# فتك (ف-ت-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ت - ك
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والتاء والفاء معهما
ك ت ف، ك ف ت، ف ت ك مستعملات كتف: الكَتِفُ: عظم عريض خلف المنكب تؤنث، وتجمع على أكتاف.
والكِتْفُ: شد اليدين من خلف، والفعل: التَّكْتيف.
والكَتَفُ: مصدر الأكتف، وهو الذي انضمت كتفاه على وسط كاهله، وهي خلقة قبيحة.
والكِتْافُ: مصدر المِكْتافِ من الدواب، وهو الذي يعقر السرج كَتِفَهُ.
والكِتاف: وثاق في الرحل والقتب، وهو أسرُ عودين أو حنوين يشد أحدهما إلى الآخر.
والكَتيفةُ: حديدة طويلة عريضة كأنها صفيحة، قال حسان:
سيوف الهند لم تضرب كتيفاً
أي: لم تطبع طبع الكتائف.
والكَتَفانُ: ضرب من الطيران. كأنه يضم جناحيه من خلف شيئاً.
والكُتْفانُ من الجراد: أول ما يطير وتستوي أجنحته، الواحدة بالهاء.
فتك: الفَتْك: أن تهم بالشيء فتركبه، وإن كان قتلاً، قال:
وما الفَتْكُ إلا أن تهم فتفعلا
والفاتكُ: الذي يرتكب ما تدعوه إليه نفسه من الجنايات، والجميع الفُتّاك، قال:
وإذا فَتَكَ النعمان بالناس محرمـاً		فملئ من عوف بن كعب سلاسله
أي: فتك بهم فأسرهم.
كفت: الكَفْتُ: صرفك الشيء عن وجهه، تكفِتُهُ فينكَفِتُ، أي: يرجع راجعاً. كَفَتَ يكْفِتُ كِفاتاً وكَفَتاناً.
والكِفاتُ من العدو والطيران كالحيدان في شدة. وكفات الأرض: ظهرها للأحياء وبطنها للأموات.
والمُكَفِّتُ: الذي يلبس درعين بينهما ثوب.
والكَفْتُ: تقليب الشيء ظهراً لبطن، وبطناً لظهر.
وانكفتوا إلى منازلهم، أي: انقلبوا.
وكَفَّت إليك ولدك، أي: ضمهم إليك.. وهو يكفت في مشه، أي: يقصر.
وشد كَفيتٌ: أي سريع.

##### Türkçe

**الكاف** ve **التاء** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ك ت ف**، **ك ف ت**، **ف ت ك** kullanımdadır. **كتف**: **الكَتِفُ**: omuz başının arkasında geniş bir kemik; müennestir ve **أكتاف** üzere çoğul yapılır.
Ve **الكِتْفُ**: iki elin arkadan bağlanmasıdır; fiil: **التَّكْتيف**.
Ve **الْكَتَفُ**: **الأكتف**’in masdarıdır; o, iki **كتف**’i kürek kemiğinin ortası üzerinde birleşmiş olandır; bu çirkin bir yaratılıştır.
Ve **الكِتْافُ**: binek hayvanlarında **المِكْتافِ**’ın masdarıdır; o, eyerin onun **كَتِفَهُ**’unu yaraladığı (hayvandır).
Ve **الكِتاف**: semerde ve **القتب**’de bir bağdır; o, iki çubuğun yahut iki eğrinin bağlanmasıdır; bunlardan biri ötekine bağlanır.
Ve **الْكَتيفةُ**: uzun geniş bir demirdir; sanki bir levha gibidir. Hassân dedi ki:
سيوف الهند لم تضرب كتيفاً
Yani: **الكتائف**’in tab’ı gibi tab’ edilmedi.
Ve **الْكَتَفانُ**: uçmanın bir türüdür; sanki iki kanadını arkadan bir şey (gibi) birleştirir.
Ve çekirgede **الكُتْفانُ**: ilk uçtuğu ve kanatlarının düzleştiği (hâl); bir tanesi **الهاء** iledir.

**فتك**: **الفَتْك**: bir şeye kastetmen, sonra ona binmendir; öldürme olsa bile. Dedi ki:
وما الفَتْكُ إلا أن تهم فتفعلا
Ve **الفاتكُ**: nefsinin kendisini çağırdığı cinayetlerden olanı işleyen kimsedir; hepsi **الفُتّاك**tır. Dedi ki:
وإذا فَتَكَ النعمان بالناس محرمـاً		فملئ من عوف بن كعب سلاسله
Yani: onlara **فتك** etti de onları esir aldı.

**كفت**: **الكَفْتُ**: bir şeyi yüzünden çevirmen; onu **تكفِتُهُ** da o **فينكَفِتُ**; yani geri dönerek döner. **كَفَتَ** **يكْفِتُ** **كِفاتاً** ve **كَفَتاناً**.
Ve koşmada ve uçmada **الكِفاتُ**: şiddette **الحيدان** gibidir. Ve yerin **كفات**’ı: diriler için üstü ve ölüler için altıdır.
Ve **المُكَفِّتُ**: aralarında bir elbise bulunan iki zırh giyen kimsedir.
Ve **الكَفْتُ**: bir şeyi sırtını karnına, karnını sırtına çevirmektir.
Ve **انكفتوا** evlerine; yani: döndüler.
Ve **كَفَّت** sana çocuğun; yani: onları sana topladı.. Ve o, yürüyüşünde **يكفت** eder; yani: kısaltır.
Ve **شد كَفيتٌ**: yani hızlı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفاتِكُ: الجريءُ؛ والجمع الفُتَّاكُ. والفَتْكُ: أن يأتي الرجل صاحبه وهو غارٌّ غافلٌ حتَّى يشدَّ عليه فيقتله. وفيه ثلاث لغات: فَتْكٌ، وفُتْكٌ، وفِتْكٌ، وقد فَتَكَ به يفتُكُ ويفتِكُ. وفي الحديث: "قيَّد الإيمانُ الفَتْكَ، لا يَفْتِكُ مؤمنٌ".

##### Türkçe

**الفاتِكُ**: cüretkâr; çoğulu **الفُتَّاكُ**. Ve **الفَتْكُ**: kişinin, arkadaşı üzerine o aldanmış, gafil iken gelmesi; ta ki onun üzerine şiddetle yüklenip onu öldürünceye kadar. Ve onda üç lugat vardır: **فَتْكٌ**, ve **فُتْكٌ**, ve **فِتْكٌ**; ve onunla **فَتَكَ** eder: **يفتُكُ** ve **يفتِكُ**. Ve hadiste: "İman **الفَتْكَ** bağladı; mümin **يَفْتِكُ** etmez."

