# فتل (ف-ت-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Lif

- Harfler: ف - ت - ل
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَتِيلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%8A%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Lif | 3 | 3 | [4:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/ayet/4:49.md) |

## Mücavir kökler — 32 mücavir (46 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · Zalimler
2. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
3. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
4. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
5. [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Avuç demektir
6. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
7. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
8. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
9. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İcl havuz demektir
10. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sağ yandır
11. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
12. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
13. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Az
14. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
15. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Namaz
16. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
17. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sicim bağıdır
18. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Emam ön demektir
19. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · El ve kol demektir
20. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
21. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
22. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayr : At sürüsü demektir
23. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
24. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
25. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Uhur ense demektir
26. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
27. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Yemm” durgun akan su demektir
28. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Şey
29. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
30. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
31. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
32. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فتل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B1.md), [قطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D9%85.md), [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [وفى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki veya daha fazla lifi, ipliği birbirine sararak bükmek; hurma çekirdeğinin yarığındaki ince iplikçik |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adaletin hassasiyetini ve hesaptaki en ufak hakkın dahi zayi edilmeyeceğini gösteren asgari ölçü birimi |
| Çekirdek Özet 3 | Bütüncül adalet ve hak ediş sisteminde ihmal edilebilecek hiçbir mikro değerin bulunmadığı ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir hurma lifi sayıp ilahi tartı ve adalet denklemindeki mutlak mikro-ölçü değerini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فت | Parçalama, açma, çözme, zayıflatma ve ince ayrıntılara ayırma hareketini ifade eder; nitekim [فتأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%A3.md) (vazgeçme, dindirme), [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) (aralayıp açma), [فتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B1.md) (gevşeme, kırılma), [فتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82.md) (yırtıp ayırma) ve [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) (madeni ateşte ayrıştırma) köklerinde bu ilksel ayrıştırma ve incelme manası esastır. | ل | Temas, sarma, bağlama ve süreklilik bildiren lâm harfinin eklenmesiyle, ayrışan ince liflerin birbiri üzerine dolanıp bükülerek kalıcı ve bükümlü bir iplikçik hâline gelmesi anlamı oluşmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açılma, çıkış, kenar ve nefes verme hareketi | Bir noktadan dışarıya doğru ayrılan ve beliren lifsi çıkışı temsil eder. |
| ت | İşaret, çarpı; sınır, sonlandırma ve düğümleme | İki yönün birbirini keserek sınır oluşturması ve liflerin birbirine kenetlenmesi hareketidir. |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, sarma, bağlama ve bükme | Lifleri ekseni etrafında yönlendirerek çevirme, dolama ve devamlı bir bağ kurma işlevini yükler. |
| فتل | Kenardan ayrılan unsurların yönlendirilerek birbirine dolanması ve bükümlü bir bütün oluşturması | İnce parçaların (liflerin) kendi ekseni etrafında burularak ince, dayanıklı ve belirgin bir iplik/fitil yapısına kavuşması hareketini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İpi, urganı veya lifi iki parmak ya da iki el arasında burarak bükmek; hurma çekirdeğinin boylu boyunca uzanan yarığındaki kıl inceliğindeki iplikçik (es-sehâ). Ayrıca devenin dirseklerinin gövdesine yapışmayıp dışa doğru bükülerek açılması (fetelu'z-zirâ‘ayn). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abed el-Muallaka’sında devesinin dirsek kemiklerinin gücünü ve bükülmüş gibi gövdeden ayrık duruşunu bu kökten türeyen kelimeyle över: لَهَا عَضُدَانِ أَفْتَلاَنِ كَأَنَّهَا / تَمُرُّ بِسَلْمَى دَالِجٍ مُتَشَدِّدِ |
| Erken Arapça kullanım | A‘şâ şiirinde derin yaraların tedavisinde fitil ve yağ kullanılmasını tasvir eder: هَلْ يَنْتَهُونَ وَلَنْ يَنْهَى ذَوِي شَطَطٍ / كَالطَّعْنِ يَذْهَبُ فِيهِ الزَّيْتُ وَالفُتُلُ. Ayrıca bir kimseyi fikrinden çevirip vazgeçirmek anlamında "fetelen an ra’yihî" ve namazdan selam verip ayrılmak anlamında "infetele ani’s-salât" tabirleri erken dönemde yaygındır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvānu Tarafe b. el-Abed.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde فتل kökü, iplik bükme, lifleri burma, düğümleme ve kordon/örgü yapma temel fiziksel eylemiyle yerleşmiş kadim bir Afro-Asyatik mirastır. İbranicede p-t-l (פתל) kökü "bükmek, dolamak, düğümlemek" anlamına gelir; nitekim aynı kökten türeyen pātīl (פָּתִיל) kelimesi "bükülmüş iplik, kordon, bağcık, fitil" anlamında Kitab-ı Mukaddes metinlerinde doğrudan karşılık bulur. Süryanicede p-t-l / p-t-l-ā kökü ve türevleri de iplik bükme, dolanma ve sargı bağlamında korunmuştur. Akadcada patālu kökü "dolamak, iplik veya kordon bükmek, örmek" manasında fonetik ve anlamsal açıdan tam bir örtüşme gösterir. Bu mukayese, kökün ana Sami katmanında en başından beri tekstil, lif işleme ve hurma liflerinden sicim bükme gibi somut zanaat ve doğa gözlemlerine dayandığını; Arapçada ise bu bükülmüş iplikçik imgesinin "en ufak değer, zerre miktar hak" şeklinde metaforik bir ağırlık ve adalet ölçüsüne dönüştüğünü kanıtlar.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فت biliteral tabanından bükme ve sarma eki olan ل ile türetim | Liflerin ufalanıp ayrışmasından sonra bükülerek dayanıklı bir hat kazanması; çekirdeğin yarığındaki iplikçiğe ad olması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice pātīl (פתיל), Süryanice p-t-l, Akadca patālu | İplik/lif bükmek, bağcık, kordon ve burulmuş ince nesne anlamında tam fonetik ve anlamsal ortaklık. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatı altında lif bükme ve sarma morfemleri | Bazı Berberice ve Çadik dillerinde ip bükme ve sarma kökleriyle olası kökensel yakınlıklar kaydedilmiştir. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques; HALOT; Gesenius Hebrew Grammar.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فتل | Anlamlı | İpi bükmek, lif, hurma çekirdeği yarığındaki iplik | Hedef köktür; lifleri burarak iplik hâline getirmek, mikro düzeyde ölçü. | Kur'an'da geçer |
| [فلت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AA.md) | Anlamlı | Ansızın kurtulmak, elden kaçmak, serbest kalmak | Sıkışıklıktan veya bağdan aniden sıyrılıp boşanma hareketi. | Kur'an'da geçmez |
| [تفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%81%D9%84.md) | Anlamlı | Tükürmek, kötü koku yaymak, bakımsız kalmak | Ağızdan hafifçe tükürük püskürtmek veya kokusu bozulmak. | Kur'an'da geçmez |
| [تلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%81.md) | Anlamlı | Yok olmak, helak olmak, bozulmak, zayi olmak | Bir şeyin işe yaramaz hâle gelerek ortadan kalkması. | Kur'an'da geçmez |
| [لفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%AA.md) | Anlamlı | Bir yöne çevirmek, bükmek, yönünü değiştirmek | Hedef kökle kalb (harf değişimi) ilişkisi taşır; boynu veya yüzü başka yöne döndürmek. | Kur'an'da geçer |
| لتف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilen harf dizilimidir. | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فتل | Merkez | Bükülmüş lif, hurma çekirdeği yarığındaki kıl inceliğinde iplikçik | Hesaba konu olabilecek en ince, bükümlü mikro değeri ifade eder. | İhmal edilemeyecek asgari hak ve adaletin hassas birimi. |
| [نقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B1.md) | Komşu | Hurma çekirdeğinin sırtındaki minik nokta, oyuk | فتل çekirdeğin boyuna yarığındaki iplikçik iken, [نقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B1.md) çekirdeğin arkasındaki küçük çukurdur; nokta biçimindedir. | Noktasal mikro miktar. |
| [قطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D9%85.md) | Komşu | Hurma çekirdeğini saran çok ince beyaz zar | فتل lifsel/çizgisel iken, [قطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D9%85.md) yüzeysel ve zarsı mikro inceliği anlatır. | Zarsı koruyucu mikro katman. |
| [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) | Komşu | İpi sıkıca büküp katlamak, örgü | فتل tekil lifleri bükme eylemi iken, [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) bükülmüş ipleri birbiriyle örüp tahkim etmektir. | Mukavemetli örgü ve sağlamlaştırma. |
| [وفى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) | Zıt | Tam ve eksiksiz ödeme, bütünü karşılama | فتل mikro eksilmeyi/zerre hakkı bildirirken, [وفى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) hakkın tek bir parça eksiltilmeden tastamam verilmesidir. | Bütünlük ve tastamam eda. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فتل | İp bükmek; hurma lifi; en ufak pay | Lifin burulmasıyla oluşan mikro hat ve hak ölçüsü. | Kesin |
| Latince | filum, torquere | İplik, bükmek, burmak | filum iplik ve lifi verir, torquere bükme eylemini karşılar; Kur'an'daki zerre adalet mecazını doğrudan içermez. | Güçlü |
| İngilizce | twisted fiber, thread, whit, iota | Bükülmüş iplik, lif, zerre miktar | Somut büküm için thread/filament; hak ve adalet bağlamındaki asgari değer için whit veya iota uygundur. | Güçlü |
| Almanca | Faser, Zwirn, Deut | Lif, bükülmüş iplik, zerre değer | Faser lifi, Zwirn bükümlü ipi karşılar; deyimsel hak bağlamında "kein Deut" (kıl payı bile değil) ile örtüşür. | Güçlü |
| Fransızca | filament, toron, brin | Lif, iplikçik, kıl payı | toron bükülmüş lif demeti, brin ise zerre/iplikçik anlamında mecazi mikro hakkı karşılamada kullanılır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Dictionnaire de l'Académie française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتِيلًا | Hurma çekirdeğinin yarığındaki iplikçik kadar dahi olsa asla haksızlığa uğratılmama, kıl payı zulüm görmeme | Ahirette amel defterleri açıldığında ve hesap görüldüğünde ilahi adaletin mutlak titizliğini bildiren bağlam (Nisâ [4:49](https://lisan.digital/tr/ayet/4:49.md)). |
| فَتِيلًا | İnsanın hak ettiği mükâfattan veya amel karşılığından kıl kadar bir şeyin eksiltilmemesi | Savaştan ve fedakârlıktan kaçınanların dünyevi hesaplarına karşılık ahiretteki tam karşılığı vurgulayan bağlam (Nisâ [4:77](https://lisan.digital/tr/ayet/4:77.md)). |
| فَتِيلًا | Kitabı sağından verilenlerin hesap anında en ufak bir haksızlığa ve eksiltmeye maruz bırakılmaması | Kıyamet günü önderleriyle çağrılan insanların amel defterlerinin adaletle değerlendirilmesi bağlamı (İsrâ [17:71](https://lisan.digital/tr/ayet/17:71.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet (adlullah) ve amel-ceza dengesi | Allah'ın hiçbir kuluna zerre veya iplik ucu kadar dahi zulmetmeyeceği; kesb ve cezanın mutlak tenasübü. | Haksızlığın imkânsızlığı ve adalet-i mahzanın asgari sınırı. |
| Fıkıh | Haksız iktisap, gasb ve kul hakkındaki en küçük miktarlar (el-kalîl ve't-tafîf) | Bir kuruş dahi olsa kul hakkının iadesi zorunluluğu; önemsiz görülen (tâfih) şeylerin mülkiyet hukuku boyutu. | İhmal edilemez asgari mülkiyet ve borç sınırı. |
| Tefsir | "Fatīl", "nakīr" ve "kıtmīr" kelimelerinin hurma çekirdeği anatomisi üzerinden semantik ayrımı | Müfessirler fatîlin çekirdeğin iç karnındaki boyuna lif, nakîrin sırtındaki nokta, kıtmîrin ise dış zar olduğu konusunda ittifak etmiştir. | Somut bedevi zihnindeki en küçük görsel nesne üzerinden soyut adalet anlatımı. |
| Hadis | Namazdan ayrılış şekli ve fitil/yara tedavisi | "İnfetela ani's-salât" ifadesiyle namaz bittikten sonra sağa veya sola dönerek kalkış; cerrahi yaralara fitil koyma rivayetleri. | Yön değiştirme ve lifsel tıbbi tampon anlamı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi mizan ve hesaplaşma | Mutlak asgari adalet birimi | Hiçbir hayrın veya şerrin göz ardı edilmemesini sağlamak | Kulun amellerinin tartılmasında kıl kadar bir haksızlığa dahi yer verilmez. | Kesin |
| İlmi | Ölçüm ve hassasiyet teorisi | Mikro ölçek / tolerans altı değer | Hata payının sıfıra indirgenmesi | Analitik gözlemde sistemin kaydetmek zorunda olduğu en ince ayrışma eşiğidir. | Güçlü |
| Siyasi | Yargı erki ve adil yönetim | Kıl payı gözetilen hakkaniyet | Zayıfın hakkını güçlünün tasarrufundan korumak | Yöneticinin tebaanın en ufak çıkarını dahi keyfî olarak feda edemeyeceğini amirdir. | Güçlü |
| İktisadi | Hak ediş ve emek karşılığı | Kuruş altı hak ediş / mikro emek | Emek sömürüsünü ve eksik ödemeyi sıfırlamak | Üretilen değerin kıl kadar dahi olsa zayi edilmeden sahibine intikal etmesi ilkesidir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İnfinitezimal (sonsuz küçük) büyüklük ve Planck uzunluğu | Bir sistemde hesaba katılan, sıfırdan büyük ancak ihmal edilebilecek kadar küçük kabul edilen, buna karşın türev ve integral dengesinde vazgeçilmez olan $\varepsilon$ (epsilon) büyüklüğüdür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mikro-adalet ve marjinal hak teorisi | Toplumsal sözleşmede ve ceza hukukunda bireyin en önemsiz görünen temel hak ve özgürlük parçasının dahi kamu yararı adına ezilemeyeceği ilkesidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | فتل kelimesini yalnızca "çakmak fitili" veya "bükülmüş ip" şeklindeki modern dar teknik anlamına sıkıştırmak ya da sadece hurma yetiştiriciliğine özgü arkaik bir folklorik motif saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kelime her zaman ilahi hesabın hassasiyetini, hiçbir amelin buharlaşmayacağını ve adaletin kıl payı bir sapma göstermeyeceğini simgeleyen evrensel bir ahlaki ve ontolojik ölçü birimidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Küçük görülen günahların veya küçük iyiliklerin hesapta yer tutmayacağı zannına kapılmak; ilahi adaletin yalnızca büyük olaylarda tecelli ettiğini sanarak mikro eylemleri ahlaki sorumluluk dışına itmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an'ın adalet tasavvurunun makro iddialardan ibaret olmadığını; bilakis mikro düzeyde, gözle dahi zor fark edilen bir lif kadar ince bir hakkın bile korunması esasına dayandığını somutlaştırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Amel defterlerinin dağıtıldığı sahnelerde (İsrâ [17:71](https://lisan.digital/tr/ayet/17:71.md)), kendini temize çıkaranların sahte iddialarının reddinde (Nisâ [4:49](https://lisan.digital/tr/ayet/4:49.md)) ve cihattan kaçanların dünyevi hesaplarının eleştirildiği pasajlarda (Nisâ [4:77](https://lisan.digital/tr/ayet/4:77.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | "Büyük günahlar hesaba çekilir, küçüklerin önemi yoktur" şeklindeki laubali ahlak anlayışını ve "toplumun genel yararı için ferdin ufak hakları çiğnenebilir" şeklindeki totaliter adalet yanılgısını doğrudan düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki veya daha fazla lifin burulup bükülerek bir hat hâline getirilmesi; hurma çekirdeğinin karnındaki yarığa yerleşmiş kıl inceliğindeki iplikçik.
- Soyut anlam: İhmal edilemez asgari hak, gözden kaçmayacak kadar ince mikro pay, ilahi tartının en hassas ölçü birimi.
- Sistematik karşılık: Adalet ve hesap sisteminde sıfırdan büyük olan en küçük değerin korunması, sapmanın ($\Delta$) sıfıra eşitlenmesi zorunluluğu.
- LaTeX modeli: $$\lim_{\Delta x \to 0} \left( \sum_{i=1}^{n} w_i \cdot x_i - J \right) = 0 \quad \implies \quad \forall \epsilon > 0 \; (|\epsilon_{\text{fatīl}}| \le |J - R| = 0)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x_i$ bireyin gerçekleştirdiği amelleri, $w_i$ bu amellerin ilahi terazideki gerçek ağırlık katsayılarını, $J$ mutlak adalet gereği hak edilen ceza veya mükâfatı temsil eder. $\epsilon_{\text{fatīl}}$, hurma çekirdeğinin lifi mesabesindeki en küçük ihmal edilebilir kabul edilen hata/zulüm payını simgeler. Model, verilen karşılık ($R$) ile hak edilen karşılık ($J$) arasındaki farkın, sıfırdan büyük en küçük miktar olan $\epsilon_{\text{fatīl}}$ düzeyinde dahi meydana gelmeyeceğini, mutlak adalette farkın kesin olarak sıfır olduğunu matematiksel olarak gösterir.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/ayet/4:49.md) — فَتِيلًا

