yağla **تفتّق** edinceye kadar.
Ve falanca kadın sözle **تفتقت**; o, **فتق**tır.
Ve **فتيق اللسان** adam.
Ve **فتيق الغرارين** kılıç: keskin; sanki isabet ettiğini yarıp geçer; ve o, **فعيل** vezninde, **فاعل** mânâsınadır; **شديد** gibi, **فتق** takdirince.
Ve güzel kokuyu **فتق**: onu karıştırdı; o da **مفتوق**tur.
Ve senin neyin var ki şiiri **تفتق** etmiyorsun, **تفتيقاً** (yapmıyorsun); o, onu özetlemek ve mânâlarını açıklamaktır. Ve şaire dersin: **فَتِّقْ** ve **تُشَقِّقْ** etme.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَتْق: خلاف الرَّتْق. فَتَقَهُ يَفْتُقُه ويَفْتِقُه فَتْقاً: شقه؛ قال:
ترى جَوَابها بالشحم مَفْتُوقا
إِنما أَراد مفتوقة فأَوقع الواحد موقع الجماعة. وفَتَّقهُ تَفْتيِقاً فانْفتَقَ وتَفَتَّق. والفَتْقُ: الخَلَّةُ من الغيم، والجمع فُتُوق؛ قال أَبو محمد الحذلمي:
إِنَّ لها في العامِ ذي الفُتُوقِ،
وزَلَلِ النيَّةِ والتَّصْفِيقِ،
رِعْيةَ ربٍّ ناصحٍ شَفِيقِ،
يَظَلُّ تحت الفَنَنِ الوَرِيقِ،
يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمَحْروقِ
قوله لها يعني للإِبل، ذو الفُتُوق: القليل المطر، وزَلَلُ النيَّة: أَن تَزِلَّ من موضع إِلى موضع لطلب الكَلأِ، والنيَّةُ: حيث يُنْوى من نواحي البلاد، والمِحْجَنُ: شيء يجذب به أَغصان الشجر لتقرب من الإِبل فتأْكل منها، فإِذا سئم ربط في أَسفل المِحْجَن عقالاً ثم جعله في ركبته، والمَحْروق: الذي انقطعتِ حارقته. وأَفْتَقَ القومُ: تَفَتَّق عنهم الغيم. وأَفْتَقَ قَرْنُ الشمس: أَصاب فَتْقاً من السحاب فبدا منه؛ قال الراعي: تُرِيكَ بياضَ لَبَّتِها ووَجْهاً،
كقَرْنِ الشمس، أَفْتَقَ ثم زَالا
والفِتَاقُ: الشمس حين يُطْبقُ عليها ثم يبدو منها شيء.
والفَتَقَةُ: الأَرض التي يصيب ما حولها المطر ولا يصيبها. وأَفْتَقْنا: لم تُمْطَر بلادُنا ومُطِرَ
غيرُنا؛ عن ابن الأَعرابي، وحكي: خرجنا فما أَفْتَقْنا حتى وردنا اليمامة، ولم يفسره، فقد يكون من قوله أَفْتَقَ
القوم إِذا تَفَتَّقَ عنهم الغيم، وقد يكون قولهم أَفْتَقْنا إِذا لم تُمْطَر بلادُنا ومُطِر غيرُها. والفَتْقُ: الموضع الذي لم يمطر. وفي حديث مسيره إِلى بدر: خرج حتى أَفْتَقَ بين الصَّدْمتين أَي خرج من مَضيق الوادي إِلى المُتَّسع. وأَفْتَقَ السحابُ إِذا انفرج. وأَفْتَقْنا: صادفنا فَتْقاً أَي موضعاً لم يمطر وقد مُطِرَ ما حوله؛ وأَنشد:
إِنَّ لها في العام ذي الفُتوقِ
والفَتَقُ: الصبح. وصبح فَتِيقٌ: مُشرق. التهذيب: والفَتْق انفلاق الصبح؛ قال ذو الرمة:
وقد لاحَ للسَّارِي الذي كَمَّل السُّرَى،
على أُخْرَياتِ الليل، فَتْقٌ مُشَهَّرُ
والفَتِيقُ
اللسانِ: الحُذَاقيّ الفصيح. ورجل فَتِيقُ اللسان، على فعيل: فصيحُه حَدُِيدُه. ونَصْلٌ فَتِيق: حديد الشَّفْرتين جُعِلَ له شُعْبتان كأَنَّ إِحداهما فُتِقَتْ من الأخرى؛ وأَنشد:
فَتِيقَ الغِرَارَينِ حَشْراً سَنينَا
وسيف فَتِيقٌ إِذا كان حادّاً؛ ومنه قوله: كنَصْل الزَّاعِبيّ فَتِيق. وفَتَقَ فلان الكلام وبَجَّه إِذا قوَّمه ونقْحه. وامرأَة فُتُق، بضم الفاء والتاء: مُتَفَتِّقَة بالكلام. والفَتَقُ، بالتحريك: مصدر قولك امرأَة فَتْقاء، وهي المُنْفَتِقةُ الفرج خلاف الرَّتْقاء. أَبو الهيثم: الفَتْقاءُ من النساء التي صار مَسْلَكاها واحداً وهي الأَتُومُ. ابن السكيت: امرأَة فُتُق للتي تفتق في الأُمور؛ قال ابن أَحمر:
ليْسَت بشَوْشَاةِ الحديثِ، ولا
فُتُق مُغَالبة على الأَمْرِ
والفِتاقُ: انْفِتاقُ الغيم عن الشمس في قوله:
وفَتَاة بَيْضاء ناعمة الجِسْـ
ـمِ لَعُوب، ووَجْهُها كالفِتاق
وقيل: الفِتاقُ أَصل اللِّيف والأَبيض يشبِّه به الوجه لنقائه وصفائه، وقيل: الفِتاقُ أَصل الليف الأَبيض الذي لم يظهر.
والفَتْق: انشقاق العَصا ووقوع الحرب بين الجماعة وتصدُّع الكلمة. وفي الحديث: لا تَحِلُّ المسأَلة إِلاَّ في حاجة أَو فَتْق. التهذيب: والفَتْق شقُّ عصا المسلمين بعد اجتماع الكلمة من قِبَل حَرْب في ثَغْرٍ أَو غير ذلك؛ وأَنشد:
ولا أَرى فَتْقَهُمْ في الدِّينِ يَرْتَتِقُ
وفي الحديث: يسأَل الرجل في الجَائِحة أَو الفَتْق أَي الحرب يكون بين القوم وتقع فيها الجراحات والدماء، وأَصله الشَّقُّ والفتح، وقد يراد بالفَتْق نقض العهد؛ ومنه حديث عروة بن مسعود: اذهب فقد كان فَتْقٌ بين جُرَش. وأفْتَقَ الرجل إِذا أَلحت عليه الفُتُوق، وهي الآفات من جوع وفقر ودَيْنٍ. والفَتْقُ: علَّة أَو نُتُوٌّ في مراقّ البطن. التهذيب: الفَتْقُ يصيب الإِنسان في مراقّ بطنه يَنْفِتِقُ الصِّفاق الداخل. ابن بري: والفَتْق، هو انفتاق المثانةِ، ويقال: هو أَن يَنْفَتِقَ الصِّفاق إِلى داخل، وكان الأَزهري يقول: هو الفَتَق، بفتح التاء، وفي حديث زيد بن ثابت: في الفَتَق الدية؛ قال الهروي: هكذا أَقرأَنيه الأَزهري بفتح التاء. وفي صفته ، صلى الله عليه وسلم: كان في خاصرتيه انْفِتاق أَي اتساع، وهو محمود في الرجل مذموم في النساء. والفَتْق: أَن تَنْشق الجلدة التي بين الخُصْية وأَسفل البطن فتقع الأَمْعاء في الخصية. والفَتَقُ: الخصب، سمِّي بذلك لانشقاق الأرض بالنبات؛ قال رؤبة:
تأْوي إِلى سَفْعاءَ كالثوب الخَلَقْ،
لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أَعوامِ الفَتَقْ
أَي بعد أَعوام الخِصْب، تقول منه: فَتِقَ، بالكسر. وعام الفَتَق: عام الخصب. وقد أَفْتَقَ القوم إِفْتاقاً إِذا سمنت دوابهم فَتَقَتَّقَت. وتَفَتَّقَت خواصر الغنم من البقل إِذا اتسعت من كثرة الرعي. وبعير فَتِيقٌ وناقة فَتِيقٌ أَي تَفَتَّقَتْ في الخصب، وقد فَتِقَتْ تَفْتَقُ فَتَقاً. وعام فَتِقٌ: خصيب. وانْفَتَقَت الماشية وتَفَتَّقَتْ: سمنت. وجمل فَتِيقٌ إِذا تَفَتَّقَ سمناً. وفي حديث عائشة: فمُطِروا حتى نبت العُشْب وسمنت الإِبل حتى تَفَتَّقَتْ
أَي انتفخت خواصرها واتسعت من كثرة ما رعت، فسمي عام الفَتَقِ أَي الخصب. الفراء: أَفْتَقَ الحيُّ إِذا أَصاب إِبلهم الفَتَقُ، وذلك إِذا انْفَتَقَتْ خواصرها سِمَناً
فتموت لذلك وربما سلمت. وفي الحديث ذكر فُتُق، هو بضمتين: موضع في طريق تَبَالة، سلكه قُطْبة بن عامر لما وجهه رسول الله، صلى الله عليه وسلم، ليُغير على خَثْعَم سنة تسع. والفَتَقُ: داءٌ يأْخذ الناقة بين ضرعها وسرتها فَتَنْفَتِقُ وذلك من السمن. أَبو زيد: انْفَتَقَت الناقة انْفِتاقاً، وهو الفَتَقُ، وهو داءٌ يأْخذها ما بين ضرعها وسرتها، فربما أَفْرَقَتْ وربما ماتت وذلك من السمن، وقيل: الفَتَقُ انفتاق الصِّفاق إِلى داخل في مراقِّ البطن وفيه الدية، وقال شريح والشعبي: فيه ثلث الدية، وقال مالك وسفيان: فيه الاجتهاد من الحاكم، وقال الشافعي: فيه الحُكُومة، وقيل: هو أَن ينقطع اللحم المشتمل على الأُنْثَيَيْنِ.
وفَتَق الخياطة يَفْتِقُها. الفراء في قوله تعالى: كانتا رَتْقاً فَفَتْقَناهما، قال: فُتِقَتِ السماءُ بالقَطْر والأَرض بالنبات، وقال الزجاج: المعنى أَن السموات كانت سماء واحدة مُرْتَتِقةً ليس فيها ماء فجعلها الله غير واحدة، ففَتَقَ الله السماء فجعلها سبعاً وجعل الأَرض سبع أَرضين، قال: ويدل على أَنه يريد بفَتْقِِها
كَوْنَ المطر قوله: وجعلنا من الماء كل شيء حيّ. ابن الأَعرابي: أَفْتَق القمرُ إِذا برز بين سحابتين سوادوين، وأَفْتَقَ
الرجل إِذا استاك بالفِتَاقِ، وهو عرجون الكِباسَةِ، وفَتَقَ الطّيب يَفْتُقه فَتْقاً: طيَّبه وخلطه بعود وغيره، وكذلك الدهن؛ قال الراعي: لها فَأْرةٌ ذَفْرَاءً كل عشيّةٍ،
كما فَتَقَ الكافورَ بالمِسْكِ فاتِقُه
ذكر إِبلاً رعت العشب وزَهْرته وأَنها نَدِيَتْ جلودها ففاحت رائحة المسك. والفِتاقُ: ما فُتِقَ به. وفَتْقُ المسك بغيره: استخراج رائحته بشيء تدخله عليه، وقيل: الفِتَاقُُ أَخلاط من أَدوية مدقوقة تُفْتَقُ أَي تخلط بدهن الزِئْبَقِ كي تفوح ريحه، والفِتاقُ: أَن تَفْتُق المسك بالعنبر. ويقال: الفِتاقُ ضرب من الطِّيب، ويقال طيب الرائحة؛ قال الشاعر: وكأَن الأَرْيَ المَشُورَ مع الخَمْـ
ـرِ بفِيها، يَشُوب ذاك فِتاقُ
وقال آخر:
علَّلَتْهُ الذَّكِيَّ والمِسْكَ طَوْراً،
ومن البْان ما يكون فِتاقا
والفِتاق: خَمِيرة ضخمة لا يَلْبَثُ العجين إِذا جعل فيه أَن يُدْرِكَ، تقول: فَتَقْتُ العجين إِذا جعلت فيه فِتاقاً؛ قال ابن سيده: والفِتاقُ خمير العجين، والفعل كالفعل.
والفَيْتَقُ: النَجّار، وهو فَيْعَل؛ قال الأَعشى:
ولا بدَّ من جَارٍ يُجِيرُ سَبِيلَها،
كما سَلَك السَّكِّيَّ في الباب فَيْتَقُ
والسَّكِّيّ: المسمار. والفَيْتَقُ: البوّاب، وقيل الحدّاد؛ التهذيب: يقال للمِلك فَيْتَق؛ ومنه قول الشاعر:
رأَيت المَنَايَا لا يُغَادِرْنَ ذا غِنىً
لِمالٍ، ولا ينجو من الموت فَيْتَقُ
وفِتاق: اسم موضع؛ قال الحرب بن حلزمة:
فمُحَيَّاة فالصِّفَاح، فأَعنا
ق فِتَاق، فعَاذِب فالوَفَاء
(* روي هذا البيت في معلقة الحرث بن حلّزة على هذه الصورة: فالمُحَيَّاةُ، فالصفاحُ، فأعْلى * ذي فِتاقٍ، فعاذبٌ، فالوفاءُ). فرِيَاض القَطَآ فأَودية الشُرْ
بُب، فالشُّعْبَتان فالأَبْلاء

##### Türkçe

**الفَتْق**: **الرَّتْق**’ın zıddı. **فَتَقَهُ يَفْتُقُه ويَفْتِقُه فَتْقاً**: onu yardı; dedi ki:
ترى جَوَابها بالشحم مَفْتُوقا
Ancak **مفتوقة** demek istedi de tekili çoğulun yerine koydu. Ve **فَتَّقهُ تَفْتيِقاً**: onu iyice yardı; böylece **فانْفتَقَ** ve **تَفَتَّق**. Ve **الفَتْقُ**: buluttan açıklık (yarık); çoğulu **فُتُوق**; dedi ki **أَبو محمد الحذلمي**:
إِنَّ لها في العامِ ذي الفُتُوقِ،
وزَلَلِ النيَّةِ والتَّصْفِيقِ،
رِعْيةَ ربٍّ ناصحٍ شَفِيقِ،
يَظَلُّ تحت الفَنَنِ الوَرِيقِ،
يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمَحْروقِ

Onun “**لها**” sözü, yani develer içindir. **ذو الفُتُوق**: az yağmurlu (yıl). **زَلَلُ النيَّة**: otlak aramak için bir yerden bir yere kayıp gitmendir. **النيَّةُ**: beldenin taraflarından niyet edilen (gidilmesi tasarlanan) yer. **المِحْجَنُ**: ağaç dallarını çekip develere yaklaştırmak için onunla çekilen bir şeydir ki ondan yesinler; bıktığı zaman **المِحْجَن**’in altına bir **عقال** bağlar, sonra onu dizine koyar. **المَحْروق**: **حارقته**’si kopmuş olan. Ve **أَفْتَقَ القومُ**: bulut onlardan yarılıp açıldı. Ve **أَفْتَقَ قَرْنُ الشمس**: buluttan bir **فَتْق**’a rastladı da oradan göründü; **الراعي** dedi ki:
تُرِيكَ بياضَ لَبَّتِها ووَجْهاً،
كقَرْنِ الشمس، أَفْتَقَ ثم زَالا

Ve **الفِتَاقُ**: üzerine (bulut) kapanıp sonra ondan bir şey göründüğü sırada güneştir.
Ve **الفَتَقَةُ**: çevresine yağmur isabet edip kendisine isabet etmeyen arazidir. Ve **أَفْتَقْنا**: beldemize yağmur yağmadı da başkasına yağdı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şöyle de nakledildi: “Çıktık; **أَفْتَقْنا** etmedikçe (yağmursuz yere rastlamadıkça) Yemâme’ye varmadık.” Onu açıklamadı; şu hâlde, **أَفْتَقَ القوم** sözüne dayanarak olabilir: bulut onlardan yarılıp açıldığı zaman; ve “**أَفْتَقْنا**” sözleri de olabilir: beldemize yağmur yağmayıp başkasına yağdığı zaman. Ve **الفَتْقُ**: yağmur yağmayan yer. Ve Bedir’e yürüyüşü hadîsinde: “Çıktı, ta ki iki **الصَّدْمتين** arasından **أَفْتَقَ** etti” yani vadinin darlığından genişliğe çıktı. Ve **أَفْتَقَ السحابُ**: yarılıp açıldığı zaman. Ve **أَفْتَقْنا**: bir **فَتْق**’a rastladık, yani çevresine yağmur yağmışken yağmur yağmamış bir yere; ve şu beyit okundu:
إِنَّ لها في العام ذي الفُتوقِ

Ve **الفَتَقُ**: sabah. Ve **صبح فَتِيقٌ**: parlak. **التهذيب**: ve **الفَتْق** sabahın yarılıp açılmasıdır; **ذو الرمة** dedi ki:
وقد لاحَ للسَّارِي الذي كَمَّل السُّرَى،
على أُخْرَياتِ الليل، فَتْقٌ مُشَهَّرُ

Ve **الفَتِيقُ اللسانِ**: becerikli, fasih. Ve “**رجل فَتِيقُ اللسان**”, **فعيل** üzere: onun fasiği, keskinidir. Ve **نَصْلٌ فَتِيق**: iki ağzı keskin; ona iki **شُعْبتان** yapılmıştır; sanki ikisinden biri ötekinden yarılmıştır; ve şu beyit okundu:
فَتِيقَ الغِرَارَينِ حَشْراً سَنينَا

Ve **سيف فَتِيقٌ**: keskin olduğu zaman; bundan da onun sözü: “**كنَصْل الزَّاعِبيّ فَتِيق**.” Ve falan kimse sözü **فَتَقَ** etti ve **بَجَّه** etti: onu doğrulttuğu ve arıttığı zaman. Ve **امرأَة فُتُق** (fâ ve tâ dammeli): sözle **مُتَفَتِّقَة** (açılıp saçılan, çok konuşan). Ve **الفَتَقُ** (harekeli): “**امرأَة فَتْقاء**” sözünün masdarıdır; o, **الرَّتْقاء**’nın zıddı olarak ferci yarılmış olan kadındır. **أَبو الهيثم**: kadınlardan **الفَتْقاءُ**, geçidi tek bir yol olmuş olan, o da **الأَتُومُ**’dur. İbnü’s-Sikkît: “**امرأَة فُتُق**”, işlerde açılıp (atılıp) giden kadın içindir; İbn Ahmer dedi ki:
ليْسَت بشَوْشَاةِ الحديثِ، ولا
فُتُق مُغَالبة على الأَمْرِ

Ve **الفِتاقُ**: şu sözde bulutun güneşten yarılıp açılmasıdır:
وفَتَاة بَيْضاء ناعمة الجِسْـ
ـمِ لَعُوب، ووَجْهُها كالفِتاق

Ve denildi ki: **الفِتاقُ** lifin aslı ve beyazıdır; yüzü, temizliği ve saflığı için ona benzetir. Ve denildi ki: **الفِتاقُ** görünmemiş olan beyaz lifin aslıdır.
Ve **الفَتْق**: asânın yarılması, cemaat arasında savaşın vuku bulması ve söz birliğinin çatlamasıdır. Ve hadîste: “İstemek helâl olmaz; ancak bir ihtiyaçta yahut bir **فَتْق**’ta.” **التهذيب**: ve **الفَتْق**, bir sınırda yahut başka bir yerde bir savaş sebebiyle, söz birliği toplandıktan sonra Müslümanların asâsını yarmaktır; ve şu beyit okundu:
ولا أَرى فَتْقَهُمْ في الدِّينِ يَرْتَتِقُ

Ve hadîste: “Adam **الجَائِحة**’da yahut **الفَتْق**’ta ister” yani kavim arasında savaş olur ve onda yaralar ve kanlar vuku bulur; aslı yarma ve açmadır; ve **الفَتْق** ile ahdi bozma da kastedilebilir; bundan da Urve b. Mes‘ûd hadîsi: “Git; çünkü Cüreş arasında bir **فَتْق** olmuştu.” Ve kişi **أفْتَقَ** eder: **الفُتُوق** ona musallat olduğu zaman; o da açlık, fakirlik ve borçtan olan âfetlerdir. Ve **الفَتْقُ**: karın zarlarının incelerinde bir illet yahut bir çıkıntıdır. **التهذيب**: **الفَتْقُ**, insanın karın zarlarının incelerinde olur; içteki **الصِّفاق** yarılıp açılır. İbn Berrî: ve **الفَتْق**, mesanenin yarılıp açılmasıdır; ve denilir: **الصِّفاق**’ın içe doğru yarılıp açılmasıdır. Ezherî “o, **الفَتَق**tır” derdi, tâ’yı fetha ile. Zeyd b. Sâbit hadîsinde: “**الفَتَق**’ta diyet vardır”; Herevî dedi ki: Ezherî bana böyle, tâ’yı fetha ile okuttu. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: iki böğründe **انْفِتاق** vardı, yani genişlik; erkekte övülmüş, kadınlarda yerilmiştir. Ve **الفَتْق**: husye ile karnın altı arasındaki derinin yarılmasıdır; böylece bağırsaklar husyeye düşer. Ve **الفَتَقُ**: bolluk; yerin bitkiyle yarılmasından dolayı böyle adlandırıldı; Ru’be dedi ki:
تأْوي إِلى سَفْعاءَ كالثوب الخَلَقْ،
لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أَعوامِ الفَتَقْ