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ت ف
كتف ، كفت ، فتك : مستعملة .
كتف : قال الليثُ : الكَتِفُ : عظمٌ عريضٌ خلفَ المنكِبِ ، تُؤَنّثُ ، والكِتْفُ : شَدُّك
اليدين من خلفُ ؛ والكَتَفُ : مصدر الأكْتَفِ ، وهو الذي انضمت كتفاهُ عَلَى وسَطِ كاهله خلقةً قبيحةً .
والكِتَاف : مصدرُ المِكتَافِ منَ الدوابِّ وهو الذي يعقِرُ السرجُ كَتِفَه . والكِتَافُ : وثاقٌ في الرَّحْل والقتبِ وهو أَسْرِ حِنْوَين أو عودين يُشدُّ أحدهما إلى الآخر .
والكِتَافُ : الحبلُ الذي يُكْتَفُ به الإنسان ، والكَتيفةُ : حديدةٌ عريضةٌ طويلة ، وربما كانت صفيحة .
وقال شمر : قال خالد بن جَنْبَة : كَتِيفُة الرحْل : واحدةُ الكَتَائِفِ وهي حديدةٌ يُكتفُ بها الرَّحْلُ .
قال شمر : وقال ابن الأعرابي : أُخِذَ المكتوفُ من هذا لأنه جمعَ يديه .
( أبو عبيد ) : الكَتيِفُ : الضَّبّةُ . وقال الأعشى :
. . . وداني صُدُوعَهُ بالكَتيفِ
وقال أبو عمرو : الكَتِيفةُ : الضبَّةُ من الحديد .
قال : والكَتيِفَةُ : الجماعةُ من الحديد ، والكتيفةُ : الحِقد ، ويجمع كله الكَتِيف ، ويجمع الحقدُ على الكتائف أيضاً .
قال القَطامِيُّ :
وترفَضُّ عند المُحْفِظاتِ الكتائِفُ
وقال شمر : يقال للسيف الصفيح : كتيفٌ وقال أبو دواد :
فَوَدِدْتُ لو أنِّي لقيتُك خالياً
أمشي بِكفِّي صَعْدةٌ وكتيفُ
أراد سيفاً صفيحاً فسمّاه كتيفاً .
( أبو عبيد ) : يكونُ الجَرادُ بعدَ الغوغاء كُتفَاناً واحدته : كتْفانةٌ .
( قلت ) : وسَماعِي من العرب في الكتفان أنه الْجَرادُ التي ظهرتْ أجنحتها ولما تَطِرْ بعدُ فهي تَنْقُزُ من الأرض نَقَزَاناً مثلَ المكتوفِ الذي يستعينُ بيديه إذا مشى . ويقال للشيء إذا كثُرَ : مثلُ الدّبَا والكتفانُ ، والغوغاء من الجَراد : ما قد طار ونبتت أجنحته .
وقال الليث : الكتَفَانُ : ضرب من الطيران كأنهُ يضمُّ جناحيه من خلف شيئاً .
وقال أبو عبيد : الكَتْفُ : المشيُ الرُّوَيدُ وقال لبيد :
قَرِيحُ سلاحٍ يَكتِفُ المْشيَ فاتِرُ
قال وقولهم : مَشَتْ فكتَفَتْ أَي حَرّكَتْ كتِفيْهَا يعني الفَرَس .
وقال أَبو عبيدة : فَرَسٌ أَكْتَفُ وهو الذي في فُرِوعِ كَتفيْهِ انفرَاجٌ في غَرَاضِيفهَا مَّمِا يلي الكاهِلَ .
وقال اللحيانيُّ : بالْبعيرِ كَتَفٌ شديدٌ إذا اشْتكى كَتِفَهُ .
ورجلٌ أَكْتَفُ : عظيم الكتِفِ ، كما يقال : رجلٌ أَرْأَسُ ، وَأَعْنَقُ ، والأكْتَفُ من الرجال : الذي يَشْتكي كَتِفَهُ .
 ( أبو عبيد عن الأموي ) : إِذا قَطَّعْتَ اللحمَ صِغاراً قلتَ كَتَّفْتُهُ تَكْتيفاً .
وقال الأصمعي : إِذا اسْتَبان حجمُ أَجْنِحةِ الجَرادِ فهي كُتْفَانٌ وَإِذا احمرَّ الجَرادُ فانْسَلَخَ من الألوَانِ كلِّها فهي الغَوْغاءُ .
كفت : قال الله جل وعز : ( ( لِّلْمُكَذِّبِينَ أَلَمْ نَجْعَلِ الاَرْضَ ( ) كِفَاتاً أَحْيَآءً وَأَمْواتاً ) ( المرسلات : 25 ، 26 ) .
قال الفراءُ : يريدُ تَكفِتُهمْ أَحْياءً على ظَهْرِها في دُورهْم ومَنازِلهمْ ، وتَكفِتُهُمْ أَمواتاً في بَطنها أَي تحفَظهُمْ وتحْرِزُهمْ .
قال : ونَصْبهُ أَحياءً وأَمواتاً بِوقُوعِ الكِفاتِ عليهِ كأنَّكَ قلتَ : أَلمْ نجعلِ الأَرضَ كِفَاتَ أَحياءٍ وأَمْواتٍ فإذا نَوَّنْتَ نَصَبْتَ .
قال ويقال : وقعَ في الناس كَفْتٌ أي مَوْتٌ .
ويقال : كفتَهُ الله أَي قبَضهُ الله .
وقال : هذا جِرَابٌ كفيتٌ إذا كان لا يُضيِّع شيئاً مِما يجعل فيهِ .
وجِرَابٌ كِفْتٌ مثله ، ورجلٌ كَفيتٌ قَبيصٌ أَي خفيفٌ سريعٌ ، وتَكفّتَ ثوبي إِذا تَشَمَّرَ وقلص .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( اكفِتُوا صِبيَانَكم ) .
قال أبو عبيد : يعني ضُمُّوهمْ إِليكُمْ وَاحْبِسُوهم في البيوتِ ، وَكلُّ شيءٍ ضَمَمْتَهُ إِليكَ فقد كفتهُ . وقال زُهَيرٌ :
ومُفاضَةٍ كالنِّهْيِ تَنْسُجُهُ الصَّبَا
بَيْضاءَ كَفَّتَ فَضْلَها بمُهنّدِ
يَصفُ دِرْعاً عَلّقَ لابسُهَا فُضولَ أَسافلها فَضَمّها إليهِ .
وقال الليث : الكَفْتُ : صَرْفُكَ الشيءَ عن وجههِ تكفِتُهُ فَينْكفِتُ أي يرجع راجعاً ، والكِفاتُ من العَدْوِ والطَّيرانِ كَالْحَيَدانِ في شدَّةِ .
والمكفِّتُ : الذي يَلْبَسُ دِرعَينِ بينهما ثوبٌ .
( قلت ) : المكفِّتُ الذي يلبس دِرعاً طويلةً فَيضمُّ ذَيلهاَ بمعاليقَ إلى عُراً في وَسطها لتَشَمَّرَ عن لابسها .
وقال الليث : والكَفْتُ : تَقليبُ الشيءِ ظهراً لِبَطْن وبَطناً لظهرٍ ، وانكَفَتَ القومُ إلى مَنازِلهم أي انقلَبُوا .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( حُبِّبَ إلي النساءُ والطّيبُ ورُزقْتُ الكَفِيتَ ) أي ما أَكْفِتُ به مَعِيشَتيِ أي أَضمُّها .
وقيل في تفسير قوله : ( ورُزِقْتُ الكَفِيتَ ) أَي القُوّةَ في الجماع .
( قلت ) : وقال بعضهمُ في قوله : رُزقْت الكفِيتَ ، إنها قِدْرٌ أُنْزِلْتُ له من السماءِ فأكلَ منها وقويَ على الجماعِ بما أَكل منها .
وأخبرني المنذري عن أَبي الهيثم في ( الأمثالِ ) لأبي عبيد قال أبو عبيدة : من أمثالهم فيمنْ يَظلمُ إنساناً ويحمِّلهُ مَكروهاً ثم يزيده ( كفْتٌ إلى وَئيّةٍ ) ، والكِفْتُ في الأصل هي القِدْرُ الصغيرة بكسر الكاف ، والوَئِيَّةِ هي الكبيرة من القُدورِ .
( قلت ) : هكذا رواه : كِفتٌ بِكسْرِ الكافِ .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن سلمة عن الفراء أنه قال : كَفْتٌ بالفتحِ للقدرِ .
( قلت ) : وهما لُغتانِ كَفْتٌ ، وَكِفْتٌ ، وفرسٌ كَفِيتٌ وقبِيضٌ ، وعَدْوٌ كَفِيتٌ أي سريعٌ .
وقال رؤبة :
تَكادُ أَيديها تَهادَى في الزّهَقْ
مِنْ كَفْتِها شدّاً كإضْرَامِ الْحَرَق
والكَفْتُ في عَدْوِ ذي الحافرِ : سُرْعةُ قَبْضِ اليَدِ .
وقال الأصمعيُّ إنه ليَكْفِتُني عن حاجتي ويَعْفِتُنِي عنها أي يحبِسُني عنها .
وقال شمر : عَدْوٌ كَفِيتٌ وكفَاتٌ : سَريع .
فتك : في الحديث أن رجلاً أَتى الزُّبيرَ فقال له : أَلاَ أَقْتُلُ لك عَليّاً . قال : وكيفَ تَقتلهُ . قال أَفتِكُ بهِ ، فقال : سمعْتُ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يقول : ( قيَّدَ الإِيمانُ الفَتْكَ ، لا يَفْتِكُ مؤمنٌ ) .
قال أَبو عبيد : الفَتْكُ ، أن يأتيَ الرجلُ صاحبَه وهو غافلٌ حتى يشدَّ عليه فيقتلَه وإِن لم يكن أَعْطاهُ أَماناً قبل ذلك ، ولكن ينبغي له أَن يعلمه ذلك ، وكلَّ من قتل رجلاً غارّاً فهو فاتِكٌ .
وقال المُخبَّلُ السعديُّ :
وإِذ فَتَكَ النُّعمْانُ بالنَّاس مُحْرِماً
فَمُلِّىءَ من عَوْف بن كعبٍ سَلاسِلُهْ
وكان النعمان بعث إلى بني عوف بن كعب جيْشاً في الشهرِ الحرامِ وهم آمِنون غارُّون فَقَتلَ فيهم وَسَبَى .
قال أبو عبيد : وقال الفرّاء : الفَتْكُ ، والفُتْكُ للرجل يَفْتِكُ بالرّجل : يَقْتلهُ مُجاهَرةً . وقال بعضهم : الفِتْكُ .
وقال شمر : قال الفرّاء أيضاً : فَتَكَ به وأَفْتَكَ وذكر عنه اللغات الثلاث .
وقال ابن شميل : تَفَتَّكَ فُلانٌ بأمرهِ أي مَضى عليه لا يُؤامِرُ أَحداً .
وقال الأصمعي : الفَاتكُ : الجريءُ الصَّدْر . وقال في قول رُؤْبة :
ليس امْرؤٌ يمضي به مَضَاؤُهُ
إِلاَّ امْرُؤٌ من فَتْكِهِ دَهَاؤُهُ
أي مع فَتْكهِ كَقَوْلِه : ( الحَيَاء مِنَ الإيمَانِ ) أَيْ هو معهُ لا يُفارِقهُ .
قال : ومضاؤُه : نفَاذُهُ وذهابُهُ .
وفي ( النَّوادر ) : فَاتَكْتُ فلاناً مُفاتَكةً أي دَاوَمتُه وَاسْتأْكلته ، وإِبلٌ مُفاتِكَةٌ للحَمْضِ إذا داوَمتْ عليه مُستأْكِلةً مُسْتمرِئَةً .
أَخبرني المنذريُّ عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابيِّ قال : فاتَكَ فُلانٌ فلاناً إِذا أَعْطاه ما اسْتامَ بِبيْعِهِ ، وفاتحهُ إذا ساوَمَهُ ولم يُعْطه شيئاً .
قال أبو منصور : أصل الفَتْكِ في اللغةِ : ما ذكره أبو عبيد ثم جَعَلوا كلّ من هَجَم على الأمور العِظامِ فاتِكاً . قال خَوَّاتُ بن جُبَيرٍ :
عَلَى سَمْنِها وَالْفَتْكُ مِنْ فَعَلاتِي
والغِيلة : أن تخدَعَ الرّجل حتى تخرجَه إلى موضع يخفَى فيه أَمره ثم تَقتُله ، وفي مثل : ( لا تَنفعْ حِيلة من غِيلة ) .

##### Türkçe

ك ت ف
**كتف** , **كفت** , **فتك** : kullanımdadır.

**كتف** : Leys dedi ki: **الكَتِفُ**: omuzun arkasında geniş bir kemiktir; müennestir. **والكِتْفُ**: elleri arkadan bağlamandır. **والكَتَفُ**: **الأكْتَفِ**’in masdarıdır; o, iki omzu, yaratılışça çirkin bir şekilde, kürek kemiğinin ortasına doğru birleşmiş olandır.
**والكِتَاف**: binek hayvanlarından **المِكتَافِ**’ın masdarıdır; o, eyerin omzunu yaraladığı (hayvan)dır. **والكِتَافُ**: **الرَّحْل** ve **القتب** içinde bir bağdır; iki **حِنْوَين**’in yahut iki çubuğun bağlanmasıdır; bunlardan biri ötekine bağlanır.
**والكِتَافُ**: insanın onunla **يُكْتَفُ** edildiği iptir. **والكَتيفةُ**: geniş, uzun bir demirdir; bazen levha olur.

Şemmer dedi ki: Hâlid b. Cenbe dedi ki: **كَتِيفُة الرحْل**: **الكَتَائِفِ**’ten bir tanedir; o, **الرَّحْل**’ün onunla **يُكتفُ** edildiği bir demirdir.
Şemmer dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المكتوفُ** bundan alınmıştır; çünkü iki elini bir araya toplamıştır.

( Ebû Ubeyd ): **الكَتيِفُ**: **الضَّبّةُ**’dir. A‘şâ dedi ki:
. . . ve onun çatlaklarını **بالكَتيفِ** ile yaklaştırdı

Ebû Amr dedi ki: **الكَتِيفةُ**: demirden **الضبَّةُ**’dir.
Dedi ki: **والكَتيِفَةُ**: demirden topluluktur; **والكتيفةُ**: kindir. Bunların hepsi **الكَتِيف** olarak cem‘ edilir; kin de **الكتائف** üzerine de cem‘ edilir.

Katâmî dedi ki:
ve **الكتائِفُ** öfkelendirenler yanında dökülür

Şemmer dedi ki: levha (geniş) kılıca **كتيفٌ** denir. Ebû Duvâd dedi ki:
Keşke seni boş (yalnız) bulsaydım da
elimde **صَعْدةٌ** ve **كتيفُ** ile yürüyeydim
Levha bir kılıç istedi; ona **كتيفاً** adını verdi.

( Ebû Ubeyd ): çekirge, **الغوغاء**’dan sonra **كُتفَاناً** olur; onun bir tanesi: **كتْفانةٌ**’dır.

( Dedim ): Araplardan **الكتفان** hakkında işittiğim: kanatları belirmiş, henüz uçmamış olan çekirgedir; o, yerden, yürüdüğünde elleriyle yardım alan **المكتوفِ** gibi, sıçrayışla sıçrar. Bir şeye, çoğaldığında, denir: **مثلُ الدّبَا والكتفانُ**. Çekirgeden **الغوغاء**: uçmuş ve kanatları bitmiş olandır.

Leys dedi ki: **الكتَفَانُ**: uçuşun bir türüdür; sanki iki kanadını arkadan bir şeye doğru toplar.

Ebû Ubeyd dedi ki: **الكَتْفُ**: yavaş yürüyüştür. Lebîd dedi ki:
Silahı yaralı (aşınmış) bir (kimse), yürüyüşü **يَكتِفُ** eder; gevşektir

Dedi ki: Onların sözü: **مَشَتْ فكتَفَتْ** yani iki omzunu hareket ettirdi; atı kastediyor.

Ebû Ubeyde dedi ki: **فَرَسٌ أَكْتَفُ**: iki omzunun üst kısımlarında, kürek kemiğine bitişik kıkırdaklarında bir açıklık bulunan (attır).

Lihyânî dedi ki: devede, omzundan şikâyet ettiğinde, şiddetli bir **كَتَفٌ** vardır.

Ve **رجلٌ أَكْتَفُ**: omzu büyük (kimsedir); nitekim denir: **رجلٌ أَرْأَسُ** ve **وَأَعْنَقُ**. Erkeklerden **الأكْتَفُ**: omzundan şikâyet eden kimsedir.

( Ebû Ubeyd, Emvî’den ): Eti küçük küçük parçaladığında **كَتَّفْتُهُ تَكْتيفاً** dersin.

Asma‘î dedi ki: Çekirgenin kanatlarının hacmi belirginleştiğinde o **كُتْفَانٌ**’dır; çekirge kızardığında ve bütün renklerden sıyrıldığında o **الغَوْغاءُ**’dır.

**كفت** : Allah azze ve celle dedi ki: ( ( **لِّلْمُكَذِّبِينَ أَلَمْ نَجْعَلِ الاَرْضَ ( ) كِفَاتاً أَحْيَآءً وَأَمْواتاً** ) ( el-Mürselât: 25, 26 ) ).
Ferrâ dedi ki: onları, diri iken, sırtında, evlerinde ve meskenlerinde **تَكفِتُهمْ** (toplar); onları, ölü iken, karnında **تَكفِتُهُمْ** yani onları korur ve muhafaza eder.
Dedi ki: **أَحياءً** ve **أَمواتاً**’ın nasbı, **الكِفاتِ**’ın onun üzerine vuku bulmasıyladır; sanki sen demişsin gibi: “Yeri, dirilerin ve ölülerin **كِفَاتَ**’ı kılmadık mı?”; tenvinlediğinde nasb edersin.
Dedi ki: Denir: insanların içine **كَفْتٌ** düştü; yani ölüm.
Ve denir: **كفتَهُ الله** yani Allah onu kabzetti.
Ve dedi ki: Bu, içine konulan şeyden hiçbir şeyi zayi etmeyen olduğunda, **جِرَابٌ كفيتٌ**’tir.
Ve **جِرَابٌ كِفْتٌ** onun gibidir. Ve **رجلٌ كَفيتٌ قَبيصٌ** yani hafif, hızlıdır. Ve elbisemi **تَكفّتَ** ettim; yani paçalarını sıvadı ve kısaldı.

Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: şöyle dediği (rivayet edildi): ( **اكفِتُوا صِبيَانَكم** ).
Ebû Ubeyd dedi ki: yani onları kendinize doğru toplayın ve onları evlerde alıkoyun; kendine doğru topladığın her şey, onu **كفتهُ** etmişsindir. Züheyr dedi ki:
Ve bir zırh ki, rüzgâr onu, dokumayı örer gibi dokur;
beyaz; fazlasını bir **مُهنّدِ** ile **كَفَّتَ** etti
Alt eteklerinin fazlalarını asan giyenin, onları kendine doğru topladığı bir zırhı vasfeder.

Leys dedi ki: **الكَفْتُ**: şeyi yüzünden çevirmendir; onu **تكفِتُهُ** de, o da **فَينْكفِتُ** eder; yani geri dönerek döner. **والكِفاتُ** koşudan ve uçuşta, şiddette, **كَالْحَيَدانِ** gibidir.
**والمكفِّتُ**: aralarında bir elbise bulunan iki zırh giyen kimsedir.

( Dedim ): **المكفِّتُ**: uzun bir zırh giyen, onu giyenden sıyrılıp toplanması için, eteğini askılarla, ortasındaki halkalara doğru toplayan kimsedir.

Leys dedi ki: **والكَفْتُ**: bir şeyi sırtını karnına ve karnını sırtına çevirmektir. **وانكَفَتَ القومُ** meskenlerine; yani döndüler.

Peygamberden ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki şöyle dedi: ( **حُبِّبَ إلي النساءُ والطّيبُ ورُزقْتُ الكَفِيتَ** ) yani onunla geçimimi **أَكْفِتُ** ettiğim şey; yani onu toplarım.
Ve şu sözün tefsirinde denildi: ( **ورُزِقْتُ الكَفِيتَ** ) yani cinsel birleşmede kuvvet.

( Dedim ): Bazıları, “**رُزقْت الكفِيتَ**” sözünde dedi ki: O, kendisi için gökten indirilen bir tenceredir; ondan yedi ve ondan yediğiyle cinsel birleşmeye güçlendi.

Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den, Ebû Ubeyd’in **( الأمثالِ )**’ında haber verdi; Ebû Ubeyde dedi ki: Bir insanı zulmeden ve ona hoşlanmadığı şeyi yükleyen, sonra ona artıran kimse hakkında darb-ı mesellerinden: ( **كفْتٌ إلى وَئيّةٍ** ). **والكِفْتُ** aslında, kâfın kesresiyle, küçük tenceredir; **والوَئِيَّةِ** tencerelerin büyüğüdür.

( Dedim ): Onu böyle rivayet etti: kâfın kesresiyle **كِفتٌ**.

Münzirî bana, Sa‘leme’den, Ferrâ’dan, haber verdi: o dedi ki: tencere için fetha ile **كَفْتٌ**.

( Dedim ): İkisi de iki lehçedir: **كَفْتٌ** ve **كِفْتٌ**. Ve **فرسٌ كَفِيتٌ وقبِيضٌ**; ve **عَدْوٌ كَفِيتٌ** yani hızlıdır.
Rü’be dedi ki:
Neredeyse elleri, kayıp gitmede, sallanır
onun **كَفْتِها**’sından, sıkıca, yakmanın tutuşturulması gibi
Toynaklı olanın koşusunda **والكَفْتُ**: elin hızlıca toplanmasıdır.

Asma‘î dedi ki: O, beni ihtiyacımdan **يَكْفِتُني** eder ve ondan **يَعْفِتُنِي** eder; yani beni ondan alıkoyar.

Şemmer dedi ki: **عَدْوٌ كَفِيتٌ** ve **كفَاتٌ**: hızlıdır.

**فتك** : Hadiste (vardır ki) bir adam Zübeyr’e geldi ve ona dedi ki: “Senin için Ali’yi öldüreyim mi?” Dedi ki: “Onu nasıl öldürürsün?” Dedi ki: “Onu **أَفتِكُ** ederim.” Bunun üzerine dedi ki: Resûlullah’ı ( صلى الله عليه وسلم ) işittim, şöyle diyordu: ( **قيَّدَ الإِيمانُ الفَتْكَ ، لا يَفْتِكُ مؤمنٌ** ).
Ebû Ubeyd dedi ki: **الفَتْكُ**: adamın, arkadaşı gafil iken ona gelmesi, sonra üzerine çullanıp onu öldürmesidir; bundan önce ona bir emân vermemiş olsa bile; fakat ona bunu bildirmesi gerekir. Ve her kim bir adamı gafil avlayarak öldürürse o **فاتِكٌ**’tir.

Muhabbel es-Sa‘dî dedi ki:
Ve o vakit Nu‘mân, insanlara, haram ayda, **فَتَكَ** ettiğinde,
Avf b. Ka‘b’dan zincirleri dolduruldu
Nu‘mân, haram ayda, onlar emniyette ve gafil iken, Benî Avf b. Ka‘b’a bir ordu göndermişti; içlerinde öldürdü ve esir aldı.

Ebû Ubeyd dedi ki: Ferrâ dedi ki: **الفَتْكُ** ve **الفُتْكُ**; adamın adamla **يَفْتِكُ** etmesi: onu açıktan öldürmesidir. Bazıları dedi ki: **الفِتْكُ**.

Şemmer dedi ki: Ferrâ ayrıca dedi ki: onunla **فَتَكَ** etti ve **أَفْتَكَ** etti; ondan üç lehçeyi zikretti.

İbn Şümeyl dedi ki: **تَفَتَّكَ** falan, işiyle; yani kimseyle istişare etmeksizin onun üzerine yürüdü.

Asma‘î dedi ki: **الفَاتكُ**: göğsü cesur olandır. Rü’be’nin şu sözü hakkında dedi ki:
Hiçbir kişi, onun ilerleyişiyle ilerlemez,
ancak onun **فَتْكِهِ**’nden, onun kurnazlığı olan kişi (ilerler)
Yani onun **فَتْكهِ** ile; onun sözü gibi: ( **الحَيَاء مِنَ الإيمَانِ** ) yani o, onunladır; ondan ayrılmaz.
Dedi ki: **ومضاؤُه**: nüfuzu ve gidip geçmesidir.

**( النَّوادر )**’de: **فَاتَكْتُ** falanı **مُفاتَكةً**; yani ona devam ettim ve onu yedirdim. Ve **وإِبلٌ مُفاتِكَةٌ للحَمْضِ**: ona devam edip onu yiyerek, onu hazmederek (olan develer).

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Falan, falana **فاتَكَ** eder; onu satımında istediği şeyi ona verdiğinde. Ve ona **فاتحهُ** eder; ona pazarlık yaptığında ve ona hiçbir şey vermediğinde.

Ebû Mansûr dedi ki: Dilde **الفَتْكِ**’in aslı: Ebû Ubeyd’in zikrettiğidir; sonra büyük işlere saldıran her birini **فاتِكاً** kıldılar. Havvât b. Cübeyr dedi ki:
Onun semizliği üzerine; ve **الْفَتْكُ** benim fiillerimdendir

**والغِيلة**: adamı aldatmandır; ta ki onu, işi gizli kalacağı bir yere çıkarırsın; sonra onu öldürürsün. Ve bir meselde: ( **لا تَنفعْ حِيلة من غِيلة** ).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والتاء وما يثلثهما)
(فـتح) الفاء والتاء والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ الإغلاق.
يقال: فتحت البابَ* وغيرَه فتحاً. ثمَّ يحمل على هذا سائرُ ما في هذا البناء. فالفَتْح والفُِتاحة: الحُكْم. والله تعالى الفاتح، أي الحاكم. قال الشَّاعر([1]) في الفُِتاحة:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً  *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
والفَتح: الماء يَخرُج من عينٍ أو غيرها. والفَتْح. النَّصر والإظفار. واستفتحت: استَنْصَرت. وفي الحديث أنَّه صلى الله عليه وسلم كان يَستفتحُ بصَعاليك المهاجرين والأنصار. وفَواتحُ القُرآنِ: أوائل السُّوَر. وبابٌ فُتُحٌ، أي واسع مفتوح.
(فتخ) الفاء والتاء والخاء أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ في الشَّيء.
فالفَتَخ: لِينٌ في جناح الطَّائر. وعُقابٌ فَتخاءُ، إذا انكسر جَناحُها في طَيَرانها. وفَتَخَ أصابِعَ رِجلِهِ في جلوسه، إذا ليّنها. وفي الحديث "أنَّه كان عليه السلام إذا سَجَد جافَى عَضُدَيه عن جنبيه، وفَتَخَ أصابِعَ رِجلَيه". ويقال إنَّ الفَتَخَ: عِرَضُ الكتف والقَدَم.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَتَخ، جمع فَتَخة، وهي كالحلْقة تُلبَس لُبْس الخاتم. قال:
* تسقطُ منه فَتَخِي في كُمِّي([3]) *
(فتر) الفاء والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَعفٍ في الشَّيء. من ذلك: فَتَر الشّيءُ يَفْتُر فُتُوراً. والطّرْف الفاتر: الذي ليس بحديدٍ شَزْر. وفَتَّرت الشَّيءَ وأفْتَرته. قال الله تعالى:﴿لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ﴾ [الزخرف 75]، أي لا يُضْعَف.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الفِتْر: ما بين طَرَف الإبهام وطرَف السبّابة إذا فتحتَهما. وفَِتْر([4]) : اسم امرأة، في قوله:
* أصَرَمْتَ حَبْلَ الوُدِّ من فَِتْر([5]) *
(فتش) الفاء والتاء والشين كلمةٌ واحدة تدلُّ على بحثٍ عن شيء. تقول: فتَشْت فَتْشاً، وفتّشت تفتيشا.
(فتق) الفاء والتاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على فتحٍ في شيء. من ذلك: فتَقت الشّيء فتْقاً. والفَتْق: شقُّ عصا الجماعة. والفَتْق: الصُّبح. وأعوام الفَتَق: أعوام الخِصْب. قال:
*لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أعوامِ الفَتَق([6]) *
ويقال: أفتَقَ القمر، إذا صادَفَ فَتقاً من سَحابٍ وطَلَع منه. وأفْتَقَ القومُ، إذا انفتَقَ عنهم الغَيم.
قال الأصمعيّ: جملٌ فتيق، إذا تفتَّقَ سِمَنا. ويقال: فَتِقَ يَفْتَق فَتَقاً. والفَيْتق: النَّجَّار، في قول الأعشى:
* في الباب فَيْتَقُ([7]) *
(فتك) الفاء والتاء والكاف كلمةٌ تدلُّ على خلاف النُّسك والصَّلاح. من ذلك الفَتْك، وهو الغَدْر، وهو الفِتْك أيضاً([8]) . يقال: فتَكَ به: اغتالَه. وفي الحديث: "الإيمان قَيْد الفَتْك". وقال الشَّاعر([9]) :
لا مَهْرَ أغلَى من عليٍّ وإنْ غَلاَ *** ولا فَتْكَ إلاّ دُونَ فتكِ ابن مُلْجِم([10])
(فتل) الفاء والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ليِّ شيء. من ذلك: فتَلت الحبلَ وغيرَه. والفَتيل: ما يكون في شِقِّ النَّواة كأنّه قد فتِل. قال:
يَجمع الجَيش ذا الألوفِ ويَغزُو  *** ثمَّ لا يرزَأ العدوَّ فَتِيلا([11])
ويقال: بل الفَتيل ما يُفتَل بين الإصبَعَين. والفَتَل: تباعُد الذِّراعين عن جنْبَيِ البعير، كأنَّهما لُوِيا لَيّا وفُتِلا حتى لُوِيا. قال طَرَفة:
لها عضُدانِ أفْتَلاَنِ كأنَّها  *** تمرُّ بسَلْمَىْ دالجٍ متشدِّدِ([12])
ومن أمثالهم: "فلان يَفْتِل في ذِرْوةِ فُلانٍ"، أي يدور من وراء خَديعته.
(فتن) الفاء والتاء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على ابتلاء واختبار. من ذلك الفِتْنة. يقال: فتَنْتُ أفتِنُ فَتْناً. وفَتَنْتُ الذّهبَ بالنّار، إذا امتحنتَه. وهو مفتونٌ وفَتِين. والفَتَّان: الشَّيطان. ويقال: فتنه وأفْتَنَه. وأنكر الأصمعيُّ أفتنَ. وأنشُدوا في أفتِن:
لَئِنْ أفتنَتْني لَهْيَ بالأمسِ أفْتَنَت *** سعيداً فأضْحَى قد قَلى كلَّ مسلمِ([13])
ويقال: قلبٌ فاتن، أي مفتون. قال:
رخِيمُ الكلامِ قَطِيع القيامِ  *** أضْحَى فؤادِي به فاتِنا([14])
قال الخليل: الفَتْن: الإحراق. وشيءٌ فتين: أي مُحْرَق. ويقال للحَرَّة: فَتين، كأنَّ حجارتَها مُحرَقة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِتَان: جِلدة الرَّحْل. وقولهم* العيش فَِتْنان([15]) ، أي لونان. وهذه يجوز أن تُحمل على القياس، لأنّه يقول:
* والعيش فَِتْنان فحلوٌ ومُرّْ([16]) *
ويمكن أن يُختَبَر ابنُ آدمَ بكلِّ واحدٍ منهما.
(فتي) الفاء والتاء والحرف المعتل أصلانِ: أحدهما يدلُّ على طَرَاوة وجِدّة، والآخرة على تبيين حكم.
الفَتيّ: الطَّرِيّ من الإبل، والفَتَى من الناس: واحد الفِتْيان. والفَتاء([17]) : الشباب، يقال فتىً بيِّن الفَتاء. قال:
إذا عاشَ الفتى مِائَتين عاماً  *** فقد ذهبَ البشاشةُ والفَتاءُ([18])
والأصل الآخر الفُتْيا. يقال: أفتى الفقيه في المسألةِ، إذا بيَّن حكمَها. واستفتَيت، إذا سألتَ عن الحكم، قال الله تعالى: ﴿يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ في الكَلالَةِ﴾  [النساء 176]. ويقال منه فَتْوى وفُتْيا.
وإذا هُمِز خَرَج عن البابين جميعاً. يقال ما فَتِئْتُ وفَتَأتُ أذكرُه، أي مازِلت. قال الله تعالى: ﴿قَالُوا تَاللهِ تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ﴾  [يوسف 85]، أي لا تزالُ تَذكرُ.
---------------------
([1]) هو الأسحر الجعفي كما في اللسان (فتح).
([2]) رواية اللسان: "ألا من مبلغ عمرا رسولا".
([3]) الرجز للدهناء بنت مسحل زوج العجاج، كما في اللسان (فتخ، زعزع) .
([4]) يقال بفتح الراء وكسرها، والأشهر فيها الفتح.
([5]) للمسيب بن علس، ويروى للأعشى، انظر اللسان (فتر). وعجزه:
* وهجرتها ولججت في الهجر *
([6]) لرؤبة في ديوانه 107 واللسان (فتق). وقبله:
* يأوي إلى سفعاء كالثوب الخلق *
([7]) البيت بتمامه كما في ديوانه 149 واللسان (فتق، سكك):
ولا بد من جار يجير سبيلها  *** كما سلك السّكّيّ في الباب فيتق
          لكن في الديوان: "يجيز سبيلها كما جوز".
([8]) الحق أنه مثلث الفاء، كما في اللسان والقاموس.
([9]) هو ابن أبي مياس المرادي، كما في تاريخ الطبري (6: 87) في حوادث سنة 40.
([10]) رواية الطبري: "ولا قتل إلا دون قتل". وقبله:
ولم أر مهراً ساقه ذو سماحة *** كمهر قطام من فصيح وأعجم
ثلاثة آلاف وعبد وقينة  *** وضرب على بالحسام المصمم
([11]) لعبد القيس بن خفاف البرجمي، يهجو النعمان بن المنذر، كما في الحيوان (4: 379) والأغاني  (9: 158). ونسب في الشعر والشعراء 112، 117 إلى النابغة في هجاء النعمان.
([12]) من معلقة طرفة.
([13]) البيت لأعشى همدان، وقيل لابن قيس الرقيات، كما في اللسان (فتن). وذكر أنه قيل في سعيد بن جبير، وبعده:
وألقى مصابيح القراءة واشترى  *** وصال الغواني بالكتاب المنمنم
([14]) وفي المجمل، "أمسى فؤادي به"، وذلك بعود الضمير في "به" إلى الكلام. ورواية اللسان: "أمسى فؤادي بها".
([15]) يقال بفتح الفاء وكسرها.
([16]) لعمرو بن أحمر الباهلي، في اللسان (فتن). وصدره:
* إما على نفسي وإما لها *
([17]) في الأصل: "والفتيان"، صوابه في المجمل.
([18]) للربيع بن ضبع الفزاري، كما في المعمرين للسجستاني 7 وأمالي القالي (3: 215) والخزانة (3: 306). وسيبويه (1: 106، 293) واللسان (فتا) وكذا جاءت روايته في المجمل. ويروى: "فقد ذهب اللذاذة"، و "فقد أودى المسرة".