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا

Meal (IK): Bakmaz mısın şu kendilerini temize çıkaranlara? Halbuki dilediğini temize çıkaran yalnız Allah’tır. Ve kıl payı zulme uğratılmazlar.

### [Nisa 4:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/ayet/4:77.md) — فَتِيلًا

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا

Meal (IK): Kendilerine: Ellerinizi savaştan çekin, namazı kılın, zekatı verin, denilmiş olanlara bakmaz mısın? Şimdi onların üzerine savaş farz kılınınca; içlerinden bir grup Allah’tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korku ile insanlardan korkuyorlar. Bunlar: Ey Rabbımız, üzerimize şu savaşı niye farz kıldın? Ne olurdu bizi yakın bir geleceğe kadar geri bırakaydın, dediler. Onlara de ki: Dünyanın geçimi azdır. Ahiret ise, müttakiler için elbet daha hayırlıdır. Ve kıl kadar haksızlığa uğratılmayacaksınız.

### [İsra 17:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/ayet/17:71.md) — فَتِيلًا

يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا

Meal (IK): O bütün insanları imamları ile çağırdığımız gün; kime kitabı sağından verilmişse; işte onlar, kitablarını okuyacaklar, kıl kadar zulüm olunmayacaklardır.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء واللام والفاء معهما
ت ل ف، ل ف ت، ف ل ت، ت ف ل، ف ت ل مستعملات
تلف:
التَّلَفُ: عَطَبٌ وهلال في كلِّ شيء، والفعل تَلِفَ يتلَفُ تَلَفاً.
وفي الحديث: القَرَف أَدنَى للتَّلَف، يريد بالقَرَف أمراً يتَّهمُه ويَتَخوَّفُ عاقبتُه.
والمُتْلَفةُ: مَهْواةٌ مُشرِفة على تَلَف، والمَتالف: المَهالِك.
وأتْلَفَ فلان مالَه: أفناه إسرافاً، وقال الفرزدق:
وقومٍ كرامٍ قد نَقَلنا إليهـمُ		قِراهم فأَتْلَفْنا المنايا وأَتلَفُوا
وأَتْلَفْنا المَنايا: وَجَدْناها ذاتَ تَلَفٍ أي ذات إتلاف ووَجَدناها كذلك.
لفت:
اللَّفْتُ: لَيُّ الشيءِ عن جهته كما تَقبِضُ على عُنُق إِنسانٍ فتَلْفِتُه، قال روبة:
ولَفْت كَسّارِ العِظامِ خَضّادْ
واللَّفتُ والفَتْل واحدٌ.
ولَفَتُّ فلاناً عن رأية أي صَرفتُه عنه، ومنه الالتِفات ويقال: لِفْتُ فلانٍ مع فلانٍ، كقولك صَغْوه معه، ولِفتاه شِقّاه.
وفي حديث حُذَيْفَةَ: مِن أقرأ الناسِ للقرآنِ مُنافقٌ لا يَدَعُ منه واواً ولا ألفاً، يَلْفِته بلسانه كما تَلفِت البَقَرة الخَلا بلسانها.
والألفَتُ من التُيُوس: الذي قد اعوَجَّ قَرْناه والتَوَيا.
واللَّفُوتُ: العَسِرُ الخُلُق.
واللَّفيتةُ: مَرَقٌ يُشبه الحَيْس، وقريباً منه.
قال أبو الدُّقَيْش: اللَّفُوت من النِّساء التي لها زوج ووَلَدٌ م زوج آخر، فهي تَلْتَفِتُ إلى الوَلَد.
فلت:
الفَلْتَةُ آخِرُ يومٍ من الشَّهْر الذي يعده الشَّهرُ الحرامُ كآخِر يوم من جُمادَى الآخِرة وذلك أنَّ الرجلَ يَرَى فيه ثأره، فرُبَّما تَوانَى فيه، فإذا كان الغدُ، دَخَلَ الشهر الحَرامُ ففاتَه، فيُسَمَّى ذلك اليوم فَلتةً، قال:
فسائلْ لَقيطاً وأَشـياعَـهـا		ولا تَدَعَنْ واسأَلَنْ جعفَـرا
غَداةَ العروبةِ مـن فَـلـتةٍ		لمن تَرَكُوا الدار والمُحْضَرا
والفَلْتَةُ: الأمر الذي يقع من غير إحكامٍ، يقال: كان ذلك الأمْرُ فَلْتةً مُفاجَأةً.
وأَفْلَتَني فلانٌ أي انفَلَتَ منّي، وأَفلَتَني أيضاً: خَلَّصَني.
وتَفَلَّتَ فلان إلى فلان، وإلى هذا الأمر أي نازعٌ إليه.
وفَرَسٌ فَلَتانٌ صَلَتانٌ أي نَشيط حديد الفؤاد.
وتَفَلَّتَ إلى الشَّرِّ: تعَرَّضَ له، والفَلَتانُ: المُفَلَّتُ إلى الشَّرِّ، والفِلْتانُ جَمْعٌ.
وثَوْبٌ فَلُوتٌ: لايَنْضَمُّ طَرَفاه من صِغَره يُفْلُت من اليد.
وأَفلَتَ فلانٌ بجُرَيْعَةِ الذَّقَن يُضرَبُ مثلاً للرجل يًشرِف على هَلَكةٍ، ثم يُفلِتُ كأنَّه جَرَع الموتَ جَرْعاً ثم أفلَتَ منه.
والإِفلاتُ يكون بمعنى الانفلات لازماً، وقد يكون واقعاً، يقال: افلَتُّه من الهَلَكةِ أي خلَّصْتُه.
تفل:
التَّفْلُ: رَمْيُكَ بالبُزاق، والتُّفل: البُزاقُ نفسه.
والتَّفْلُ: سُوءُ ريحِ جِلْدِ الإنسانِ، ورجلٌ تَفِلٌ، وامرأة تَفِلةٌ مِتْفال.
والتَّتفُل الثعلَبُ.
فتل:
ناقة فَتْلاءُ إذا كان في ذراعِها فَتَلٌ وبانت عن الجنب.
والفَتيل: سَحاةٌ في شَقِّ النَّواة.
وتَفَتَّلَ الشِّعْرُ أي التَوَى بعضُه ببعض.
والفَتْل: لَيُّ الشيءِ كلَيِّكَ الحَبل، وفَتَلَ الفَتيلةَ فَتْلاً.

##### Türkçe

باب **التاء** ve **اللام** ve **الفاء** onlarla birlikte
**ت ل ف**، **ل ف ت**، **ف ل ت**، **ت ف ل**، **ف ت ل** kullanımlı olanlardır.

**تلف**:
**التَّلَفُ**: her şeyde helâk ve ziyan; fiil **تَلِفَ** **يتلَفُ** **تَلَفاً**.
Hadiste: **القَرَف** **أَدنَى للتَّلَف**; **القَرَف** ile, onu itham ettiği ve âkıbetinden korktuğu bir şeyi kasteder.
**المُتْلَفةُ**: helâke bakan yüksek bir uçurum; **المَتالف**: helâk yerleri.
**وأتْلَفَ** falan kimse malını: onu israfla yok etti; el-Ferazdak dedi ki:
وقومٍ كرامٍ قد نَقَلنا إليهـمُ		قِراهم فأَتْلَفْنا المنايا وأَتلَفُوا
**وأَتْلَفْنا المَنايا**: onu **تَلَف** sahibi, yani itlâf sahibi bulduk ve onu böyle bulduk.

**لفت**:
**اللَّفْتُ**: bir şeyi yönünden bükmek; bir insanın boynuna tutup onu **تَلْفِتُه** etmen gibi; Rûbe dedi ki:
ولَفْت كَسّارِ العِظامِ خَضّادْ
**اللَّفتُ** ile **الفَتْل** birdir.
**ولَفَتُّ** falanı görüşünden: yani onu ondan çevirdim; bundan **الالتِفات** gelir. Ve denir: falanın falanla **لِفْتُ**’ü; senin “onunla **صَغْوه**’u” demen gibi; ve **ولِفتاه**: onun iki yanı.
Huzeyfe’nin hadisinde: İnsanların Kur’ân’ı en çok okuyanı, ondan ne bir **واواً** ne de bir **ألفاً** bırakmayan bir münafıktır; onu diliyle **يَلْفِته** eder, sığırı diliyle otu **تَلفِت** ettiği gibi.
**والألفَتُ** develerden: boynuzları eğrilmiş ve bükülmüş olan.
**واللَّفُوتُ**: huyu zor olan.
**واللَّفيتةُ**: **الحَيْس**’e benzeyen ve ona yakın bir çorba.
Ebû’d-Dukayş dedi: Kadınlardan **اللَّفُوت**: kendisinin bir kocası ve başka bir kocadan çocuğu olan; o, çocuğa **تَلْتَفِتُ** eder.