Yani bolluk yıllarından sonra. Ondan “**فَتِقَ**” denir, kesre ile. Ve **عام الفَتَق**: bolluk yılı. Ve kavim **أَفْتَقَ** eder **إِفْتاقاً**: binekleri semirip **فَتَقَتَّقَت** olduğu zaman. Ve koyunların böğürleri ottan **تَفَتَّقَت**: çok otlamadan genişlediği zaman. Ve **بعير فَتِيقٌ** ve **ناقة فَتِيقٌ**: yani bollukta **تَفَتَّقَتْ**; ve **فَتِقَتْ تَفْتَقُ فَتَقاً**. Ve **عام فَتِقٌ**: bol. Ve davarlar **انْفَتَقَت** ve **تَفَتَّقَتْ**: semirdi. Ve **جمل فَتِيقٌ**: semizlikten **تَفَتَّقَ** ettiği zaman. Ve Âişe hadîsinde: “Yağmur yağdırıldılar; nihayet ot bitti ve develer semirdi; ta ki **تَفَتَّقَتْ**” yani böğürleri, çok otladığından şişip genişledi; böylece **عام الفَتَقِ** yani bolluk diye adlandırıldı. Ferrâ: mahalle **أَفْتَقَ** eder: develerine **الفَتَقُ** isabet ettiği zaman; bu, böğürleri semizlikten **انْفَتَقَتْ** olduğu zamandır; böylece bundan ölür; bazen de kurtulur. Ve hadîste **فُتُق** zikri vardır; o, iki damme ile: Tebâle yolunda bir yerdir; Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) onu dokuzuncu yılda Has‘am’a baskın yapsın diye gönderdiğinde Kutbe b. Âmir oradan geçti. Ve **الفَتَقُ**: devenin memesinin ile göbeğinin arasında onu tutan bir hastalıktır; semizlikten **فَتَنْفَتِقُ**. Ebû Zeyd: deve **انْفَتَقَت** **انْفِتاقاً**; o da **الفَتَقُ**tur; memesi ile göbeği arasından onu tutan bir hastalıktır; bazen **أَفْرَقَتْ**, bazen ölür; bu semizliktendir. Ve denildi ki: **الفَتَقُ**, karın zarlarının incelerinde **الصِّفاق**’ın içe doğru yarılıp açılmasıdır; onda diyet vardır. Şureyh ve Şa‘bî: onda diyetin üçte biri vardır, dediler. Mâlik ve Süfyân: onda hâkimin içtihadı vardır, dediler. Şâfiî: onda **الحُكُومة** vardır, dedi. Ve denildi ki: iki husyeyi kuşatan etin kopmasıdır.
Ve dikişi **فَتَقَ** eder, onu **يَفْتِقُها**. Ferrâ, Yüce Allah’ın “**كانتا رَتْقاً فَفَتْقَناهما**” sözü hakkında dedi ki: gök yağmurla, yer bitkiyle **فُتِقَت**. Ve Zeccâc dedi ki: mânâ şudur: semalar tek bir sema idi, **مُرْتَتِقةً**; onda su yoktu; Allah onu tek olmayan yaptı; böylece Allah semayı **فَتَقَ** etti, onu yedi yaptı; yeri de yedi yer yaptı. Dedi ki: onun **فَتْقِِها** ile yağmurun oluşmasını kastettiğine, “**وجعلنا من الماء كل شيء حيّ**” sözü delâlet eder. İbnü’l-A‘râbî: ay **أَفْتَق** eder: iki kara bulut arasında belirdiği zaman. Ve adam **أَفْتَقَ** eder: **الفِتَاقِ** ile misvaklandığı zaman; o, **عرجون الكِباسَةِ**’dir. Ve güzel kokuyu **فَتَقَ** eder, onu **يَفْتُقه فَتْقاً**: onu kokulandırdı ve ud ve başkasıyla karıştırdı; yağ da böyledir; **الراعي** dedi ki:
لها فَأْرةٌ ذَفْرَاءً كل عشيّةٍ،
كما فَتَقَ الكافورَ بالمِسْكِ فاتِقُه

Otunu ve çiçeğini otlayan develeri zikretti; derilerinin nemlendiğini, böylece misk kokusunun yayıldığını (zikretti). Ve **الفِتاقُ**: onunla **فُتِقَ** edilen şeydir. Ve miskin başkasıyla **فَتْقُ**: ona bir şey katmakla kokusunu çıkarmaktır. Ve denildi ki: **الفِتَاقُ** dövülmüş ilaçlardan karışımlardır; **تُفْتَقُ** yani cıva yağıyla karıştırılır ki kokusu yayılsın. Ve **الفِتاقُ**: miski amberle **تَفْتُق** etmendir. Ve denilir: **الفِتاقُ** bir tür güzel kokudur; ve denilir: hoş kokuludur; şair dedi ki:
وكأَن الأَرْيَ المَشُورَ مع الخَمْـ
ـرِ بفِيها، يَشُوب ذاك فِتاقُ

Ve bir başkası dedi ki:
علَّلَتْهُ الذَّكِيَّ والمِسْكَ طَوْراً،
ومن البْان ما يكون فِتاقا

Ve **الفِتاق**: büyük bir maya; hamur, ona konulduğu zaman gecikmeden olgunlaşır; dersin ki: hamuru **فَتَقْتُ**: içine **فِتاقاً** koyduğum zaman. İbn Sîde dedi ki: **الفِتاقُ** hamurun mayasıdır; fiil de fiil gibidir.
Ve **الفَيْتَقُ**: marangoz; o, **فَيْعَل** veznindedir; A‘şâ dedi ki:
ولا بدَّ من جَارٍ يُجِيرُ سَبِيلَها،
كما سَلَك السَّكِّيَّ في الباب فَيْتَقُ

Ve **السَّكِّيّ**: çividir. Ve **الفَيْتَقُ**: kapıcı; ve denildi ki: demirci. **التهذيب**: krala **فَيْتَق** denir; bundan da şairin sözü:
رأَيت المَنَايَا لا يُغَادِرْنَ ذا غِنىً
لِمالٍ، ولا ينجو من الموت فَيْتَقُ

Ve **فِتاق**: bir yer adıdır; Harb b. Halzeme dedi ki:
فمُحَيَّاة فالصِّفَاح، فأَعنا
ق فِتَاق، فعَاذِب فالوَفَاء

(* Bu beyit, Hâris b. Hillize’nin muallakasında şu şekil üzere rivayet edilmiştir:
فالمُحَيَّاةُ، فالصفاحُ، فأعْلى * ذي فِتاقٍ، فعاذبٌ، فالوفاءُ).

فرِيَاض القَطَآ فأَودية الشُرْ
بُب، فالشُّعْبَتان فالأَبْلاء

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ت ق * * فَتَقَ * الشيء شقه وبابه نصر و * فَتَّقَهُ تَفْتِيقا * مثله * فانْفَتَقَ * و * تَفَتَّقَ * و * فَتْقُ * المِسك بغيره استخراج رائحته بشيء تُدخله عليه قال الشاعر % كما فتق الكافور بالمسك فاتقه % ورجل * فَتِيقُ * اللسان أي حديد اللسان

##### Türkçe

* ف ت ق * **فَتَقَ** şeyi yardı; babı **نصر**’dır. Ve **فَتَّقَهُ تَفْتِيقا**: onun benzeri. Böylece **انْفَتَقَ** ve **تَفَتَّقَ**. Ve **فَتْقُ** miskin başka bir şeyle (olması): ona içine soktuğun bir şeyle kokusunu çıkarmaktır. Şair dedi ki:

كما فتق الكافور بالمسك فاتقه

Ve bir adam **فَتِيقُ** dil (sahibi): yani dili keskin.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فتقه يفتقه ويفتقه، ومن حدي نصر وضرب فتقا: شقه، وهو خلاف رتقه رتقا. وهو الفصل بين المتصلين. قال الله تعالى: )كانتا رتقا ففتقناهما( قال الفراء: فتقت السماء بالمطر، والأرض بالنبات. وقال الزجاج: كانت السماء مع الأرض جميعا، ففتقهما الله بالهواء الذي جعله بينهما قال:
  ترى جوانبها بالشحم مفتوقا أراد مفتوقة فأوقع الواحد موقع الجماعة. كفتقه تفتيقا فتفتق أي تشقق. وانفتق: انشق، قال رؤبة:
  جرد سماحيج وألقى في اللقا
  عنه قميصا طار أو تفتقا ومفتق القميص: مشقه. قال الأعشى:
  ورادعة بالطيب صفراء عندنـا                      لجس الندامى في يد الدرع مفتق والفتق أيضا: شق عصا الجماعة، ووقوع الحرب بينهم وتصدع الكلمة. ومنه الحديث: لا تحل المسألة إلا في حاجة أو فتق وفي التهذيب: الفتق: شق عصا المسلمين بعد اجتماع الكلمة من قبل حرب في ثغر، أو غير ذلك، وأنشد:
  ولا أرى فتقهم في الدين يرتتق وفي الحديث: يسأل الرجل في الجائحة أو الفتق أي: الحرب تكون بين القوم، ويقع فيها الجراحات والدماء. وأصله الشق والفتح. وقد يراد بالفتق: نقض العهد، وكل ذلك مجاز. ومن المجاز: الفتق: الصبح قال ذو الرمة:
  وقد لاح للساري الذي كمل السرى                      على أخريات الليل فتق مشهـر ويحرك. ويقال: انظر الى فتق الفجر، أي: طلوعه وانشقاقه وانفلاقه كما في الأساس. وبه فسر قول ذي الرمة. ومن المجاز: الفتق: الموضع لم يمطر، وقد مطر ما حوله. ومنه قولهم: أفتق الرجل: إذا صادفه. والجمع فتوق. وبه فسر قول أبي محمد الحذلمي يصف الإبل:
  إن لها في العام ذي الفتوق والفتق: علة في الصفاق، ونتو في مراق البطن بأن ينحل الغشاء، ويقع فيه شق ينفذه جسم غريب كان محصورا فيه قبل الشق، فلا برء له، إلا ما يحدث للصبيان نادرا. وقال الأزهري: هو الفتق، بالتحريك. وقال الهروي: هكذا أقرأنيه الأزهري بالتحريك، وهو أن ينقطع الشحم المشتمل على الأنثيين. وقال غيره: هو أن تنشق الجلدة التي بين الخصية وأسفل البطن، فتقع الأمعاء في الخصية. وقال إبراهيم الحربي: الفتق: انفتاق المثانة، ومنه قول زيد بن ثابت رضي الله عنه: في الفتق الدية قال: فإن كان أراد به دية الفتق فحسن، وإن كان أراد مثل دية النفس فقد خالفه أبو مجلز، وشريح، والشعبي، فجعلوا فيه ثلث الدية. وقال مالك وسفيان: فيه الاجتهاد من الحاكم. وقال الشافعي: فيه الحكومة. والفتق بالتحريك: مصدر الامرأة الفتقاء، للمنفتقة الفرج، خلاف الرتقاء. وقال أبو الهيثم: الفتقاء من النساء: التي صار مسلكاها واحدا وهي الأتوم. ومن المجاز: الفتق: الخصب سمي به لانشقاق الأرض بالنبات. قال رؤبة يصف صائدا:
  يأوي الى سفعاء كالثوب الخلق
  لم ترج رسلا بعد أيام الفتق أي: لم تزل في جدب، ولم تذق لبنا بعد هذه الأعوام التي تفتقت فيها الإبل سمنا. وقد فتق العام، كفرح وقد أسنتوا بعد الفتق. وقال أبو الجوزاء: قحط الناس، فشكوا الى عائشة رضي الله عنها، فقالت: انظروا قبر النبي صلى الله عليه وسلم، فاجعلوا منه كوة الى السماء، ففعلوا، فمطروا حتى نبت العشب، وسمنت الإبل حتى تفتقت، فسمي عام الفتق. ومن المجاز: الفتق بضمتين: المرأة المنفتقة بالكلام. وقدتفتقت به، وهي فتق. وقال ابن السكيت: امرأة فتق للتي تفتق في الأمور، قال ابن أحمر:
  ليست بشوشاة الحديث ولا                      فتق مغالبة على الأمـر

  وفتق: ة بالطائف نقله الصاغاني، أو هو مخلاف بمكة. وقيل: بتهامة بين المدينة وتبالة، سلكه قطبة بن عامر رضي الله عنه لما وجهه رسول الله صلى الله عليه وسلم الى تبالة، ليغير على خثعم سنة تسع. ومن المجاز: الفتيق كأمير من الجمال: ما ينفتق سمنا، نقله الجوهري عن الأصمعي. وناقة فتيقة: سمينة. ورجل فتيق اللسان أي: فصيحه حديده نقله الجوهري. وقال غيره: هو الحذاقي الفصيح. وقال الليث: نصل فتيق الشفرتين إذا جعلت له شعبتان فكأن إحداهما فتقت من الأخرى، وأنشد:
  فتيق الغرارين حشرا سنينا وقال الأصمعي: الصبح الفتيق هو المشرق، نقله الجوهري، وهو مجاز. قال: والفيتق، كصيقل: النجار وهو فيعل من الفتق، ومنه قول الأعشى:
  ولابد من جار يجير سبـيلـهـا                      كما سلك السكي في الباب فيتق والسكي: المسمار، كما في الصحاح. وقال أبو زيد: الفيتق في البيت الحداد. قال: والملك يقال له: فيتق أيضا، وأنشد:
  رأيت المنايا لا يغادرن ذا غنى                      لمال ولا ينجو من الموت فيتق وقال غيره: الفيتق في قول الأعشى البواب. وذو فتاق، ككتاب: ع. قال الحارث بن حلزة اليشكري:
  فالمحياة فالصفاح فأعلـى                      ذي فتاق فعاذب فالوفـاء
  فرياض القطا فأودية الشر                      بب فالشعبتان فـالأبـلاء والفتاق أيضا: جبل وأعناقه: شماريخه ومااستطال منه، وبه يروى قول الحارث:
  فمحياة فالصفاح فأعنا                      ق فتاق فعاذب فالوفاء وهي رواية الحسن بن كيسان. ومن المجاز: الفتاق: خمير العجين، قاله ابن سيده، وهي الخميرة الضخمة الكبيرة التي تعجل إدراك العجين إذا جعلت فيه. وفتق العجين: جعله فيه نقله الليث. والفتاق: أصل الليف الأبيض الذي لم يظهر بعد، يشبه الوجه به، لنقائه وصفائه، وبه فسر قول الشاعر:
  وفتاة بيضاء ناعمة الجس                      م لعوب ووجهها كالفتاق وقال ابنالأعرابي: الفتاق: عرجون الكباسة، وقيل: الفتاق: قرن الشمس وعينها حين يطبق عليه ثم يبدو منها شيء. وقيل في تفسير البيت السابق: الفتاق: انفتاق الغيم عن الشمس وانكشافه عنها. والفتاق: أخلاط من أدوية مدقوقة مخلوطة تفتق، أي: تخلط بدهن الزنبق ونحوه، لكي تفوح ريحه. وقيل: الفتاق هو أن يفتق المسك بالعنبر، قال الشاعر:
  وكأن الأري المشور مع الخم                      ر بفيها يشوب ذاك فـتـاق وقال غيره:
  عللته الذكي والمسك طورا                      ومن البان ما يكون فتاقـا وفتاق: ماء م أي: معروف، هكذا في سائر النسخ، وفيه نظر، فإنه كيف يكون معروفا وهو مجهول يحتاج الى التبيين والإيضاح. والذي ذكره أئمة الشأن أن عوانة وفتاقا ماءان بالعرمة، وإياهما عنى الأعشى بقوله:
  بكميت عرفاء مجمرة الخف                      غذتهـا عـوانة وفـتـاق وأفتق الرجل: سمنت دوابه فتفتقت من الخصب، عن أبي عمرو. وأفتق: استاك بالعراجين. ونص ابن الأعرابي: استاك بالفتاق، وهو العرجون. وأفتق القوم: انفتق عنهم الغيم، وبه فسر قولهم: خرجنا فما أفتقنا حتى وردنا اليمامة، أو هو من قولهم: أفتقنا إذا لم تمطر بلادنا ومطر غيرها. وقال ابن السكيت: أفتق قرن الشمس: إذا أصاب فتقا في السحاب، فبدا منه، نقله الجوهري، قال ذو الرمة:
  تريك بياض لبتها ووجهـا                      كقرن الشمس أفتق ثم زالا

  ومن المجاز: أفتق الرجل: إذا ألحت عليه الفتوق، وهي: اسم للآفات: كالدين، والفقر، والمرض والجوع. ومن المجاز: أفتق: إذا خرج الى فتق، وهو ما انفرج واتسع، ومثله أصحر وأفضى، ومنه الحديث في مسيره صلى الله عليه وسلم الى بدر: ثم صب في دقران، حتى أفتق بين الصدمتين أي: خرج من مضيق الوادي الى المتسع. وقال أبو زيد: انفتقت الناقة انفتاقا: أخذها داء يسمى الفتق، محركة، يأخذها فيما بين ضرعها وسرتها فتنفتق، وذلك من السمن، فربما أفرقت وربما تموت به. وفوتق، كفوقل: ة بمرو معرب بوثه. ومما يستدرك عليه: الفتق، محركة: الخلة من الغيم، والجمع فتوق. وعام ذو فتوق: قليل المطر. والفتقة، محركة: الأرض التي يصيب ما حولها المطر ولا يصيبها. وسيف فتيق: حديد. ومنه قوله:
  ونصل كنصل الزاعبي فتيق ويقال أيضا: سيف فتيق الغرارين إذا كان ماضيا كأنه يفتق ما أصابه، فعيل بمعنى فاعل، كما في الأساس. وفتق فلان الكلام، وبجه: إذا قومه ونقحه. وقال الزمخشري: هو تلخيصه وبيان معناه. وتقول للشاعر: فتق ولا تشقق، وهو مجاز. وفي صفته صلى الله عليه وسلم: كان في خاصرتيعه انفتاق أي: اتساع، وهو محمود في الرجال، مذموم في النساء. وتفتقت خواصر الغنم من البقل: إذا اتسعت من كثرة الرعي. وانفتقت الماشية: مثل تفتقت، أي: انتفخت خواصرها سمنا، فتموت لذلك، وربما سلمت. وقال ابن الأعرابي: أفتق القمر: إذا برز بين سحابتين سوداوين. وفتق الطيب يفتقه فتقا: طيبه وخلطه بعود وغيره، وكذلك الدهن. قال الراعي:
  لها فأرة ذفراء كـل عـشـية                      كما فتق الكافور بالمسك فاتقه ذكر إبلا رعت العشب وزهرته، وأنه نديت جلودها، ففاحت رائحة المسك. وفتق المسك بغيره: إخراج رائحته بشيء تدخله عليه. والفتيق: الفتق. قال عمرو بن الأهتم:
  بضربة ساق أو بنجلاء ثرة                      لها من أمام المنكبين فتيق والفتيق أيضا: الصبح، نقله الأصبهاني والمصنف في البصائر.