ـ

##### Türkçe

(فâ ve tâ ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)

(**فـتح**) **الفاء** ve **التاء** ve **الحاء**; kapanmanın zıddına delâlet eden sahih bir asıldır.
Denir ki: kapıyı ve başkasını açtım, açma olarak. Sonra bu bina içinde olanın geri kalanı bunun üzerine taşınır. Şu hâlde **الفَتْح** ve **الفُِتاحة**: hüküm(dür). Ve Allah Teâlâ **الفاتح**’tır; yani hükmeden. Şair([1]) **الفُِتاحة** hakkında dedi ki:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً  *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
Ve **الفَتح**: bir pınardan yahut başkasından çıkan sudur. Ve **الفَتْح**: zafer ve galebe. Ve **استفتحت**: yardım istedim (zafer istedim). Ve hadiste: onun صلى الله عليه وسلم muhacirlerin ve ensarın yoksullarıyla **يَستفتحُ** olduğu (onlarla zafer dilediği) vardır. Ve **فَواتحُ القُرآنِ**: sûrelerin evvelleridir. Ve **بابٌ فُتُحٌ**: yani geniş, açılmış.

(**فتخ**) **الفاء** ve **التاء** ve **الخاء**; şeyde bir yumuşaklığa delâlet eden sahih bir asıldır.
Şu hâlde **الفَتَخ**: kuşun kanadında yumuşaklıktır. Ve **عُقابٌ فَتخاءُ**: uçuşunda kanadı kırıldığı zaman. Ve oturuşunda ayağının parmaklarını yumuşattığı zaman: ayağının parmaklarını **فَتَخَ** etti. Ve hadiste: “O aleyhisselâm secde ettiği zaman iki pazusunu iki yanından uzaklaştırırdı ve ayağının parmaklarını **فَتَخَ** ederdi.” Ve denir ki **الفَتَخ**: omuzun ve ayağın enidir.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **الفَتَخ**; **فَتَخة**’nin cem‘i; o, yüzük gibi takılan halka gibidir. Dedi ki:
* تسقطُ منه فَتَخِي في كُمِّي([3]) *

(**فتر**) **الفاء** ve **التاء** ve **الراء**; şeyde bir zayıflığa delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: şey **فَتَر** eder, **يَفْتُر**; **فُتُوراً**. Ve **الطّرْف الفاتر**: keskin olmayan, yan bakışlı (şezr) olmayan. Ve şeyi **فَتَّرت** ettim ve onu **أفْتَرته** ettim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ﴾ [الزخرف 75] yani zayıflatılmaz.
Ve bu bâbdan şâz olan şeylerdendir: **الفِتْر**; iki başparmak ucu ile işaret parmağı ucu arasındaki şey, ikisini açtığın zaman. Ve **فَِتْر**([4]): bir kadının adıdır; şu sözde:
* أصَرَمْتَ حَبْلَ الوُدِّ من فَِتْر([5]) *

(**فتش**) **الفاء** ve **التاء** ve **الشين**; bir tek kelimedir, bir şey hakkında araştırmaya delâlet eder. Dersin ki: **فتَشْت** **فَتْشاً**, ve **فتّشت** **تفتيشا**.

(**فتق**) **الفاء** ve **التاء** ve **القاف**; bir şeyde açılmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: şeyi **فتَقت**; **فتْقاً**. Ve **الفَتْق**: cemaat asâsını yarmak (birliği bozmak). Ve **الفَتْق**: sabah. Ve **أعوام الفَتَق**: bolluk yılları. Dedi ki:
*لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أعوامِ الفَتَق([6]) *
Ve denir ki: ay **أفتَقَ** etti; buluttan bir **فَتق**’a rastladığı ve ondan doğduğu zaman. Ve kavim **أفْتَقَ** etti; bulut onlardan açıldığı zaman.
Asma‘î dedi ki: **جملٌ فتيق**; semizliği yarılıp açıldığı zaman. Ve denir ki: **فَتِقَ**; **يَفْتَق**; **فَتَقاً**. Ve **الفَيْتق**: marangoz; A‘şâ’nın sözünde:
* في الباب فَيْتَقُ([7]) *

(**فتك**) **الفاء** ve **التاء** ve **الكاف**; nüsük ve salâhın zıddına delâlet eden bir kelimedir. Bundan **الفَتْك**; o, gadrdir; o, **الفِتْك** de(dir)([8]). Denir ki: onunla **فتَكَ** etti: onu gizlice öldürdü. Ve hadiste: “İman, **الفَتْك**’in bağıdır.” Şair([9]) dedi ki:
لا مَهْرَ أغلَى من عليٍّ وإنْ غَلاَ *** ولا فَتْكَ إلاّ دُونَ فتكِ ابن مُلْجِم([10])

(**فتل**) **الفاء** ve **التاء** ve **اللام**; bir şeyi bükmeye delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: ipi ve başkasını **فتَلت** ettim. Ve **الفَتيل**: çekirdeğin yarığında olan şeydir; sanki bükülmüş gibidir. Dedi ki:
يَجمع الجَيش ذا الألوفِ ويَغزُو  *** ثمَّ لا يرزَأ العدوَّ فَتِيلا([11])
Ve denir ki: bilakis **الفَتيل**, iki parmak arasında bükülen şeydir. Ve **الفَتَل**: devenin iki yanından iki kolun uzaklaşmasıdır; sanki ikisi bükülmüş, bükülmüş ve **فُتِلا** edilince bükülmüş gibi. Tarafe dedi ki:
لها عضُدانِ أفْتَلاَنِ كأنَّها  *** تمرُّ بسَلْمَىْ دالجٍ متشدِّدِ([12])
Ve onların mesellerindendir: “Falan, falanın hörgücünün tepesinde **يَفْتِل** eder”; yani onun hilesinin arkasından döner.

(**فتن**) **الفاء** ve **التاء** ve **النون**; bir ibtilâ ve imtihana delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan **الفِتْنة**. Denir ki: **فتَنْتُ**; **أفتِنُ**; **فَتْناً**. Ve altını ateşle **فَتَنْتُ** ettim; onu imtihan ettiğim zaman. Ve o **مفتونٌ** ve **فَتِين**’dir. Ve **الفَتَّان**: şeytandır. Ve denir ki: onu **فتنه** etti ve onu **أفْتَنَه** etti. Asma‘î **أفتنَ**’i inkâr etti. Ve **أفتِن** hakkında inşâd ettiler:
لَئِنْ أفتنَتْني لَهْيَ بالأمسِ أفْتَنَت *** سعيداً فأضْحَى قد قَلى كلَّ مسلمِ([13])
Ve denir ki: **قلبٌ فاتن**; yani **مفتون**. Dedi ki:
رخِيمُ الكلامِ قَطِيع القيامِ  *** أضْحَى فؤادِي به فاتِنا([14])
Halîl dedi ki: **الفَتْن**: yakmadır. Ve **شيءٌ فتين**: yani yakılmış. Ve **الحَرَّة**’ye **فَتين** denir; sanki taşları yakılmıştır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **الفِتَان**: eyerin derisi. Ve onların sözü: * **العيش فَِتْنان**([15]) ; yani iki renk. Ve bu, kıyasa hamledilmesi câizdir; çünkü o der ki:
* والعيش فَِتْنان فحلوٌ ومُرّْ([16]) *
Ve Âdemoğlu bunların her biriyle imtihan edilebilir.

(**فتي**) **الفاء** ve **التاء** ve illetli harf; iki asıldır: birisi tazelik ve yeniliğe delâlet eder, diğeri hükmü açıklamaya.
**الفَتيّ**: develerden taze olan. Ve insanlardan **الفَتَى**: **الفِتْيان**’ın biridir. Ve **الفَتاء**([17]): gençlik; denir ki: gençliği açık olan bir delikanlı. Dedi ki:
إذا عاشَ الفتى مِائَتين عاماً  *** فقد ذهبَ البشاشةُ والفَتاءُ([18])
Ve diğer asıl **الفُتْيا**’dır. Denir ki: fakih meselede **أفتى** etti; onun hükmünü açıkladığı zaman. Ve **استفتَيت**; hükmü sorduğum zaman. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ في الكَلالَةِ﴾ [النساء 176]. Ve ondan **فَتْوى** ve **فُتْيا** denir.
Ve hemzelendiği zaman iki bâbın hepsinden çıkar. Denir ki: **ما فَتِئْتُ** ve **فَتَأتُ** onu anıyorum; yani devam ettim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿قَالُوا تَاللهِ تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ﴾ [يوسف 85]; yani onu anmayı sürdürürsün.

