# فتك — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%83/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D9%83/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فتك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%83.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فتك

الفَتْكُ: ركوب ما هَمَّ من الأُمور ودَعَتْ إليه النفسُ، فَتَك يَفْتِكُ ويَفْتُكُ فَتْكاً وفِتْكاً وفُتْكاً وفُتُوكاً. والفَاتِكُ: الجَريء الصَّدْرِ، والجمع الفُتَّاك. ورجل فاتِكٌ: جريء. وفَتَك بالرجل فَتْكاً وفُتْكاً وفِتْكاً. انتهز منه غِرَّة فقتله أَو جرحه، وقيل: هو القتل أَو الجرح مُجاهَرة؛ وكل من قتل رجلاً غارّاً، فهو فاتك؛ ومنه الحديث: أَن رجلاً أَتى الزبير فقال له: أَلا أَقتل لك عليّاً؟ قال: فكيف تقتله؟ فقال: أَفْتكُ به فقال: سمعت رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: قَيَّد الإيمانُ الفَتْكَ لا يَفْتِكُ مؤمنٌ؛ قال أَبو عبيد: الفَتْك أَن يأْتي الرجل صاحبه وهو غارٌّ
غافل حتى يَشُدُّ عليه فيقتله، وإن لم يكن أَعطاه أَماناً قبل ذلك، ولكن ينبغي له أَن يعلمه ذلك؛ قال المُخَبَّل السعدي:
وإذْ فَتَك النُّعْمانُ بالناسِ مُحْرِماً،
فَمُلِّئَ من عَوْفِ بن كعبٍ سَلاسِله
وكان النعمان بعث إلى بني عوف بن كعب جيشاً في الشهر الحرام وهم آمنون غارّون فقتل فيهم وسبى؛ الجوهري: فيه ثلاث لغات فَتْك وفُتْك وفِتْك مثل وَدٍّ ووُدٍّ ووِدٍّ وزَعْمٍ وزُعْم وزِِعْم؛ وأَنشد ابن بري: قلْ للغَواني: أَما فيكنَّ فاتِكةٌ
تَعْلُو اللئيم بضَرْبٍ فيه امْحاضُ؟
الفراء: الفَتْكُ والفُتْكُ الرجل يَفْتِك بالرجل يقتله مجاهرة، وقال بعضهم الفِتْكُ؛ وقال الفراء أيضاً: فَتَك به وأَفْتَك، وذكر عنه اللغات الثلاث.
ابن شميل: تَفَتَّك فلان بأَمره أَي مضى عليه لا يُؤامر أَحداً؛ الأَصمعي في قول رؤبة:
ليس امْرُؤٌ، يَمْضِي به مَضَاؤهُ
إلا امْرُؤٌ، من فَتْكهِ دَهاؤُهُ
أَي مع فَتْكه كقوله الحياء من الإيمان أَي هو معه لا يفارقه، قال: ومَضاؤه نَفاذه وذهابه. وفي النوادر: فاتَكْتُ فلاناً مُفاتَكة أَي داوَمته واسْتَأكلته. وإبل مُفاتِكَةٌ للحَمْض إذا داومت عليه مُسْتأكِلَة مُسْتَمْرئَةً. قال أَبو منصور: أَصل الفَتْك في اللغة ما ذكره أَبو عبيد ثم جعلواكل من هَجَمَ على الأُمور العظام فاتِكاً؛ قال خَوَّات ابن جُبَير: على سَمْتِها والفَتْكُ من فَعَلاتي
والغيلة: أَن يَخْدَع الرجلَ حتى يخرج به إلى موضع يَخْفى فيه أَمرُه ثم يقتله. وفي مَثَل: لا تنفع حِيلَة مع غِيلَة.
والمُفاتكة: مواقعة الشيء بشدّة كالأكل والشرب ونحوه. وفاتَكَ الأَمْر: واقعه، والإسم الفِتاكُ. وفاتَكَتِ الإبلُ المرعى: أَتت عليه بأَحْناكها. وفاتكه: أَعطاه ما استام ببيعه، فإن ساومه ولم يعطه شيئاً قيل: فاتَحَه. وفَتَكَ فتْكاً: لَجَّ. وفتَّكَ القُطْنَ: نَفَشه كَفَدَّكَه.