##### Türkçe

**فتقه** **يفتقه** ve **يفتقه**; ve **من حدي نصر وضرب** **فتقا**: onu yardı; ve o, **رتقه** **رتقا**’nın zıddıdır. Ve o, bitişik olan iki şey arasındaki ayrımdır. Yüce Allah dedi ki: (İkisi **رتقا** idi de biz ikisini **ففتقناهما** ettik). **الفراء** dedi ki: Göğü yağmurla, yeri bitkiyle **فتقت** ettim. **الزجاج** dedi ki: Gök yer ile birlikte idi; Allah ikisini, aralarına koyduğu hava ile **فتق** etti. Dedi ki:
  Onun yanlarını yağ ile **مفتوقا** görürsün; **مفتوقة**’yı kastetti de tekili cemaatin yerine koydu. **كفتقه** **تفتيقا**; böylece **فتفتق**: yani çatladı. Ve **انفتق**: yarıldı. **رؤبة** dedi ki:
  Çıplak **سماحيج**ler ve karşılaşmada attı
  ondan bir gömleği; uçtu yahut **تفتقا** oldu.
Ve **مفتق القميص**: onun yırtığıdır. **الأعشى** dedi ki:
  Ve bizde sarı, güzel koku ile geri çeviren (bir kadın)                      içki arkadaşlarının dokunuşu için, zırhın elinde **مفتق**.
Ve **الفتق** ayrıca: cemaatin asasını yarmak; aralarında savaşın vuku bulması ve sözün çatlamasıdır. Ondan hadis: “Dilenme, ancak bir ihtiyaçta yahut **فتق**’ta helâl olur.” Ve **التهذيب**’de: **الفتق**: bir sınırda yahut başka bir şeyde savaş sebebiyle, söz birliğinin toplanmasından sonra Müslümanların asasını yarmaktır. Ve şu beyit okundu:
  Ve onların dindeki **فتق**’ının **يرتتق** olacağını görmüyorum.
Ve hadiste: Adam, **الجائحة**’da yahut **الفتق**’ta ister; yani: kavim arasında savaş olur; onda yaralar ve kanlar vuku bulur. Aslı yarma ve açmadır. Ve **الفتق** ile ahdi bozmak da kastedilebilir; bütün bunlar mecazdır. Ve mecazdan: **الفتق**: sabah. **ذو الرمة** dedi ki:
  Ve gece yürüyüşünü tamamlayan gece yolcusuna göründü                      gecenin sonlarında, yayılmış bir **فتق**.
Ve (bu kelime) harekelenir. Ve denir: **فتق الفجر**’e bak; yani: onun doğuşu, yarılması ve çatlayıp açılması; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve bununla **ذو الرمة**’nin sözü tefsir edildi. Ve mecazdan: **الفتق**: etrafına yağmur yağmış olduğu hâlde yağmur yağmayan yer. Ondan onların sözü: **أفتق الرجل**: ona rastladığı zaman. Çoğulu **فتوق**. Ve bununla **أبو محمد الحذلمي**’nin develeri vasfederken sözü tefsir edildi:
  Şüphesiz onun, **ذي الفتوق** olan yılda (payı) vardır.
Ve **الفتق**: **الصفاق**’ta bir illet; karın yanlarında, zarın çözülmesiyle bir kabarma; onda bir yarık düşer, yarıktan önce içinde hapsedilmiş olan yabancı bir cisim onu deler; onun için şifa yoktur; ancak çocuklarda nadiren olan müstesna. **الأزهري** dedi ki: O, harekeli olarak **الفتق**’tır. **الهروي** dedi ki: **الأزهري** bana onu harekeli olarak böyle okuttu; o, iki testisi kuşatan yağın kopmasıdır. Başkası dedi ki: O, testis ile karnın altı arasındaki derinin yarılmasıdır; böylece bağırsaklar testise düşer. **إبراهيم الحربي** dedi ki: **الفتق**: mesanenin **انفتاق**’ıdır. Ondan **زيد بن ثابت** رضي الله عنه’nun sözü: “**الفتق**’ta diyet vardır.” Dedi ki: Eğer onunla **الفتق** diyetini kastettiyse güzel; eğer nefis diyeti gibi kastettiyse ona **أبو مجلز** ve **شريح** ve **الشعبي** muhalefet etti; onda diyetin üçte birini kıldılar. **مالك** ve **سفيان** dedi ki: onda hâkimin içtihadı vardır. **الشافعي** dedi ki: onda hüküm (takdir) vardır. Ve harekeli **الفتق**: **المرأة الفتقاء**’nın masdarıdır; ferci **المنفتقة** olan için; **الرتقاء**’nın zıddı. **أبو الهيثم** dedi ki: Kadınlardan **الفتقاء**: iki yolu bir olan; o **الأتوم**’dur. Ve mecazdan: **الفتق**: bolluk; bitkiyle yerin yarılmasından dolayı onunla adlandırıldı. **رؤبة** bir avcıyı vasfederken dedi ki:
  Eski elbise gibi esmer birine sığınır
  **الفتق** günlerinden sonra elçi(ler)i ummadı;
yani: kuraklıkta devam etti; develerin yağdan **تفتقت** ettiği bu yıllardan sonra süt tatmadı. Ve yıl **فتق** etti; **فرح** gibi. Ve onlar **الفتق**’tan sonra kıtlığa düştüler. **أبو الجوزاء** dedi ki: İnsanlar kıtlığa uğradı; **عائشة** رضي الله عنها’ya şikâyet ettiler; dedi ki: Peygamber صلى الله عليه وسلم’in kabrine bakın; ondan göğe bir pencere yapın; yaptılar; ot bitinceye kadar yağmur yağdı; develer semirdi, ta ki **تفتقت**; ona **عام الفتق** adı verildi. Ve mecazdan: iki ötre ile **الفتق**: sözle **المنفتقة** kadın. Ve onunla **تفتقت**; o **فتق**’tur. **ابن السكيت** dedi ki: **امرأة فتق**: işlerde **تفتق** eden için. **ابن أحمر** dedi ki:
  Ne konuşmada geveze bir kadın, ne de                      iş üzerinde galebe çalan bir **فتق**.

Ve **فتق**: **ة بالطائف**; **الصاغاني** onu nakletti; yahut o, Mekke’de bir **مخلاف**tır. Ve denildi: Tihâme’de, Medine ile **تبالة** arasında; **قطبة بن عامر** رضي الله عنه onu, Resûlullah صلى الله عليه وسلم onu dokuzuncu yılda **تبالة**’ye, **خثعم** üzerine baskın yapması için gönderdiğinde tuttu. Ve mecazdan: **الفتيق** ( **كأمير** vezninde) develerden: semizlikten **ينفتق** olan; **الجوهري** onu **الأصمعي**’den nakletti. Ve **ناقة فتيقة**: semiz. Ve **رجل فتيق اللسان**: yani fasih, keskin; **الجوهري** nakletti. Başkası dedi ki: O, becerikli fasih olandır. **الليث** dedi ki: **نصل فتيق الشفرتين**: ona iki dal yapıldığı zaman; sanki ikisinden biri ötekinden **فتقت** edilmiştir. Ve şu beyit okundu:
  **فتيق الغرارين**; haşrâ, yaşlı.
**الأصمعي** dedi ki: **الصبح الفتيق** doğan (sabah)dır; **الجوهري** nakletti; ve o mecazdır. Dedi ki: Ve **الفيتق** ( **كصيقل** vezninde): marangozdur; o, **الفتق**’tan **فيعل** veznindedir. Ondan **الأعشى**’nin sözü:
  Ve mutlaka onun yolunu koruyan bir komşu gerekir                      tıpkı kapıda çivinin girdiği gibi, **فيتق**.
Ve **السكي**: çivi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **أبو زيد** dedi ki: Evde **الفيتق** demirci( dir). Dedi ki: Ve krala da **فيتق** denir. Ve şu beyit okundu:
  Gördüm ki ölümler, zengin olanı bırakmıyor                      ne mal için; ölümden **فيتق** de kurtulmaz.
Başkası dedi ki: **الأعشى**’nin sözünde **الفيتق** kapıcıdır. Ve **ذو فتاق** ( **ككتاب** vezninde): bir yer adı. **الحارث بن حلزة اليشكري** dedi ki:
  **المحياة** sonra **الصفاح** sonra daha yukarı                      **ذي فتاق** sonra **عاذب** sonra **الوفاء**
  Sonra **رياض القطا** sonra **أودية الشر**                      **بب** sonra **الشعبتان** sonra **الأبلاء**.
Ve **الفتاق** ayrıca: bir dağdır; ve onun boyunları: onun sivri çıkıntıları ve ondan uzayan şeylerdir. Ve bununla **الحارث**’in sözü rivayet edilir:
  **محياة** sonra **الصفاح** sonra **أعنا**                      **ق فتاق** sonra **عاذب** sonra **الوفاء**.
Ve bu, **الحسن بن كيسان** rivayetidir. Ve mecazdan: **الفتاق**: hamurun mayası; **ابن سيده** söyledi; o, hamura konulduğunda hamurun olgunlaşmasını çabuklaştıran iri büyük mayadır. Ve **فتق العجين**: onu (mayayı) onun içine koydu; **الليث** nakletti. Ve **الفتاق**: henüz ortaya çıkmamış beyaz lifin aslıdır; saflığı ve berraklığı için yüz ona benzetilir. Ve bununla şairin sözü tefsir edildi:
  Ve beyaz bir genç kız, yumuşak bedenli                      oyunbaz; ve yüzü **كالفتاق**.
**ابنالأعرابي** dedi ki: **الفتاق**: **عرجون الكباسة**. Ve denildi: **الفتاق**: güneşin boynuzu ve gözü; üzerine kapanıp sonra ondan bir şey göründüğü zaman. Ve denildi: önceki beytin tefsirinde: **الفتاق**: bulutun güneşten **انفتاق** etmesi ve ondan açılmasıdır. Ve **الفتاق**: dövülmüş karıştırılmış ilaçlardan karışımlar; **تفتق** eder; yani: zambak yağı ve benzeriyle karıştırılır; kokusu yayılsın diye. Ve denildi: **الفتاق** miskin amberle **يفتق** edilmesidir. Şair dedi ki:
  Sanki ağızda, şarapla karıştırılmış **الأري**                      o **فـتـاق**’ı ona karıştırır.
Başkası dedi ki:
  Onu bazen güzel koku ve misk ile oyaladım                      ve **البان**’dan, **فتاقـا** olan şey ile.
Ve **فتاق**: bir su; yani: bilinen. Bütün nüshalarda böyle; onda nazar vardır; çünkü o nasıl bilinen olur da meçhul olup açıklama ve izaha muhtaç olur? Şe’n imamlarının zikrettiği: **عوانة** ve **فتاقا** **العرمة**’de iki sudur; **الأعشى** şu sözüyle ikisini kastetti:
  Kızıl doru, toynakları közlenmiş, yeleli                      onu **عـوانة** ve **فـتـاق** besledi.
Ve **أفتق الرجل**: onun hayvanları semirdi; bolluktan **فتفتقت**; **أبو عمرو**’dan. Ve **أفتق**: **العراجين** ile misvaklandı. **ابن الأعرابي**’nin nassı: **الفتاق** ile misvaklandı; o **العرجون**’dur. Ve **أفتق القوم**: bulut onlardan **انفتق** etti. Ve bununla onların sözü tefsir edildi: “Çıktık; **فما أفتقنا** ta ki Yemâme’ye varıncaya kadar”; yahut onların sözü: “**أفتقنا**: beldemize yağmur yağmadığı, başkasına yağdığı zaman.” **ابن السكيت** dedi ki: **أفتق قرن الشمس**: bulutta bir **فتق**’a isabet ettiği zaman; böylece ondan göründü; **الجوهري** nakletti. **ذو الرمة** dedi ki:
  Sana onun gerdanının beyazlığını ve bir yüzü gösterir                      bulutta **أفتق** olmuş güneş boynuzu gibi; sonra kayboldu.

Ve mecazdan: **أفتق الرجل**: **الفتوق** ona ısrar ettiği zaman; ve o: âfetlerin adıdır: borç, fakirlik, hastalık ve açlık gibi. Ve mecazdan: **أفتق**: **فتق**’a çıktığı zaman; o, açılıp genişleyen şeydir; benzeri **أصحر** ve **أفضى**. Ondan hadis, onun صلى الله عليه وسلم’in Bedir’e yürüyüşünde: “Sonra **دقران**’da döktü; ta ki iki kayanın arasından **أفتق** etti”; yani: vadinin darlığından genişliğe çıktı. **أبو زيد** dedi ki: **انفتقت الناقة انفتاقا**: **الفتق** denilen bir hastalık onu aldı; harekeli; onu memesi ile göbeği arasında tutar; böylece **تنفتق** olur; bu semizliktendir; bazen yarılır (akıtır) bazen onunla ölür. Ve **فوتق** ( **كفوقل** vezninde): Merv’de bir yer; **بوثه**’den Arapçalaştırılmıştır. Ve ona ilâve olarak: harekeli **الفتق**: buluttan bir açıklık; çoğulu **فتوق**. Ve **عام ذو فتوق**: az yağmurlu. Ve harekeli **الفتقة**: etrafına yağmur isabet edip ona isabet etmeyen yer. Ve **سيف فتيق**: keskin. Ondan şu sözü:
  Ve **الزاعبي**’nin ucu gibi bir uç; **فتيق**.
Ve ayrıca denir: **سيف فتيق الغرارين**: eğer keskin ise; sanki isabet ettiğini **يفتق** eder; **فعيل** vezninde, **فاعل** mânâsında; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve falan, sözü **فتق** etti ve onu **بجه**: onu düzeltti ve arıttı. **الزمخشري** dedi ki: O, onun özetlenmesi ve mânâsının açıklanmasıdır. Ve şaire dersin: **فتق** et, **ولا تشقق** etme; ve o mecazdır. Ve onun صلى الله عليه وسلم’in sıfatında: “Onun iki böğründe **انفتاق** vardı”; yani: genişlik; o erkeklerde övülür, kadınlarda yerilir. Ve koyunların böğürleri ottan **تفتقت**: çok otlamadan genişlediği zaman. Ve **انفتقت الماشية**: **تفتقت** gibidir; yani: böğürleri semizlikten şişti; bundan dolayı ölür; bazen kurtulur. **ابن الأعرابي** dedi ki: **أفتق القمر**: iki kara bulut arasında belirdiği zaman. Ve **فتق الطيب** onu **يفتقه** **فتقا**: onu güzel kokuladı ve ud ve başkasıyla karıştırdı; yağ da böyledir. **الراعي** dedi ki:
  Onun, her akşam keskin kokulu bir misk kesesi vardır                      tıpkı kafurun misk ile **فتق** edilmesi gibi; onu **فاتقه**.
Ot ve çiçeğini otlayan develeri zikretti; ve derilerinin ıslandığını; böylece misk kokusunun yayıldığını. Ve **فتق المسك بغيره**: ona soktuğu bir şeyle kokusunu çıkarmaktır. Ve **الفتيق**: **الفتق**’tır. **عمرو بن الأهتم** dedi ki:
  Baldırdan bir darbe ile yahut geniş, bol (bir darbe) ile                      iki omuzun önünden, onun için bir **فتيق** vardır.
Ve **الفتيق** ayrıca: sabah; **الأصبهاني** ve **المصنف في البصائر** nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَتَقَهُ
1 فَتَقَهُ ذ , (S, O, Msb, K,) aor. فَتُقَ and فَتِقَ , [the former of which is the more common,] (Msb, TA,) inf. n. فَتْقٌ, (S, O, Msb,) He slit it, rent it, rent it asunder or open, or divided it lengthwise: (S, O, K:) disjoined it, or disunited it: (TA:) or undid the sewing of it, unsewed it, or unstitched it: (Msb:) contr. of رَتَقَهُ: (O, TA:) and ↓ فتّقهُ, (S, O, Msb, K,) inf. n. تَفْتِيقٌ, (S, O,) is like it in signification, (S, O, Msb, K,) but means he did so much, or many times. (Msb.) It is said of the heavens and the earth, in the Kur [xxi. 31], كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا [expl. in art. رتق]. (O, TA.) ― -b2- And (hence, TA) الفَتْقُ signifies (tropical:) The effecting of disunion and dissension among the community (T, S, O, K, TA) of the Muslims, (T, TA,) and the befalling of war (S, O, K, TA) among them, (S, O,) after verbal agreement respecting war on the frontier, or some other thing, (T, TA,) with the occurring of wounds and bloodsheddings. (TA.) One says, فَتَقَ فُلَانٌ بَيْنَهُمْ Such a one effected disunion, &c., between them, or among them, (TK.) ― -b3- And sometimes it means (tropical:) The dissolving of a compact, or covenant. (TA.) ― -b4- فَتَقَ العَجِينَ He put leaven such as is termed فِتَاق [q. v.] into the dough. (Lth, O, K.) ― -b5- فَتَقَ المِسْكَ, (S, O, TA,) aor. فَتُقَ , (PS, [in the TA in the next following instance فَتَقَ , an evident mistranscription,]) inf. n. فَتْقٌ, He drew forth the odour of the musk [or increased its fragrance] بِغَيْرِهِ by the admixture of some other thing: (S, O, TA:) and فَتَقَ الطِّيبَ, and الدُّهْنَ, he rendered fragrant, and mixed, [or rendered fragrant by mixing,] with aloes-wood &c., the perfume, and the oil. (TA.) -A2- فَتِقَتِ المَرْأَةُ, aor. فَتَقَ , (TK,) inf. n. فَتَقٌ, (S, Mgh, O, K, TK,) The woman was, or became, such as is termed فَتْقَآء; (S, Mgh, O, K;) contr. of رَتِقَت. (TK.) ― -b2- And فَتِقَ العَامُ, aor. فَتَقَ , inf. n. فَتَقٌ, (tropical:) The year was, or became, abundant with herbage. (S, * O, * K, TA.) It is related by Abu-l-Jowzà that the people were afflicted with drought, and complained to 'Áïsheh, who directed them to make an aperture towards the sky in the tomb of the Prophet, and they did so, and thereupon it rained so that the herbage grew, and the camels became fat to such a degree that they became swollen, or inflated, in the flanks (تَفَتَّقَتْ); whence it [the year] was called عَامُ الفَتَقِ. (O, TA.)

2 فَتَّقَ see the preceding paragraph, first sentence: ― -b2- and see also فُتُقٌ. ― -b3- فتّق الكَلَامَ (tropical:) He rectified the language; or trimmed it, and removed its faults, or defects: or, as Zj says, he made its meaning clear. (TA.)

افتق
4 افتق ذ , said of a man, (TA,) or of a party of men, (O,) He was one, or they were persons, whose beasts were become fat (O, K, TA) so that they became swollen, or inflated, in the flanks (تَفَتَّقَتْ) (O, TA) by reason of the abundance of the herbage: (TA:) mentioned by AA. (O, TA.) ― -b2- Said of the upper limb (قَرْن) of the sun [app. when a little above the eastern horizon], It reached a rent (فَتْق) in the clouds, and appeared therefrom. (ISk, S, O, K.) And, said of the moon, It appeared, after concealment, between two black clouds. (IAar, TA.) ― -b3- Also, said of a party of men, They had the clouds parted asunder from [over] them. (S, O, K.) ― -b4- And أَفْتَقْنَا We found, or lighted on a فَتْق, i. e. a place upon which rain had not fallen when it had fallen upon what was around it. (S, O, K. *) And We had no rain fallen upon our parts of the country when other parts had rain fallen upon them. (TA.) ― -b5- And افتق (tropical:) He went forth to a فَتْق, or an open, and a spacious, place: (O, K, TA:) a verb, in this sense, similar to أَصْحَرَ and أَفْضَى. (O, TA.) -A2- Also (tropical:) He became harassed by ↓ فُتُوق, meaning such evils as poverty and debt (O, K, TA) and hunger (O, TA) and disease. (K, TA.) -A3- And He cleaned his teeth with the فِتَاق, or stem, or lower part, of the raceme of a palm-tree. (IAar, O, K. *)

5 تَفَتَّقَ see 7. ― -b2- تفتّقت المَاشِيَةُ and ↓ انفتقت (assumed tropical:) The cattle became swollen, or inflated, in the flanks, by reason of fatness: in consequence of their becoming so, they die; or, sometimes, they become free from the disease: (TA:) one says of a camel, تفتّق سِمَنًا. (As, S, O, K.) And تفتّقت خَوَاصِرُ الغَنَمِ (assumed tropical:) The flanks of the sheep, or goats, became dilated by reason of much pasturing upon herbs, or leguminous plants. (TA.) It is said in a description of the Prophet, كَانَ فِى خَاصِرَتَيْهِ ↓ انْفِتَاقٌ, (O, TA,) meaning (assumed tropical:) [There was in his flanks] a flaccidity, or laxness: or a swollen, or an inflated, state: (O:) or a dilatation, which is approved in men, but disapproved in women. (TA.) ― -b3- تفتّق بِالكَلَامِ [see فُتُقٌ] (tropical:) He was diffuse, or profuse, in speech [as though bursting therewith]. (TA.)

انفتق
7 انفتق ذ quasi-pass. of فَتَقَهُ [i. e. it signifies It became slit, rent, rent asunder or open, or divided lengthwise: became disjoined, or disunited: or became unsewed, or unstitched]: (S, * O, Msb, K: *) and ↓ تفتّق is quasi-pass. of فتّقهُ [i. e. it signifies it became slit, &c., much, or in many places, or it is said of a number of things]. (S, * O, K. *) ― -b2- انفتقت آبَاطُهُ is said of a fat child [meaning His armpits became chapped, or cracked]. (S in art. ضب.) ― -b3- انفتق الغَيْمُ عَنِ الشَّمْسِ (O, K, TA) i. e. [The clouds became parted asunder, or] became removed, or cleared away, from [before] the sun: (TA:) and عَنِ القَوْمِ [from over the party of men]. (S, O, K.) ― -b4- انفتقت عَلَيْهِ بَائِقَةٌ (assumed tropical:) [A calamity, misfortune, or disaster, burst upon him]. (S and K in art. بوق, &c.) ― -b5- انفتقت said of a she-camel, She was seized with a disease, (AZ, O, K,) termed ↓ فَتَقٌ, (TA,) between her udder and her navel, (AZ, O, K,) occasioned by fatness: sometimes in this case she recovers, (AZ, O,) and sometimes she dies. (AZ, O, K.) ― -b6- See also 5, in two places.