---------------------
([1]) Lisân’da (**فتح**) maddesinde olduğu üzere, o el-Es‘har el-Cu‘fî’dir.
([2]) Lisân rivayeti: “ألا من مبلغ عمرا رسولا”.
([3]) Recez, Lisân’da (**فتخ**، **زعزع**) maddelerinde olduğu üzere, el-‘Accâc’ın eşi Dehnâ bint Meshal’indir.
([4]) **الراء**’ın fethi ve kesriyle söylenir; onda en meşhur olan fetihtir.
([5]) el-Museyyeb b. ‘Als’ındır; A‘şâ’ya da rivayet olunur; Lisân (**فتر**)’e bak. Onun ikinci mısraı:
* وهجرتها ولججت في الهجر *
([6]) Dîvânında 107’de ve Lisân (**فتق**)’ta Ru’be’nindir. Ondan önce:
* يأوي إلى سفعاء كالثوب الخلق *
([7]) Beyit tamamıyla dîvânında 149’da ve Lisân (**فتق**، **سكك**)’te olduğu üzere:
ولا بد من جار يجير سبيلها  *** كما سلك السّكّيّ في الباب فيتق
Lâkin dîvânda: “يجيز سبيلها كما جوز”.
([8]) Hakikat şu ki, **الفاء**’ı teslîs edilendir; Lisân ve Kâmûs’ta olduğu üzere.
([9]) Taberî Târîhi’nde (6: 87) 40 yılı hâdiselerinde olduğu üzere, o İbn Ebî Meyyâs el-Murâdî’dir.
([10]) Taberî rivayeti: “ولا قتل إلا دون قتل”. Ondan önce:
ولم أر مهراً ساقه ذو سماحة *** كمهر قطام من فصيح وأعجم
ثلاثة آلاف وعبد وقينة  *** وضرب على بالحسام المصمم
([11]) ‘Abdü’l-Kays b. Haffâf el-Burcemî’nindir; Nu‘mân b. Münzir’i hicveder; el-Hayevân (4: 379) ve el-Eğânî (9: 158)’de olduğu üzere. Şiir ve Şu‘arâ 112, 117’de Nu‘mân’ı hicvinde Nâbiga’ya nisbet edildi.
([12]) Tarafe’nin muallakasındandır.
([13]) Beyit, A‘şâ Hemdân’ındır; İbn Kays er-Rukayyât’a da denildi; Lisân (**فتن**)’de olduğu üzere. Ve Sa‘îd b. Cübeyr hakkında söylendiği zikredildi; ondan sonra:
وألقى مصابيح القراءة واشترى  *** وصال الغواني بالكتاب المنمنم
([14]) Ve el-Mücmel’de: “أمسى فؤادي به”; bu, “به”deki zamirin “الكلام”a dönmesi iledir. Lisân rivayeti: “أمسى فؤادي بها”.
([15]) **الفاء**’ın fethi ve kesriyle söylenir.
([16]) ‘Amr b. Ahmer el-Bâhilî’nindir; Lisân (**فتن**)’de. Onun ilk mısraı:
* إما على نفسي وإما لها *
([17]) Asılda: “والفتيان”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([18]) es-Sicistânî’nin el-Mu‘ammerîn’inde 7’de, Emâlî el-Kâlî (3: 215)’te ve el-Hizâne (3: 306)’da olduğu üzere, er-Rabî‘ b. Dab‘ el-Fezârî’nindir. Ve Sîbeveyh (1: 106, 293) ve Lisân (**فتا**)’da; rivayeti el-Mücmel’de de böyle geldi. Şöyle de rivayet olunur: “فقد ذهب اللذاذة”, ve “فقد أودى المسرة”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ت ك
تقول‏:‏ رجل فاتِك وسيف باتك وهو القاتل على غرّة‏.‏
قال المخبل‏:‏ وإذ فتك النعمان بالناس محرماً فملئ من عوف ين كعب سلاسله وتقول‏:‏ أقدم فلان إقادامه متفتّك واقتحم اقتحامه متهوك‏.‏
ومن المجاز‏:‏ حيّة فاتكة اللسع‏.‏
أنشد أبو عبيد‏:‏ قرى السم حتى انماز فروة رأسه من الصم صلٌّ فاتك اللسع مارده وفلان فاتك القلب إذا كان جرياً ماضياً‏.‏
قال‏:‏ وأمضى على هول إذا ما تهزهزت من الخوف أحشاء القلوب الفواتك وهذه إنسانة فاتكة‏:‏ ماجنة وقد فتكت‏.‏
وفتك في الأمر فتكاً وما أفتكه وهو اللجاج‏.‏
قال‏:‏ قد فتكت في كذب ولطّ وفتك في صناعته‏:‏ مهر فيها وفاتك صاحبه‏:‏ ماهره‏.‏
وفاتك التاجر البيع‏:‏ اشتط في سومه‏.‏
قال الحطيئة‏:‏ كأن سليطاً نشرت فيه بزّها بروداً ورقماً فاتَك البَيعَ تاجرُه
وفَاتَك الإبلُ الحَمْضَ إذا لم تَرْع معه عُقْبَةً من الخُلَّة.

##### Türkçe

ف ت ك
dersin ki: **رجل فاتِك** ve **سيف باتك**; o, gaflet üzere öldürendir.
**المخبل** dedi ki:
Ve ne vakit **النعمان** insanlara, haramlı iken, **فتك** etti;
o zaman **عوف**’tan, **كعب**’tan, zincirleri doldu.
Ve dersin ki: falan, onun ilerleyişiyle ilerledi; onun ilerleyişi **متفتّك**; ve onun atılışıyla atıldı; onun atılışı **متهوك**.

Mecazdan: **حيّة فاتكة اللسع**.
**أبو عبيد** inşad etti:
Zehri yudumladı; sonra başının derisi ayrılıp çıktı;
sert kayadan, sokması öldürücü, asi bir **صلّ**’dan.
Ve falan **فاتك القلب**’tir; eğer cüretkâr, keskin (ileri) ise.
Dedi ki:
Ve dehşet üzerine daha keskin; ne vakit korkudan **القلوب الفواتك**’in içleri sarsılsa.
Ve bu, **إنسانة فاتكة**: fâsıktır; ve **فتكت**.

Ve işte **فتك** etti, **فتكاً**; ve onu ne kadar **أفتكه**; ve o, inatçılıktır.
Dedi ki: **قد فتكت في كذب ولطّ**.
Ve sanatında **فتك** etti: onda mahir oldu; ve **فاتك صاحبه**: onun mahiridir.

Ve **فاتك التاجر البيع**: pazarlığında aşırı gitti.
**الحطيئة** dedi ki:
Sanki **سليط**’a, içinde kumaşını yaydın;
hırkalar ve nakış; satışı öldürücü kıldı, onun taciri.

Ve **فَاتَك الإبلُ الحَمْضَ**: onunla birlikte **عُقْبَةً من الخُلَّة** otlamadığı zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَتْكُ: ركوب ما هَمَّ من الأُمور ودَعَتْ إليه النفسُ، فَتَك يَفْتِكُ ويَفْتُكُ فَتْكاً وفِتْكاً وفُتْكاً وفُتُوكاً. والفَاتِكُ: الجَريء الصَّدْرِ، والجمع الفُتَّاك. ورجل فاتِكٌ: جريء. وفَتَك بالرجل فَتْكاً وفُتْكاً وفِتْكاً. انتهز منه غِرَّة فقتله أَو جرحه، وقيل: هو القتل أَو الجرح مُجاهَرة؛ وكل من قتل رجلاً غارّاً، فهو فاتك؛ ومنه الحديث: أَن رجلاً أَتى الزبير فقال له: أَلا أَقتل لك عليّاً؟ قال: فكيف تقتله؟ فقال: أَفْتكُ به فقال: سمعت رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: قَيَّد الإيمانُ الفَتْكَ لا يَفْتِكُ مؤمنٌ؛ قال أَبو عبيد: الفَتْك أَن يأْتي الرجل صاحبه وهو غارٌّ
غافل حتى يَشُدُّ عليه فيقتله، وإن لم يكن أَعطاه أَماناً قبل ذلك، ولكن ينبغي له أَن يعلمه ذلك؛ قال المُخَبَّل السعدي:
وإذْ فَتَك النُّعْمانُ بالناسِ مُحْرِماً،
فَمُلِّئَ من عَوْفِ بن كعبٍ سَلاسِله
وكان النعمان بعث إلى بني عوف بن كعب جيشاً في الشهر الحرام وهم آمنون غارّون فقتل فيهم وسبى؛ الجوهري: فيه ثلاث لغات فَتْك وفُتْك وفِتْك مثل وَدٍّ ووُدٍّ ووِدٍّ وزَعْمٍ وزُعْم وزِِعْم؛ وأَنشد ابن بري: قلْ للغَواني: أَما فيكنَّ فاتِكةٌ
تَعْلُو اللئيم بضَرْبٍ فيه امْحاضُ؟
الفراء: الفَتْكُ والفُتْكُ الرجل يَفْتِك بالرجل يقتله مجاهرة، وقال بعضهم الفِتْكُ؛ وقال الفراء أيضاً: فَتَك به وأَفْتَك، وذكر عنه اللغات الثلاث.
ابن شميل: تَفَتَّك فلان بأَمره أَي مضى عليه لا يُؤامر أَحداً؛ الأَصمعي في قول رؤبة:
ليس امْرُؤٌ، يَمْضِي به مَضَاؤهُ
إلا امْرُؤٌ، من فَتْكهِ دَهاؤُهُ
أَي مع فَتْكه كقوله الحياء من الإيمان أَي هو معه لا يفارقه، قال: ومَضاؤه نَفاذه وذهابه. وفي النوادر: فاتَكْتُ فلاناً مُفاتَكة أَي داوَمته واسْتَأكلته. وإبل مُفاتِكَةٌ للحَمْض إذا داومت عليه مُسْتأكِلَة مُسْتَمْرئَةً. قال أَبو منصور: أَصل الفَتْك في اللغة ما ذكره أَبو عبيد ثم جعلواكل من هَجَمَ على الأُمور العظام فاتِكاً؛ قال خَوَّات ابن جُبَير: على سَمْتِها والفَتْكُ من فَعَلاتي
والغيلة: أَن يَخْدَع الرجلَ حتى يخرج به إلى موضع يَخْفى فيه أَمرُه ثم يقتله. وفي مَثَل: لا تنفع حِيلَة مع غِيلَة.
والمُفاتكة: مواقعة الشيء بشدّة كالأكل والشرب ونحوه. وفاتَكَ الأَمْر: واقعه، والإسم الفِتاكُ. وفاتَكَتِ الإبلُ المرعى: أَتت عليه بأَحْناكها. وفاتكه: أَعطاه ما استام ببيعه، فإن ساومه ولم يعطه شيئاً قيل: فاتَحَه. وفَتَكَ فتْكاً: لَجَّ. وفتَّكَ القُطْنَ: نَفَشه كَفَدَّكَه.