### Türkçe

**الفَتْكُ**: işlerden, nefse onu çağıran ve onu kaygılandıran şeye atılmaktır; **فَتَك** **يَفْتِكُ** ve **يَفْتُكُ**; **فَتْكاً** ve **فِتْكاً** ve **فُتْكاً** ve **فُتُوكاً**. Ve **الفَاتِكُ**: göğsü cesur olan; çoğulu **الفُتَّاك**. Ve **رجل فاتِكٌ**: cesur. Ve **فَتَك بالرجل** **فَتْكاً** ve **فُتْكاً** ve **فِتْكاً**: ondan bir gaflet fırsatı yakaladı da onu öldürdü yahut yaraladı; ve denildi ki: o, alenen öldürme yahut yaralamadır; ve her kim gafil bir adamı öldürürse, o **فاتك**tir; bundan da hadis: bir adamın Zübeyr’e gelip ona: “Senin için Ali’yi öldüreyim mi?” dediği; o da: “Onu nasıl öldürürsün?” dediği; o da: “Ona **أَفْتكُ** ederim” dediği; o da: “Resûlullah’ı, sallallahu aleyhi ve sellem, işittim; şöyle dedi: ‘İman **الفَتْكَ**ı bağladı; bir mümin **يَفْتِكُ** etmez’”; Ebû Ubeyd dedi ki: **الفَتْك**: adamın, arkadaşı gafil iken ona gelmesi, ta ki üzerine yüklenip onu öldürmesidir; bundan önce ona emân vermiş olmasa bile; fakat ona bunu bildirmesi gerekir; el-Muhabbel es-Sa‘dî dedi ki:

وإذْ فَتَك النُّعْمانُ بالناسِ مُحْرِماً،
فَمُلِّئَ من عَوْفِ بن كعبٍ سَلاسِله

Ve Nu‘mân, haram ayda bir orduyu Benî ‘Avf b. Ka‘b’a göndermişti; onlar emîn, gafil kimseler iken; içlerinde öldürdü ve esir aldı; el-Cevherî: onda üç lügat vardır: **فَتْك** ve **فُتْك** ve **فِتْك**; tıpkı **وَدّ** ve **وُدّ** ve **وِدّ** ve **زَعْم** ve **زُعْم** ve **زِِعْم** gibi; ve İbn Berrî şu beyti okudu:

قلْ للغَواني: أَما فيكنَّ فاتِكةٌ
تَعْلُو اللئيم بضَرْبٍ فيه امْحاضُ؟

el-Ferrâ: **الفَتْكُ** ve **الفُتْكُ**: adamın adamla **يَفْتِك** etmesi; onu alenen öldürmesidir; bazıları **الفِتْكُ** dedi; el-Ferrâ ayrıca dedi ki: **فَتَك** onunla ve **أَفْتَك**; ve ondan üç lügati zikretti.

İbn Şümeyl: **تَفَتَّك** falan kimse işiyle; yani bir kimseye danışmadan onun üzerine yürüdü. el-Asma‘î, Ru’be’nin şu sözü hakkında:

ليس امْرُؤٌ، يَمْضِي به مَضَاؤهُ
إلا امْرُؤٌ، من فَتْكهِ دَهاؤُهُ

Yani, **فَتْكه** ile beraber; tıpkı “**الحياء** imandandır” sözü gibi; yani o onunladır, ondan ayrılmaz; dedi ki: ve **مَضاؤه**: nüfuzu ve gidişidir. Ve **النوادر**’de: **فاتَكْتُ** falan kimseyi **مُفاتَكة**: yani ona devam ettim ve onu yedirdim. Ve **إبل مُفاتِكَةٌ** **للحَمْض** için: ona devam eden, yiyip bitiren, hazmeden. Ebû Mansûr dedi ki: dilde **الفَتْك**ın aslı, Ebû Ubeyd’in zikrettiğidir; sonra büyük işlerin üzerine hücum eden her birini **فاتِكاً** yaptılar; Havvât b. Cübeyr dedi ki:

على سَمْتِها والفَتْكُ من فَعَلاتي

Ve **الغيلة**: adamı aldatmasıdır; ta ki onun işinin gizleneceği bir yere onunla çıkar; sonra onu öldürür. Ve bir meselde: “**غِيلَة** ile beraber bir hile fayda vermez.”

Ve **المُفاتكة**: yeme, içme ve benzeri gibi bir şeyi şiddetle yapmak/ona girişmektir. Ve **فاتَكَ الأَمْر**: ona girişti; ismi **الفِتاكُ**tur. Ve **فاتَكَتِ الإبلُ المرعى**: azı dişleriyle onun üzerine geldi (onu yiyip bitirdi). Ve **فاتكه**: satmakla fiyat biçtiği şeyi ona verdi; eğer onunla pazarlık eder de ona bir şey vermezse: **فاتَحَه** denir. Ve **فَتَكَ** **فتْكاً**: inatla ısrar etti. Ve **فتَّكَ القُطْنَ**: onu kabarttı; tıpkı **فَدَّكَه** gibi.