فَتْقٌ
فَتْقٌ ذ inf. n. of فَتَقَهُ. (S, O, Msb.) ― -b2- [Used as a simple subst., A rent, slit, or like. ― -b3- And hence, (tropical:) A breach in society.] One says, رَتَقَ فَتْقَهُمْ, meaning (tropical:) [He closed up the breach that was between them; he reconciled them; or] he reformed, or amended, the circumstances subsisting between them. (TA in art. رتق.) ― -b4- [Hence also A rupture; a hernia;] a certain malady; a protrusion in the thin, or delicate, and soft part of the belly; (S, O;) a malady in the صِفَاق [meaning peritonæum], consisting in a solution of the integument so that a rent takes place in it, and through this passes a strange body, or substance, that was confined within it before the rent; and there is no cure for it, except for that which happens, rarely, to children: (K:) a disease that befalls a man in his intestines, consisting in a disruption of a place between these and his scrotum, in consequence of which a flatus collects between the two testicles and they become enlarged; in which case one says, أَصَابَتْهُ رِيحُ الفَتْقِ: or a severing of the fat [or cellular substance] that encloses the testicles: in the “ Ghareebáni, ” it is termed ↓ فَتَق, with fet-h to the ت: (Mgh:) and thus it is said to be by Az, and thus it is expl. by him: (O:) or it is a rending of the skin between the scrotum and the lower part of the belly, in consequence of which [some of] the intestines fall into the scrotum: (TA:) accord. to Ibráheem El-Harbee, a rupture of the bladder. (O, TA.) ― -b5- [And A rent in the clouds: see 4:] and ↓ فَتَقٌ [likewise] signifies a gap of the clouds: pl. فُتُوقٌ. (TA.) ― -b6- And (assumed tropical:) An open, and a spacious, place. (O, K.) ― -b7- And A place upon which rain has not fallen when it has fallen upon what is around it; (S, O, K;) and ↓ فَتَقَةٌ signifies thus, applied to a land: pl. of the former فُتُوقٌ. (TA.) [Hence,] عَامٌ ذُو الفُتُوقِ A year of little rain. (S, O, See an ex., from a rájiz, in the first paragraph of art. زل.) ― -b8- And (tropical:) The dawn; (O, K, TA;) and so ↓ فَتَقٌ: (S, O, K, TA:) signifying also the rising [or rather breaking] of the dawn; as in the saying, اُنْظُرْ اـِلَى فَتَقِ الفَجْرِ [Look thou at the rising, or breaking, of the dawn]: and ↓ الفَتِيقُ likewise signifies the dawn; mentioned by El-Isbahánee, and in the B. (TA.) ― -b9- See also 4, last sentence but one, for a meaning of the pl. فُتُوقٌ.

فَتَقٌ
فَتَقٌ ذ [inf. n. of فَتِقَت said of a woman: ― -b2- and of فَتِقَ said of a year:] as a subst.: see فَتْقٌ, in three places: ― -b3- and see also 7.

فُتُقٌ
فُتُقٌ ذ , applied to a woman, signifies ↓ مُتَفَتِّقَةٌ بِالكَلَامِ (tropical:) [Diffuse, or profuse, in speech, as though bursting therewith]: (S, O, K, TA; [in the CK مُنْفَتِقَة;]) or loquacious: (TK:) or, accord. to ISk, so applied, that mars (↓ تُفَتِّقُ [lit. rends]) in [performing] affairs. (TA.)

فَتَقَةٌ
فَتَقَةٌ ذ : see فَتْقٌ, last quarter.

فَتْقَآءُ
فَتْقَآءُ ذ , applied to a woman, means Having the فَرْج dehiscent; [or wide; not constringed;] الفَرْجِ ↓ مُنْفَتِقَةُ; (S, O, K;) contr. of رَتْقَآءُ [q. v.]. (S, O.)

فِتَاقٌ
فِتَاقٌ ذ The parting asunder (اِنْفِتَاق) of the clouds from [before] the sun, (O, K, TA,) and their becoming removed, or cleared away, therefrom. (TA.) ― -b2- And The upper limb (قَرْن), and the disk (عَيْن), of the sun, (O, K, TA,) when it is covered over and then somewhat of it appears. (TA.) -A2- Also The base, or lowest portion, of the white [membranous fibres of the palm-tree which are termed] لِيف, (O, K, TA,) such as have not yet appeared: (TA:) the face is likened thereto, because of its clearness. (O, TA.) ― -b2- And (accord. to IAar, O, TA) The main stem, or the lower part of the main stem when the fruit-stalks have been cut off, of the raceme of a palm-tree. (O, K, TA.) -A3- And (tropical:) The leaven of dough: (ISd, TA:) a large lump of leaven, that soon causes the dough to become mature (O, K, TA) when it is put therein. (O, TA.) ― -b2- And Mixtures of medicaments compounded (O, K, TA) with oil of jasmine or the like thereof, in order that the odour may diffuse itself: (O, TA:) or musk compounded with ambergris. (TA.)

فَتِيقٌ
فَتِيقٌ ذ [i. q. ↓ مَفْتُوقٌ i. e. Slit, rent, &c.]. نَصْلٌ فَتِيقُ الشَّفْرَتَيْنِ means [An arrow-head] having two forking portions; (Lth, O, K;) as though [each] one of them were slit [from the other]: (Lth, O:) [or it may mean sharp in the two edges: for] سَيْفٌ فَتِيقُ الغِرَارَيْنِ signifies A sword sharp [in the two edges]: and سَيْفٌ فَتِيقٌ, A sharp sword: (TA:) [whence,] رَجُلٌ فَتِيقُ اللِّسَانِ A sharp-tongued man: (S, O, K:) or chaste, or eloquent, and sharp, of tongue: or chaste, or eloquent, of tongue, perspicuous in speech. (TA.) ― -b2- الصُّبْحُ الفَتِيقُ (tropical:) The shining dawn. (As, S, O, K.) ― -b3- See also فَتْقٌ, last sentence but one. ― -b4- جَمَلٌ فَتِيقٌ (tropical:) A camel swollen, or inflated, in the flanks, by reason of fatness; تَفَتَّقَ سِمَنًا: (As, S, O, K:) and نَاقَةٌ فَتِيقَةٌ a fat she-camel. (TA.) -A2- And فَتِيقٌ is used in the sense of فَتْقٌ: thus in the saying of 'Amr Ibn-El-Ahtam,
لَهَا مِنْ أَمَامِ المَنْكِبَيْنِ فَتِيقُ
[app. describing a she-camel: I can only conjecture the meaning to be, Having, in the part before the shoulders, a crease like a gash, occasioned by fatness]. (O.)

فَاتِقٌ
فَاتِقٌ ذ [Slitting, rending, &c.]. ― -b2- [Hence,] one says, هُوَ الفَاتِقُ الرَّاتِقُ meaning (assumed tropical:) He is the possessor of command or rule, so that he opens and closes, and straitens and widens [or rather widens and straitens]. (Har p. 208.)

فَيْتَقٌ
فَيْتَقٌ ذ , of the measure فَيْعَلٌ, (S, TA,) from الفَتْقُ [“ the act of slitting ” &c.], (TA,) A carpenter. (S, O, K.) ― -b2- And A حَدَّاد [which signifies a worker in iron: but it also has the meaning here next following, which may therefore be intended by him who first gave this explanation of فَيْتَقٌ]. (AZ, O, K.) ― -b3- And A بَوَّاب [i. e. door-keeper]. (O, K.) ― -b4- And A king. (AZ, O, K.)

مَفْتَقٌ
مَفْتَقٌ ذ A place of slitting, or of the slit, of a shirt. (O, K.)

مَفْتُوقٌ
مَفْتُوقٌ ذ : see فَتِيقٌ.

مُتَفَتِّقَةٌ بِالكَلَامِ
مُتَفَتِّقَةٌ بِالكَلَامِ ذ : see فُتُقٌ.

مُنْفَتِقَةُ الفَرْجِ
مُنْفَتِقَةُ الفَرْجِ ذ : see فَتْقَآءُ.

##### Türkçe

**فَتَقَهُ**
1 **فَتَقَهُ** ذ , (S, O, Msb, K,) muzâri‘i **فَتُقَ** ve **فَتِقَ** , [bunların ilki daha yaygındır,] (Msb, TA,) mastarı **فَتْقٌ**, (S, O, Msb,) Onu yardı, yırttı, onu yarıp açtı yahut boylamasına böldü: (S, O, K:) onu ayırdı yahut birliğini bozdu: (TA:) yahut onun dikişini söktü, onu söktü yahut dikişini açtı: (Msb:) **رَتَقَهُ**’nun zıddıdır: (O, TA:) ve ↓ **فتّقهُ**, (S, O, Msb, K,) mastarı **تَفْتِيقٌ**, (S, O,) anlamda onun gibidir, (S, O, Msb, K,) fakat “çokça” yahut “birçok defa” yaptı demektir. (Msb.) Gökler ve yer hakkında, Kur [xxi. 31]’de, **كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا** [**رتق** maddesinde açıklanmıştır] denir. (O, TA.) ― -b2- Ve (bundan dolayı, TA) **الفَتْقُ** şu manaya gelir (mecazen): Müslümanların (T, TA,) cemaatinin (T, S, O, K, TA) arasında ayrılık ve ihtilâfı meydana getirmek ve onların (S, O,) arasında (S, O, K, TA) savaşın vuku bulması; sınırdaki savaş yahut başka bir şey hakkında sözlü anlaşmadan sonra, (T, TA,) yaraların ve kan dökmelerin meydana gelmesiyle. (TA.) Şöyle denir: **فَتَقَ فُلَانٌ بَيْنَهُمْ** Yani falan, aralarında yahut içlerinde ayrılığı vb. meydana getirdi. (TK.) ― -b3- Ve bazen şu manaya gelir (mecazen): Bir akdi yahut ahdi bozmak. (TA.) ― -b4- **فَتَقَ العَجِينَ** Hamura **فِتَاق** diye adlandırılan mayadan [bk. ilgili madde] koydu. (Lth, O, K.) ― -b5- **فَتَقَ المِسْكَ**, (S, O, TA,) muzâri‘i **فَتُقَ** , (PS, [TA’da bir sonraki örnekte **فَتَقَ**, açık bir yazım hatasıdır,]) mastarı **فَتْقٌ**, Miskin kokusunu [yahut güzel kokusunu artırdı] **بِغَيْرِهِ** başka bir şeyin karıştırılmasıyla: (S, O, TA:) ve **فَتَقَ الطِّيبَ**, ve **الدُّهْنَ**, parfümü ve yağı öd ağacı vb. ile kokulandırdı ve karıştırdı [yahut karıştırarak kokulandırdı]. (TA.) -A2- **فَتِقَتِ المَرْأَةُ**, muzâri‘i **فَتَقَ** , (TK,) mastarı **فَتَقٌ**, (S, Mgh, O, K, TK,) Kadın, **فَتْقَآء** diye adlandırılan türden oldu yahut öyle hâle geldi; (S, Mgh, O, K;) **رَتِقَت**’in zıddıdır. (TK.) ― -b2- Ve **فَتِقَ العَامُ**, muzâri‘i **فَتَقَ** , mastarı **فَتَقٌ**, (mecazen:) Yıl, ot bakımından bol oldu yahut öyle hâle geldi. (S, * O, * K, TA.) Ebu’l-Cevzâ’dan rivayet edilmiştir ki insanlar kuraklığa uğradılar ve ‘Âişe’ye şikâyet ettiler; o da onlara Peygamberin kabrinde göğe doğru bir delik açmalarını emretti; onlar da yaptılar; bunun üzerine öyle yağmur yağdı ki ot bitti ve develer öyle şişmanladı ki böğürlerinden şiştiler yahut kabardılar (**تَفَتَّقَتْ**); bundan dolayı ona [yıla] **عَامُ الفَتَقِ** denildi. (O, TA.)

2 **فَتَّقَ**: önceki paragrafın ilk cümlesine bak: ― -b2- ve ayrıca **فُتُقٌ**’a da bak. ― -b3- **فتّق الكَلَامَ** (mecazen:) Sözü düzeltti; yahut onu budadı ve kusurlarını yahut eksiklerini giderdi: yahut Zc’nin dediğine göre, manasını açık kıldı. (TA.)

**افتق**
4 **افتق** ذ , bir adam hakkında söylenir, (TA,) yahut bir topluluk hakkında, (O,) Onun hayvanları (O, K, TA) otun bolluğu sebebiyle böğürlerinden şişecek yahut kabaracak (**تَفَتَّقَتْ**) derecede semirmişti: (TA:) AA tarafından zikredilmiştir. (O, TA.) ― -b2- Güneşin üst uzvu (**قَرْن**) hakkında [doğu ufkunun biraz üstündeyken], Bulutlarda bir yarığa (**فَتْق**) ulaştı ve oradan göründü. (ISk, S, O, K.) Ve ay hakkında: Gizlenmeden sonra iki kara bulut arasında göründü. (IAar, TA.) ― -b3- Yine, bir topluluk hakkında: Bulutlar onların üzerinden yarılıp ayrıldı. (S, O, K.) ― -b4- Ve **أَفْتَقْنَا** Biz bir **فَتْق** bulduk yahut rastladık; yani yağmurun çevresine yağdığı hâlde üzerine yağmadığı bir yer. (S, O, K. *) Ve ülkenin bizim taraflarımıza yağmur yağmadı, başka taraflarına yağdı. (TA.) ― -b5- Ve **افتق** (mecazen:) Bir **فَتْق**’a, yani açık ve geniş bir yere çıktı: (O, K, TA:) bu manada, **أَصْحَرَ** ve **أَفْضَى**’ya benzer bir fiildir. (O, TA.) -A2- Yine (mecazen:) ↓ **فُتُوق** ile bunaldı; bununla fakirlik ve borç gibi kötülükler (O, K, TA) ve açlık (O, TA) ve hastalık kastedilir. (K, TA.) -A3- Ve hurma salkımının **فِتَاق**’ı, yani sapı yahut salkımın alt kısmı ile dişlerini temizledi. (IAar, O, K. *)

5 **تَفَتَّقَ**: 7’ye bak. ― -b2- **تفتّقت المَاشِيَةُ** ve ↓ **انفتقت** (varsayılan mecaz:) Sığırlar, semizlik sebebiyle böğürlerinden şişti yahut kabardı: böyle olduklarında ölürler; yahut bazen hastalıktan kurtulurlar: (TA:) deve hakkında şöyle denir: **تفتّق سِمَنًا**. (As, S, O, K.) Ve **تفتّقت خَوَاصِرُ الغَنَمِ** (varsayılan mecaz:) Koyunların yahut keçilerin böğürleri, otlara yahut baklagil türü bitkilere çokça otlamaktan dolayı genişledi. (TA.) Peygamberin vasfında şöyle denir: **كَانَ فِى خَاصِرَتَيْهِ** ↓ **انْفِتَاقٌ**, (O, TA,) yani (varsayılan mecaz:) [böğürlerinde] bir gevşeklik yahut sarkıklık vardı: yahut şişkin yahut kabarık bir hâl: (O:) yahut bir genişleme; bu erkeklerde beğenilir, kadınlarda beğenilmez. (TA.) ― -b3- **تفتّق بِالكَلَامِ** [**فُتُقٌ**’a bak] (mecazen:) Sözde yayıldı yahut çokça konuştu [sanki onunla patlar gibi]. (TA.)

**انفتق**
7 **انفتق** ذ **فَتَقَهُ**’nun quasi-pass.’ıdır [yani “yarıldı, yırtıldı, yarılıp açıldı yahut boylamasına bölündü; ayrıldı yahut birliği bozuldu; yahut söküldü yahut dikişi açıldı” manasına gelir]: (S, * O, Msb, K: *) ve ↓ **تفتّق**, **فتّقهُ**’nun quasi-pass.’ıdır [yani “çokça yahut birçok yerde yarıldı vb.” yahut “birçok şey hakkında söylenir” manasına gelir]. (S, * O, K. *) ― -b2- **انفتقت آبَاطُهُ** şişman bir çocuk hakkında söylenir [yani koltuk altları çatladı yahut yarıldı]. (S, **ضب** maddesinde.) ― -b3- **انفتق الغَيْمُ عَنِ الشَّمْسِ** (O, K, TA) yani [bulutlar yarılıp ayrıldı yahut] güneşin [önünden] çekildi yahut açıldı: (TA:) ve **عَنِ القَوْمِ** [topluluğun üzerinden]. (S, O, K.) ― -b4- **انفتقت عَلَيْهِ بَائِقَةٌ** (varsayılan mecaz:) [Bir bela, musibet yahut felaket onun üzerine patladı]. (S ve K, **بوق** maddesinde, vb.) ― -b5- **انفتقت** dişi deve hakkında: (AZ, O, K,) ↓ **فَتَقٌ** diye adlandırılan, (TA,) memesi ile göbeği arasında, (AZ, O, K,) semizlikten kaynaklanan bir hastalığa yakalandı: bazen bu durumda iyileşir, (AZ, O,) bazen ölür. (AZ, O, K.) ― -b6- Ayrıca 5’e, iki yerde, bak.

**فَتْقٌ**
**فَتْقٌ** ذ **فَتَقَهُ**’nun mastarıdır. (S, O, Msb.) ― -b2- [Basit isim olarak kullanılır: bir yarık, yırtık yahut benzeri. ― -b3- Ve bundan dolayı, (mecazen:) toplumda bir gedik.] Şöyle denir: **رَتَقَ فَتْقَهُمْ**, yani (mecazen:) [aralarındaki gediği kapattı; onları barıştırdı; yahut] aralarında mevcut hâli ıslah etti yahut düzeltti. (TA, **رتق** maddesinde.) ― -b4- [Bundan dolayı ayrıca bir fıtık; bir herni;] belli bir hastalık; karnın ince, nazik ve yumuşak kısmında bir çıkıntı; (S, O;) **صِفَاق**’ta [periton anlamında] bir hastalık; örtünün çözülmesiyle onda bir yırtığın meydana gelmesi ve bu yırtıktan, daha önce onun içinde hapsedilmiş olan yabancı bir cismin yahut maddenin geçmesi; bunun tedavisi yoktur, ancak nadiren çocuklarda olan müstesna: (K:) bir erkeğin bağırsaklarında meydana gelen bir hastalık; bunlarla torbası arasında bir yerin kopması; bunun sonucunda iki testis arasında bir yel toplanır ve büyürler; bu durumda şöyle denir: **أَصَابَتْهُ رِيحُ الفَتْقِ**: yahut testisleri kuşatan yağın [yahut hücresel maddenin] ayrılması: “Ghareebâni”de ↓ **فَتَق** diye adlandırılır; **ت**’ye fetḥa ile: (Mgh:) Az’a göre de böyledir ve o bunu böyle açıklar: (O:) yahut torba ile karnın alt kısmı arasındaki derinin yırtılmasıdır; bunun sonucunda bağırsakların [bir kısmı] torbaya düşer: (TA:) İbrâhîm el-Harbî’ye göre, mesanenin fıtığıdır. (O, TA.) ― -b5- [Ve bulutlarda bir yarık: 4’e bak:] ve ↓ **فَتَقٌ** [yine] bulutların bir aralığı demektir: çoğulu **فُتُوقٌ**. (TA.) ― -b6- Ve (varsayılan mecaz:) açık ve geniş bir yer. (O, K.) ― -b7- Ve yağmurun çevresine yağdığı hâlde üzerine yağmadığı bir yer; (S, O, K;) ve ↓ **فَتَقَةٌ** araziye nispetle böyle demektir: ilkinin çoğulu **فُتُوقٌ**. (TA.) [Bundan dolayı,] **عَامٌ ذُو الفُتُوقِ** Az yağmurlu bir yıl. (S, O, bir örneğe bak: bir râcizden, **زل** maddesinin ilk paragrafında.) ― -b8- Ve (mecazen:) tan yeri; (O, K, TA;) ve yine ↓ **فَتَقٌ**: (S, O, K, TA:) ayrıca tanın doğması [daha doğrusu yarılması] manasına gelir; şu sözde olduğu gibi: **اُنْظُرْ اـِلَى فَتَقِ الفَجْرِ** [tanın doğuşuna yahut yarılışına bak]: ve ↓ **الفَتِيقُ** da tan yeri demektir; el-İsbahânî tarafından ve B’de zikredilmiştir. (TA.) ― -b9- Çoğul **فُتُوقٌ**’un bir manası için ayrıca 4’ün sondan bir önceki cümlesine bak.

**فَتَقٌ**
**فَتَقٌ** ذ [kadın hakkında söylenen **فَتِقَت**’in mastarı: ― -b2- ve yıl hakkında söylenen **فَتِقَ**’in mastarı:] isim olarak: **فَتْقٌ**’a, üç yerde, bak: ― -b3- ve ayrıca 7’ye de bak.

**فُتُقٌ**
**فُتُقٌ** ذ , kadına nispetle, ↓ **مُتَفَتِّقَةٌ بِالكَلَامِ** (mecazen:) [sözde yaygın yahut çokça konuşan, sanki onunla patlar gibi] demektir: (S, O, K, TA; [CK’de **مُنْفَتِقَة**]) yahut geveze: (TK:) yahut ISk’ye göre, kadına böyle nispetle, işlerde bozan (↓ **تُفَتِّقُ** [lafzen “yırtar”]) demektir. (TA.)

**فَتَقَةٌ**
**فَتَقَةٌ** ذ : **فَتْقٌ**’a, son çeyreğe, bak.

**فَتْقَآءُ**
**فَتْقَآءُ** ذ , kadına nispetle, **فَرْج**’i açılmış olan; [yahut geniş; büzülmemiş;] **الفَرْجِ** ↓ **مُنْفَتِقَةُ** demektir; (S, O, K;) ↓ **رَتْقَآءُ**’nun zıddıdır [bk. ilgili madde]. (S, O.)

**فِتَاقٌ**
**فِتَاقٌ** ذ Bulutların güneşin [önünden] (O, K, TA,) yarılıp ayrılması (**اِنْفِتَاق**) ve oradan çekilmesi yahut açılmasıdır. (TA.) ― -b2- Ve güneşin üst uzvu (**قَرْن**) ve diski (**عَيْن**), (O, K, TA,) üzeri örtülüyken sonra ondan bir kısmı göründüğünde. (TA.) -A2- Yine, henüz ortaya çıkmamış olan, [hurma ağacının] **لِيف** diye adlandırılan beyaz [zarlı liflerinin] dip kısmı yahut en alt bölümüdür. (O, K, TA,) (TA:) yüz, açıklığı sebebiyle ona benzetilir. (O, TA.) ― -b2- Ve (IAar’a göre, O, TA) hurma salkımının ana sapı yahut meyve sapları kesildiğinde ana sapın alt kısmı. (O, K, TA.) -A3- Ve (mecazen:) hamurun mayasıdır: (ISd, TA:) içine konulduğunda hamurun çabucak olgunlaşmasına sebep olan büyük bir maya parçası. (O, K, TA) (O, TA.) ― -b2- Ve kokunun yayılması için yasemin yağı yahut benzeriyle (O, K, TA) terkib edilmiş ilaç karışımlarıdır: (O, TA:) yahut amberle terkib edilmiş misk. (TA.)