##### Türkçe

**الفَتْكُ**: işlerden, nefse onu çağıran ve onu kaygılandıran şeye atılmaktır; **فَتَك** **يَفْتِكُ** ve **يَفْتُكُ**; **فَتْكاً** ve **فِتْكاً** ve **فُتْكاً** ve **فُتُوكاً**. Ve **الفَاتِكُ**: göğsü cesur olan; çoğulu **الفُتَّاك**. Ve **رجل فاتِكٌ**: cesur. Ve **فَتَك بالرجل** **فَتْكاً** ve **فُتْكاً** ve **فِتْكاً**: ondan bir gaflet fırsatı yakaladı da onu öldürdü yahut yaraladı; ve denildi ki: o, alenen öldürme yahut yaralamadır; ve her kim gafil bir adamı öldürürse, o **فاتك**tir; bundan da hadis: bir adamın Zübeyr’e gelip ona: “Senin için Ali’yi öldüreyim mi?” dediği; o da: “Onu nasıl öldürürsün?” dediği; o da: “Ona **أَفْتكُ** ederim” dediği; o da: “Resûlullah’ı, sallallahu aleyhi ve sellem, işittim; şöyle dedi: ‘İman **الفَتْكَ**ı bağladı; bir mümin **يَفْتِكُ** etmez’”; Ebû Ubeyd dedi ki: **الفَتْك**: adamın, arkadaşı gafil iken ona gelmesi, ta ki üzerine yüklenip onu öldürmesidir; bundan önce ona emân vermiş olmasa bile; fakat ona bunu bildirmesi gerekir; el-Muhabbel es-Sa‘dî dedi ki:

وإذْ فَتَك النُّعْمانُ بالناسِ مُحْرِماً،
فَمُلِّئَ من عَوْفِ بن كعبٍ سَلاسِله

Ve Nu‘mân, haram ayda bir orduyu Benî ‘Avf b. Ka‘b’a göndermişti; onlar emîn, gafil kimseler iken; içlerinde öldürdü ve esir aldı; el-Cevherî: onda üç lügat vardır: **فَتْك** ve **فُتْك** ve **فِتْك**; tıpkı **وَدّ** ve **وُدّ** ve **وِدّ** ve **زَعْم** ve **زُعْم** ve **زِِعْم** gibi; ve İbn Berrî şu beyti okudu:

قلْ للغَواني: أَما فيكنَّ فاتِكةٌ
تَعْلُو اللئيم بضَرْبٍ فيه امْحاضُ؟

el-Ferrâ: **الفَتْكُ** ve **الفُتْكُ**: adamın adamla **يَفْتِك** etmesi; onu alenen öldürmesidir; bazıları **الفِتْكُ** dedi; el-Ferrâ ayrıca dedi ki: **فَتَك** onunla ve **أَفْتَك**; ve ondan üç lügati zikretti.

İbn Şümeyl: **تَفَتَّك** falan kimse işiyle; yani bir kimseye danışmadan onun üzerine yürüdü. el-Asma‘î, Ru’be’nin şu sözü hakkında:

ليس امْرُؤٌ، يَمْضِي به مَضَاؤهُ
إلا امْرُؤٌ، من فَتْكهِ دَهاؤُهُ

Yani, **فَتْكه** ile beraber; tıpkı “**الحياء** imandandır” sözü gibi; yani o onunladır, ondan ayrılmaz; dedi ki: ve **مَضاؤه**: nüfuzu ve gidişidir. Ve **النوادر**’de: **فاتَكْتُ** falan kimseyi **مُفاتَكة**: yani ona devam ettim ve onu yedirdim. Ve **إبل مُفاتِكَةٌ** **للحَمْض** için: ona devam eden, yiyip bitiren, hazmeden. Ebû Mansûr dedi ki: dilde **الفَتْك**ın aslı, Ebû Ubeyd’in zikrettiğidir; sonra büyük işlerin üzerine hücum eden her birini **فاتِكاً** yaptılar; Havvât b. Cübeyr dedi ki:

على سَمْتِها والفَتْكُ من فَعَلاتي

Ve **الغيلة**: adamı aldatmasıdır; ta ki onun işinin gizleneceği bir yere onunla çıkar; sonra onu öldürür. Ve bir meselde: “**غِيلَة** ile beraber bir hile fayda vermez.”

Ve **المُفاتكة**: yeme, içme ve benzeri gibi bir şeyi şiddetle yapmak/ona girişmektir. Ve **فاتَكَ الأَمْر**: ona girişti; ismi **الفِتاكُ**tur. Ve **فاتَكَتِ الإبلُ المرعى**: azı dişleriyle onun üzerine geldi (onu yiyip bitirdi). Ve **فاتكه**: satmakla fiyat biçtiği şeyi ona verdi; eğer onunla pazarlık eder de ona bir şey vermezse: **فاتَحَه** denir. Ve **فَتَكَ** **فتْكاً**: inatla ısrar etti. Ve **فتَّكَ القُطْنَ**: onu kabarttı; tıpkı **فَدَّكَه** gibi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ت ك * * الفَاتِكُ * الجرئ و * الفَتْكُ * القتل على غِرَّة بفتح الفاء وضمها وكسرها وقد * فَتَك * به يَفْتُك ويفتِك بالضم والكسر وفي الحديث ﴿قيَّد الإيمان الفَتْك لا يفتِك مُؤمن﴾

##### Türkçe

* ف ت ك * **الفَاتِكُ**: cüretkâr. ve **الفَتْكُ**: gaflet hâli üzere öldürme; **الفاء**’nın fethasıyla, zammıyla ve kesriyle. Ve onunla **فَتَك** eder: **يَفْتُك** ve **يفتِك**; zamme ve kesre ile. Hadiste: ﴿İman **الفَتْك**’i bağladı; mümin **يفتِك** etmez.﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفتك، مثلثة صرح به ابن سيده والجوهري والصاغاني: ركوب ما هم من الأمور ودعت إليه النفس، كالفتوك بالضم والإفتاك وهذه عن الفراء، وذكر عنه اللغات الثلاث. فتك يفتك ويفتك من حدي نصر وضرب فتكا بالتثليث وفتوكا فهو فاتك أي جرئ الصدر شجاع، فتاك كرمان. وفتك به: انتهز منه غرة، أي: فرصة فقتله أو جرحه مجاهرة، أو هما أعم. وقال الفراء: الفتك: أن يقتل الرجل مجاهرة، وفي الحديث: قيد الإيمان الفتك، لا يفتك مؤمن قال أبو عبيد: الفتك أن يأتي الرجل صاحبه وهو غار غافل حتى يشد عليه فيقتله وإن لم يكن أعطاه أمانا قبل ذلك، ولكن ينبغي له أن يعلمه ذلك، قال المخبل السعدي:
  وإذ فتك النعمان بالناس مـحـرمـا                      فمن لي من عوف بن كعب سلاسله

  وكان النعمان بعث إلى بني عوف ابن كعب جيشا في الشهر الحرام وهم آمنون غارون، فقتل فيهم وسبى، وقال رؤبة:
  هاجك من أروى كمنهاض الفكك
  هم إذا لم يعده هم فتك ومن المجاز: فتك في الأمر فتكا: لج نقله الزمخشري. ومن المجاز: فتكت الجارية: مجنت وهي فاتكة: ماجنة، نقله الصاغاني والزمخشري، وأنشد ابن بري:
  قل للغواني أما فـيكـن فـاتـكة                      تعلو اللئيم بضرب فيه إمحاض? وفتك في الخبث فتوكا: بالغ نقله الصاغاني، وهو مجاز. والمفاتكة: المماهرة وفاتك صاحبه: ماهره، نقله الزمخشري وابن عباد، وهو مجاز. والمفاتكة: مواقعة الشيء بشدة كالأكل والشرب ونحوه، وهو مجاز. وفاتك الأمر: واقعه والاسم الفتاك. وفي النوادر: فاتك فلانا مفاتكة: داومه واستأكله، وهو مجاز. وقال ابن الأعرابي: فاتك فلانا: أعطاه ما استام ببيعه قال: وفاتحه: إذا ساومه ولم يعطه شيئا، أورد المفاتحة هنا استطرادا، ومحله في: ف ت ح. وقال ابن دريد: تفتيك القطن: نفشه في بعض اللغات. قلت: هي لغة أزدية. وقال ابن شميل: تفتك فلان بأمره: إذا مضي عليه لا يؤامر أحد. ومن سجعات الأساس: أقدم فلان إقدامة متفتك، واقتحم اقتحامة متهوك.
 قال الأزهري: أصل الفتك في اللغة ما ذكره أبو عبيد، ثم جعلوا كل من هجم على الأمور العظام فاتكا.
 ومما يستدرك عليه: فاتكت الإبل المرعى: أتت عليه بأحناكها. وفي النوادر: إبل مفاتكة للحمض: إذا داومت عليه مستأكلة مستمرئة. وفي الأساس: فاتكت الإبل الحمض: إذا لم ترع منه شيئا، وهو مجاز. وفتك في صناعته: مهر.
 وفاتك التاجر في البيع: اشتط في سومه، كما في الأساس. وما أفتكه: ما ألجه. وهو فاتك القلب: ماض. وحية فاتكة اللسع، وهو مجاز. وفتك، بالكسر: موضع بين أجأ وسلمى، نقله نصر. وقد سموا فاتكا. والتفتيك: ما يوضع على الجرح من الخرق لتنشف الرطوبة، اسم كالتمتين والتنبيت، مولدة. وأبو الفاتك: من كناهم. ومنية فاتك: قرية بمصر.
  ف د ك
 فدك، محركة: بخيبر فيها نخل وعين أفاءها الله على نبيه صلى الله عليه وسلم، وكان علي والعباس رضي الله عنهما يتنازعانها، وسلمها عمر رضي الله عنه إليهما، فذكر علي رضي الله عنه أن النبي صلى الله عليه وسلم كان جعلها في حياته لفاطمة رضي الله عنها، وولدها، وأبي العباس ذلك، قال زهير بن أبي سلمى:
  لئن حللت بجو في بـنـي أسـد                      في دين عمرو، وحالت بيننا فدك وقال رؤبة:
  كأنه إذ عاد فينا أو زحك
  حمى قطيف الخط أو حمى فدك وفدكي بن أعبد كعربي: أبو ميا أم عمرو بن الأهتم وأمها بنت علقمة بن زرارة، قال عمرو بن الأهتم:
  نمتني عروق من زرارة للعلا                      ومن فدكي والأشد عـروق وفديك كزبير: كما في العباب. وفي اللسان: وفديك: اسم عربي. والفديكات: قوم من الخوارج، نسبوا إلى أبي فديك الخارجي كما في اللسان والعباب. وتفديك القطن: نفشه قال الجوهري: لغة أزدية.
 ومما يستدرك عليه:

  أبو إسماعيل محمد بن إسماعيل بن مسلم بن أبي فديك، واسم أبي فديك دينار من ثقات أصحاح الحديث، نقله الصاغاني. قلت: وهو مدني مشهور، وقد تكلم فيه ابن سعد. وفديك: أبو بشير الزبيدي، له صحبة، حجازي روى عنه حفيده. وفديك بن عمرو: والد حبيب، لهما صحبة.

##### Türkçe

**الفتك**; üçlü (harekeli), bunu İbn Sîde, el-Cevherî ve es-Sâğânî açıkça belirtmiştir: nefsi ona çağırdığı işlerden, onların himmet olunanına binmek; **الفتوك** (ضم ile) ve **الإفتاك** gibi; bu (lafız) el-Ferrâ’dandır; ondan üç lugatı zikretti. **فتك** **يفتك** ve **يفتك**; **حدي** **نصر** ve **ضرب**’dan; **فتكا** üçlü (telaffuzla) ve **فتوكا**; o hâlde o **فاتك**tir, yani göğsü cesur, yiğit; **فتاك** (كـرمان). Ve **فتك به**: ondan bir **غرة**yi, yani bir fırsatı ganimet bildi; böylece onu açıktan öldürdü veya yaraladı; yahut ikisi daha geneldir. El-Ferrâ dedi: **الفتك**: adamın açıktan öldürmesidir. Ve hadiste: “İmanın bağı **الفتك**tir; mümin **يفتك** etmez.” Ebû Ubeyd dedi: **الفتك**, adamın arkadaşına o, gafil iken gelmesi, sonra onun üzerine şiddetle yüklenip onu öldürmesidir; her ne kadar bundan önce ona bir emân vermemiş olsa da; fakat ona bunu bildirmesi gerekir. el-Muhabbal es-Sa‘dî dedi:
  Ve ne vakit Nu‘mân insanlara, haram ayda, **فتك** etti;
  O hâlde Avf b. Ka‘b’ın zincirleri (hususunda) benim için kim var?

Ve Nu‘mân, Benî Avf b. Ka‘b’a, haram ayda, onlar emniyette ve gafil iken bir ordu göndermişti; böylece içlerinde öldürdü ve esir aldı. Rü’be dedi:
  Seni, Ervâ’dan, **الفكك**’in (çözülmenin) kalkışması gibi bir şey coşturdu.
  Onlar, eğer onu (bir şey) geri çevirmese, onlar (için) **فتك**tir.

Ve mecazdan: **فتك في الأمر فتكا**: inatla girdi; ez-Zemahşerî onu nakletti. Ve mecazdan: **فتكت الجارية**: **مجنت** etti; ve o **فاتكة**dir: **ماجنة**; es-Sâğânî ve ez-Zemahşerî onu nakletti. İbn Berrî inşad etti:
  Şu genç kızlara de: Sizde **فاتكة** yok mu,
  İçinde **إمحاض** bulunan bir vuruşla alçağı yükselten?