**فلت**:
**الفَلْتَةُ**: haram ay saydığı ayın, ayın son günü; Cemâdâ’l-Âhira’nın son günü gibi. Bu, adamın onda kan davasını görmesi sebebiyledir; belki onda gevşeklik eder; yarın olunca haram ay girer de onu kaçırır; o gün **فَلتةً** diye adlandırılır; dedi ki:
فسائلْ لَقيطاً وأَشـياعَـهـا		ولا تَدَعَنْ واسأَلَنْ جعفَـرا
غَداةَ العروبةِ مـن فَـلـتةٍ		لمن تَرَكُوا الدار والمُحْضَرا
**والفَلْتَةُ**: sağlamlaştırma olmaksızın vuku bulan iş; denir: o iş, ansızın bir **فَلْتةً** idi.
**وأَفْلَتَني** falan kimse: yani benden sıyrıldı; **وأَفلَتَني** ayrıca: beni kurtardı.
**وتَفَلَّتَ** falan kimse falana ve bu işe: yani ona çekişerek yöneldi.
**وفَرَسٌ فَلَتانٌ صَلَتانٌ**: yani çevik, yürekçe keskin.
**وتَفَلَّتَ إلى الشَّرِّ**: ona maruz kaldı; **الفَلَتانُ**: şerre doğru salıverilmiş olan; **الفِلْتانُ** bir çoğuldur.
**وثَوْبٌ فَلُوتٌ**: küçüklüğünden iki ucu birleşmeyen; elden sıyrılır.
**وأَفلَتَ** falan kimse **بجُرَيْعَةِ الذَّقَن**: helâke yaklaşan, sonra sıyrılan adam için darb-ı mesel olarak söylenir; sanki ölümü bir yudum yutmuş, sonra ondan sıyrılmış gibidir.
**والإِفلاتُ** bazen lâzım olarak **الانفلات** manasında olur, bazen geçişli olur; denir: onu helâkten **افلَتُّه**: yani onu kurtardım.

**تفل**:
**التَّفْلُ**: senin tükürükle atman; **التُّفل**: tükürüğün kendisi.
**والتَّفْلُ**: insan derisinin kötü kokusu; **ورجلٌ تَفِلٌ** ve **امرأة تَفِلةٌ مِتْفال**.
**والتَّتفُل**: tilki.

**فتل**:
**ناقة فَتْلاءُ**: eğer kolunda **فَتَلٌ** varsa ve yandan ayrılmışsa.
**والفَتيل**: çekirdeğin yarığında bir lif.
**وتَفَتَّلَ الشِّعْرُ**: yani onun bir kısmı bir kısmına dolandı.
**والفَتْل**: senin ipi bükmen gibi bir şeyi bükmek; ve **فَتَلَ** fitili **فَتْلاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَتيلَةُ: الذبالةُ. وذبالٌ فُفَتَّلٌ، شدد للكثرة. والفَتيل: ما يكون في شقّ النواة. ويقال: هو ما يُفْتَلُ بين الإصبعين من الوسخ. وفَتَلْتُ الحبل وغيره. وما زال فلانٌ يَفْتِلُ من فلانٍ في الذِروة والغارب، أي يدور من وراء خديعته. وفَتَلَهُ عن وجهه فانْفَتَلَ، أي صرفه فانصرف، وهو قلب لَفَتَ. والفَتَلُ، بالتحريك: تباعدُ ما بين المرفقين على جنبي البعير. يقال مِرفقٌ أفْتَلُ بيِّن الفَتَلِ، وقومٌ فُتْلُ الأيدي.

##### Türkçe

**الفَتيلَةُ**: fitil (kandil fitili, çıra). Ve **ذبالٌ** **فُفَتَّلٌ**’dir; çokluk için şeddelendi. Ve **الفَتيل**: çekirdeğin yarığında bulunan şeydir. Ve denilir ki: o, kirden iki parmak arasında bükülen şeydir. Ve ben ipi ve başkasını büktüm. Ve falan kimse, falan kimseden **الذِروة** ve **الغارب** hakkında hâlâ **يَفْتِلُ**; yani hilesinin arkasından dolaşır. Ve onu yüzünden **فَتَلَهُ** de **انْفَتَلَ**; yani onu çevirdi de o da çevrildi; ve o, **لَفَتَ**’in kalbidir. Ve **الفَتَلُ**, hareke ile: devenin iki yanında dirsekler arasındaki mesafenin uzaklaşmasıdır. Denilir: **مِرفقٌ أفْتَلُ**; **الفَتَلِ**i açıkça belli olan. Ve bir kavim: elleri **فُتْلُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ل ف
تلف ، تفل ، لفت ، فلت ، فتل : مستعملة .
تلف : قال الليث : التَّلَفُ عَطَبٌ وهَلاك في كل شيء والفِعل تَلِفَ يَتْلَفُ تَلَفاً .
والعرب تقول : إن من القَرَفِ التَّلَفُ والقَرَفُ مَدَاناةُ الوَباء ، المَتْلَفَةُ مَهْوَاةٌ مُشْرِفة على تَلَفٍ ، والمتَالِفُ المَهالِك ، وأتلَفَ فلان مالَه إتْلافاً إذا أَفْنَاه إسرافاً .
وقال الفرزدق :
وقومٍ كرامٍ قد نقلنا إليهمُ
قِراهم فأَتْلَفْنا المنايا وأَتْلَفُوا
أتلفنا المنايا وَجَدْناها ذاتَ تَلَفٍ أي ذات إتلاف ووجدوها كذلك .
وقال ابن السكيت في قوله : أتلفنا المنايا وأتلفوا أي صَيَّرنا المنايا تلفاً لهم وصيروها لنا تلفاً قال : ويقال : معناه صادفناها تُتْلِفُنا وصادفوها تُتْلِفُهُمْ .
تفل : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لِتَخْرُجِ النساءُ إلى المساجدِ تَفِلاَتٍ ) .
وقال أبو عبيد : التَّفِلَةُ التي ليست بِمُتَطَيِّبَةٍ ، وهي المُنْتِنَةُ الرِّيح .
يقال لها : تَفِلَةٌ ومِتفالٌ ، وقال امرؤ القيس :
إذا ما الضَّجِيعُ ابْتَزَّها مِن ثِيَابها
تميل عليه هَوْنةً غَيرَ مِتْفَالِ
قال : والتَّفْل بالفَمِ لا يكون إلا ومعه شيء مِن الرِّيق ، فإذا كان نفخاً بلا ريق فهو النَّفْثُ .
قال أبو عبيد وقال اليزيدي يقال للثعلب : تَتْفُلُ وتُتْفِلِ وتِتْفِلُ ، قلت : وَسمعتُ غيرَ واحد من الأعراب يقولون : تُفَّل على فُعَّل للثعلب ، وَأَنشدوني بيت امرىء القيس :
وَإِرْخاءُ سِرْحَانٍ وَتَقْرِيبُ تُفَّلٍ
وقَال ابن شميل يقال : ما أصاب فلان من فلان إلا تِفْلاً طفيفاً أي قليلاً .
وفي بعض الحديث : قم من الشمس فإنها تُتْفِلُ الريحَ أي تُنْتِنُها .
وقال أبو النجر :
حتى إذا ما ابيض جرو التُّتْفُلِ
قيل : التُّتْفُل شجيرة يسميها أهل الحجاز شط الذئب لها جِراء مثل جراء القِتَّاء وَهي آخر ما يَيْبَس من الْعُشب ، فإذا جاءَ الصيفُ ابيضَّ .
لفت : قال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ ءابَاءَنَا ) ( يونس : 78 ) ، قال : اللَّفْتُ الصَّرفُ .
يقال : ما لَفَتَكَ عن فلان أي ما صَرَفَك عنه .
وقال الليث : اللَّفْتُ لَيُّ الشيءِ عن جهته كما تَقْبِض على عُنق إنسان فَتَلْفِتَه ، وأنشد :
ولَفْتنَ لَفْتاتٍ لَهُن خَضَادُ
ولَفَتُّ فلاناً عن رأْيه أي صَرَفْته عنه ، ومنه الالتفات ويقال : لِفْتُ فلانٍ مع فلان ، كقولك صَغْوهُ مَعه ، ولِفْتاهُ شِقَّاه ، وفي حديث حُذَيفَةَ : مِن أَقرأ الناس للقرآن منافق لا يَدَعُ منه واواً ولا ألفاً ، يَلْفتُه بِلِسانه كما تَلْفِتُ البَقَرةُ الخَلاَ بلسانها ، اللَّفْت اللَّيُّ ، يقال : لَفَتَ الشيءَ وفَتَله إذا لَواه وهذا مَقْلُوب ، والسَّلْجَم يقال له اللِّفْتُ ، ولا أدري أَعَرَبِيٌ هو أم لا .
أبو عبيد عن الأصمعي : الألْفَتُ في كلام قيس الأحمق ، والألْفَتُ في كلام تميم الأعْسَرُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : هو الألْفَتُ والألْفَكُ للأعسر ، سُمِّي أَلْفَتَ لأنه يَعْمَل بجانبه الأمْيَل .
وفي صفته ( صلى الله عليه وسلم ) إذا التفت التفت جميعاً ، يقول كان لا يَلْوي عُنقه يمنةً ولا يسرةً ناظراً إلى الشيء وإنما يفعل ذلك الخفيفُ الطائش ، ولكن كان يُقْبِل جميعاً ويُدبِرُ جميعاً .
الليث : الألْفَتُ من التُّيُوس الذي اعوجَّ قرناه والْتَويا ، قال : واللَّفوت العَسِر الخلق .
أبو عبيد عن الكسائي : اللَّفُوتُ من النساء التي لها زوج ولها ولد مِن غيره ، فهي تَلَفَّتُ إلى ولدها .
وفي حديث عمرَ حينَ وَصَفَ نفْسَه بالسياسة فقال : إني لأُرتعُ وأُشبِع وأَنْهَزُ اللَّفُوت وأَضُمُّ العَنودَ وألحِقَ العَطوفَ وأَرْجُزُ العَروضَ .
قال شمر : قال أبو جميل الكلابي :
اللّفُوتُ الناقةُ الضَّجور عند الحَلْب تَلْتَفت إلى الحالب فَتَعَضُّه فَيَنْهزُهَا بيده فَتَدُرّ ، تفْتَدِي باللبن من النَّهزِ .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي قال : قال رجل لابنه : إياك الرَّقوبَ الغَضُوبَ اللَّفتوتَ .
قال : واللَّفوتُ التي عَيْنُها لا تَثبتُ في موضعٍ واحد ، وإنما هَمُّها أن تَغْفُلَ عنها
فتغْمِزَ غيرَك ، والرَّقُوبُ التي تراقبه أن يموت فَترثَه .
ابن السكِّيت : اللَّفِيتةُ : العَصِيدةُ المُغَلَّظَة .
وفي حديث عمر : أنه ذكرَ أمَّه في الجاهلية واتخاذَها له ولأُختٍ له لَفِيتَةً من الهَبيد .
قال أبو عبيدة : اللَّفيتَةُ : ضَربٌ من الطبيخ لا أَقِفُ على حَدِّه وقال : أراه الحَسَاءَ ونحوه .
وقال ابن السكيت : اللَّفيتةُ هي العَصيدةُ المغلَّظة .
قال ويقال : لا تَلْتَفِتْ لِفتْ فلان .
فلت : قلت : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أن رجلاً أتاه فقال : يا رسول الله إن أمي افْتُلِتَتْ نَفْسُها فماتتْ ولم تُوصِ أَفَأَتصدَّقُ عنها ؟ فقال : نعم .
قال أبو عبيد قوله : افتُلِتَتْ نَفْسُها يَعْني ماتَتْ فَجْأَة لم تمْرضْ فتُوصِيَ ، ولكنها أُخِذَتْ فَلْتَةً ، وكل أَمْرٍ فُعل على غير تَمَكُّثٍ وتَلَبُّثٍ فقد افْتُلِتَ ، والاسم الفلْتةُ .
ومنه قول عمر في بَيْعَة أَبي بكر أنها كانت فلتَةً ، فَوَقَى الله شَرَّها ، إنما معناه البَغْتةُ ، وإنما عُوجِل بها مُبادَرةً لانتشار الأمر حتى لا يَطْمَع فيها من ليس لها بموضع .
وقال حُصَيب الهذلي :
كانوا خبيئة نَفْسي فافتُلِتَّهم
وكلُّ زادٍ خَبيءٍ قَصْرُه النّفَدُ
قال : افتلتهم : أُخذوا منِّي فلتَة ، زادٌ خَبيءٌ يُضَنُّ به .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم . قال : كان لِلعَرب في الجاهلية ساعةٌ يقال لها : الفَلْتةُ يُغيرون فيها ، وهِي آخرُ ساعةٍ من آخر يوم من أيام جُمادى الآخرة ، فإذا رأى الشُّجعانُ والفُرسانُ هلالَ رجبٍ قد طلعَ فجأة في آخر ساعة من أيام جمادى الآخرة ، أغاروا تلك الساعة ، وإن كان هلالُ رجب قد طَلَعَ تلك الساعة لأن تلك الساعة من آخر نهار جمادى الآخرة ما لم تغب الشمس وأنشد :
والخَيلُ ساهِمةُ الوجوه
كأنَّما يَقْضِمنَ مِلحاً
صَادَفْنَ مُنْصُلَ ألّةٍ
في فَلتةٍ فَحَوَيْن سَرْحَا
حدثنا عبد الله بن عروة قال : حدثنا يحيى بن حكيم عن سعيد القداح عن إسرائيل بن يونس عن إبراهيم عن إسحاق عن أبي هريرة قال : مر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) تحت جِدارٍ مائلٍ فأسرع المشي . فقيل لرسول الله : أسرعتَ المشي فقال : ( إني أكره موت الفَوات ) يعني موت الفُجاءة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للموتِ الفُجَاءةِ : الموتُ الأبيض والجارف واللاَّفِت والفَاتِل ، يقال : لَفَته الموتُ وفَتلَه وافْتلته وهو الموت الفَواتُ والفُواتُ
هو أَخْذَة الأسَفِ ، وهي الوَحِيُّ ، والموت الأحمر : القَتْلُ بالسيف ، والموتُ الأسود ، هو الغَرَقُ والشَّرَقُ .
أبو عبيد عن الفراء : افْتَلَتَ فلانٌ الكلامَ واقتَرَحَه إذا ارتجله قال : والفَلَتَان والصَّلَتَان من التفلُّتِ والانْصِلات ، يقال ذلك للرجل الشَّديد الصلبِ .
وقال الليث : رجل فلتَانُ نشيطٌ حديدُ الفؤاد ، ويقال : أفلتَ فلانٌ بِجُرَيعَةِ الذَّقَن ، يُضْربُ مثلاً للرجل يُشْرِفُ على هَلَكة ثم يُفْلِتُ كَأَنَّه جَرَعَ الموتَ جَرْعاً ثم أَفلتَ منه ، والإفلاتُ يكون بمعنى الانفِلات لازِماً وقد يكون واقعاً ، يقال : أفلته مِن الهَلَكَةِ أي خَلَّصتُه .
وأنشد ابن السكيت فقال :
وأَفْلَتَني منها حِماري وجُبّتي
جَزَى اللَّهُ خيراً جُبتي وحِماريا
حدثنا السعدي ، قال : حدثنا الرمادي ، قال : حدثنا أبو معاوية ، قال : حدثنا يزيد عن أبي بردة عن أبي موسى قال : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إن الله يُملي للظالم فإِذا أخذه لم يفلته ، ثم قرأ : ( وَكَذالِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِىَ ظَالِمَةٌ ) ( هود : 102 ) . قوله : لم يفلته أي لم ينفلت منه ، ويكون بمعنى لم يفلته أحد أي لم يخلصه شيء .
وروى أبو عبيدة عن أبي زيد من أمثالهم في إفْلات الجبان : أفلتني جُرَيعة الذّقن ، إذا كان قريباً كقرب الجرعة من الذّقن ثم أفلته ، قلت : معنى أفلتني انفلت مني .
وفي حديث ابن عمر : أنه شهد فتح مكة ومعه جمل جَزُور وبُرْدة فلوت .
قال أبو عبيد قوله : بُردةٌ فَلوتٌ أراد أنها صَغيرةٌ لا يَنْضم طرفاها فهي تُفْلِتُ من يده إذا اشتمل بها .
شمر عن ابن الأعرابي : الفَلُوتُ الثوب الذي لا يثبت على صاحبه لِلينه أو خُشونته .
قال وقال ابنُ شميل : يقال لَيس ذلك من هذا الأمر فَلْتٌ أي لا تَنْفَلِتُ منه ، وقد أَفلَتَ فلانٌ وانْفَلَتَ ، ومرّ بنا بَعيرٌ مُنْفَلِتٌ ولا يقال : مُفْلِتٌ ، ورجل فَلَتانٌ أي جريءٌ وامرأة فَلَتانة .
وفي حديث مجلس النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( ولا تُنْثَى فَلَتاتُه ) أي زَلاَّته ، والمعنى أنه لم يكن في مَجْلسه فَلتات تُفْشَى أي تُذكر ، لأنَّ مَجْلسه كان مَصوناً عن السقطات واللَّغو ، إنما كان مَجلسَ ذِكرٍ حَسَن وحِكَم بالغةٍ لا فضولَ فيه .
فتل : قال الليث : الفتْلُ لَيُّ الشيء كليِّك الحَبْل وَكفتل الفَتيلة قال : وناقة فتلاء ، إذا كان في ذِراعها فَتَل . وبُيُون عن الجنب ، وأنشد غيره بيت لَبيد :
خرج من مِرفقيْها كالفَتَل
ويقال : انفتل فلان عن صلاته أي انصرف ، ولفت فلاناً عن رأيه وفتله إذا صَرَفه ولَواهُ ، وقول الله جلّ وعزّ : ( وَلاَ يُظْلَمُونَ فَتِيلاً ) ( النساء : 49 ) . أخبرني المنذري عن الحراني عن ابن السكيت : أنه قال : ( القِطْمِيرُ القِشْرَة الرّقيقة على النواة ، والفتيلُ ما كان في شَقِّ النّواة ) وبه سُمِّيت فَتيلةُ السراج والنقير النُّكْتَةُ في ظَهْرِ النواة .
ويروى عن ابن عباس أنه قال : الفتيل ما يخرج من بين الإصبعين إذا فتلهما .
قلت : وهذه الأشياء تضرب كلها أمثالاً للشيء التافه الحقيرِ القليلِ ، أي لا يُظلمون قَدرَها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الفتَّالُ البُلبل ويقال لصياحه الفَتْل ، وأما الفَتَلُ فهو مصدر فَتِلَتِ الناقة فتْلاً إِذا أملس جِلد إبِطِها فلم يكن فيه عَرَك ولا حازٌ ولا خالعٌ ، وهذا إذا استَرْخَى جِلْد إبطها وتَبَخْبخ .