**فَتِيقٌ**
**فَتِيقٌ** ذ [↓ **مَفْتُوقٌ** ile aynı, yani yarılmış, yırtılmış, vb.]. **نَصْلٌ فَتِيقُ الشَّفْرَتَيْنِ** [bir ok ucu] iki çatallı kısma sahip demektir; (Lth, O, K;) sanki onların her biri ötekinden yarılmış gibidir: (Lth, O:) [yahut iki ağızda keskin demek olabilir: zira] **سَيْفٌ فَتِيقُ الغِرَارَيْنِ** iki ağızda keskin bir kılıç demektir: ve **سَيْفٌ فَتِيقٌ**, keskin bir kılıç: (TA:) [bundan dolayı,] **رَجُلٌ فَتِيقُ اللِّسَانِ** keskin dilli bir adam: (S, O, K:) yahut dili iffetli yahut fasih ve keskin: yahut dili iffetli yahut fasih, sözde açık-seçik. (TA.) ― -b2- **الصُّبْحُ الفَتِيقُ** (mecazen:) parlayan tan. (As, S, O, K.) ― -b3- Ayrıca **فَتْقٌ**’a, sondan bir önceki cümleye, bak. ― -b4- **جَمَلٌ فَتِيقٌ** (mecazen:) semizlik sebebiyle böğürlerinden şişmiş yahut kabarmış deve; **تَفَتَّقَ سِمَنًا**: (As, S, O, K:) ve **نَاقَةٌ فَتِيقَةٌ** şişman bir dişi deve. (TA.) -A2- Ve **فَتِيقٌ**, **فَتْقٌ** manasında kullanılır: ‘Amr İbn el-Ahtam’ın şu sözünde olduğu gibi,
لَهَا مِنْ أَمَامِ المَنْكِبَيْنِ فَتِيقُ
[muhtemelen bir dişi deveyi tasvir eder: manasını ancak şöyle tahmin edebilirim: Omuzların ön tarafında, semizlikten meydana gelen bir yarık gibi bir kıvrımı olan]. (O.)

**فَاتِقٌ**
**فَاتِقٌ** ذ [yaran, yırtan, vb.]. ― -b2- [Bundan dolayı,] şöyle denir: **هُوَ الفَاتِقُ الرَّاتِقُ** yani (varsayılan mecaz:) O, emrin yahut hükmün sahibidir; öyle ki açar ve kapatır, daraltır ve genişletir [daha doğrusu genişletir ve daraltır]. (Har s. 208.)

**فَيْتَقٌ**
**فَيْتَقٌ** ذ , **فَيْعَلٌ** vezninde, (S, TA,) **الفَتْقُ**’tan [“yarma fiili” vb.], (TA,) bir marangoz. (S, O, K.) ― -b2- Ve bir **حَدَّاد** [demir işçisi demektir; fakat bir sonraki manası da vardır; dolayısıyla **فَيْتَقٌ**’u ilk açıklayanın bunu kastetmiş olması mümkündür]. (AZ, O, K.) ― -b3- Ve bir **بَوَّاب** [yani kapıcı]. (O, K.) ― -b4- Ve bir kral. (AZ, O, K.)

**مَفْتَقٌ**
**مَفْتَقٌ** ذ Gömleğin yırtma yeri yahut yırtığı yeri. (O, K.)

**مَفْتُوقٌ**
**مَفْتُوقٌ** ذ : **فَتِيقٌ**’e bak.

**مُتَفَتِّقَةٌ بِالكَلَامِ**
**مُتَفَتِّقَةٌ بِالكَلَامِ** ذ : **فُتُقٌ**’a bak.

**مُنْفَتِقَةُ الفَرْجِ**
**مُنْفَتِقَةُ الفَرْجِ** ذ : **فَتْقَآءُ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَتَقَ
فَتَقَ U ,  I ( n. ac. فَتْق 1 ),
a.  Slit, rent; disunited; ripped open, undid, unstitched.

b.  Leavened ( dough ).

c.  [ Bain ], Caused disunion between.

فَتِقَ
فَتِقَ A ( n. ac. فَتَق 4 ),
a.  Was productive ( land ).

فَتَّقَ
فَتَّقَ II ,
a.  see I (a) .

أَفْتَقَ
أَفْتَقَ IV ,
a.  Rent the clouds ( sun ).

b.  Had fine weather.

تَفَتَّقَ
تَفَتَّقَ V ,  اِنْفَتَقَ VII ,
a.  Became slit, divided; was ripped open, unstitched; broke, burst.

فَتْق
فَتْق 1 ,
a.  Rent, slit, split; breach.

b.  Hernia, rupture.

c.  ( pl. فُتُوْق 27 ), Dawn.

فُتُق
فُتُق 10 ,
a.  Loquacious.

فِتَاْق
فِتَاْق 23 ,
a.  Leaven; yeast; barm.

b.  [ coll. ],  see 1 (b) .

فَتِيْق
فَتِيْق 25 ,
a.  Split, slit, rent, burst.

b.  Brilliant ( down ).

c.  Sharp ( sword ); sharp-tongued.

فَتڤقَ
N. P. فَتڤقَ I ,
a.  see 25 (a) .

b.  Ruptured, hern.

مُتَفَتِّقَة
مُتَفَتِّقَة
a.  see 10 .

فَيْتَق
فَيْتَق
a.  Blacksmith.

b.  Carpenter, joiner.

c.  Porter, doorkeeper.

d.  King.

عَام ذُو فُتُوْق
عَام ذُو فُتُوْق
a.  A year of little rain.

هُوَ الفَاتِقُ الرَّاتِق
هُوَ الفَاتِقُ الرَّاتِق
a.  He is the possessor of command & rule.

##### Türkçe

**فَتَقَ**
**فَتَقَ** U , I ( n. ac. **فَتْق** 1 ),
a. Yarık açtı, yırttı; ayrık kıldı; söküp açtı, çözdü, dikişini söktü.

b. Mayaladı ( hamur ).

c. [ Bain ], arasında ayrılık meydana getirdi.

**فَتِقَ**
**فَتِقَ** A ( n. ac. **فَتَق** 4 ),
a. Verimli oldu ( arazi ).

**فَتَّقَ**
**فَتَّقَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

**أَفْتَقَ**
**أَفْتَقَ** IV ,
a. Bulutları yardı ( güneş ).

b. Güzel hava oldu.

**تَفَتَّقَ**
**تَفَتَّقَ** V , **اِنْفَتَقَ** VII ,
a. Yarılmış, bölünmüş oldu; yırtılıp açılmış, dikişi sökülmüş oldu; kırıldı, patladı.

**فَتْق**
**فَتْق** 1 ,
a. Yırtık, yarık, çatlak; gedik.

b. Fıtık, yırtılma.

c. ( pl. **فُتُوْق** 27 ), tan vakti.

**فُتُق**
**فُتُق** 10 ,
a. Çok konuşan.

**فِتَاْق**
**فِتَاْق** 23 ,
a. Maya; maya; bira mayası.

b. [ coll. ], 1 (b)’ye bak.

**فَتِيْق**
**فَتِيْق** 25 ,
a. Yarılmış, yarık, yırtık, patlamış.

b. Parlak ( tüy ).

c. Keskin ( kılıç ); dili keskin.

**فَتڤقَ**
N. P. **فَتڤقَ** I ,
a. 25 (a)’ya bak.

b. Fıtıklı, fıtık oldu.

**مُتَفَتِّقَة**
**مُتَفَتِّقَة**
a. 10’a bak.

**فَيْتَق**
**فَيْتَق**
a. Demirci.

b. Marangoz, doğramacı.

c. Kapıcı, kapı bekçisi.

d. Kral.