Ve **فتك في الخبث فتوكا**: mübalağa etti; es-Sâğânî onu nakletti; ve o mecazdır. Ve **المفاتكة**: **المماهرة**. Ve **فاتك صاحبه**: onunla **ماهره** etti; ez-Zemahşerî ve İbn Abbâd onu nakletti; ve o mecazdır. Ve **المفاتكة**: yeme, içme ve benzeri gibi bir şeyi şiddetle vuku buldurmaktır; ve o mecazdır. Ve **فاتك الأمر**: ona vaki oldu; isim **الفتاك**tır. Ve **النوادر**’de: **فاتك فلانا مفاتكة**: ona devam etti ve onu yedirtti; ve o mecazdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **فاتك فلانا**: ona, satmakla fiyat biçtiği şeyi verdi. Dedi: ve **فاتحه**: ona pazarlık ettiği ve ona hiçbir şey vermediği zaman. **المفاتحة**’yı burada istitrad olarak getirdi; onun yeri **ف ت ح**’dadır. İbn Düreyd dedi: **تفتيك القطن**: bazı lugatlarda onu kabartmaktır. Dedim: o, Ezdî bir lugattır. İbn Şümeyl dedi: **تفتك فلان بأمره**: bir işinde, onu yürütüp kimseye danışmadığı zaman. **الأساس**’ın secilerinden: Falan, **إقدامة متفتك** bir atılganlıkla öne geçti; ve **اقتحامة متهوك** bir atılışla atıldı.

el-Ezherî dedi: Lugatta **الفتك**’in aslı, Ebû Ubeyd’in zikrettiğidir; sonra büyük işlere hücum eden her birini **فاتكا** kıldılar.

Ve ona ilave olarak istidrâk olunanlardandır: **فاتكت الإبل المرعى**: çeneleriyle onun üzerine geldi. Ve **النوادر**’de: **إبل مفاتكة للحمض**: ona devam ettiği, yiyip bitirici, hazmedici olduğu zaman. Ve **الأساس**’ta: **فاتكت الإبل الحمض**: ondan hiçbir şey otlamadığı zaman; ve o mecazdır. Ve **فتك في صناعته**: mahir oldu.

Ve **فاتك التاجر في البيع**: pazarlığında aşırı gitti; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **ما أفتكه**: onu ne kadar inatçı kıldı. Ve o **فاتك القلب**tir: geçip giden. Ve **حية فاتكة اللسع**: sokması öldürücü; ve o mecazdır. Ve **فتك** (kesre ile): **أجأ** ile **سلمى** arasında bir yer; Nasr onu nakletti. Ve **فاتكا** diye adlandırdılar. Ve **التفتيك**: yaraya, rutubeti kurutsun diye bezlerden konulan şey; **التمتين** ve **التنبيت** gibi bir isim; müvelled. Ve **أبو الفاتك**: künyelerindendir. Ve **منية فاتك**: Mısır’da bir köy.

**ف د ك**
**فدك** (harekeli): Hayber’de, içinde hurmalık ve bir pınar bulunan (yer); Allah onu Peygamberine صلى الله عليه وسلم fey olarak verdi. Ali ve Abbâs رضي الله عنهما onu çekişiyorlardı; Ömer رضي الله عنه onu ikisine teslim etti. Ali رضي الله عنه, Peygamber صلى الله عليه وسلم’in onu hayatında Fâtıma رضي الله عنها’ya ve onun evladına kıldığını zikretti; Abbâs’ın babası bunu (inkâr) etti. Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi:
  Eğer Esed oğullarında, Cev’de, Amr’ın dini üzere konaklarsan,
  Ve **فدك** aramıza girip engel olursa.

Rü’be dedi:
  Sanki o, içimizde geri döndüğünde yahut güldüğünde,
  Hatt’ın kadifesinin korusu yahut **فدك**’in korusu (gibi).

Ve **فدكي** b. A‘bed, **عربي** gibi: Ebû Miyâ, yahut Amr b. el-Ehtem’in annesi; onun annesi, Alkame b. Zurâre’nin kızıdır. Amr b. el-Ehtem dedi:
  Beni yüceliğe, Zurâre’den damarlar nisbet etti,
  Ve **فدكي**’den; ve damarların en şiddetlisi (de).

Ve **فديك** **زبير** gibi: **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان**’da: ve **فديك**: Arapça bir isim. Ve **الفديكات**: Hâricîlerden bir kavim; **أبو فديك** el-Hâricî’ye nisbet edildiler; **اللسان** ve **العباب**’da olduğu gibi. Ve **تفديك القطن**: onu kabartmaktır. el-Cevherî dedi: Ezdî bir lugattır.

Ve ona ilave olarak istidrâk olunanlardandır:

**أبو إسماعيل** Muhammed b. İsmâ‘îl b. Müslim b. Ebî **فديك**; Ebû **فديك**’in adı Dînâr’dır; hadisin sahihlerinin sika (ravî)lerindendir; es-Sâğânî onu nakletti. Dedim: O, meşhur bir Medinelidir; İbn Sa‘d onda konuşmuştur. Ve **فديك**: Ebû Beşîr ez-Zübeydî; onun sohbeti vardır; Hicazlıdır; ondan torunu rivayet etti. Ve **فديك** b. Amr: Habîb’in babası; ikisinin de sohbeti vardır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَتَكَ بِهِ
1 فَتَكَ بِهِ ذ , (S, MA, O, Msb, K,) aor. فَتُكَ and فَتِكَ , inf. n. فَتْكٌ and فُتْكٌ and فِتْكٌ (S, O, Msb, K *) and فُتُوكٌ (MA, K *) and فَتَاكَةٌ, (MA,) He assassinated him; i. e. he came to him when he (the latter) was inadvertent, and assaulted him and slew him; (S, MA, * O;) thus it signifies accord. to an explanation of الفَتْكُ by A' Obeyd; and this is the primary signification: (Az, TA:) if he have not given him [for أَعْطَانَا in my original (an obvious mistranscription) I read أَعْطَاهُ] assurance of safety, it behooves him to make that known to him: (A' Obeyd, TA:) he assaulted him; or he slew him at unawares; and ↓ افتك is a dial. var. thereof: (Msb:) he seized an opportunity that he (another) offered him (K, TA) by his inadvertence, (TA,) and slew him: or he wounded him openly: (K, TA:) or it has a more general meaning with respect to both of these acts: (K, * TA:) Fr says that الفَتْكُ signifies the man's slaying openly. (TA.) It is said in a trad., قَيَّدَ الاـِيمَانُ الفَتْكَ لَا يَفْتُِكُ مُؤْمِنٌ [i. e. The giving assurance of safety has inhibited (or, emphatically, inhibits) the slaying at unawares, &c.: one who gives assurance of safety shall not slay at unawares, &c.: the like has been said above: see also an explanation of the former clause of the trad. in art. قيد]. (S, O.) ― -b2- And فَتَكَ, aor. فَتُكَ and فَتِكَ , inf. n. فَتْكٌ and فُتْكٌ and فِتْكٌ (O, K) and فُتُوكٌ, (K,) He purposed an affair and executed it: (O:) or he embarked in, or performed, an affair that occasioned uneasiness, and to which the mind invited; as also ↓ افتك: (K:) the latter verb is said by Fr to be a dial. var. of the former. (O.) ― -b3- [Hence,] فَتَكَ فِى الأَمْرِ, (K, TA,) inf. n. فَتْكٌ, (TA,) (tropical:) He persisted, or persevered, in the affair; syn. لَجَّ, or أَلَحَّ. (Accord. to different copies of the K; in the TA the former. [The same meaning is also assigned to فَنَكَ.]) ― -b4- And فَتَكَ فِى الخُبْثِ, [in the CK فى الخُنْبُثِ,] inf. n. فُتُوكٌ, (O, K, TA,) (tropical:) He exceeded the usual bounds in that which was evil, abominable, foul, or unlawful. (K, TA.) ― -b5- فَتَكَ فِى صِنَاعَتِهِ (assumed tropical:) He was skilful in his art, or craft. (TA.) ― -b6- And فَتَكَتْ said of a girl, or young woman, means (tropical:) She cared not for what she did nor for what was said to her. (O, K, TA.) [See also فَتَكَتْ.]

فَتَّكْتُ القُطْنَ
2 فَتَّكْتُ القُطْنَ ذ , (IDrd, O,) inf. n. تَفْتِيكٌ, (IDrd, O, K,) I separated, plucked asunder, or loosened, the cotton: (IDrd, O, K: *) so in one of the dials.; (IDrd, O;) it is of the dial. of Asd. (TA.)

المُفَاتَكَةُ
3 المُفَاتَكَةُ ذ signifies المُمَاهَرَةُ; (O, K, TA;) so says Ibn-' Abbád, (O, TA,) and so Z; (TA;) i. e. (tropical:) The making a show of skill, one with another: (TK:) [but for المُمَاهَرَةُ, the CK has المُجَاهَرَةُ:] one says, فاتك صَاحِبَهُ i. e. مَاهَرَهُ (tropical:) [He made a show of skill, app. in competition, with his companion]. (TA.) ― -b2- And (tropical:) The falling to the thing (مُوَاقَعَةُ الشَّىْءِ) with vehemence; such as eating, (K, TA,) and drinking, (TA,) and the like. (K, TA.) And فاتك الأَمْرَ (assumed tropical:) He threw himself, or plunged, into the affair; syn. وَاقَعَهُ: (K, TA:) and the subst. is ↓ فِتَاكٌ [having the meaning of the inf. n.: but why this is not called the inf. n. (for such it is accord. to analogy) I do not see]. (TA.) ― -b3- And فاتك فُلَانًا (inf. n. مُفَاتَكَةٌ, TA) i. q. دَاوَمَهُ (tropical:) [app. as meaning (tropical:) He kept continually, or constantly, to such a one: agreeably with what here follows]. (O, K, TA.) ― -b4- فاتكت الاـِبِلُ الحَمْضَ (assumed tropical:) The camels [kept continually, or constantly, to the plants called حَمْض, desiring them as food and finding them wholesome: (see the part. n., below:) or] confined themselves to the حمض, not pasturing upon anything therewith. (TA.) And فاتكت الاـِبِلُ المَرْعَى (assumed tropical:) The camels consumed with their mouths [or devoured] the pasture. (TA.) ― -b5- فاتك فُلَانًا He gave to such a one that which he mentioned as the price of what he had to sell: in the case of his bargaining with him and not giving him anything, one says فاتحهُ. (IAar, O, K.) فاتك التَّاجِرُ فِى البَيْعِ is expl. in the A as meaning The trader exceeded the due bounds, or acted unjustly, in offering the thing for sale and naming the price. (TA.)

4 أَفْتَكَ see 1, in two places. -A2- مَا أَفْتَكَهُ means How persistent, or persevering, is he! (TA.)

تفتّك بِأَمْرِهِ
5 تفتّك بِأَمْرِهِ ذ He executed, or performed, his affair; or kept, or applied himself, constantly, or perseveringly, to it; not consulting any one. (ISh, O, K.)

فِتَاكٌ
فِتَاكٌ ذ : see 3, former half.

فَاتِكٌ
فَاتِكٌ ذ [act. part. n. of 1; generally meaning Assassinating; or an assassin:] one who comes upon another suddenly, or at unawares, or takes him by surprise, with some evil, or hateful, act, or [more commonly] with slaughter: and accord. to IDrd, one who, when he purposes a thing, does [it]: (Ham p. 43:) any one who attempts, or ventures upon, great, or formidable, affairs: (Az, TA:) bold, or daring; (S, O, K;) courageous: (K:) pl. فُتَّاكٌ. (S, O, K.) ― -b2- [Hence,] فَاتِكُ القَلْبِ (assumed tropical:) Penetrating, sharp, or vigorous, and effective, in mind. (TA.) ― -b3- And حَيَّةٌ فَاتِكَةٌ لِلسَّبُعِ (tropical:) [A serpent that attacks the beast of prey]. (TA.) ― -b4- And جَارِيَةٌ فَاتِكَةٌ (tropical:) A young woman who cares not for what she does nor for what is said to her. (TA.)

تَفْتِيكٌ
تَفْتِيكٌ ذ [app. from the Pers. تَفْتِيك signifying “ fine, soft, wool, ” and “ soft, downy, kids' hair, ”] A compress of rags which is put upon a wound in order that the moisture may become absorbed [thereby]: a subst. like تَمْتِينٌ and تَنْبِيتٌ: and post-classical. (TA.)

اـِبِلٌ مُفَاتِكَةٌ لِلْحَمْضِ
اـِبِلٌ مُفَاتِكَةٌ لِلْحَمْضِ ذ Camels that keep continually, or constantly, to the [plants called] حَمْض, desiring them as food and finding them wholesome. (O, TA. [See also 3.])