##### Türkçe

ت ل ف
**تلف** ، **تفل** ، **لفت** ، **فلت** ، **فتل** : kullanımdadır.

**تلف** : **الليث** dedi: **التَّلَفُ** her şeyde bozulma ve helâktir; fiil **تَلِفَ يَتْلَفُ تَلَفاً**’dır.
Araplar der ki: **القَرَفِ**’ten (bir tür) **التَّلَفُ** vardır; **القَرَفُ** vebaya yakın bulunmadır. **المَتْلَفَةُ** helâke bakan yüksek bir uçurumdur. **المتَالِفُ** helâk yerleridir. “Falanca malını **أتلَفَ** onu **إتْلافاً** (ile) israf ederek yok ettiğinde” denir.
**الفرزدق** dedi:
وقومٍ كرامٍ قد نقلنا إليهمُ
قِراهم فأَتْلَفْنا المنايا وأَتْلَفُوا
“**أتلفنا المنايا**”: “ölümleri (helâk edici şeyleri) helâk edici bulduk” demektir; yani **إتلاف** sahibi; onlar da onu öyle buldular.
**ابن السكيت** “**أتلفنا المنايا وأتلفوا**” sözü hakkında dedi: yani “ölümleri onlar için **تلفاً** kıldık, onlar da onu bizim için **تلفاً** kıldılar.” Dedi: ve “manası: biz onu bizi helâk eder halde bulduk, onlar da onu kendilerini helâk eder halde buldular” denir.

**تفل** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki şöyle dedi: “( **لِتَخْرُجِ النساءُ إلى المساجدِ تَفِلاَتٍ** )”.
**أبو عبيد** dedi: **التَّفِلَةُ** güzel koku sürünmemiş olandır; o, kokusu kötü olandır.
Ona **تَفِلَةٌ** ve **مِتفالٌ** denir. **امرؤ القيس** dedi:
إذا ما الضَّجِيعُ ابْتَزَّها مِن ثِيَابها
تميل عليه هَوْنةً غَيرَ مِتْفَالِ
Dedi: ağızla **التَّفْل** ancak onunla birlikte tükürükten bir şey varken olur; eğer tükürüksüz bir üfleme olursa o **النَّفْثُ**’tur.
**أبو عبيد** dedi; **اليزيدي** de dedi: tilkiye “**تَتْفُلُ** ve **تُتْفِلِ** ve **تِتْفِلُ**” denir. Ben dedim: bedevilerden birden fazlasını “tilki için **تُفَّل** (vezni) **فُعَّل** üzere” derken işittim; ve bana **امرؤ القيس**’in beytini okudular:
وَإِرْخاءُ سِرْحَانٍ وَتَقْرِيبُ تُفَّلٍ
**ابن شميل** dedi: “Falanca, falancadan ancak hafif bir **تِفْلاً طفيفاً** (yani az) elde etti” denir.
Bazı hadiste: “Güneşten kalk; çünkü o rüzgârı **تُتْفِلُ** eder” yani onu **تُنْتِنُ** eder.
**أبو النجر** dedi:
حتى إذا ما ابيض جرو التُّتْفُلِ
Denildi ki: **التُّتْفُل** Hicaz ehlinin “kurdun kıyısı” diye adlandırdığı bir çalıcıktır; onun **جِراء**’ları **جِراء** **القِتَّاء** gibidir; o, ottan en son kuruyandır; yaz gelince beyazlar.

**لفت** : **الفراء** Allah’ın (جلّ وعزّ) sözü hakkında: “( **أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ ءابَاءَنَا** ) ( يونس : 78 )” dedi: **اللَّفْتُ** çevirmedir (saptırmadır).
“Falancadan seni ne **لَفَتَكَ** etti?” yani “seni ondan ne çevirdi?” denir.
**الليث** dedi: **اللَّفْتُ** bir şeyi yönünden bükmektir; tıpkı bir insanın boynunu tutup onu **فَتَلْفِتَه** etmen gibi. Ve şu beyti okudu:
ولَفْتنَ لَفْتاتٍ لَهُن خَضَادُ
“Falancayı görüşünden **لَفَتُّ** ettim” yani onu ondan çevirdim; bundan **الالتفات** gelir. Ve “Falancanın falancayla **لِفْتُ**’ü” denir; senin “onun meyli onunladır” demen gibi. **ولِفْتاهُ** onun iki yanı (iki parçası)dır. **حُذَيفَةَ** hadîsinde: “Kur’an’ı okuyanların en okuru (gibi görünen) bir münafık; ondan ne bir **واواً** ne bir **ألفاً** bırakır; onu diliyle **يَلْفتُه** eder; tıpkı ineğin diliyle otu **تَلْفِتُ** etmesi gibi.” **اللَّفْت** bükmedir; “şeyi **لَفَتَ** etti ve onu **فَتَله** etti” denir, onu büktüğünde; bu ters çevrilmiştir. **السَّلْجَم**’e **اللِّفْتُ** denir; onun Arapça olup olmadığını bilmiyorum.
**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: **الألْفَتُ** Kays’ın sözünde “ahmak”tır; **الألْفَتُ** Temîm’in sözünde “solak”tır.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: solak için o **الألْفَتُ** ve **الألْفَكُ**’tur; ona **أَلْفَتَ** denildi, çünkü daha eğik olan yanı ile iş görür.
Onun ( صلى الله عليه وسلم ) vasfında: “döndüğünde bütünüyle dönerdi”; yani boynunu sağa sola bir şeye bakarak bükmezdi; bunu ancak hafif, şaşkın kimse yapar; fakat o bütünüyle yönelir ve bütünüyle dönerdi.
**الليث**: **الألْفَتُ** tekelerden boynuzları eğrilip bükülen olandır. Dedi: **واللَّفوت** yaratılışı zor (huysuz) olandır.
**أبو عبيد** **الكسائي**’den: kadınlardan **اللَّفُوتُ**, kocası olan ve ondan başka birinden çocuğu bulunan kadındır; o, çocuğuna doğru **تَلَفَّتُ** eder.
Ömer’in, siyasetiyle kendini vasfettiği hadiste: “Ben otlarım ve doyururum; **اللَّفُوت**’u dürterim; **العَنودَ**’u toplarım; **العَطوفَ**’u yetiştiririm; **العَروضَ**’u recezlerim.”
**شمر** dedi: **أبو جميل الكلابي** dedi:
**اللّفُوتُ** sağmal sırasında huysuz deve; sağana dönüp bakar da onu ısırır; o da eliyle onu dürter; o da süt verir; sütle dürtmeden kendini fidyeler.
Bana **المنذريُّ** **ثعلبٍ**’den, o da **ابن الأعرابي**’den haber verdi: bir adam oğluna dedi ki: “Sakın **الرَّقوبَ** **الغَضُوبَ** **اللَّفتوتَ** (olanı).”
Dedi: **واللَّفوتُ** gözü bir yerde sabit durmayan; derdi ancak kendisinden gaflet edilmesidir; böylece başkasını dürter (ayıplar). **الرَّقُوبُ** ise, ölmesini gözetlediği (beklediği) kimsedir ki ona mirasçı olsun.
**ابن السكِّيت**: **اللَّفِيتةُ**: koyulaştırılmış **العَصِيدةُ**’dir.
Ömer hadîsinde: cahiliyede annesini ve onun kendisiyle kız kardeşi için **الهَبيد**’den bir **لَفِيتَةً** edinmesini zikretti.
**أبو عبيدة** dedi: **اللَّفيتَةُ**: bir tür pişmiş yemektir; sınırını (mahiyetini) bilemiyorum. Dedi: onu **الحَسَاءَ** ve benzeri sanıyorum.
**ابن السكيت** dedi: **اللَّفيتةُ** koyulaştırılmış **العَصيدةُ**’dir.
Dedi: ve “Falancanın **لِفتْ**’ine bakma” denir.