**عَام ذُو فُتُوْق**
**عَام ذُو فُتُوْق**
a. Az yağmurlu bir yıl.

**هُوَ الفَاتِقُ الرَّاتِق**
**هُوَ الفَاتِقُ الرَّاتِق**
a. O, emir ve hüküm sahibi olandır.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فتق
فَتَقَ - يَفْتُقُ
فَتَقَ - يَفْتُقُ + كائن + شيئاً: ضد " رتق ": يفصل شيئين ملتصقين من منطقة التماس بينهما: يبعد شقي شيئين ملتصقين وملتحمين بمنطقة تماس أو التصاق أو خياطة أو حبك، يبعدهما عن بعضهما بدءاً من سطح الالتصاق
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " فصل جزء عن كائن أو شيء بالمزق والفتق والسلخ"، وهي:
فَتَقَ - يَفْتُقُ، قَدَّ - يَقُدُّ، مَزَقَ - يَمْزِقُ، سَلَخَ - يَسْلََخُ، قَبَسَ - يَقْبِسُ، هَرَتَ - يَهْرُتُ (هَرَتَ - يَهْرِتُ)
ففتقناهما
 	﴿أولم يرى الذين كفروا أن السماوات والأرض كانتا رتقا ففتقناهما وجعلنا من الماء كل شيء حي أفلا يؤمنون (30)﴾ الأنبياء
مختار الصحاح
● [فتق] ف ت ق: فَتَقَ الشيء شقه وبابه نصر و فَتَّقَهُ تَفْتِيقا مثله فانْفَتَقَ و تَفَتَّقَ و فَتْقُ المِسك بغيره استخراج رائحته بشيء تُدخله عليه قال الشاعر كما فتق الكافور بالمسك فاتقه ورجل فَتِيقُ اللسان أي حديد اللسان
معجم الفرائد القرآنية:
ف ت ق
"فَفَتَقْنَاهُمَا" في قوله تعالى:" أَنَّ السَّمَوَاتِ وَالأرْضَ كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا "(30) الأنبياء .
الفَتْق : الفصل بين متصلين، وهو ضد الرتق .
الراغب
فتق
- الفتق: الفصل بين المتصلين، وهو ضد الرتق، قال تعالى: }أو لم ير الذين كفروا أن السموات والأرض كانتا رتقا ففتقناهما{ [الأنبياء/30]، والفتق والفتيق: الصبح، وأفتق القمر: صادف فتقا فطلع منه، ونصل فتيق الشفرتين: إذا كان له شعبتان كأن إحداهما فتقت من الأخرى. وجمل فتيق: تفتق سمنا، وقد فتق فتقا (قال أبو عثمان السرقسطي: فتقت الشيء فتقا: خرقته. انظر: الأفعال 4/14).
ملخص اللسان:
1.     فتق: الفَتْق: خلاف الرَّتْق. فَتَقَهُ يَفْتُقُه ويَفْتِقُه فَتْقاً:شقه؛
2.      والفَتْقُ: الخَلَّةُ من الغيم، وأَفْتَقَ القومُ: تَفَتَّق عنهم الغيم.
3.     والفِتَاقُ: الشمس حين يُطْبقُ عليها ثم يبدو منها شيء. والفِتَاقُ: الشمس حين يُطْبقُ عليها ثم يبدو منها شيء.
4.     والفَتْقُ: الموضع الذي لم يمطر.
5.      وأَفْتَقَ السحابُ إِذا انفرج.
6.      والفَتَقُ: الصبح.
7.     ونَصْلٌ فَتِيق: حديد الشَّفْرتين جُعِلَ له شُعْبتان كأَنَّ إِحداهما فُتِقَتْ من الأخرى؛
8.      امرأَة فَتْقاء، وهي المُنْفَتِقةُ الفرج خلاف الرَّتْقاء.
9.     والفَتْق: انشقاق العَصا ووقوع الحرب بين الجماعة وتصدُّع الكلمة.
10.                         وقد يراد بالفَتْق نقض العهد؛
11.                        والفَتْق: أَن تَنْشق الجلدة التي بين الخُصْية وأَسفل البطن فتقع الأَمْعاء في الخصية.
12.                         وفَتَق الخياطة يَفْتِقُها.
13.                        والفِتاقُ: ما فُتِقَ به.
14.                        وفَتْقُ المسك بغيره: استخراج رائحته بشيء تدخله عليه،
لسان العرب
● - فتق: الفَتْق: خلاف الرَّتْق. فَتَقَهُ يَفْتُقُه ويَفْتِقُه فَتْقاً:    شقه؛ قال:    ترى جَوَابها بالشحم مَفْتُوقا    إِنما أَراد مفتوقة فأَوقع الواحد موقع الجماعة. وفَتَّقهُ تَفْتيِقاً    فانْفتَقَ وتَفَتَّق. والفَتْقُ: الخَلَّةُ من الغيم، والجمع فُتُوق؛ قال    أَبو محمد الحذلمي:    إِنَّ لها في العامِ ذي الفُتُوقِ،    وزَلَلِ النيَّةِ والتَّصْفِيقِ،    رِعْيةَ ربٍّ ناصحٍ شَفِيقِ،    يَظَلُّ تحت الفَنَنِ الوَرِيقِ،    يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمَحْروقِ    قوله لها يعني للإِبل، ذو الفُتُوق: القليل المطر، وزَلَلُ النيَّة: أَن    تَزِلَّ من موضع إِلى موضع لطلب الكَلأِ، والنيَّةُ: حيث يُنْوى من    نواحي البلاد، والمِحْجَنُ: شيء يجذب به أَغصان الشجر لتقرب من الإِبل    فتأْكل منها، فإِذا سئم ربط في أَسفل المِحْجَن عقالاً ثم جعله في ركبته،    والمَحْروق: الذي انقطعتِ حارقته. وأَفْتَقَ القومُ: تَفَتَّق عنهم الغيم.    وأَفْتَقَ قَرْنُ الشمس: أَصاب فَتْقاً من السحاب فبدا منه؛ قال الراعي:    تُرِيكَ بياضَ لَبَّتِها ووَجْهاً،    كقَرْنِ الشمس، أَفْتَقَ ثم زَالا    والفِتَاقُ: الشمس حين يُطْبقُ عليها ثم يبدو منها شيء.    والفَتَقَةُ: الأَرض التي يصيب ما حولها المطر ولا يصيبها. وأَفْتَقْنا:    لم تُمْطَر بلادُنا ومُطِرَ    غيرُنا؛ عن ابن الأَعرابي، وحكي: خرجنا فما أَفْتَقْنا حتى وردنا    اليمامة، ولم يفسره، فقد يكون من قوله أَفْتَقَ    القوم إِذا تَفَتَّقَ عنهم الغيم، وقد يكون قولهم أَفْتَقْنا إِذا لم    تُمْطَر بلادُنا ومُطِر غيرُها. والفَتْقُ: الموضع الذي لم يمطر. وفي حديث    مسيره إِلى بدر: خرج حتى أَفْتَقَ بين الصَّدْمتين أَي خرج من مَضيق    الوادي إِلى المُتَّسع. وأَفْتَقَ السحابُ إِذا انفرج. وأَفْتَقْنا: صادفنا    فَتْقاً أَي موضعاً لم يمطر وقد مُطِرَ ما حوله؛ وأَنشد:    إِنَّ لها في العام ذي الفُتوقِ    والفَتَقُ: الصبح. وصبح فَتِيقٌ: مُشرق. التهذيب: والفَتْق انفلاق    الصبح؛ قال ذو الرمة:    وقد لاحَ للسَّارِي الذي كَمَّل السُّرَى،    على أُخْرَياتِ الليل، فَتْقٌ مُشَهَّرُ    والفَتِيقُ    اللسانِ: الحُذَاقيّ الفصيح. ورجل فَتِيقُ اللسان، على فعيل: فصيحُه    حَدُِيدُه. ونَصْلٌ فَتِيق: حديد الشَّفْرتين جُعِلَ له شُعْبتان كأَنَّ    إِحداهما فُتِقَتْ من الأخرى؛ وأَنشد:    فَتِيقَ الغِرَارَينِ حَشْراً سَنينَا    وسيف فَتِيقٌ إِذا كان حادّاً؛ ومنه قوله: كنَصْل الزَّاعِبيّ فَتِيق.    وفَتَقَ فلان الكلام وبَجَّه إِذا قوَّمه ونقْحه. وامرأَة فُتُق، بضم    الفاء والتاء: مُتَفَتِّقَة بالكلام. والفَتَقُ، بالتحريك: مصدر قولك امرأَة    فَتْقاء، وهي المُنْفَتِقةُ الفرج خلاف الرَّتْقاء. أَبو الهيثم:    الفَتْقاءُ من النساء التي صار مَسْلَكاها واحداً وهي الأَتُومُ. ابن السكيت:    امرأَة فُتُق للتي تفتق في الأُمور؛ قال ابن أَحمر:    ليْسَت بشَوْشَاةِ الحديثِ، ولا    فُتُق مُغَالبة على الأَمْرِ    والفِتاقُ: انْفِتاقُ الغيم عن الشمس في قوله:    وفَتَاة بَيْضاء ناعمة الجِسْـ    ـمِ لَعُوب، ووَجْهُها كالفِتاق    وقيل: الفِتاقُ أَصل اللِّيف والأَبيض يشبِّه به الوجه لنقائه وصفائه،    وقيل: الفِتاقُ أَصل الليف الأَبيض الذي لم يظهر.    والفَتْق: انشقاق العَصا ووقوع الحرب بين الجماعة وتصدُّع الكلمة. وفي    الحديث: لا تَحِلُّ المسأَلة إِلاَّ في حاجة أَو فَتْق. التهذيب: والفَتْق    شقُّ عصا المسلمين بعد اجتماع الكلمة من قِبَل حَرْب في ثَغْرٍ أَو غير    ذلك؛ وأَنشد:    ولا أَرى فَتْقَهُمْ في الدِّينِ يَرْتَتِقُ    وفي الحديث: يسأَل الرجل في الجَائِحة أَو الفَتْق أَي الحرب يكون بين    القوم وتقع فيها الجراحات والدماء، وأَصله الشَّقُّ والفتح، وقد يراد    بالفَتْق نقض العهد؛ ومنه حديث عروة بن مسعود: اذهب فقد كان فَتْقٌ بين    جُرَش. وأفْتَقَ الرجل إِذا أَلحت عليه الفُتُوق، وهي الآفات من جوع وفقر    ودَيْنٍ. والفَتْقُ: علَّة أَو نُتُوٌّ في مراقّ البطن. التهذيب: الفَتْقُ    يصيب الإِنسان في مراقّ بطنه يَنْفِتِقُ الصِّفاق الداخل. ابن بري:    والفَتْق، هو انفتاق المثانةِ، ويقال: هو أَن يَنْفَتِقَ الصِّفاق إِلى داخل،    وكان الأَزهري يقول: هو الفَتَق، بفتح التاء، وفي حديث زيد بن ثابت: في    الفَتَق الدية؛ قال الهروي: هكذا أَقرأَنيه الأَزهري بفتح التاء. وفي صفته ،    صلى الله عليه وسلم: كان في خاصرتيه انْفِتاق أَي اتساع، وهو محمود في    الرجل مذموم في النساء. والفَتْق: أَن تَنْشق الجلدة التي بين الخُصْية    وأَسفل البطن فتقع الأَمْعاء في الخصية. والفَتَقُ: الخصب، سمِّي بذلك    لانشقاق الأرض بالنبات؛ قال رؤبة:    تأْوي إِلى سَفْعاءَ كالثوب الخَلَقْ،    لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أَعوامِ الفَتَقْ    أَي بعد أَعوام الخِصْب، تقول منه: فَتِقَ، بالكسر. وعام الفَتَق: عام    الخصب. وقد أَفْتَقَ القوم إِفْتاقاً إِذا سمنت دوابهم فَتَقَتَّقَت.    وتَفَتَّقَت خواصر الغنم من البقل إِذا اتسعت من كثرة الرعي. وبعير فَتِيقٌ    وناقة فَتِيقٌ أَي تَفَتَّقَتْ في الخصب، وقد فَتِقَتْ تَفْتَقُ فَتَقاً.    وعام فَتِقٌ: خصيب. وانْفَتَقَت الماشية وتَفَتَّقَتْ: سمنت. وجمل    فَتِيقٌ إِذا تَفَتَّقَ سمناً. وفي حديث عائشة: فمُطِروا حتى نبت العُشْب وسمنت    الإِبل حتى تَفَتَّقَتْ    أَي انتفخت خواصرها واتسعت من كثرة ما رعت، فسمي عام الفَتَقِ أَي    الخصب. الفراء: أَفْتَقَ الحيُّ إِذا أَصاب إِبلهم الفَتَقُ، وذلك إِذا    انْفَتَقَتْ خواصرها سِمَناً    فتموت لذلك وربما سلمت. وفي الحديث ذكر فُتُق، هو بضمتين: موضع في طريق    تَبَالة، سلكه قُطْبة بن عامر لما وجهه رسول الله، صلى الله عليه وسلم،    ليُغير على خَثْعَم سنة تسع. والفَتَقُ: داءٌ يأْخذ الناقة بين ضرعها    وسرتها فَتَنْفَتِقُ وذلك من السمن. أَبو زيد: انْفَتَقَت الناقة    انْفِتاقاً، وهو الفَتَقُ، وهو داءٌ يأْخذها ما بين ضرعها وسرتها، فربما أَفْرَقَتْ    وربما ماتت وذلك من السمن، وقيل: الفَتَقُ انفتاق الصِّفاق إِلى داخل في    مراقِّ البطن وفيه الدية، وقال شريح والشعبي: فيه ثلث الدية، وقال مالك    وسفيان: فيه الاجتهاد من الحاكم، وقال الشافعي: فيه الحُكُومة، وقيل: هو    أَن ينقطع اللحم المشتمل على الأُنْثَيَيْنِ.    وفَتَق الخياطة يَفْتِقُها. الفراء في قوله تعالى: كانتا رَتْقاً    فَفَتْقَناهما، قال: فُتِقَتِ السماءُ بالقَطْر والأَرض بالنبات، وقال الزجاج:    المعنى أَن السموات كانت سماء واحدة مُرْتَتِقةً ليس فيها ماء فجعلها    الله غير واحدة، ففَتَقَ الله السماء فجعلها سبعاً وجعل الأَرض سبع أَرضين،    قال: ويدل على أَنه يريد بفَتْقِِها    كَوْنَ المطر قوله: وجعلنا من الماء كل شيء حيّ. ابن الأَعرابي: أَفْتَق    القمرُ إِذا برز بين سحابتين سوادوين، وأَفْتَقَ    الرجل إِذا استاك بالفِتَاقِ، وهو عرجون الكِباسَةِ، وفَتَقَ الطّيب    يَفْتُقه فَتْقاً: طيَّبه وخلطه بعود وغيره، وكذلك الدهن؛ قال الراعي:    لها فَأْرةٌ ذَفْرَاءً كل عشيّةٍ،    كما فَتَقَ الكافورَ بالمِسْكِ فاتِقُه    ذكر إِبلاً رعت العشب وزَهْرته وأَنها نَدِيَتْ جلودها ففاحت رائحة    المسك. والفِتاقُ: ما فُتِقَ به. وفَتْقُ المسك بغيره: استخراج رائحته بشيء    تدخله عليه، وقيل: الفِتَاقُُ أَخلاط من أَدوية مدقوقة تُفْتَقُ أَي تخلط    بدهن الزِئْبَقِ كي تفوح ريحه، والفِتاقُ: أَن تَفْتُق المسك بالعنبر.    ويقال: الفِتاقُ ضرب من الطِّيب، ويقال طيب الرائحة؛ قال الشاعر:    وكأَن الأَرْيَ المَشُورَ مع الخَمْـ    ـرِ بفِيها، يَشُوب ذاك فِتاقُ    وقال آخر:    علَّلَتْهُ الذَّكِيَّ والمِسْكَ طَوْراً،    ومن البْان ما يكون فِتاقا    والفِتاق: خَمِيرة ضخمة لا يَلْبَثُ العجين إِذا جعل فيه أَن يُدْرِكَ،    تقول: فَتَقْتُ العجين إِذا جعلت فيه فِتاقاً؛ قال ابن سيده: والفِتاقُ    خمير العجين، والفعل كالفعل.    والفَيْتَقُ: النَجّار، وهو فَيْعَل؛ قال الأَعشى:    ولا بدَّ من جَارٍ يُجِيرُ سَبِيلَها،    كما سَلَك السَّكِّيَّ في الباب فَيْتَقُ    والسَّكِّيّ: المسمار. والفَيْتَقُ: البوّاب، وقيل الحدّاد؛ التهذيب:    يقال للمِلك فَيْتَق؛ ومنه قول الشاعر:    رأَيت المَنَايَا لا يُغَادِرْنَ ذا غِنىً    لِمالٍ، ولا ينجو من الموت فَيْتَقُ    وفِتاق: اسم موضع؛ قال الحرب بن حلزمة:    فمُحَيَّاة فالصِّفَاح، فأَعنا    ق فِتَاق، فعَاذِب فالوَفَاء    (* روي هذا البيت في معلقة الحرث بن حلّزة على هذه الصورة:    فالمُحَيَّاةُ، فالصفاحُ، فأعْلى * ذي فِتاقٍ، فعاذبٌ، فالوفاءُ).    فرِيَاض القَطَآ فأَودية الشُرْ    بُب، فالشُّعْبَتان فالأَبْلاء
مقاييس اللغة:
(فتق) الفاء والتاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على فتحٍ في شيء. من ذلك: فتَقت الشّيء فتْقاً. والفَتْق: شقُّ عصا الجماعة. والفَتْق: الصُّبح. وأعوام الفَتَق: أعوام الخِصْب. قال:
*لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أعوامِ الفَتَق([6]) *
ويقال: أفتَقَ القمر، إذا صادَفَ فَتقاً من سَحابٍ وطَلَع منه. وأفْتَقَ القومُ، إذا انفتَقَ عنهم الغَيم.
قال الأصمعيّ: جملٌ فتيق، إذا تفتَّقَ سِمَنا. ويقال: فَتِقَ يَفْتَق فَتَقاً. والفَيْتق: النَّجَّار، في قول الأعشى:
* في الباب فَيْتَقُ([7]) *
القاموس المحيط:
فَتَقَهُ شَقَّهُ، كفَتَّقَهُ فَتَفَتَّقَ وانْفَتَقَ. ومَفْتَقُ القَميصِ مَشَقُّهُ. والفَتْقُ أيضاً شَقُّ عَصا الجَماعَةِ، ووُقوعُ الحَرْبِ بينهم، والصُّبْحُ، ويُحَرَّكُ، والمَوْضِعُ لم يُمْطَرْ وقد مُطِرَ ما حَوْلَهُ. وأفْتَقَ صادَفَه. و عِلَّةٌ في الصِّفاقِ، بِأنْ يَنْحَلَّ الغِشاءُ ويَقَعَ فيه شَقٌّ يَنْفُذُه جِسْمٌ غَريبٌ كانَ مَحْصوراً فيه قَبْلَ الشَّقِّ، فلا بُرْءَ له إلاَّ ما يَحْدُثُ لِلصِّبْيَانِ نادِراً، وبالتَّحْريكِ مَصْدَرُ الفَتْقاءِ للمُنْفَتِقَةِ الفَرْجِ، والخِصْبُ، وفَتِقَ العَامُ، كفَرِحَ. و بِضَمَّتَيْنِ المَرْأةُ المُنْفَتِقَةُ بالكلامِ، وة بالطَّائف.
وكأَميرٍ من الجِمالِ: ما يَنْفَتِقُ سِمَناً. ورَجُلٌ فَتيقٌ اللِّسانِ: حَديدُهُ. ونَصْلٌ فَتيقُ الشَّفْرَتَيْنِ: له شُعْبَتانِ. والصُّبْحُ الفَتِيقُ: المُشْرِقُ. والفَيْتَقُ، كصَيْقَلٍ: النَّجارُ، والحَدَّادُ، والمَلِكُ، والبَوابُ.
وذو فِتاقٍ، ككِتابٍ: ع. والفِتاقُ أيضاً: جَبَلٌ، والخَميرَةُ الكَبيرَةُ تُعَجِّلُ إدْراكَ العَجينِ، وفَتَقَ العَجينَ: جَعلَهُ فيه، وأصلُ اللِّيفِ الأَبْيَضُ، وعُرْجونُ الكِباسَةِ، وقَرْنُ الشمسِ وعَيْنُها، وانْفِتاقُ الغَيْمِ عن الشمسِ، وأخْلاطٌ من أدْوِيَةٍ مَخْلُوطةٍ، وماءٌ م. وأفْتَقَ: سَمِنَتْ دوابُّهُ، واسْتاكَ بالعَراجينِ، و القومُ: انْفَتَقَ عنهم الغَيْمُ، و قَرْنُ الشمسِ: أصابَ فَتْقاً في السماءِ، فَبَدَا منه، و : ألَحَّتْ عليه الفُتوقُ: لِلآفاتِ، كالدَّيْنِ والفَقْرِ والمَرَضِ. وخَرَجَ إلى فَتْقٍ، وهو: ما انْفَرَجَ واتَّسَعَ. وانْفَتَقَتِ الناقةُ: أخَذَها داءٌ فيما بينَ ضَرْعِها وسُرَّتها، ورُبَّما تَموتُ به. وفُوتَقُ، كفُوفَلٍ: ة بمَرْوَ.
تاج العروس:
ف ت ق
فتَقه يفْتُقه ويفتِقه ومن حَدّيْ نصَر وضرَب فتْقاً : شقّه وهو خلاف رَتَقَه رتْقاً . وهو الفَصْلُ بين المُتّصِلين . قال الله تعالى : ( كانَتا رَتْقاً ففَتَقْناهُما ) قال الفَرّاءُ : فُتِقَت السّماءُ بالمَطَرِ والأرضُ بالنّباتِ . وقال الزّجّاجُ : كانَتِ السّماءُ مع الأرض جميعاً ففَتَقَهُما اللهُ بالهَواءِ الذي جعَلَه بينَهما قال :
" تَرى جوانِبَها بالشّحْمِ مَفْتوقا أرادَ مفْتوقَةً فأوقَع الواحدَ موقِعَ الجماعة . كفتّقَه تفْتيقاً فتفتّق أيْ تشقّق . وانْفَتَق : انشقّ قال رؤبَة :
" جُرْدٍ سَماحيجَ وألْقَى في اللَّقا
" عنه قَميصاً طارَ أو تفتَّقا ومَفْتَقُ القَميص : مَشَقُّه . قال الأعْشى :
ورادِعَةٍ بالطِّيبِ صَفراءَ عِندَنا ... لجَسِّ النّدامَى في يدِ الدِّرعِ مَفتَقُ والفَتْقُ أيضاً : شَقُّ عَصا الجَماعَةِ ووُقوع الحَرْب بينَهم وتصدُّعُ الكَلِمة . ومنه الحديثُ : لا تَحِلُّ المسألةُ إلاّ في حاجةٍ أو فَتْق وفي التّهذيب : الفَتْق : شَقُّ عَصا المُسْلِمين بعدَ اجْتِماعِ الكَلِمةِ من قِبَل حرْبٍ في ثَغْرٍ أو غيْرِ ذلك وأنشد :
" ولا أرَى فَتْقَهُم في الدِّين يرْتَتِقُ وفي الحَديث : يسْألُ الرّجُلُ في الجائِحَة أو الفَتْق أي : الحرْبِ تكونُ بين القوْم ويقَعُ فيها الجِراحاتُ والدِّماءُ . وأصلُه الشّقُّ والفَتْح . وقد يُرادُ بالفَتْقِ : نقْضُ العَهْدِ وكلُّ ذلِك مَجازٌ . ومن المجاز : الفَتْقُ : الصُبْحُ قال ذو الرُمّة :
وقد لاحَ للسّاري الذي كمّلَ السُّرَى ... على أُخرِياتِ اللّيلِ فَتْقٌ مُشَهَّرُ ويُحرَّك . ويُقال : انظر الى فَتْقِ الفَجْر أي : طُلوعِه وانْشِقاقِه وانفِلاقه كما في الأساس . وبه فُسِّر قولُ ذي الرُمّة . ومن المجاز : الفَتْق : الموضِعُ لم يُمْطَرْ وقد مُطِر ما حوْلَه . ومنه قولُهم : أفْتَقَ الرّجُل : إذا صادَفَه . والجمع فُتوق . وبه فُسّر قولُ أبي محمّدِ الحَذْلَمي يصِفُ الإبلَ :
" إنّ لَها في العام ذِي الفُتوقِ والفَتْقُ : عِلّة في الصِّفاقِ ونُتُوٌّ في مَراقِّ البطْنِ بأنْ ينْحَلَّ الغِشاءُ ويقَعَ فيه شَقٌّ ينْفُذُه جِسْم غَريب كان محْصوراً فيه قبْلَ الشّقِّ فلا بُرْءَ له إلاّ ما يحْدُثُ للصِّبْيانِ نادِراً . وقال الأزهريّ : هو الفَتَق بالتّحْريك . وقال الهَرَويّ : هكذا أقرأَنِيه الأزهَريُّ بالتّحْريك وهو أن ينْقَطِعَ الشحمُ المُشْتَمِلُ على الأنْثَيَيْن . وقال غيرُه : هو أن تنْشَقّ الجِلْدَةُ التي بين الخُصْيَةِ وأسْفَلِ البطنِ فتَقعُ الأمعاءُ في الخُصْيَةِ . وقال إبراهيمُ الحربيّ : الفَتْق : انْفِتاقُ المَثانَة ومنه قولُ زيدِ بن ثابِتٍ رضيَ الله عنه : في الفَتْق الدِّيَة قال : فإنْ كان أرادَ به دِيَةَ الفَتْق فحسَنٌ وإن كان أرادَ مثلَ دِيَةِ النّفْسِ فقدْ خالفَه أبو مِجْلَزٍ وشُرَيْحٌ والشّعْبيُّ فجعَلوا فيه ثُلُثَ الدِّيَةِ . وقال مالِكٌ وسُفيان : فيه الاجْتِهادُ من الحاكم . وقال الشافِعيّ : فيه الحُكومةُ . والفَتَقُ بالتّحْريك : مصْدَر الامْرأَة الفَتْقاء للمُنْفَتِقَة الفَرْج خِلاف الرّتْقاءِ . وقال أبو الهيْثَم : الفَتْقاءُ من النّساءِ : التي صار مسْلكاها واحداً وهي الأَتومُ . ومن المجاز : الفَتْق : الخِصْب سِمي به لانْشِقاق الأرض بالنّبات . قال رؤبَة يصِفُ صائِداً :
" يأوي الى سَفْعاءَ كالثّوبِ الخَلَقْ
" لم تَرْجُ رِسْلاً بعدَ أيّامِ الفَتَقْ أي : لم تزَلْ في جدْب ولم تَذُق لَبَناً بعدَ هذه الأعْوام التي تفتّقت فيها الإبل سِمَناً . وقد فتِق العامُ كفَرِح وقد أسْنَتوا بعدَ الفَتَقِ . وقال أبو الجَوْزاءِ : قَحِطَ النّاسُ فشكَوْا الى عائِشَة رضي الله عنها فقالت : انْظُروا قبرَ النّبيّ صلى الله عليه وسلم فاجْعَلوا منه كُوّةً الى السّماءِ ففعلوا فمُطِروا حتى نبَتَ العُشْب وسَمِنَت الإبلُ حتى تفتّقَت فسُمّي عام الفَتَق . ومن المَجاز : الفُتُق بضمّتيْن : المرأةُ المُنفَتِقَة بالكلام . وقدتفتّقَت بهِ وهي فُتُقٌ . وقال ابنُ السِّكيت : امرأة فُتُق للتي تفتِق في الأمور قال ابنُ أحمر :
ليْسَت بشَوْشاةِ الحَديث ولا ... فُتُقٍ مُغالبةِ على الأمْرِ
وفُتُق : ة بالطّائِف نقله الصاغانيّ أو هو مِخْلافٌ بمَكّة . وقيل : بتِهامةَ بيْن المدينة وتَبالَةَ سَلَكَهُ قُطْبةُ بنُ عامرٍ رضي الله عنه لمّا وجّهه رسولُ الله صلى الله عليه وسلّم الى تَبالَة ليُغيرَ على خَثْعَم سنةَ تِسْعٍ . ومن المَجاز : الفَتيقُ كأميرٍ من الجِمال : ما ينْفَتِق سِمَناً نقَله الجوهريُّ عن الأصمعيّ . وناقة فَتيقة : سَمينة . ورجُلٌ فَتيقُ اللّسان أي : فَصيحُه حَديدُه نقَلَه الجوهَريُّ . وقال غيرُه : هو الحُذاقِيُّ الفَصيحُ . وقال الليث : نصْل فتيق الشّفْرتَيْن إذا جُعِلت له شُعْبَتان فكأنّ إحداهما فُتِقت من الأخرى وأنشد :
" فَتيقَ الغِرارَيْنِ حشْراً سَنينا وقال الأصمعيُّ : الصُبْحُ الفَتيق هو المُشْرِق نقله الجوهَريّ وهو مجاز . قال : والفَيْتَق كصَيْقَل : النّجّارُ وهو فَيْعل من الفَتْق ومنه قول الأعْشى :
ولابُدّ من جارٍ يُجيرُ سبيلَها ... كما سلَكَ السّكِّيَّ في البابِ فيْتَقُ والسّكِّيّ : المِسْمار كما في الصّحاح . وقال أبو زيْد : الفَيْتَقُ في البَيْت الحَدّاد . قال : والمَلِكُ يقال له : فيْتَقٌ أيضاً وأنشد :
رأيتُ المَنايا لا يُغادِرْنَ ذا غِنًى ... لمالٍ ولا ينْجو من المَوْتِ فيْتَقُ وقال غيره : الفَيْتَق في قوْل الأعشى البَوّاب . وذو فِتاقٍ ككِتاب : ع . قال الحارِثُ بنُ حِلِّزةَ اليَشْكُريّ :
فالمُحَيّاةُ فالصِّفاحُ فأعْلَى ... ذي فِتاقٍ فعاذِبٌ فالوَفاءُ
فرِياضُ القَطا فأوْدِيَةُ الشُّرْ ... بُبِ فالشُّعْبَتان فالأبْلاءُ والفِتاقُ أيضاً : جبلٌ وأعْناقُه : شَماريخُه ومااستَطالَ منه وبه يُروَى قولُ الحارث :
فمُحيّاةُ فالصِّفاحُ فأعْنا ... قُ فِتاقٍ فعاذِبٌ فالوَفاءُ وهي روايةُ الحسَنِ بنِ كيْسان . ومن المَجاز : الفِتاقُ : خميرُ العَجين قاله ابنُ سيده وهي الخَميرَةُ الضّخْمة الكَبيرة التي تُعجِّلُ إدراكَ العجين إذا جُعِلَت فيه . وفتَقَ العجينَ : جعلَه فيه نقله الليْث . والفِتاق : أصلُ اللّيفِ الأبيضُ الذي لم يظْهر بعدُ يُشَبَّه الوجهُ به لنقائِه وصَفائِه وبه فُسِّر قولُ الشاعر :
وفَتاةٍ بيْضاءَ ناعِمَةِ الجِسْ ... مِ لَعوبٍ ووَجْهُها كالفِتاقِ وقال ابنُالأعرابيِّ : الفِتاقُ : عُرجونُ الكِباسَةِ وقيل : الفِتاقُ : قَرْنُ الشّمْسِ وعيْنُها حين يطبق عليه ثم يبْدو منها شيءٌ . وقيلَ في تَفسيرِ البَيْت السابق : الفِتاقُ : انْفِتاقُ الغيْم عن الشّمْس وانكشافُه عنها . والفِتاق : أخلاطٌ من أدْوِية مدْقوقة مَخْلوطَة تُفْتَق أي : تُخلَط بدُهْنِ الزّنْبَق ونحْوِه لكي تَفوحَ ريحُه . وقيلَ : الفِتاقُ هو أنْ يُفتَقَ المِسْكُ بالعَنْبَر قال الشاعِر :
وكأنّ الأرْيَ المَشورَ مع الخَمْ ... رِ بِفِيها يشوبُ ذاك فِتاقُ وقال غيرُه :
علّلَتْهُ الذّكيَّ والمِسْكَ طوْراً ... ومن البانِ ما يكونُ فِتاقا وفِتاق : ماءٌ م أي : معروف هكذا في سائِرِ النُسَخ وفيه نظَرٌ فإنّه كيف يكونُ معْروفاً وهو مجهول يحتاج الى التّبيينِ والإيضاح . والذي ذكَره أئِمّةُ الشّأنِ أنّ عَوانَة وفِتاقاً ماءَان بالعَرَمةِ وإيّاهُما عَنَى الأعشى بقوله :
بكُمَيْتٍ عرْفاءَ مُجْمَرَةِ الخُفِّ ... غَذَتْها عَوانَةٌ وفِتاقُ وأفتَقَ الرجلُ : سمِنَت دَوابّه فتفتّقَتْ من الخِصْب عن أبي عَمرو . وأفْتَقَ : اسْتاكَ بالعَراجين . ونصُّ ابن الأعرابي : استاكَ بالفِتاقِ وهو العُرجون . وأفتَق القومُ : انْفَتَق عنهم الغيْم وبه فُسِّر قولُهم : خرَجْنا فما أفتَقْنا حتى وردْنا اليَمامةَ أو هو من قولهم : أفتقْنا إذا لم تُمطَر بِلادُنا ومُطِر غيرها . وقال ابنُ السّكيت : أفتَقَ قرْنُ الشّمْس : إذا أصابَ فَتْقاً في السّحابِ فبَدا منه نقله الجوهَريُّ قال ذو الرُمّة :
تُريك بياضَ لَبَّتِها ووَجْهاً ... كقَرْن الشّمسِ أفتقَ ثمّ زالا
ومن المَجاز : أفتَقَ الرجلُ : إذا ألَحّت عليه الفُتوقُ وهي : اسم للآفاتِ : كالدَّيْن والفَقْرِ والمَرض والجوع . ومن المجاز : أفتَقَ : إذا خرَج الى فتْقٍ وهو ما انْفَرَج واتّسع ومثله أصْحَر وأفْضى ومنه الحديثُ في مَسيرِه صلّى الله عليه وسلّم الى بَدْر : ثمّ صَبّ في دَقْرانَ حتى أفْتَقَ بينَ الصّدْمَتَيْن أي : خرَج من مَضيق الوادي الى المُتَّسَع . وقال أبو زيد : انْفَتَقت النّاقةُ انْفِتاقاً : أخذَها داءٌ يُسمّى الفَتَق محركةً يأخُذُها فيما بيْن ضرْعِها وسُرَّتِها فتنْفَتِقُ وذلِك من السِّمَن فربّما أفْرَقَت وربّما تَموت به . وفوتَقُ كفوقَل : ة بمَرْو مُعَرَّب بوثَه . ومما يُستَدرك عليه : الفَتَقُ محرّكةً : الخَلّةُ من الغَيْم والجمع فُتوقٌ . وعامٌ ذو فُتوق : قَليلُ المَطَر . والفَتَقَةُ مُحرّكةً : الأرضُ التي يُصيبُ ما حوْلَها المطَرُ ولا يُصيبُها . وسيْفٌ فَتيقٌ : حَديدٌ . ومنه قولُه :
" ونَصْل كنصْلِ الزّاعِبيّ فَتيقِ ويقال أيضاً : سيف فَتيق الغِرارَيْن إذا كان ماضياً كأنّه يفتِق ما أصابَه فَعيلٌ بمعنى فاعِلٍ كما في الأساس . وفتَقَ فُلانٌ الكَلام وبَجّه : إذا قوّمَه ونقّحه . وقال الزّمَخشري : هو تلْخيصُه وبَيان معناه . وتقول للشاعر : فتِّقْ ولا تُشقِّقْ وهو مجاز . وفي صِفَته صلّى الله عليه وسلم : كان في خاصِرَتَيعه انْفِتاق أي : اتّساع وهو مَحْمودٌ في الرِّجال مذْمومٌ في النِّساء . وتفتّقَت خواصِرُ الغَنَمِ من البَقْلِ : إذا اتّسَعَتْ من كَثْرَةِ الرّعْي . وانْفَتَقَت الماشية : مثل تفتّقت أي : انتَفَخَت خواصِرُها سِمَناً فتَموت لذلِك وربّما سلِمت . وقال ابنُ الأعرابيّ : أفتَقَ القمرُ : إذا برَزَ بين سَحابَتَيْن سوْداوَيْن . وفتَقَ الطّيبَ يفتُقه فتْقاً : طيّبه وخلَطَه بعود وغيرِه وكذلك الدُهْن . قال الرّاعي :
لها فأرةٌ ذَفراءُ كُلَّ عشيّةٍ ... كما فتَقَ الكافورَ بالمِسْكِ فاتِقُهْ ذكر إبِلاً رعَت العُشبَ وزهرته وأنّه ندِيت جُلودُها ففاحَتْ رائِحَةُ المِسْكِ . وفتْقُ المِسْكِ بغَيْرِه : إخراجُ رائحته بشيءٍ تُدْخِلُه عليه . والفَتيقُ : الفتق . قال عَمرو بن الأهْتم :
بضَرْبَةِ ساقٍ أو بنَجْلاءَ ثرّةٍ ... لَها منْ أمامِ المَنْكِبَيْنِ فَتيقُ والفَتيق أيضاً : الصُّبْحُ نقله الأصبهانيّ والمُصنِّف في البَصائِر