##### Türkçe

**فَتَكَ بِهِ**
1 **فَتَكَ بِهِ** ذ , (S, MA, O, Msb, K,) muzâri‘i **فَتُكَ** ve **فَتِكَ** , mastarı **فَتْكٌ** ve **فُتْكٌ** ve **فِتْكٌ** (S, O, Msb, K *) ve **فُتُوكٌ** (MA, K *) ve **فَتَاكَةٌ**, (MA,) Onu suikastla öldürdü; yani o (ikincisi) gaflet hâlindeyken ona geldi, ona saldırdı ve onu öldürdü; (S, MA, * O;) böylece bu, A' Obeyd’in **الفَتْكُ**’ü açıklamasına göre delâlet eder; ve bu, aslî mânadır: (Az, TA:) eğer ona emniyet güvencesi vermemişse, bunu ona bildirmesi gerekir: (A' Obeyd, TA:) ona saldırdı; yahut onu habersizken öldürdü; ve ↓ **افتك** bunun bir lehçe varyantıdır: (Msb:) onun (başkasının) kendisine, onun gafleti sebebiyle sunduğu (TA,) bir fırsatı yakaladı (K, TA) ve onu öldürdü: yahut onu açıkça yaraladı: (K, TA:) yahut her iki fiile nispetle daha genel bir mânası vardır: (K, * TA:) Fr, **الفَتْكُ**’ün, adamın açıkça öldürmesi mânasına geldiğini söyler. (TA.) Bir hadiste şöyle denilmiştir: **قَيَّدَ الاـِيمَانُ الفَتْكَ لَا يَفْتُِكُ مُؤْمِنٌ** [yani: Emniyet güvencesi verme, habersizken öldürmeyi vb. bağlamıştır (yahut, pekiştirmeli olarak, bağlar): emniyet güvencesi veren kimse habersizken öldürmez vb.: benzeri yukarıda söylenmiştir: ayrıca hadisin önceki cümlesinin açıklamasına bkz. madde **قيد**]. (S, O.) ― -b2- Ve **فَتَكَ**, muzâri‘i **فَتُكَ** ve **فَتِكَ** , mastarı **فَتْكٌ** ve **فُتْكٌ** ve **فِتْكٌ** (O, K) ve **فُتُوكٌ**, (K,) Bir işi kastetti ve onu icra etti: (O:) yahut zihnin davet ettiği ve huzursuzluk doğuran bir işe girişti yahut onu yaptı; bunun gibi ↓ **افتك**: (K:) ikinci fiilin, Fr tarafından birincinin lehçe varyantı olduğu söylenir. (O.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **فَتَكَ فِى الأَمْرِ**, (K, TA,) mastarı **فَتْكٌ**, (TA,) (mecaz:) İşte ısrar etti yahut sebat etti; eş anlamlısı **لَجَّ**, yahut **أَلَحَّ**. (K’nın farklı nüshalarına göre; TA’da birincisi. [Aynı mânâ **فَنَكَ**’e de verilir.]) ― -b4- Ve **فَتَكَ فِى الخُبْثِ**, [CK’da **فى الخُنْبُثِ**,] mastarı **فُتُوكٌ**, (O, K, TA,) (mecaz:) Kötü, iğrenç, pis yahut haram olan şeyde alışılmış sınırları aştı. (K, TA.) ― -b5- **فَتَكَ فِى صِنَاعَتِهِ** (farz edilen mecaz:) Sanatında yahut zanaatında mahir oldu. (TA.) ― -b6- Ve bir kız yahut genç kadın hakkında söylenen **فَتَكَتْ**, (mecaz:) Yaptığı şeye de, kendisine söylenene de aldırmadı, demektir. (O, K, TA.) [Ayrıca **فَتَكَتْ**’e de bak.]

**فَتَّكْتُ القُطْنَ**
2 **فَتَّكْتُ القُطْنَ** ذ , (IDrd, O,) mastarı **تَفْتِيكٌ**, (IDrd, O, K,) Pamuğu ayırdım, didikledim yahut gevşettim: (IDrd, O, K: *) lehçelerden birinde böyledir.; (IDrd, O;) Esd lehçesindendir. (TA.)

**المُفَاتَكَةُ**
3 **المُفَاتَكَةُ** ذ **المُمَاهَرَةُ** mânasına gelir; (O, K, TA;) bunu İbn-’ Abbád söyler, (O, TA,) ve Z de böyle (der); (TA;) yani (mecaz:) birbirine karşı maharet gösterme: (TK:) [fakat **المُمَاهَرَةُ** yerine CK’da **المُجَاهَرَةُ** vardır:] şöyle denir: فاتك صَاحِبَهُ yani **مَاهَرَهُ** (mecaz:) [arkadaşıyla, görünüşe göre rekabet hâlinde, maharet gösterdi]. (TA.) ― -b2- Ve (mecaz:) şeye şiddetle düşme (**مُوَاقَعَةُ الشَّىْءِ**) ; yeme gibi, (K, TA,) ve içme, (TA,) ve benzeri. (K, TA.) Ve فاتك الأَمْرَ (farz edilen mecaz:) İşe kendini attı yahut daldı; eş anlamlısı **وَاقَعَهُ**: (K, TA:) ve isim ↓ **فِتَاكٌ**’dur [mastarın mânasını taşıyarak: fakat bunun niçin mastar diye adlandırılmadığını (zira kıyasa göre öyledir) görmüyorum]. (TA.) ― -b3- Ve فاتك فُلَانًا (mastarı **مُفَاتَكَةٌ**, TA) **دَاوَمَهُ** ile aynı mânadadır (mecaz:) [burada gelenle uyumlu olarak, görünüşe göre (mecaz:) falana devam etti, sürekli onunla oldu]. (O, K, TA.) ― -b4- فاتكت الاـِبِلُ الحَمْضَ (farz edilen mecaz:) Develer [**حَمْض** denilen bitkilere, onları yiyecek olarak isteyip kendilerine faydalı bularak, sürekli devam ettiler: (aşağıdaki ism-i fâile bak:) yahut] **حمض** ile yetindiler, onunla birlikte başka bir şey otlamadılar. (TA.) Ve فاتكت الاـِبِلُ المَرْعَى (farz edilen mecaz:) Develer otlağı ağızlarıyla tükettiler [yahut yediler]. (TA.) ― -b5- فاتك فُلَانًا Ona, satacağı şeyin bedeli olarak zikrettiği şeyi verdi: onunla pazarlık edip ona hiçbir şey vermediği durumda فاتحهُ denir. (IAar, O, K.) فاتك التَّاجِرُ فِى البَيْعِ, A’da, tüccarın satışa arz etmede ve fiyatı söylemede haddini aşması yahut zulmetmesi mânasında açıklanır. (TA.)

4 **أَفْتَكَ**: 1’e, iki yerde bak. -A2- **مَا أَفْتَكَهُ**: Ne kadar ısrarcı yahut sebatkârdır o! demektir. (TA.)

**تفتّك بِأَمْرِهِ**
5 **تفتّك بِأَمْرِهِ** ذ İşini icra etti yahut yaptı; yahut ona sürekli yahut sebatla devam etti; kimseye danışmadan. (ISh, O, K.)

**فِتَاكٌ**
**فِتَاكٌ** ذ : 3’ün ilk yarısına bak.

**فَاتِكٌ**
**فَاتِكٌ** ذ [1’in ism-i fâili; genellikle “suikast eden; yahut suikastçı” mânasında:] bir başkasının üzerine ansızın, yahut habersizken, yahut onu gafil avlayarak, kötü yahut nefret edilen bir fiille, yahut [daha yaygın olarak] öldürmeyle gelen kimse: ve IDrd’ye göre, bir şeyi kastettiğinde onu yapan kimse: (Ham s. 43:) büyük yahut korkunç işlere teşebbüs eden yahut atılan kimse: (Az, TA:) cesur yahut atılgan; (S, O, K;) yiğit: (K:) çoğulu **فُتَّاكٌ**. (S, O, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **فَاتِكُ القَلْبِ** (farz edilen mecaz:) zihinde nüfuz edici, keskin yahut güçlü ve etkili. (TA.) ― -b3- Ve **حَيَّةٌ فَاتِكَةٌ لِلسَّبُعِ** (mecaz:) [yırtıcı hayvana saldıran bir yılan]. (TA.) ― -b4- Ve **جَارِيَةٌ فَاتِكَةٌ** (mecaz:) Yaptığı şeye de, kendisine söylenene de aldırmayan genç kadın. (TA.)

**تَفْتِيكٌ**
**تَفْتِيكٌ** ذ [görünüşe göre Farsça **تَفْتِيك**’ten; “ince, yumuşak yün” ve “yumuşak, tüylü oğlak kılı” mânasına gelir] Yaranın üzerine, nemin [onunla] emilmesi için konulan bez parçalarından bir kompres: **تَمْتِينٌ** ve **تَنْبِيتٌ** gibi bir isim: ve klasik sonrası. (TA.)

**اـِبِلٌ مُفَاتِكَةٌ لِلْحَمْضِ**
**اـِبِلٌ مُفَاتِكَةٌ لِلْحَمْضِ** ذ [**حَمْض** denilen] bitkilere, onları yiyecek olarak isteyip kendilerine faydalı bularak, sürekli yahut devamlı bağlı kalan develer. (O, TA. [Ayrıca 3’e de bak.])

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَتَكَ
فَتَكَ I ,  U ( n. ac. فَتْك 1 ,  فِتْك 2 ,  فُتْك 3 ,  فَتَاْكَة 22t ,  فُتُوْك 27 )
a.  [ Bi ], Attacked, assaulted; slew, assassinated.

b.  Was rash, fool-hardy.

c.  Executed, carried out.

d.  ( n. ac. فَتْك 1 ) [ Fī ], Persevered, persisted in.

e.  [ Fī ], Was skilful in.

f.  [ Fī ], Exceeded the bounds in.

فَتَّكَ
فَتَّكَ II ,
a.  Carded, loosened ( cotton ).

فَاْتَكَ
فَاْتَكَ III ,
a.  Plunged into.

b.  Attacked.

أَفْتَكَ
أَفْتَكَ IV ,
a.  Embarked in, performed ( affair ).

b.  see I (a) , ( c ).

تَفَتَّكَ
تَفَتَّكَ V
a.  [ Bi or Fī ], Persisted in; acted obstinately over.

فَتْك
فَتْك 1 ,
a.  Fool-hardiness.

b.  Violence; assault.

فَاْتِك
فَاْتِك 21 , ( pl. فُتَّاْك 29 ),
a.  Assassin.

b.  Bold, rash, fool- N=25>hardy.

c.  Effective, vigorous.

مَا أَفْتَكَهُ
مَا أَفْتَكَهُ
a.  How persistent is he!

فِتَْكِْر
فِتَْكِْر ,  فَِتَْكَرِيْن
a.  Calamity.

b.  Marvel.

##### Türkçe

**فَتَكَ**
**فَتَكَ** I, U (mast. **فَتْك** 1, **فِتْك** 2, **فُتْك** 3, **فَتَاْكَة** 22t, **فُتُوْك** 27)
a. [Bi], saldırdı, hücum etti; öldürdü, suikast yaptı.

b. Aceleciydi, gözü karaydı.

c. İcra etti, yerine getirdi.

d. (mast. **فَتْك** 1) [Fī], sebat etti, ısrar etti.

e. [Fī], mahirdi.

f. [Fī], sınırları aştı.

**فَتَّكَ**
**فَتَّكَ** II,
a. Taradı, gevşetti (pamuk).

**فَاْتَكَ**
**فَاْتَكَ** III,
a. Daldı.

b. Saldırdı.

**أَفْتَكَ**
**أَفْتَكَ** IV,
a. Girişti, yaptı (iş).

b. I (a), (c)’ye bak.

**تَفَتَّكَ**
**تَفَتَّكَ** V
a. [Bi veya Fī], ısrar etti; üzerinde inatla davrandı.

**فَتْك**
**فَتْك** 1,
a. Gözü karalık.

b. Şiddet; saldırı.

**فَاْتِك**
**فَاْتِك** 21, (çoğ. **فُتَّاْك** 29),
a. Suikastçı.

b. Cesur, aceleci, gözü kara.

c. Etkili, güçlü.

**مَا أَفْتَكَهُ**
**مَا أَفْتَكَهُ**
a. Ne kadar da sebatkârdır!

**فِتَْكِْر**
**فِتَْكِْر**, **فَِتَْكَرِيْن**
a. Felaket.

b. Hayret.