**فلت** : Ben dedim: Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki bir adam ona geldi ve dedi: “Ey Allah’ın elçisi, annemin canı **افْتُلِتَتْ** oldu da öldü; vasiyet etmedi; onun adına sadaka vereyim mi?” O dedi: “Evet.”
**أبو عبيد** dedi: “**افتُلِتَتْ نَفْسُها**” sözü: “hastalanıp vasiyet edecek olmaksızın ansızın öldü” demektir; fakat o bir **فَلْتَةً** ile alındı. Her iş, duraksamaksızın ve beklemeksizin yapılırsa **افْتُلِتَ** olmuştur; isim **الفلْتةُ**’dir.
Bundan Ömer’in, Ebû Bekir’in biatı hakkında “o bir **فلتَةً** idi; Allah onun şerrinden korudu” sözü gelir; manası ancak ansızınlıktır; işin yayılmasına karşı aceleyle, ona ehil olmayanın onda tamah etmemesi için, ona koşularak yapılmıştır.
**حُصَيب الهذلي** dedi:
كانوا خبيئة نَفْسي فافتُلِتَّهم
وكلُّ زادٍ خَبيءٍ قَصْرُه النّفَدُ
Dedi: “**افتلتهم**”: benden bir **فلتَة** ile alındılar; gizli azık, esirgenen (saklanan) azıktır.
Bana **المنذري** **أبي الهيثم**’den haber verdi. Dedi: Arapların cahiliyede bir saati vardı; ona **الفَلْتةُ** denirdi; o saatte baskın yaparlardı; o, **جُمادى الآخرة** günlerinin son gününün son saatidir. Yiğitler ve süvariler, **رجب** hilâlini **جُمادى الآخرة** günlerinin son saatinde ansızın doğmuş görürlerse, o saatte baskın yaparlardı; **رجب** hilâli o saatte doğmuş olsa bile; çünkü o saat, güneş batmadıkça, **جمادى الآخرة**’nin son gündüzünün sonundandır. Ve şu beyti okudu:
والخَيلُ ساهِمةُ الوجوه
كأنَّما يَقْضِمنَ مِلحاً
صَادَفْنَ مُنْصُلَ ألّةٍ
في فَلتةٍ فَحَوَيْن سَرْحَا
Bize **عبد الله بن عروة** rivayet etti; dedi: bize **يحيى بن حكيم** rivayet etti; **سعيد القداح**’dan; **إسرائيل بن يونس**’tan; **إبراهيم**’den; **إسحاق**’tan; **أبي هريرة**’den: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) eğik bir duvarın altından geçti de yürüyüşü hızlandırdı. Allah’ın elçisine denildi: “Yürüyüşü hızlandırdın.” Dedi: “( **إني أكره موت الفَوات** )” yani ansızın ölüm.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: ansızın ölüme “**الموتُ الأبيض**” ve “**الجارف**” ve “**اللاَّفِت**” ve “**الفَاتِل**” denir. “Ölüm onu **لَفَته** etti ve **فَتلَه** etti ve **افْتلته** etti” denir; o, **الموت الفَواتُ**’tur. **الفُواتُ** keder yakalamasıdır; o da **الوَحِيُّ**’dir. Kırmızı ölüm: kılıçla öldürmedir. Siyah ölüm: boğulma ve boğazına kaçmadır.
**أبو عبيد** **الفراء**’dan: “Falanca sözü **افْتَلَتَ** etti ve onu **اقتَرَحَه** etti” yani onu irticalen söylediğinde. Dedi: **الفَلَتَان** ve **الصَّلَتَان** **التفلُّتِ** ve **الانْصِلات**’tandır; bu, sert, katı adama denir.
**الليث** dedi: **رجل فلتَانُ** çevik, yürekli (kalbi keskin)dir. Ve “Falanca **أفلتَ** **بِجُرَيعَةِ الذَّقَن**” denir; bu, helâke yaklaşır da sonra kurtulur kimseye darbımesel yapılır; sanki ölümü yudum yudum içmiş sonra ondan kurtulmuş gibidir. **الإفلاتُ** bazen **الانفِلات** manasında lâzım olur, bazen geçişli olur; “Onu helâkten **أفلته** ettim” yani onu kurtardım denir.
**ابن السكيت** okudu; dedi ki:
وأَفْلَتَني منها حِماري وجُبّتي
جَزَى اللَّهُ خيراً جُبتي وحِماريا
Bize **السعدي** rivayet etti; dedi: bize **الرمادي** rivayet etti; dedi: bize **أبو معاوية** rivayet etti; dedi: bize **يزيد** **أبي بردة**’den, o da **أبي موسى**’dan rivayet etti: Allah’ın elçisi ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: “( **إن الله يُملي للظالم فإِذا أخذه لم يفلته** ) sonra okudu: ( **وَكَذالِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِىَ ظَالِمَةٌ** ) ( هود : 102 )”. “**لم يفلته**” sözü: yani ondan kurtulmaz; ve “hiç kimse onu kurtaramaz” manasında da olur; yani hiçbir şey onu kurtarmaz.
**أبو عبيدة** onların, korkağın kurtuluşu hakkında darbımesellerinden **أبي زيد**’den rivayet etti: “**أفلتني جُرَيعة الذّقن**”; eğer o, yudumun çeneye yakınlığı gibi yakın olmuş da sonra ondan kurtulmuşsa. Ben dedim: “**أفلتني**”nin manası: benden kurtuldu.
**ابن عمر** hadîsinde: Mekke’nin fethine şahit oldu; yanında kesimlik bir deve ve **بُرْدة** **فلوت** vardı.
**أبو عبيد** dedi: “**بُردةٌ فَلوتٌ**” sözüyle, onun küçük olduğunu kastetti; iki ucu birleşmez; bu yüzden ona büründüğünde elinden **تُفْلِتُ** eder.
**شمر** **ابن الأعرابي**’den: **الفَلُوتُ** yumuşaklığı veya kabalığı sebebiyle sahibinin üzerinde durmayan elbisedir.
Dedi; **ابنُ شميل** dedi: “Bu işten **فَلْتٌ** değildir” denir; yani ondan kaçıp kurtulunmaz. “Falanca **أَفلَتَ** etti ve **انْفَلَتَ** etti” denir. “Bize **بَعيرٌ مُنْفَلِتٌ** uğradı” denir; **مُفْلِتٌ** denmez. “**رجل فَلَتانٌ**” yani cesur; “**امرأة فَلَتانة**” (da).
Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) meclisi hadîsinde: “( **ولا تُنْثَى فَلَتاتُه** )” yani sürçmeleri. Mana: onun meclisinde ifşa edilen (yani anılan) **فَلتات** yoktu; çünkü onun meclisi düşüklüklerden ve boş sözden korunmuştu; ancak güzel zikir ve üstün hikmetler meclisiydi; onda fazlalık yoktu.