##### Türkçe

**فتق**
**فَتَقَ - يَفْتُقُ**
**فَتَقَ - يَفْتُقُ** + bir varlık + bir şeyi: “**رتق**”ın zıddı: iki yapışık şeyi, aralarındaki temas bölgesinden ayırır: temas veya yapışma yahut dikiş veya örme bölgesiyle yapışık ve kaynaşık iki şeyin iki yarığını uzaklaştırır; onları, yapışma yüzeyinden başlayarak birbirinden uzaklaştırır.
Ve lafız, “yırtma ve **فتق** ve soyma ile bir varlıktan veya bir şeyden bir parçayı ayırma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَتَقَ - يَفْتُقُ**، **قَدَّ - يَقُدُّ**، **مَزَقَ - يَمْزِقُ**، **سَلَخَ - يَسْلََخُ**، **قَبَسَ - يَقْبِسُ**، **هَرَتَ - يَهْرُتُ** (**هَرَتَ - يَهْرِتُ**)

Böylece ikisini **ففتقناهما**

﴿Kâfir olanlar görmediler mi ki gökler ve yer **رتقا** idi de biz ikisini **ففتقناهما**; ve her canlı şeyi sudan kıldık; hâlâ iman etmeyecekler mi (30)﴾ **الأنبياء**

**مختار الصحاح**
● [**فتق**] ف ت ق: **فَتَقَ** şeyi, onu yardı; babı **نصر**’dır. Ve **فَتَّقَهُ تَفْتِيقا**: onun benzeri; böylece **انْفَتَقَ** ve **تَفَتَّقَ**. Ve **فَتْقُ المِسك بغيره**: onun kokusunu, üzerine soktuğun bir şeyle çıkarmaktır. Şair dedi ki: misk ile kâfuru **فتق** ettiği gibi, onu **فاتقه**. Ve **رجل فَتِيقُ اللسان**: yani dili keskin.

**معجم الفرائد القرآنية:**
ف ت ق
“**فَفَتَقْنَاهُمَا**” onun (Allah’ın) sözü içinde: “**أَنَّ السَّمَوَاتِ وَالأرْضَ كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا**” (30) **الأنبياء**.
**الفَتْق**: bitişik iki şey arasını ayırmadır; ve o, **الرتق**’un zıddıdır.
**الراغب**
**فتق**
- **الفتق**: bitişik iki şey arasını ayırmadır; ve o, **الرتق**’un zıddıdır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Kâfir olanlar görmediler mi ki gökler ve yer **رتقا** idi de biz ikisini **ففتقناهما**﴾ [**الأنبياء**/30]. Ve **الفتق** ve **الفتيق**: sabah. Ve **أفتق القمر**: bir **فتق**a rastladı da ondan doğdu. Ve **نصل فتيق الشفرتين**: eğer onun iki dalı varsa; sanki ikisinden biri ötekinden **فتقت** edilmiş gibidir. Ve **جمل فتيق**: semizliği **تفتق** etti. Ve gerçekten **فتق** etti, **فتقا**. (Ebû Osman es-Serkustî dedi ki: **فتقت الشيء فتقا**: onu deldim. Bak: **الأفعال** 4/14).

**ملخص اللسان:**
1.     **فتق**: **الفَتْق**: **الرَّتْق**’un hilâfıdır. **فَتَقَهُ** **يَفْتُقُه** ve **يَفْتِقُه** **فَتْقاً**: onu yardı;
2.      Ve **الفَتْقُ**: buluttaki açıklıktır; ve **أَفْتَقَ القومُ**: bulut onlardan **تَفَتَّق** etti (dağılıp açıldı).
3.     Ve **الفِتَاقُ**: üzerine kapanıp sonra ondan bir şey görünen zamandaki güneştir. Ve **الفِتَاقُ**: üzerine kapanıp sonra ondan bir şey görünen zamandaki güneştir.
4.     Ve **الفَتْقُ**: yağmur yağmayan yer.
5.      Ve **أَفْتَقَ السحابُ**: yarılıp açıldığı zaman.
6.      Ve **الفَتَقُ**: sabah.
7.     Ve **نَصْلٌ فَتِيق**: iki ağızlısı keskin; ona iki dal yapılmıştır; sanki ikisinden biri ötekinden **فُتِقَتْ** edilmiş gibidir;
8.      **امرأَة فَتْقاء**: o, ferci **المُنْفَتِقة** olan (kadın)dır; **الرَّتْقاء**’nın hilâfı.
9.     Ve **الفَتْق**: değneğin yarılması ve cemaat arasında savaşın vuku bulması ve söz birliğinin çatlaması.
10.                         Ve bazen **الفَتْق** ile ahdin bozulması kastedilir;
11.                        Ve **الفَتْق**: husye ile karnın altı arasındaki derinin yarılmasıdır; böylece bağırsaklar husyeye düşer.
12.                         Ve **فَتَق الخياطة**: onu **يَفْتِقُها**.
13.                        Ve **الفِتاقُ**: onunla **فُتِقَ** edilen şey.
14.                        Ve **فَتْقُ المسك بغيره**: onun kokusunu, üzerine soktuğun bir şeyle çıkarmaktır,

**لسان العرب**

● - **فتق**: **الفَتْق**: **الرَّتْق**’in zıddı. **فَتَقَهُ يَفْتُقُه** ve **يَفْتِقُه** **فَتْقاً**: onu yardı; dedi ki:
    “Onun cevabını yağ ile yarılmış görürsün”
    Ancak **مفتوقة**’yi kastetti de tekili cemaatin yerine koydu. Ve **فَتَّقهُ تَفْتيِقاً**: derken **انْفتَقَ** ve **تَفَتَّق**. Ve **الفَتْق**: buluttan açıklık; çoğulu **فُتُوق**; dedi ki Ebû Muhammed el-Huzelî:
    “Şüphesiz onun için **العامِ ذي الفُتُوقِ**’ta,
    ve niyetin kayması ve alkış(lar)da,
    nasihatçi, şefkatli bir Rabbin gözetimi vardır;
    yapraklı dalın altında gölgelenir,
    yanmış gibi **المِحْجَن** ile kaldırır.”
    Onun “**لها**” sözü, develer içindir; **ذو الفُتُوق**: az yağmurlu (yıl); **زَلَلُ النيَّة**: otlak aramak için bir yerden bir yere kaymasıdır; **النيَّةُ**: memleketin taraflarından niyet edilen yer; **المِحْجَنُ**: ağaç dallarını çekip develere yaklaştırsın da ondan yesinler diye onunla çekilen bir şeydir; bıktığı zaman **المِحْجَن**’in altına bir **عقال** bağlar, sonra onu dizine koyar; **المَحْروق**: **حارقته**’si kopmuş olan. Ve **أَفْتَقَ القومُ**: bulut onlardan açıldı. Ve **أَفْتَقَ قَرْنُ الشمس**: buluttan bir **فَتْق**’a isabet etti de ondan göründü; er-Râʿî dedi ki:
    “Sana onun gerdanının beyazını ve bir yüzü gösterir,
    güneşin boynuzu gibi; **أَفْتَقَ** sonra kayboldu.”
    Ve **الفِتَاقُ**: üzerine kapandığı sırada güneş, sonra ondan bir şey görünür.

    Ve **الفَتَقَةُ**: çevresine yağmur isabet edip kendisine isabet etmeyen yer. Ve **أَفْتَقْنا**: beldemize yağmur yağmadı, başkasına yağdı; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Ve şöyle rivayet edildi: “Çıktık; **أَفْتَقْنا** etmedik ta ki Yemâme’ye varıncaya kadar.” Onu açıklamadı; şu halde, **أَفْتَقَ القوم** sözünden olabilir; yani bulut onlardan açıldığı zaman; ve “**أَفْتَقْنا**” sözleri de olabilir; yani beldemize yağmur yağmadığında ve başkasına yağdığında. Ve **الفَتْق**: yağmur yağmayan yer. Ve Bedir’e yürüyüşü hadîsinde: “Çıktı, ta ki iki **الصَّدْمتين** arasından **أَفْتَقَ** etti” yani vadinin darlığından genişliğe çıktı. Ve **أَفْتَقَ السحابُ**: yarıldığı zaman. Ve **أَفْتَقْنا**: bir **فَتْق**’a rastladık; yani çevresine yağmur yağmışken yağmur yağmamış bir yere; ve şu beyit okundu:
    “Şüphesiz onun için **العام ذي الفُتوقِ**’ta”

    Ve **الفَتَقُ**: sabah. Ve **صبح فَتِيقٌ**: parlak. **التهذيب**: ve **الفَتْق** sabahın yarılmasıdır; Zû’r-Rumme dedi ki:
    “Gece yürüyüşünü tamamlayan gece yolcusuna göründü,
    gecenin sonlarında, açılmış bir **فَتْقٌ**.”

    Ve **الفَتِيقُ اللسانِ**: becerikli, fasih. Ve “**رجل فَتِيقُ اللسان**”, **فعيل** üzere: onun fasihi, keskinidir. Ve **نَصْلٌ فَتِيق**: iki ağızlı, keskin; ona iki şube yapılmıştır; sanki ikisinden biri ötekinden yarılmıştır; ve şu beyit okundu:
    “İki oluğu yarılmış, sivri, yıllarca…”
    Ve **سيف فَتِيقٌ**: keskin olduğu zaman; ve ondan şu sözü: “**كنَصْل الزَّاعِبيّ فَتِيق**.”

    Ve “Falanca sözü **فَتَقَ** etti ve **بَجَّه** etti”: onu doğrulttuğu ve arıttığı zaman. Ve **امرأَة فُتُق** (fâ ve tâ dammeli): sözle açılıp saçılan. Ve **الفَتَقُ** (harekeli): “**امرأَة فَتْقاء**” sözünün masdarıdır; o, **الرَّتْقاء**’nın zıddı olarak ferci açılmış olandır. Ebû’l-Heysem: kadınlardan **الفَتْقاءُ**, geçidi tek bir yol olmuş olan; o da **الأَتُومُ**’dur. İbnü’s-Sikkît: işlerde açılıp saçılan için “**امرأَة فُتُق**”; İbn Ahmer dedi ki:
    “Sözde geveze değildir;
    ve iş üzerinde galebe çalan bir **فُتُق** da değildir.”

    Ve **الفِتاقُ**: şu sözde bulutun güneşten açılmasıdır:
    “Ve beyaz bir genç kız; yumuşak bedenli, oyunbaz; ve yüzü **كالفِتاق**.”
    Ve denildi ki: **الفِتاقُ** lifin aslı ve beyazdır; yüzü, temizliği ve saflığı için ona benzetir. Ve denildi ki: **الفِتاقُ** görünmemiş beyaz lifin aslıdır.

    Ve **الفَتْق**: değneğin yarılması, cemaat arasında savaşın vuku bulması ve söz birliğinin çatlaması. Hadîste: “Dilenme helâl olmaz; ancak bir ihtiyaçta veya bir **فَتْق**’ta.” **التهذيب**: ve **الفَتْق**, bir savaş sebebiyle veya başka bir şeyle, söz birliği toplandıktan sonra Müslümanların değneğini yarmaktır; ve şu beyit okundu:
    “Onların dindeki **فَتْق**’ının yamanacağını görmüyorum.”
    Ve hadîste: “Adam, **الجَائِحة**’da veya **الفَتْق**’ta ister”; yani kavim arasında savaş olur ve onda yaralar ve kanlar vuku bulur; aslı yarma ve açmadır; ve **الفَتْق** ile ahdi bozma da kastedilebilir; ondan, Urve b. Mesʿûd hadîsi: “Git; çünkü Cüreş arasında bir **فَتْقٌ** olmuştu.” Ve **أفْتَقَ الرجل**: **الفُتُوق** ona ısrar ettiği zaman; o da açlık, fakirlik ve borçtan olan âfetlerdir.

    Ve **الفَتْقُ**: karın zarlarının inceliklerinde bir illet veya bir çıkıntı. **التهذيب**: **الفَتْقُ**, insanın karın zarlarının inceliklerinde olur; içteki **الصِّفاق** yarılır. İbn Berrî: ve **الفَتْق**, mesanenin yarılmasıdır; ve denilir ki: **الصِّفاق**’ın içe doğru yarılmasıdır; el-Ezherî “o, **الفَتَق** (tâ fethalı)dır” derdi. Ve Zeyd b. Sâbit hadîsinde: “**الفَتَق**’ta diyet vardır”; el-Herevî dedi ki: el-Ezherî bana onu tâ fethalı olarak böyle okuttu. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “İki böğründe **انْفِتاق** vardı”; yani genişlik; bu erkekte övülmüş, kadınlarda yerilmiştir. Ve **الفَتْق**: husye ile karın altı arasındaki derinin yarılmasıdır; böylece bağırsaklar husyeye düşer.

    Ve **الفَتَقُ**: bolluk; yerin bitkiyle yarılmasından dolayı böyle adlandırıldı; Ru’be dedi ki:
    “Yıpranmış elbise gibi esmer bir yere sığınır,
    **أَعوامِ الفَتَق**’tan sonra bir gevşeklik ummadı.”
    Yani bolluk yıllarından sonra; bundan “**فَتِقَ**” (kesre ile) denir. Ve **عام الفَتَق**: bolluk yılı. Ve kavim **أَفْتَقَ** etti **إِفْتاقاً**: binekleri semirdiği zaman, derken **فَتَقَتَّقَت**. Ve koyunların böğürleri ottan **تَفَتَّقَت**: çok otlamadan genişlediği zaman. Ve **بعير فَتِيقٌ** ve **ناقة فَتِيقٌ**: yani bollukta genişledi; ve **فَتِقَتْ تَفْتَقُ فَتَقاً**. Ve **عام فَتِقٌ**: bereketli. Ve davarlar **انْفَتَقَت** ve **تَفَتَّقَتْ**: semirdi. Ve **جمل فَتِيقٌ**: semizlikten genişlediği zaman. Âişe hadîsinde: “Yağmur yağdırıldılar; ta ki ot bitti ve develer semirdi; ta ki **تَفَتَّقَتْ**”; yani böğürleri, çok otladıklarından şişti ve genişledi; böylece **عام الفَتَقِ** yani bolluk diye adlandırıldı. el-Ferrâ: **أَفْتَقَ الحيُّ**: develerine **الفَتَقُ** isabet ettiği zaman; bu, böğürleri semizlikten yarılıp genişlediği zaman olur; böylece bundan dolayı ölür; bazen de kurtulur.

    Ve hadîste **فُتُق** zikri vardır; o, iki damme ile: Tebâle yolunda bir yerdir; Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) onu, dokuzuncu yılda Hasʿam’a baskın yapsın diye gönderdiğinde Kutbe b. Âmir onu tuttu. Ve **الفَتَقُ**: semizlikten, devenin memesi ile göbeği arasında onu tutan bir hastalıktır; derken **فَتَنْفَتِقُ**. Ebû Zeyd: **انْفَتَقَت الناقة انْفِتاقاً**; o, **الفَتَقُ**tur; o, memesi ile göbeği arasından onu tutan bir hastalıktır; bazen **أَفْرَقَتْ** eder, bazen ölür; bu semizliktendir. Ve denildi ki: **الفَتَقُ**, karın zarlarının inceliklerinde **الصِّفاق**’ın içe doğru yarılmasıdır; onda diyet vardır. Şureyh ve eş-Şaʿbî: onda diyetin üçte biri vardır, dediler. Mâlik ve Süfyân: onda hâkimin içtihadı vardır, dediler. eş-Şâfiʿî: onda **الحُكُومة** vardır, dedi. Ve denildi ki: iki **الأُنْثَيَيْنِ**’i kuşatan etin kopmasıdır.

    Ve **فَتَق الخياطة يَفْتِقُها**: dikişi söker. el-Ferrâ, Yüce Allah’ın “**كانتا رَتْقاً فَفَتْقَناهما**” sözü hakkında dedi ki: gök yağmurla, yer bitkiyle yarıldı.

وقال الزجاج: mânâ şudur ki gökler bir tek gök idi, **مُرْتَتِقةً** (bitişik/yarıksız) idi; onda su yoktu; sonra Allah onu bir tek olmaktan çıkardı; böylece Allah göğü **فَتَقَ** etti de onu yedi (kat) kıldı ve yeri yedi yer yaptı. Dedi ki: Onun **فَتْقِِها** ile muradının yağmurun vuku bulması olduğuna, şu sözü delâlet eder: “Ve her canlı şeyi sudan kıldık.”

İbnü’l-A‘râbî: Ay, iki kara bulut arasında belirdiği vakit **أَفْتَق** eder; adam da **الفِتَاقِ** ile misvaklandığı vakit **أَفْتَقَ** eder; o da **عرجون الكِباسَةِ**’dir. Güzel kokuyu da **فَتَقَ** eder, onu **يَفْتُقه فَتْقاً**: onu kokulandırdı ve onu öd ağacı ve başkasıyla karıştırdı; yağ da böyledir. **الراعي** dedi ki:

لها فَأْرةٌ ذَفْرَاءً كل عشيّةٍ،
كما فَتَقَ الكافورَ بالمِسْكِ فاتِقُه

Otunu ve çiçeğini otlamış develeri zikretti ve onların derilerinin ıslandığını, böylece misk kokusunun yayıldığını (zikretti).

**الفِتاقُ**: onunla **فُتِقَ** edilen şeydir. Miskin başkasıyla **فَتْقُ**’u: onun kokusunu, ona kattığın bir şeyle çıkarmaktır. Ve denildi ki: **الفِتَاقُُ** dövülmüş ilaçlardan karışımlardır; **تُفْتَقُ** yani **دهن الزِئْبَقِ** ile karıştırılır ki kokusu yayılsın. Ve **الفِتاقُ**: miski amberle **تَفْتُق** etmendir.

Ve denilir: **الفِتاقُ** güzel kokudan bir türdür; ve denilir: güzel kokuludur. Şair dedi ki:

وكأَن الأَرْيَ المَشُورَ مع الخَمْـ
ـرِ بفِيها، يَشُوب ذاك فِتاقُ

Ve bir başkası dedi ki:

علَّلَتْهُ الذَّكِيَّ والمِسْكَ طَوْراً،
ومن البْان ما يكون فِتاقا

**الفِتاق**: iri bir maya; hamur, içine konulduğu vakit, olgunlaşması gecikmez. “Hamuru **فَتَقْتُ** ettim” dersin; içine **فِتاقاً** koyduğun vakit. İbn Sîde dedi ki: **الفِتاقُ** hamurun mayasıdır; fiil de fiil gibidir.