**فتل** : **الليث** dedi: **الفتْلُ** bir şeyi bükmektir; senin ipi bükmen gibi ve fitili bükmek gibi. Dedi: ve **ناقة فتلاء**; eğer onun kolunda **فَتَل** varsa; ve yandan ayrıklık. Başkası **لَبيد**’in beytini okudu:
خرج من مِرفقيْها كالفَتَل
Ve “Falanca namazından **انفتل** etti” denir; yani döndü (ayrıldı). “Falancayı görüşünden **لفت** etti ve **فتله** etti” yani onu çevirdi ve büktü. Allah’ın (جلّ وعزّ) sözü: “( **وَلاَ يُظْلَمُونَ فَتِيلاً** ) ( النساء : 49 )”. Bana **المنذري** **الحراني**’den, o da **ابن السكيت**’ten haber verdi: dedi ki: “**القِطْمِيرُ** çekirdeğin üzerindeki ince kabuktur; **الفتيلُ** çekirdeğin yarığında olan şeydir.” Bununla kandilin fitiline ad verilmiştir. **النقير** çekirdeğin sırtındaki noktadır.
**ابن عباس**’tan rivayet edilir ki dedi: **الفتيل** iki parmağını büktüğünde onların arasından çıkan şeydir.
Ben dedim: bu şeylerin hepsi, değersiz, hakir, az şeye misal olarak vurulur; yani onun miktarınca zulmedilmezler.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: dedi: **الفتَّالُ** bülbüldür; ötüşüne **الفَتْل** denir. **الفَتَلُ** ise, “deve **فَتِلَتِ** **فتْلاً** etti”nin masdarıdır; eğer koltuk altı derisi düzleşip onda ne sürtünme ne şişkinlik ne de gevşeklik kalmazsa; bu, koltuk altı derisi gevşeyip sarkınca ve kabarıp yumuşayınca olur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والتاء وما يثلثهما)
(فـتح) الفاء والتاء والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ الإغلاق.
يقال: فتحت البابَ* وغيرَه فتحاً. ثمَّ يحمل على هذا سائرُ ما في هذا البناء. فالفَتْح والفُِتاحة: الحُكْم. والله تعالى الفاتح، أي الحاكم. قال الشَّاعر([1]) في الفُِتاحة:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً  *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
والفَتح: الماء يَخرُج من عينٍ أو غيرها. والفَتْح. النَّصر والإظفار. واستفتحت: استَنْصَرت. وفي الحديث أنَّه صلى الله عليه وسلم كان يَستفتحُ بصَعاليك المهاجرين والأنصار. وفَواتحُ القُرآنِ: أوائل السُّوَر. وبابٌ فُتُحٌ، أي واسع مفتوح.
(فتخ) الفاء والتاء والخاء أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ في الشَّيء.
فالفَتَخ: لِينٌ في جناح الطَّائر. وعُقابٌ فَتخاءُ، إذا انكسر جَناحُها في طَيَرانها. وفَتَخَ أصابِعَ رِجلِهِ في جلوسه، إذا ليّنها. وفي الحديث "أنَّه كان عليه السلام إذا سَجَد جافَى عَضُدَيه عن جنبيه، وفَتَخَ أصابِعَ رِجلَيه". ويقال إنَّ الفَتَخَ: عِرَضُ الكتف والقَدَم.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَتَخ، جمع فَتَخة، وهي كالحلْقة تُلبَس لُبْس الخاتم. قال:
* تسقطُ منه فَتَخِي في كُمِّي([3]) *
(فتر) الفاء والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَعفٍ في الشَّيء. من ذلك: فَتَر الشّيءُ يَفْتُر فُتُوراً. والطّرْف الفاتر: الذي ليس بحديدٍ شَزْر. وفَتَّرت الشَّيءَ وأفْتَرته. قال الله تعالى:﴿لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ﴾ [الزخرف 75]، أي لا يُضْعَف.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الفِتْر: ما بين طَرَف الإبهام وطرَف السبّابة إذا فتحتَهما. وفَِتْر([4]) : اسم امرأة، في قوله:
* أصَرَمْتَ حَبْلَ الوُدِّ من فَِتْر([5]) *
(فتش) الفاء والتاء والشين كلمةٌ واحدة تدلُّ على بحثٍ عن شيء. تقول: فتَشْت فَتْشاً، وفتّشت تفتيشا.
(فتق) الفاء والتاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على فتحٍ في شيء. من ذلك: فتَقت الشّيء فتْقاً. والفَتْق: شقُّ عصا الجماعة. والفَتْق: الصُّبح. وأعوام الفَتَق: أعوام الخِصْب. قال:
*لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أعوامِ الفَتَق([6]) *
ويقال: أفتَقَ القمر، إذا صادَفَ فَتقاً من سَحابٍ وطَلَع منه. وأفْتَقَ القومُ، إذا انفتَقَ عنهم الغَيم.
قال الأصمعيّ: جملٌ فتيق، إذا تفتَّقَ سِمَنا. ويقال: فَتِقَ يَفْتَق فَتَقاً. والفَيْتق: النَّجَّار، في قول الأعشى:
* في الباب فَيْتَقُ([7]) *
(فتك) الفاء والتاء والكاف كلمةٌ تدلُّ على خلاف النُّسك والصَّلاح. من ذلك الفَتْك، وهو الغَدْر، وهو الفِتْك أيضاً([8]) . يقال: فتَكَ به: اغتالَه. وفي الحديث: "الإيمان قَيْد الفَتْك". وقال الشَّاعر([9]) :
لا مَهْرَ أغلَى من عليٍّ وإنْ غَلاَ *** ولا فَتْكَ إلاّ دُونَ فتكِ ابن مُلْجِم([10])
(فتل) الفاء والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ليِّ شيء. من ذلك: فتَلت الحبلَ وغيرَه. والفَتيل: ما يكون في شِقِّ النَّواة كأنّه قد فتِل. قال:
يَجمع الجَيش ذا الألوفِ ويَغزُو  *** ثمَّ لا يرزَأ العدوَّ فَتِيلا([11])
ويقال: بل الفَتيل ما يُفتَل بين الإصبَعَين. والفَتَل: تباعُد الذِّراعين عن جنْبَيِ البعير، كأنَّهما لُوِيا لَيّا وفُتِلا حتى لُوِيا. قال طَرَفة:
لها عضُدانِ أفْتَلاَنِ كأنَّها  *** تمرُّ بسَلْمَىْ دالجٍ متشدِّدِ([12])
ومن أمثالهم: "فلان يَفْتِل في ذِرْوةِ فُلانٍ"، أي يدور من وراء خَديعته.
(فتن) الفاء والتاء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على ابتلاء واختبار. من ذلك الفِتْنة. يقال: فتَنْتُ أفتِنُ فَتْناً. وفَتَنْتُ الذّهبَ بالنّار، إذا امتحنتَه. وهو مفتونٌ وفَتِين. والفَتَّان: الشَّيطان. ويقال: فتنه وأفْتَنَه. وأنكر الأصمعيُّ أفتنَ. وأنشُدوا في أفتِن:
لَئِنْ أفتنَتْني لَهْيَ بالأمسِ أفْتَنَت *** سعيداً فأضْحَى قد قَلى كلَّ مسلمِ([13])
ويقال: قلبٌ فاتن، أي مفتون. قال:
رخِيمُ الكلامِ قَطِيع القيامِ  *** أضْحَى فؤادِي به فاتِنا([14])
قال الخليل: الفَتْن: الإحراق. وشيءٌ فتين: أي مُحْرَق. ويقال للحَرَّة: فَتين، كأنَّ حجارتَها مُحرَقة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِتَان: جِلدة الرَّحْل. وقولهم* العيش فَِتْنان([15]) ، أي لونان. وهذه يجوز أن تُحمل على القياس، لأنّه يقول:
* والعيش فَِتْنان فحلوٌ ومُرّْ([16]) *
ويمكن أن يُختَبَر ابنُ آدمَ بكلِّ واحدٍ منهما.
(فتي) الفاء والتاء والحرف المعتل أصلانِ: أحدهما يدلُّ على طَرَاوة وجِدّة، والآخرة على تبيين حكم.
الفَتيّ: الطَّرِيّ من الإبل، والفَتَى من الناس: واحد الفِتْيان. والفَتاء([17]) : الشباب، يقال فتىً بيِّن الفَتاء. قال:
إذا عاشَ الفتى مِائَتين عاماً  *** فقد ذهبَ البشاشةُ والفَتاءُ([18])
والأصل الآخر الفُتْيا. يقال: أفتى الفقيه في المسألةِ، إذا بيَّن حكمَها. واستفتَيت، إذا سألتَ عن الحكم، قال الله تعالى: ﴿يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ في الكَلالَةِ﴾  [النساء 176]. ويقال منه فَتْوى وفُتْيا.
وإذا هُمِز خَرَج عن البابين جميعاً. يقال ما فَتِئْتُ وفَتَأتُ أذكرُه، أي مازِلت. قال الله تعالى: ﴿قَالُوا تَاللهِ تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ﴾  [يوسف 85]، أي لا تزالُ تَذكرُ.
---------------------
([1]) هو الأسحر الجعفي كما في اللسان (فتح).
([2]) رواية اللسان: "ألا من مبلغ عمرا رسولا".
([3]) الرجز للدهناء بنت مسحل زوج العجاج، كما في اللسان (فتخ، زعزع) .
([4]) يقال بفتح الراء وكسرها، والأشهر فيها الفتح.
([5]) للمسيب بن علس، ويروى للأعشى، انظر اللسان (فتر). وعجزه:
* وهجرتها ولججت في الهجر *
([6]) لرؤبة في ديوانه 107 واللسان (فتق). وقبله:
* يأوي إلى سفعاء كالثوب الخلق *
([7]) البيت بتمامه كما في ديوانه 149 واللسان (فتق، سكك):
ولا بد من جار يجير سبيلها  *** كما سلك السّكّيّ في الباب فيتق
          لكن في الديوان: "يجيز سبيلها كما جوز".
([8]) الحق أنه مثلث الفاء، كما في اللسان والقاموس.
([9]) هو ابن أبي مياس المرادي، كما في تاريخ الطبري (6: 87) في حوادث سنة 40.
([10]) رواية الطبري: "ولا قتل إلا دون قتل". وقبله:
ولم أر مهراً ساقه ذو سماحة *** كمهر قطام من فصيح وأعجم
ثلاثة آلاف وعبد وقينة  *** وضرب على بالحسام المصمم
([11]) لعبد القيس بن خفاف البرجمي، يهجو النعمان بن المنذر، كما في الحيوان (4: 379) والأغاني  (9: 158). ونسب في الشعر والشعراء 112، 117 إلى النابغة في هجاء النعمان.
([12]) من معلقة طرفة.
([13]) البيت لأعشى همدان، وقيل لابن قيس الرقيات، كما في اللسان (فتن). وذكر أنه قيل في سعيد بن جبير، وبعده:
وألقى مصابيح القراءة واشترى  *** وصال الغواني بالكتاب المنمنم
([14]) وفي المجمل، "أمسى فؤادي به"، وذلك بعود الضمير في "به" إلى الكلام. ورواية اللسان: "أمسى فؤادي بها".
([15]) يقال بفتح الفاء وكسرها.
([16]) لعمرو بن أحمر الباهلي، في اللسان (فتن). وصدره:
* إما على نفسي وإما لها *
([17]) في الأصل: "والفتيان"، صوابه في المجمل.
([18]) للربيع بن ضبع الفزاري، كما في المعمرين للسجستاني 7 وأمالي القالي (3: 215) والخزانة (3: 306). وسيبويه (1: 106، 293) واللسان (فتا) وكذا جاءت روايته في المجمل. ويروى: "فقد ذهب اللذاذة"، و "فقد أودى المسرة".

ـ

##### Türkçe

(فâ ve tâ ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**فـتح**) **الفاء** ve **التاء** ve **الحاء**, kapanmanın zıddına delâlet eden sahih bir asıldır.
Denir: kapıyı ve başkasını açtım, açma olarak. Sonra bu bina içinde olanın geri kalanı bunun üzerine taşınır. İşte **الفَتْح** ve **الفُِتاحة**: hüküm(dür). Ve Allah Teâlâ **الفاتح**’tır; yani hükmeden. Şair([1]) **الفُِتاحة** hakkında dedi ki:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً  *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
Ve **الفَتح**: bir gözeden yahut başkasından çıkan su(dur). Ve **الفَتْح**: zafer ve galebe. Ve **استفتحت**: yardım istedim (zafer istedim). Hadiste: onun صلى الله عليه وسلم muhacirlerin ve ensarın yoksullarıyla **يَستفتحُ** olurdu. Ve **فَواتحُ القُرآنِ**: sûrelerin evvelleri. Ve **بابٌ فُتُحٌ**: yani geniş, açılmış.

(**فتخ**) **الفاء** ve **التاء** ve **الخاء**, şeyde bir yumuşaklığa delâlet eden sahih bir asıldır.
İşte **الفَتَخ**: kuşun kanadında yumuşaklık(tır). Ve **عُقابٌ فَتخاءُ**, uçuşunda kanadı kırıldığı zaman. Ve oturuşunda ayağının parmaklarını yumuşattıysa, ayağının parmaklarını **فَتَخَ** etti. Hadiste: “O aleyhisselâm secde ettiği zaman iki pazusunu iki yanından uzaklaştırırdı ve ayağının parmaklarını **فَتَخَ** ederdi.” Denir ki **الفَتَخ**: omuzun ve ayağın eni(dir).
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **الفَتَخ**, **فَتَخة**’nin cem‘i; o, halka gibi olup yüzük giyişi gibi giyilir. Dedi ki:
* تسقطُ منه فَتَخِي في كُمِّي([3]) *

(**فتر**) **الفاء** ve **التاء** ve **الراء**, şeyde bir zayıflığa delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: şey gevşedi; **فَتَر** eder, **يَفْتُر** eder, **فُتُوراً**. Ve gevşek bakış: keskin olmayan, yan bakışlı olmayan(dır). Ve şeyi gevşettim: **فَتَّرت** ve **أفْتَرته**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ﴾ [الزخرف 75], yani zayıflatılmaz.
Ve bu bâbdan şâz olan şeylerdendir: **الفِتْر**: ikisini açtığın zaman başparmağın ucu ile işaret parmağının ucu arasındaki şey. Ve **فَِتْر**([4]): bir kadının adı; şu sözünde:
* أصَرَمْتَ حَبْلَ الوُدِّ من فَِتْر([5]) *

(**فتش**) **الفاء** ve **التاء** ve **الشين**, bir tek kelime(dir); bir şey hakkında araştırmaya delâlet eder. Dersin: **فتَشْت** aradım, **فَتْشاً**; ve **فتّشت** arattım, **تفتيشا**.

(**فتق**) **الفاء** ve **التاء** ve **القاف**, bir şeyde açılmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: şeyi yardım; **فتَقت** ettim, **فتْقاً**. Ve **الفَتْق**: cemaat asâsını yarmak. Ve **الفَتْق**: sabah. Ve **أعوام الفَتَق**: bolluk yılları. Dedi ki:
*لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أعوامِ الفَتَق([6]) *
Ve denir: ay **أفتَقَ** etti; buluttan bir **فَتق**’a rastlayıp ondan doğduğu zaman. Ve kavim **أفْتَقَ** etti; bulut onlardan yarıldığı zaman.
Asmaî dedi ki: **جملٌ فتيق**; semizliği yarılıp açıldığı zaman. Ve denir: **فَتِقَ** eder, **يَفْتَق** eder, **فَتَقاً**. Ve **الفَيْتق**: marangoz; A‘şâ’nın sözünde:
* في الباب فَيْتَقُ([7]) *

(**فتك**) **الفاء** ve **التاء** ve **الكاف**, nüsük ve salâhın zıddına delâlet eden bir kelime(dir). Bundan **الفَتْك**; o, hıyanet(tir); o, **الفِتْك** de(dir)([8]). Denir: onunla **فتَكَ** etti: onu gizlice öldürdü. Hadiste: “İman, **الفَتْك**’in bağıdır.” Şair([9]) dedi ki:
لا مَهْرَ أغلَى من عليٍّ وإنْ غَلاَ *** ولا فَتْكَ إلاّ دُونَ فتكِ ابن مُلْجِم([10])

(**فتل**) **الفاء** ve **التاء** ve **اللام**, bir şeyi bükmeye delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: ipi ve başkasını büktüm; **فتَلت** ettim. Ve **الفَتيل**: çekirdeğin yarığında olan şey; sanki bükülmüş gibi. Dedi ki:
يَجمع الجَيش ذا الألوفِ ويَغزُو  *** ثمَّ لا يرزَأ العدوَّ فَتِيلا([11])
Ve denir: bilakis **الفَتيل**, iki parmak arasında bükülen şeydir. Ve **الفَتَل**: devenin iki yanından iki kolun uzaklaşması; sanki ikisi bükülmüş, bükülmüş ve bükülmüş de bükülmüş gibi, ta ki bükülmüş oluncaya kadar. Tarafe dedi ki:
لها عضُدانِ أفْتَلاَنِ كأنَّها  *** تمرُّ بسَلْمَىْ دالجٍ متشدِّدِ([12])
Ve onların mesellerindendir: “Falan, falanın hörgücünün tepesinde **يَفْتِل** eder”; yani onun hilesinin arkasından döner.

(**فتن**) **الفاء** ve **التاء** ve **النون**, bir imtihan ve sınamaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan **الفِتْنة**. Denir: **فتَنْتُ** ederim, **أفتِنُ** ederim, **فَتْناً**. Ve altını ateşle **فَتَنْتُ** ettim; onu imtihan ettiğim zaman. Ve o **مفتونٌ**’dur ve **فَتِين**’dir. Ve **الفَتَّان**: şeytan(dır). Ve denir: onu **فتنه** etti ve onu **أفْتَنَه** etti. Asmaî **أفتنَ**’i inkâr etti. Ve **أفتِن** hakkında şu beyitleri okuttular:
لَئِنْ أفتنَتْني لَهْيَ بالأمسِ أفْتَنَت *** سعيداً فأضْحَى قد قَلى كلَّ مسلمِ([13])
Ve denir: **قلبٌ فاتن**; yani **مفتون**. Dedi ki:
رخِيمُ الكلامِ قَطِيع القيامِ  *** أضْحَى فؤادِي به فاتِنا([14])
Halîl dedi ki: **الفَتْن**: yakma(dır). Ve **شيءٌ فتين**: yani yakılmış. Ve **الحَرَّة**’ye **فَتين** denir; sanki taşları yakılmış gibi.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **الفِتَان**: eyerin derisi. Ve onların sözü: **العيش فَِتْنان**([15]); yani iki renk. Ve bu, kıyasa hamledilebilir; çünkü o şöyle der:
* والعيش فَِتْنان فحلوٌ ومُرّْ([16]) *
Ve Âdemoğlu bunların her biriyle sınanabilir.

(**فتي**) **الفاء** ve **التاء** ve illetli harf, iki asıldır: birisi tazelik ve yeniliğe delâlet eder; diğeri hükmü açıklamaya.
**الفَتيّ**: develerden taze olan(dır). Ve insanlardan **الفَتَى**: **الفِتْيان**’ın bir teki. Ve **الفَتاء**([17]): gençlik; denir: gençliği açık olan bir delikanlı. Dedi ki:
إذا عاشَ الفتى مِائَتين عاماً  *** فقد ذهبَ البشاشةُ والفَتاءُ([18])
Ve diğer asıl **الفُتْيا**’dır. Denir: fakih meselede **أفتى** etti; onun hükmünü açıkladığı zaman. Ve **استفتَيت**: hükmü sordum. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ في الكَلالَةِ﴾  [النساء 176]. Ve ondan **فَتْوى** ve **فُتْيا** denir.
Ve hemzelendiği zaman iki bâbın hepsinden çıkar. Denir: **ما فَتِئْتُ** ve **فَتَأتُ** onu anıyorum; yani devam ettim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿قَالُوا تَاللهِ تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ﴾  [يوسف 85]; yani onu anmayı sürdürürsün.

---------------------
([1]) O, **الأسحر الجعفي**’dir; **اللسان**’da (**فتح**)’ta olduğu gibi.
([2]) **اللسان** rivayeti: “ألا من مبلغ عمرا رسولا”.
([3]) Recez, **الدهناء بنت مسحل**’indir; **العجاج**’ın eşi; **اللسان**’da (**فتخ**، **زعزع**)’da olduğu gibi.
([4]) **الراء**’ın fethi ve kesriyle söylenir; onda en meşhur olan feth(tir).
([5]) **المسيب بن علس**’indir; ve **الأعشى**’ya rivayet olunur; **اللسان** (**فتر**)’e bak. Ve onun ikinci mısraı:
* وهجرتها ولججت في الهجر *
([6]) Dîvânında 107’de ve **اللسان** (**فتق**)’ta **رؤبة**’nindir. Ve ondan önce:
* يأوي إلى سفعاء كالثوب الخلق *
([7]) Beyit bütünüyle dîvânında 149’da ve **اللسان** (**فتق**، **سكك**)’ta olduğu gibi:
ولا بد من جار يجير سبيلها  *** كما سلك السّكّيّ في الباب فيتق
          Lâkin dîvânda: “يجيز سبيلها كما جوز”.
([8]) Hakikat şu ki o, **الفاء**’ın teslîsidir; **اللسان** ve **القاموس**’ta olduğu gibi.
([9]) O, **ابن أبي مياس المرادي**’dir; **تاريخ الطبري** (6: 87)’de 40 yılı olaylarında.
([10]) Taberî rivayeti: “ولا قتل إلا دون قتل”. Ve ondan önce:
ولم أر مهراً ساقه ذو سماحة *** كمهر قطام من فصيح وأعجم
ثلاثة آلاف وعبد وقينة  *** وضرب على بالحسام المصمم
([11]) **عبد القيس بن خفاف البرجمي**’nindir; **النعمان بن المنذر**’i hicveder; **الحيوان** (4: 379) ve **الأغاني** (9: 158)’de olduğu gibi. Ve **الشعر والشعراء** 112, 117’de **النابغة**’ya, Nu‘mân’ı hicvetmesinde nisbet edildi.
([12]) Tarafe’nin muallakasındandır.
([13]) Beyit **أعشى همدان**’ındır; ve **ابن قيس الرقيات**’ın olduğu da söylenmiştir; **اللسان** (**فتن**)’de olduğu gibi. Ve onun **سعيد بن جبير** hakkında söylendiği zikredildi; ve ondan sonra:
وألقى مصابيح القراءة واشترى  *** وصال الغواني بالكتاب المنمنم
([14]) Ve **المجمل**’de: “أمسى فؤادي به”; bu, “**به**”deki zamirin “**الكلام**”a dönmesi iledir. **اللسان** rivayeti: “أمسى فؤادي بها”.
([15]) **الفاء**’ın fethi ve kesriyle söylenir.
([16]) **عمرو بن أحمر الباهلي**’nindir; **اللسان** (**فتن**)’de. Ve onun ilk mısraı:
* إما على نفسي وإما لها *
([17]) Asılda: “**والفتيان**”; **المجمل**’de doğrusu budur.
([18]) **الربيع بن ضبع الفزاري**’nindir; **المعمرين**’de **السجستاني**’ye ait 7’de ve **أمالي القالي** (3: 215) ve **الخزانة** (3: 306)’da olduğu gibi. Ve **سيبويه** (1: 106، 293) ve **اللسان** (**فتا**)’da; ve rivayeti **المجمل**’de de böyle geldi. Ve şu şekilde rivayet olunur: “فقد ذهب اللذاذة”, ve “فقد أودى المسرة”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- فتلت الحبل فتلا، والفتيل: المفتول، وسمي ما يكون في شق النواة فتيلا لكونه على هيئته. قال تعالى: ﴿ولا يظلمون فتيلا﴾ [النساء/49]، وهو ما تفتله بين أصابعك من خيط أو وسخ، ويضرب به المثل في الشيء الحقير. وناقة فتلاء الذراعين: محكمة.

##### Türkçe

- **فتلت الحبل فتلا**: ipi büktüm, bükme (ile); **والفتيل**: bükülmüş olan; ve çekirdeğin yarığında bulunan şeye, onun biçimi üzere olduğundan dolayı **فتيلا** adı verildi. Yüce Allah dedi ki: ﴿ولا يظلمون **فتيلا**﴾ [النساء/49]; ve o, parmaklarının arasında iplikten yahut kirden büktüğün şeydir; ve değersiz şey hakkında onunla mesel vurulur. Ve **ناقة فتلاء الذراعين**: sağlam (sıkı yapılı).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ت ل
تقول‏:‏ بنو فلان قوم فُتُل يذهب في جراحتهم الزيت والفتل‏.‏
قال الأعشى‏:‏ هل ينتهون ولن ينهي ذوي شطط كالطّعن يذهب فيه الزّيت والفتل ومن المجاز‏:‏ رجل مفتول السّاعد أنه فتل فتلاً لقوته‏.‏
وناقة فتلاء الذراعين وفي ذراعيها فتلٌ وهو تباعدهما عن الجنبين كأنهما فتلا عنهما‏.‏
وما يغني عنك فتيلاً وفتلةً‏.‏
‏"‏ وفتل منه في الذروة والغارب ‏"‏‏.‏
وجاء فلان وقد فتلت ذؤابته أي خدع وصرف عن رأيه‏.‏
وفتلته عن حاجته‏:‏ صرفته فانفتل‏.‏
وانفتل عن الصلاة‏.‏

##### Türkçe

ف ت ل
Şöyle dersin: falanın oğulları **فُتُل** bir kavimdir; onların yaralarında yağ ve **الفتل** gider.
A‘şâ dedi ki:
“Biterler mi? ve bitirmeyecektir sapkınlık sahiplerini; mızrak saplaması gibi, onda yağ ve **الفتل** gider.”
Mecazdandır: **رجل مفتول السّاعد**; yani, kuvveti için bir bükümle bükülmüştür.
Ve **ناقة فتلاء الذراعين**; ve onun iki kolunda **فتلٌ** vardır; o, ikisinin iki yandan uzaklaşmasıdır; sanki ikisi onlardan bükülmüş gibidir.
Senden **فتيلاً** ve **فتلةً** hiçbir şey gidermez.
“Ve ondan **الذروة** ve **الغارب**’de büküp aldı.”.
Falan geldi, hâlbuki onun **ذؤابة**’si bükülmüştü; yani aldatıldı ve görüşünden çevrildi.
Onu ihtiyacından büküp çevirdim: onu çevirdim de o da çevrildi.
Ve namazdan çevrildi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَتْل: لَيُّ الشيء كَلَيِّك الحبل وكفَتْل الفَتِيلة. يقال: انْفَتَل فلان عن صَلاته أَي انصرف، ولَفَت فلاناً عن رأْيه وفَتَله أَي صرَفه ولَوَاه، وفَتَله عن وجهه فانْفَتل أَي صرفه فانصرف، وهو قلب لَفَت. وفَتَل وجهه عن القوم: صرَفه كلَفته. وفَتَلْت الحبل وغيره وفَتَل الشيء يَفْتِله فَتْلاً، فهو مفْتول وفَتِيل، وفَتَله: لَواه؛ أَنشد أَبو حنيفة:لونُها أَحمر صافٍ،
وهي كالمسك الفَتِيل
قال أَبو حنيفة: ويروى كالمسك الفَتِيت، قال: وهو كالفَتِيل؛ قال أَبو الحسن: وهذا يدل على أَنه شعر غير معروف إِذ لو كان معروفاً لما اختلف في قافيته، فتفهَّمه جدّاً. وقد انْفَتل وتَفَتَّل. والفَتِيل: حبل دقيق من خَزَم أَو لِيف أَو عِرْق أَو قِدٍّ يشدُّ على العنان، وهي الحلقة التي عند ملتقَى الدُّجْزَيْن، وهو مذكور في موضعه. والفَتِيل والفَتِيلة: ما فتلْته بين أَصابعك، وقيل: الفَتِيل ما يخرج من بين الإِصبعين إِذا فتلْتهما. والفَتِيل: السَّحَاة في شَقِّ النَّواة. وما أَغنى عنه فَتِيلاً ولا فَتْلة ولا فَتَلة؛ الإِسكان عن ثعلب، والفتح عن ابن الأَعرابي، أَي ما أَغنى عنه مقدار تلك السَّحَاة التي في شَق النواة. وفي التنزيل العزيز: ولا يُظلَمون فَتِيلاً؛ قال ابن السكيت: القِطْمير القشرة الرقيقة على النواة، والفَتِيل ما كان في شَق النواة، وبه سميت فَتِيلة، وقيل: هو ما يفتَل بين الإِصبعين من الوسخ، والنَّقير النُّكْتة في ظهر النَّواة؛ قال أَبو منصور: وهذه الأَشياء تضرَب كلّها أَمثالاً للشيء التافِه الحقير القليل أَي لا يُظْلمون قدرَها. والفتِيلة: الذُّبَالة. وذُبَال مفتَّل: شدد للكثرة. وما زال فلان يَفْتِل من فلان في الذِّرْوة والغارِب أَي يَدُور من وراءِ خديعته. وفي حديث الزبير وعائشة: فلم يزل يَفْتِل في الذِّرْوة والغارب، وهو مثل في المُخادَعة. وورد في حديث حُيَي بن أَخْطب أَيضاً: لم يزل يَقتِل في الذِّرْوة والغارِب؛ والفَتْلة: وِعاء حَبِّ السَّلَم والسَّمُر خاصة، وهو الذي يشبه قُرون الباقِلاَّ، وذلك أَول ما يطلع، وقد أَفْتَلت السَّلَمة والسَّمُرة. وفي حديث عثمان: أَلسْت ترعَى مَعْوَتَها وفَتْلَتَها؟ الفَتْلة: واحدة الفَتْل، وهو ما يكون مَفْتولاً من ورق الشجر كورَق الطَّرْقاء والأَثْل ونحوهما، وقيل: الفَتْلة حمل السمرُ والعُرْفُط، وقيل: نَوْر العِضاه إِذا تَعقّد، وقد أَفْتَلت إِفْتالاً إِذا أَخرجت الفَتْلة. والفَتْلَة: شدّة عصَب الذراع. والفَتَل أَيضاً: اندِماج في مِرْفق الناقة وبُيُون عن الجنب، وهو في الوَظيف والفِرْسِن عيب، ومرفق أَفْتَل بيِّن الفتل. الجوهري: الفَتَل، بالتحريك، ما بين المِرْفقين عن جنبي البعير، وقوم فُتْل الأَيدي؛ قال طرفة:
لَها مِرْفَقان أَفْتَلان، كأَنما
أُمِرَّا بسَلْمَى دالِجٍ متَشدِّد
وفي الصحاح: كأَنما تمرّ بسَلْمَى
(* هذه الرواية هي كذلك رواية ديوان
طرفة) وناقة فَتْلاء: ثقيلة. وناقة فَتْلاء إِذا كان في ذراعها فَتَل وبُيُون عن الجنب؛ قال لبيد:
حَرَجٌ من مِرْفقيْها كالفَتَل
وفَتِلَت الناقة فَتَلاً إِذا امَّلَس جلد إِبْطها فلم يكن فيه عَرَك ولا حازّ ولا خالِعٌ وهذا إِذا استرخى جلد إِبْطها وتَبَخْبَخَ. والفَتْلة: نَوْرُ السَّمُرة. وقال أَبو حنيفة: الفَتَل ما ليس بورق إِلا أَنه يقوم مقام الورق، وقيل: الفَتَل ما لم ينبسط من النبات ولكن تَفَتَّل فكان كالهَدَب، وذلك كهَدَب الطَّرْفاء والأَثْل والأَرْطى. ابن الأَعرابي: الفَتَّال البُلْبُل، ويقال لِصياحه الفَتْل، فهو مصدر.