**الفَيْتَقُ**: marangoz; o **فَيْعَل** veznindedir. **الأَعشى** dedi ki:

ولا بدَّ من جَارٍ يُجِيرُ سَبِيلَها،
كما سَلَك السَّكِّيَّ في الباب فَيْتَقُ

**السَّكِّيّ**: çividir. **الفَيْتَقُ**: kapıcıdır; ve denildi ki: demircidir. **التهذيب**: krala **فَيْتَق** denilir; ondan şairin sözü:

رأَيت المَنَايَا لا يُغَادِرْنَ ذا غِنىً
لِمالٍ، ولا ينجو من الموت فَيْتَقُ

**فِتاق**: bir yer adıdır. Harb b. Hilzeme dedi ki:

فمُحَيَّاة فالصِّفَاح، فأَعنا
ق فِتَاق، فعَاذِب فالوَفَاء

(* Bu beyit, Hâris b. Hillize’nin muallakasında şu şekil üzere rivayet edilmiştir:
فالمُحَيَّاةُ، فالصفاحُ، فأعْلى * ذي فِتاقٍ، فعاذبٌ، فالوفاءُ).

Sonra **رِيَاض القَطَآ**; sonra **أَودية الشُرْبُب**; sonra **الشُّعْبَتان**; sonra **الأَبْلاء**.

مقاييس اللغة:
(**فتق**) **الفاء** ve **التاء** ve **القاف**; sahih bir asıldır; bir şeyde bir açılmaya delâlet eder. Bundan: **فتَقت الشّيء فتْقاً**. Ve **الفَتْق**: topluluğun değneğini yarmaktır. Ve **الفَتْق**: sabah. Ve **أعوام الفَتَق**: bolluk yıllarıdır. Dedi ki:
* **لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أعوامِ الفَتَق** *
Ve denir: **أفتَقَ القمر**; eğer buluttan bir **فَتق**a rastladı da ondan doğduysa. Ve **أفْتَقَ القومُ**; eğer bulut onlardan yarılıp açıldıysa.
**قال الأصمعيّ**: **جملٌ فتيق**; eğer semizlenmece yarılıp açıldıysa (semizliği açığa çıktıysa). Ve denir: **فَتِقَ يَفْتَق فَتَقاً**. Ve **الفَيْتق**: marangoz; A‘şâ’nın sözünde:
* **في الباب فَيْتَقُ** *

القاموس المحيط:
**فَتَقَهُ**: onu yardı; **كفَتَّقَهُ**; böylece **فَتَفَتَّقَ** ve **انْفَتَقَ**. Ve **مَفْتَقُ القَميصِ**: onun yırtma yeri (yırtığı). Ve **الفَتْقُ** ayrıca: topluluğun değneğini yarmak, aralarında savaşın vuku bulması, sabah; ve harekelenir; ve etrafına yağmur yağmış olduğu hâlde yağmur yağmamış yer. Ve **أفْتَقَ**: ona rastladı. Ve (o) **عِلَّةٌ في الصِّفاقِ**: zarın çözülmesi ve onda bir yarık meydana gelmesiyle; yarıktan, yarıktan önce içinde hapsedilmiş olan yabancı bir cismin geçmesi; onun için şifa yoktur, ancak çocuklarda nadiren meydana gelen (durum) müstesna; ve hareke ile, **الفَتْقاءِ**nın (ferci yarılmış olan kadının) **المُنْفَتِقَةِ الفَرْجِ** için masdarı; ve bolluk; ve **فَتِقَ العَامُ**: **كفَرِحَ**. Ve iki damme ile: sözle yarılıp açılan kadın; ve **ة بالطَّائف**.
Ve **كأَميرٍ** develerden: semizlikçe yarılıp açılan (semizliği belirginleşen). Ve **رَجُلٌ فَتيقٌ اللِّسانِ**: dili keskin olan. Ve **نَصْلٌ فَتيقُ الشَّفْرَتَيْنِ**: onun iki ucu vardır. Ve **الصُّبْحُ الفَتِيقُ**: aydınlık olan. Ve **الفَيْتَقُ** **كصَيْقَلٍ**: marangoz, demirci, kral, kapıcı.
Ve **وذو فِتاقٍ** **ككِتابٍ**: ع. Ve **الفِتاقُ** ayrıca: bir dağ; ve büyük maya, hamurun olgunlaşmasını çabuklaştırır; ve **فَتَقَ العَجينَ**: onu onun içine koydu; ve beyaz lifin aslı; ve hurma salkımının sapı; ve güneşin boynuzu ve gözü; ve bulutun güneşten yarılıp açılması; ve karıştırılmış ilaçlardan karışımlar; ve **ماءٌ م.** Ve **أفْتَقَ**: binekleri semizledi; ve hurma salkımı saplarıyla misvaklandı; ve kavim: bulut onlardan yarılıp açıldı; ve güneşin boynuzu: gökte bir **فَتْق**a isabet etti de ondan göründü; ve: **ألَحَّتْ عليه الفُتوقُ**: âfetler için; borç, fakirlik ve hastalık gibi. Ve **خَرَجَ إلى فَتْقٍ**; ve o: yarılıp açılan ve genişleyen şeydir. Ve **انْفَتَقَتِ الناقةُ**: memesinin ile göbeği arasındaki yerde bir hastalık onu aldı; ve belki onunla ölür. Ve **فُوتَقُ** **كفُوفَلٍ**: Merv’de bir dişi.

تاج العروس:
ف ت ق
**فتَقه**: onu **يفْتُقه** ve **يفتِقه**; ve **نصَر** ve **ضرَب** bablarından; **فتْقاً**: onu yardı; ve o, **رَتَقَه رتْقاً**nın zıddıdır. Ve o, bitişik olan iki şey arasındaki ayrımdır. Allah Teâlâ dedi ki: **( كانَتا رَتْقاً ففَتَقْناهُما )**. **قال الفَرّاءُ**: gök yağmurla, yer bitkiyle yarıldı. Ve **وقال الزّجّاجُ**: gök yer ile birlikte idi; Allah ikisini, aralarına koyduğu hava ile yardı. Dedi ki:
" onun yanlarını yağ ile **مَفْتوقا** görürsün; **مفْتوقَةً**yı kastetti de tekili çoğulun yerine koydu. **كفتّقَه تفْتيقاً**; böylece **تفتّق**: yani çatlayıp yarıldı. Ve **انْفَتَق**: yarıldı. **قال رؤبَة**:
" çıplak (tüysüz) uzun bacaklılar; ve karşılaşmada
" ondan bir gömlek attı; uçtu yahut **تفتَّقا**. Ve **مَفْتَقُ القَميص**: onun yırtma yeri. **قال الأعْشى**:
Ve bizde sarı, güzel kokulu bir (şey) ... içki arkadaşlarını yoklamak için, zırhın elinde **مَفتَقُ**.
Ve **الفَتْقُ** ayrıca: topluluğun değneğini yarmak, aralarında savaşın vuku bulması ve söz birliğinin çatlaması. Ondan hadis: **لا تَحِلُّ المسألةُ إلاّ في حاجةٍ أو فَتْق**. Ve **التّهذيب**’de: **الفَتْق**: bir sınırda yahut başka bir yerde bir savaş sebebiyle, söz birliği toplandıktan sonra Müslümanların değneğini yarmaktır. Ve şu beyit okundu:
" onların dindeki **فَتْق**ının onarıldığını görmüyorum. Ve hadiste: adam, felâkette yahut **الفَتْق**ta sorar; yani: kavim arasında olan savaş; onda yaralar ve kanlar vuku bulur. Ve aslı yarma ve açmadır. Ve **الفَتْق** ile ahdi bozma da kastedilebilir; bütün bunlar mecazdır. Ve mecazdan: **الفَتْق**: sabah. **قال ذو الرُمّة**:
Ve gece yürüyüşünü tamamlayan gece yolcusuna ... gecenin sonlarında, açığa çıkmış bir **فَتْقٌ** göründü.
Ve harekelenir. Ve denir: **فَتْقِ الفَجْر**e bak; yani: onun doğuşuna, yarılışına ve çatlayışına; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve bununla Zü’r-Rumme’nin sözü tefsir edildi. Ve mecazdan: **الفَتْق**: etrafına yağmur yağmış olduğu hâlde yağmur yağmamış yer. Ve ondan onların sözü: **أفْتَقَ الرّجُل**: eğer ona rastladıysa. Çoğulu **فُتوق**. Ve bununla, develeri vasfeden Ebû Muhammed el-Hazlemî’nin sözü tefsir edildi:
" onun, **ذِي الفُتوقِ** olan yılda (payı) vardır. Ve **الفَتْق**: **الصِّفاقِ**ta bir illet ve karın zarlarında bir kabarıklık; zarın çözülmesi ve onda bir yarık meydana gelmesiyle; yarıktan, yarıktan önce içinde hapsedilmiş olan yabancı bir cismin geçmesi; onun için şifa yoktur, ancak çocuklarda nadiren meydana gelen (durum) müstesna. **وقال الأزهريّ**: o, hareke ile **الفَتَق**tır. Ve **وقال الهَرَويّ**: el-Ezherî bana onu hareke ile böyle okuttu; ve o, iki testisi kuşatan yağın kopmasıdır. Başkası dedi ki: o, testis ile karnın altı arasındaki derinin yarılmasıdır; böylece bağırsaklar testise düşer. Ve **وقال إبراهيمُ الحربيّ**: **الفَتْق**: mesanenin yarılıp açılmasıdır. Ondan Zeyd b. Sâbit’in (Allah ondan razı olsun) sözü: **في الفَتْق الدِّيَة**. Dedi ki: eğer onunla **دِيَةَ الفَتْق**ı kastettiyse güzeldir; eğer can diyeti gibi bir diyeti kastettiyse, Ebû Miclaz, Şureyh ve Şa‘bî ona muhalefet etti de onda diyetin üçte birini kıldılar. Ve Mâlik ve Süfyân dedi ki: onda hâkimin içtihadı vardır. Ve Şâfiî dedi ki: onda hükûmet vardır. Ve hareke ile **الفَتَقُ**: **الامْرأَة الفَتْقاء**nın, ferci yarılmış olan **المُنْفَتِقَة الفَرْج** için masdarıdır; **الرّتْقاءِ**nın zıddı. Ve Ebû’l-Heysem dedi ki: kadınlardan **الفَتْقاءُ**: iki yolu bir olan; ve o **الأَتومُ**dur. Ve mecazdan: **الفَتْق**: bolluk; yerin bitkiyle yarılmasından dolayı onunla adlandırıldı. **قال رؤبَة** bir avcıyı vasfederek:
" yıpranmış elbise gibi bir kara lekeye sığınır
" **لم تَرْجُ رِسْلاً بعدَ أيّامِ الفَتَقْ**
Yani: bu yıllardan sonra, develerin semizlikçe yarılıp açıldığı (semizliğinin belirginleştiği) yıllardan sonra, hâlâ kıtlıkta kaldı; süt tatmadı. Ve **فتِق العامُ**: **كفَرِح**; ve **الفَتَقِ**ten sonra kıtlığa düştüler. Ve Ebû’l-Cevzâ’ dedi ki: insanlar kıtlığa uğradı; Âişe’ye (Allah ondan razı olsun) şikâyet ettiler; o dedi ki: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) kabrine bakın; ondan göğe bir pencere yapın; yaptılar; yağmur yağdırıldılar; ot bitti; develer semizledi; ta ki **تفتّقَت**; böylece **عام الفَتَق** diye adlandırıldı. Ve mecazdan: iki damme ile **الفُتُق**: sözle yarılıp açılan kadın. Ve onunla **تفتّقَت**; ve o **فُتُقٌ**dur. Ve İbnü’s-Sikkît dedi ki: işlerde yarıp açan (atılgan olan) için **امرأة فُتُق**. İbn Ahmer dedi ki:
O, sözün gevezesi değildir ve ... iş üzerinde galebe çalan bir **فُتُقٍ** da değildir.

Ve **فُتُق**: **ة** Tâif’te; bunu Sâğânî nakletti; yahut o, Mekke’de bir **مِخْلاف**tır. Ve denildi: Tihâme’de, Medine ile Tebâle arasında; onu Kutbe b. Âmir رضي الله عنه, Resûlullah صلى الله عليه وسلّم onu Tebâle’ye, Hatha‘am üzerine baskın yapsın diye, dokuzuncu yıl sevk ettiğinde katetmiştir.

Ve mecazdan: **الفَتيقُ** (Emîr vezninde) develerden: semizlikten **ينْفَتِق** olan; bunu Cevherî, Asmaî’den nakletti. Ve **ناقة فَتيقة**: semiz. Ve **رجُلٌ فَتيقُ اللّسان** yani: onun fasihi, keskin olanı; bunu Cevherî nakletti. Başkası dedi: o, fasih olan çok mahir kimsedir. Leys dedi: **نصْل فتيق الشّفْرتَيْن**: ona iki şube yapıldığında; sanki ikisinden biri ötekinden **فُتِقت** edilmiş gibidir. Ve şu beyti okudu:
" **فَتيقَ الغِرارَيْنِ حشْراً سَنينا**

Asmaî dedi: **الصُبْحُ الفَتيق** o, parlayan (müşrik) olandır; bunu Cevherî nakletti; ve o mecazdır. Dedi: ve **الفَيْتَق** (Saykal gibi): marangozdur; ve o, **الفَتْق**tan **فَيْعل** veznindedir. Ve ondan A‘şâ’nın sözü:
ولابُدّ من جارٍ يُجيرُ سبيلَها ... كما سلَكَ السّكِّيَّ في البابِ فيْتَقُ

Ve **السّكِّيّ**: çivi; Sıhâh’ta olduğu gibi. Ebû Zeyd dedi: evde **الفَيْتَق** demirci. Dedi: ve krala da: **فيْتَقٌ** denir. Ve şu beyti okudu:
رأيتُ المَنايا لا يُغادِرْنَ ذا غِنًى ... لمالٍ ولا ينْجو من المَوْتِ فيْتَقُ

Başkası dedi: A‘şâ’nın sözünde **الفَيْتَق** kapıcıdır. Ve **ذو فِتاقٍ** (Kitâb gibi): **ع**. Hâris b. Hillize el-Yeşkürî dedi:
فالمُحَيّاةُ فالصِّفاحُ فأعْلَى ... ذي فِتاقٍ فعاذِبٌ فالوَفاءُ
فرِياضُ القَطا فأوْدِيَةُ الشُّرْ ... بُبِ فالشُّعْبَتان فالأبْلاءُ

Ve **الفِتاقُ** ayrıca: bir dağdır; ve onun boyunları: onun sivri çıkıntıları ve ondan uzayıp yükselen şeydir. Ve bununla Hâris’in sözü rivayet olunur:
فمُحيّاةُ فالصِّفاحُ فأعْنا ... قُ فِتاقٍ فعاذِبٌ فالوَفاءُ
Ve bu, Hasan b. Keysân’ın rivayetidir.

Ve mecazdan: **الفِتاقُ**: hamurun mayası; bunu İbn Sîde söyledi; ve o, hamurun içine konulduğunda hamurun olgunlaşmasını çabuklaştıran iri büyük mayadır. Ve **فتَقَ العجينَ**: onu onun içine koydu; bunu Leys nakletti. Ve **الفِتاق**: henüz ortaya çıkmamış beyaz lifin aslıdır; yüz, onun temizliği ve safiyeti sebebiyle ona benzetilir; ve bununla şairin sözü tefsir edilmiştir:
وفَتاةٍ بيْضاءَ ناعِمَةِ الجِسْ ... مِ لَعوبٍ ووَجْهُها كالفِتاقِ

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الفِتاقُ**: **الكِباسَةِ**nin **عُرجون**udur. Ve denildi: **الفِتاقُ**: güneşin boynuzu ve gözü; üzerine kapandığında, sonra ondan bir şey belirdiğinde. Ve denildi, önceki beytin tefsirinde: **الفِتاقُ**: bulutun güneşten **انْفِتاق**ı ve ondan açılıp ayrılmasıdır.

Ve **الفِتاق**: dövülmüş, karıştırılmış ilaçlardan karışımlardır; **تُفْتَق** yani: zambak yağı ve benzeriyle karıştırılır ki kokusu yayılsın. Ve denildi: **الفِتاقُ** odur ki misk, amberle **يُفتَق** edilsin. Şair dedi:
وكأنّ الأرْيَ المَشورَ مع الخَمْ ... رِ بِفِيها يشوبُ ذاك فِتاقُ

Başkası dedi:
علّلَتْهُ الذّكيَّ والمِسْكَ طوْراً ... ومن البانِ ما يكونُ فِتاقا

Ve **فِتاق**: bir su, **م** yani: bilinen; diğer nüshalarda da böyledir; onda ise nazar vardır; çünkü nasıl bilinen olur da meçhul olur; açıklamaya ve izaha muhtaçtır. Şe’n imamlarının zikrettiği: **عَوانَة** ve **فِتاق** Arame’de iki sudur; A‘şâ şu sözüyle ikisini kastetmiştir:
بكُمَيْتٍ عرْفاءَ مُجْمَرَةِ الخُفِّ ... غَذَتْها عَوانَةٌ وفِتاقُ

Ve **أفتَقَ الرجلُ**: onun binekleri semizledi; bolluktan semizlikle **تفتّقَتْ**; Ebû Amr’dan. Ve **أفْتَقَ**: **بالعَراجين** ile misvak yaptı. İbnü’l-A‘râbî’nin nassı: **استاكَ بالفِتاقِ** ve o **العُرجون**dur. Ve **أفتَق القومُ**: bulut onlardan **انْفَتَق** etti; ve bununla onların sözü tefsir edilmiştir: “Çıktık; Yemâme’ye varıncaya kadar **أفتَقْنا** etmedik”; yahut o, onların “**أفتقْنا**” sözündendir: beldemize yağmur yağmadığında ve başkasına yağdığında.

İbnü’s-Sikkît dedi: **أفتَقَ قرْنُ الشّمْس**: bulutta bir **فَتْق**a isabet ettiğinde, ondan göründüğünde; bunu Cevherî nakletti. Zü’r-Rumme dedi:
تُريك بياضَ لَبَّتِها ووَجْهاً ... كقَرْن الشّمسِ أفتقَ ثمّ زالا

Ve mecazdan: **أفتَقَ الرجلُ**: ona **الفُتوقُ** ısrar ettiğinde; ve o: âfetlerin ismidir: borç, fakirlik, hastalık ve açlık gibi.

Ve mecazdan: **أفتَقَ**: **فتْقٍ**e çıktığında; ve o, yarılıp açılan ve genişleyen şeydir; benzeri **أصْحَر** ve **أفْضى**. Ve ondan, Bedir’e yürüyüşünde صلى الله عليه وسلّم hadisi: “Sonra Dakrân’da döktü, ta ki **أفْتَقَ** iki kayalık arasına” yani: vadinin darlığından genişliğe çıktı.

Ebû Zeyd dedi: **انْفَتَقت النّاقةُ انْفِتاقاً**: onu, harekeli **الفَتَق** denilen bir hastalık aldı; onu, memesi ile göbeği arasında tutar; böylece **تنْفَتِقُ**; ve bu semizliktendir; bazen **أفْرَقَت** eder, bazen onunla ölür.

Ve **فوتَقُ** (Fevkal gibi): Merv’de bir **ة**; **بوثَه**’den muarrebdir.

Ve ona müstedrek olanlardandır: harekeli **الفَتَقُ**: buluttan açıklık; çoğulu **فُتوقٌ**. Ve **عامٌ ذو فُتوق**: az yağmurlu. Ve harekeli **الفَتَقَةُ**: çevresine yağmur isabet edip ona isabet etmeyen yer. Ve **سيْفٌ فَتيقٌ**: keskin. Ondan onun sözü:
" **ونَصْل كنصْلِ الزّاعِبيّ فَتيقِ**

Ve ayrıca denir: **سيف فَتيق الغِرارَيْن**: keskin olduğunda; sanki isabet ettiğini yarıp açar; **فعيلٌ** mânâca **فاعِلٍ**dir; Esâs’ta olduğu gibi. Ve **فتَقَ فُلانٌ الكَلام وبَجّه**: onu doğrulttuğunda ve ayıkladığında. Zemahşerî dedi: o, onun özetlenmesi ve mânâsının beyanıdır. Ve şaire dersin: **فتِّقْ** ve **لا تُشقِّقْ**; ve o mecazdır.

Ve onun صلى الله عليه وسلم sıfatında: onun iki böğründe **انْفِتاق** vardı yani: genişlik; ve o erkeklerde övülmüş, kadınlarda yerilmiştir. Ve **تفتّقَت خواصِرُ الغَنَمِ من البَقْلِ**: çok otlamaktan genişlediğinde. Ve **انْفَتَقَت الماشية**: **تفتّقت** gibidir yani: semizlikten böğürleri şişti de bununla ölür; bazen selâmet bulur.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **أفتَقَ القمرُ**: iki kara bulut arasında belirdiğinde. Ve **فتَقَ الطّيبَ يفتُقه فتْقاً**: onu güzel kokuladı ve ud ve başkasıyla karıştırdı; yağ da böyledir. Râ‘î dedi:
لها فأرةٌ ذَفراءُ كُلَّ عشيّةٍ ... كما فتَقَ الكافورَ بالمِسْكِ فاتِقُهْ

Otunu ve çiçeğini otlayan develeri zikretti; ve onların derileri nemlendi de misk kokusu yayıldı. Ve **فتْقُ المِسْكِ بغَيْرِه**: onun kokusunu, üzerine soktuğun bir şeyle çıkarmaktır.

Ve **الفَتيقُ**: **الفتق**. Amr b. el-Ehtem dedi:
بضَرْبَةِ ساقٍ أو بنَجْلاءَ ثرّةٍ ... لَها منْ أمامِ المَنْكِبَيْنِ فَتيقُ

Ve **الفَتيق** ayrıca: sabah; bunu Asbahânî ve Musannif, **البَصائِر**’de nakletti.