##### Türkçe

**الفَتْل**: şeyin bükülmesi; senin ipi bükmen gibi ve **الفَتِيلة**’nin bükülmesi gibi. Denir ki:
Falanca namazından **انْفَتَل** etti; yani döndü (ayrıldı). Ve falancayı görüşünden **لَفَت** etti ve onu **فَتَله** etti; yani onu çevirdi ve büktü. Ve onu yüzünden **فَتَله** etti de o **انْفَتل** etti; yani onu çevirdi de o da döndü; ve bu, **لَفَت**’in kalbidir (ters çevrilmişidir). Ve kavimden yüzünü **فَتَل** etti: onu çevirdi; onu yükledi. Ve ipi ve başkasını **فَتَلْت**; ve şeyi **فَتَل** eder, onu **يَفْتِله** **فَتْلاً**; o hâlde o **مفْتول** ve **فَتِيل**’dir. Ve onu **فَتَله**: onu büktü. Ebû Hanîfe inşâd etti:
لونُها أَحمر صافٍ،
وهي كالمسك الفَتِيل

Ebû Hanîfe dedi: “Ve **كالمسك الفَتِيت** diye de rivayet olunur.” Dedi: “Ve o, **الفَتِيل** gibidir.” Ebû’l-Hasen dedi: “Bu, onun bilinmeyen bir şiir olduğuna delâlet eder; zira eğer bilinen olsaydı kafiyesinde ihtilâf edilmezdi; öyleyse onu cidden anla.” Ve o **انْفَتل** etti ve **تَفَتَّل** etti.

Ve **الفَتِيل**: **خَزَم**’dan yahut **لِيف**’ten yahut **عِرْق**’tan yahut **قِدّ**’den ince bir ip; dizgine bağlanır; ve o, **الدُّجْزَيْن**’in birleştiği yerde bulunan halkadır; ve o, yerinde zikredilmiştir. Ve **الفَتِيل** ve **الفَتِيلة**: parmaklarının arasında büktüğün şeydir. Ve denildi ki: **الفَتِيل**, iki parmağı büktüğünde ikisinin arasından çıkan şeydir. Ve **الفَتِيل**: çekirdeğin yarığındaki **السَّحَاة**’dır. Ve “Ona **فَتِيلاً** da, **فَتْلة** de, **فَتَلة** de fayda vermedi”; sükûnlu okunuş Sa‘leb’den, fethalı okunuş İbnü’l-A‘râbî’den; yani çekirdeğin yarığındaki o **السَّحَاة** miktarı kadar bile ona fayda vermedi. Aziz tenzilde: “Ve **فَتِيلاً** zulmedilmezler.” İbnü’s-Sikkît dedi: **القِطْمير**, çekirdeğin üzerindeki ince kabuktur; ve **الفَتِيل**, çekirdeğin yarığında olan şeydir; ve onunla **فَتِيلة** isimlendirildi. Ve denildi ki: o, parmakların arasında bükülen kirden olan şeydir. Ve **النَّقير**, çekirdeğin sırtındaki noktacıktır. Ebû Mansûr dedi: Bu şeylerin hepsi, değersiz, hakir, az şey için misaller olarak vurulur; yani onların miktarınca zulmedilmezler. Ve **الفتِيلة**: **الذُّبَالة**’dir. Ve **ذُبَال مفتَّل**: çokluktan dolayı sıkılaştırıldı. Ve falanca, falancadan **الذِّرْوة** ve **الغارِب**’de **يَفْتِل** etmeyi sürdürdü; yani hilesinin arkasından dolaşır. Zübeyr ve Âişe hadîsinde: “Derken **الذِّرْوة** ve **الغارب**’de **يَفْتِل** etmeyi sürdürdü”; ve o, aldatmada bir meseldir. Huyey b. Ahtab hadîsinde de geldi: “**الذِّرْوة** ve **الغارِب**’de **يَقتِل** etmeyi sürdürdü.”

Ve **الفَتْلة**: özellikle **السَّلَم** ve **السَّمُر**’un tanesinin kabıdır; ve o, baklanın boynuzlarına benzeyen şeydir; ve bu, ilk çıktığı zamandır; ve **السَّلَمة** ve **السَّمُرة** **أَفْتَلت** etti. Osman hadîsinde: “Onun **مَعْوَتَها**’sını ve **فَتْلَتَها**’sını gütmüyor musun?” **الفَتْلة**: **الفَتْل**’in bir tanesidir; ve o, ağaç yaprağından bükülmüş olan şeydir; **الطَّرْقاء** yaprağı ve **الأَثْل** ve benzerleri gibi. Ve denildi ki: **الفَتْلة**, **السمرُ** ve **العُرْفُط**’un meyvesidir. Ve denildi ki: **العِضاه**’ın çiçeğidir; düğümlendiği zaman; ve **أَفْتَلت** **إِفْتالاً** etti; yani **الفَتْلة**’yi çıkardığı zaman.

Ve **الفَتْلَة**: kol sinirinin şiddetidir. Ve **الفَتَل** de: devenin dirseğinde içe gömülme ve yandan ayrıklık (dışa açıklık)tır; ve o, **الوَظيف** ve **الفِرْسِن**’de bir ayıptır; ve **مرفق أَفْتَل**: fəteli açıkça belli olan (dirsek). Cevherî: **الفَتَل**, harekeli olarak, devenin iki yanından dirseklerin arasındaki şeydir. Ve “elleri **فُتْل** olan bir kavim”; Tarafe dedi:
لَها مِرْفَقان أَفْتَلان، كأَنما
أُمِرَّا بسَلْمَى دالِجٍ متَشدِّد

Ve **الصحاح**’ta: “كأَنما تمرّ بسَلْمَى”
(* bu rivayet, Tarafe divanının rivayeti de böyledir). Ve **ناقة فَتْلاء**: ağır (dişi deve). Ve dişi deve **فَتْلاء** olur; eğer kolunda **فَتَل** ve yandan ayrıklık varsa. Lebîd dedi:
حَرَجٌ من مِرْفقيْها كالفَتَل

Ve dişi deve **فَتِلَت** eder, **فَتَلاً**; eğer koltuk altı derisi kayganlaşır da onda ne sürtünme, ne keskinlik, ne de çıkıklık bulunmazsa; ve bu, koltuk altı derisi gevşediği ve sarktığı zaman olur.

Ve **الفَتْلة**: **السَّمُرة**’nin çiçeğidir. Ebû Hanîfe dedi: **الفَتَل**, yaprak olmayan şeydir; ancak yaprak makamında durur. Ve denildi ki: **الفَتَل**, bitkiden yayılmamış olan şeydir; fakat **تَفَتَّل** eder de püskül gibi olur; ve bu, **الطَّرْفاء** ve **الأَثْل** ve **الأَرْطى**’nın püskülü gibidir. İbnü’l-A‘râbî: **الفَتَّال** bülbüldür; ve onun ötüşüne **الفَتْل** denir; o hâlde o, bir mastardır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ت ل * * الفَتِيلَةُ * الذُّبالة و * الفَتِيلُ * ما يكون في شق النواة وقيل هو ما يُفتل بين الإصبعين من الوسخ و * فَتَل * الحبل وغيره من باب ضرب

##### Türkçe

* ف ت ل * * **الفَتِيلَةُ** * fitil, kandil fitili ve * **الفَتِيلُ** * çekirdeğin yarığında bulunan şeydir; ve denildi ki: o, parmakların arasında kirden bükülen şeydir; ve * **فَتَل** * ipi ve başkasını, **ضرب** babındandır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فتله يفتله، من حد ضرب فتلا: لواه، كلي الحبل والفتيلة، كفتله تفتيلا، فهو فتيل، ومفتول، وأنشد أبو حنيفة:
  لونها أحمر صـاف                      وهي كالمسك الفتيل قال: وهو كالفتيل، قال أبو الحسن: وهذا يدل على أنه شعر غير معروف، إذ لو كان معروفا لما اختلف في قافيته، فتفهمه جيدا. وقد انفتل وتفتل. فتل وجهه عنهم فتلا: صرفه، كلفته، وهو مقلوب، فانفتل: انصرف، وهو مجاز. والفتيل، كأمير: حبل دقيق من خزم أو ليف أو عرق أو قد، وقد يشد على العنان، وهي الحلقة التي عند ملتقى الدجرين، وهو مذكور في موضعه. الفتيل: السحاة التي تكون في شق النواة، وبه فسر قوله تعالى:  ولا يظلمون فتيلا  أي مقدار تلك السحاة التي في شق النواة. الفتيل أيضا: ما فتلته بين أصابعك من الوسخ، وبه فسر ابن عباس رضي الله تعالى عنهما الآية، وقال ابن السكيت: النقير: النكتة في ظهر النواة، والفتيل: ما كان في شق النواة، والقطمير: القشرة الرقيقة على النواة، قال الأزهري: وهذه الأشياء يضرب بها مثلا للشيء التافه الحقير القليل، كالفتيلة. يقال: ما أغني عنك فتيلا ولا فتلة، بالفتح، هذه عن ثعلب، ويحرك، وهذه عن ابن الأعرابي: أي ما أغني عنك شيئا، مقدار تلك السحاة التي بشق النواة. والفتلة: وعاء حب السلم والسمر خاصة، وهو الذي يشبه قرون الباقلا، وذلك أول ما يطلع، وقد أفتل، السلم والسمر. قيل: الفتلة: حمل السمر والعرفط، وقيل: نور العضاه إذا انعقد، وقد أفتلت: إذا أخرجت الفتلة، وقيل: برمة العرفط خاصة، ويحرك، رواه أبو حنيفة عن بعض الرواة، قال: لأن هيادبها كأنها قطن، وهي بيضاء مثل زر القميص أو أشف. الفتلة، بالفتح: واحد الفتل، وهو ما يكون مفتولا من ورق الشجر، كورق الطرفاء والأثل، ونحوهما. أو هو ما ليس بورق ولكن يقوم مقامه، عن أبي حنيفة. قيل: ما لم ينبسط من النبات لكنه يفتل فكان كالهدب. من المجاز: الفتل، بالتحريك: اندماج في مرفق الناقة وبيون عن الجنب، وهو الوظيف والفرسن عيب، والنعت مرفق أفتل بين الفتل، وهي فتلاء، وفي الصحاح: هو ما بين المرفقين عن جنبي البعير، وقوم فتل الأيدي، قال طرفة:
  لها مرفقان أفتلان كأنما                      أمرا بسلمي دالج متشدد

  وناقة فتلاء: في ذراعها بيون عن الجنب، أو الفتلاء: الناقة الثقيلة المتأطرة الرجلين كأنهما فتلا فتلا، وهو مجاز. الفتال كشداد: البلبل. والفتل: صياحه ولهذا فهو مصدر، قاله ابن الأعرابي، وهو مجاز. ويفتل، كيجعل: د، بطخيرستان من أواخرها، نقله الصاغاني. من المجاز: فتل في ذؤابته: إذا أزاله عن رأيه، وذلك إذا خدعه، ويقال: جاء وقد فتلت ذؤابته: أي خدع وصرف عن رأيه. والفتيلة: الذبالة، وذبال مفتل، كمعظم: شدد للكثرة، قال امرؤ القيس:
  وشحم كهداب الدمقس المفتل من المجاز أيضا: ما زال يفتل من فلان في الذروة والغارب، أي يدور من وراء خديعته. ومنه حديث الزبير رضي الله تعالى عنه أنه سأل عائشة رضي الله تعالى عنها الخروج إلى البصرة فأبت عليه: فما زال يفتل في الذروة والغارب حتى أجابته، قال الصاغاني: الفتل فيهما يفعله خاطم الصعب من الإبل، يختله بذلك، فجعله مثلا للمخادعة والإزالة عن الرأي. ومما يستدرك عليه: رجل مفتول الساعد، كأنه فتل فتلا لقوته. وفتلت الناقة، كفرح، فتلا: املس جلد إبطها فلم يكن فيه عرك ولا حاز ولا خالع، وهذا إذا استرخى جلد إبطها وتبخبخ. وأبو الحسن علي بن الحسن بن ناصر، يعرف بابن مفتلة كمرحلة، عن عمر بن إبراهيم الزيدي، وعنه الدبيثي. وأبو بكر محمد بن عبد الله الأصبهاني المفتولي، روى عنه أبو بكر بن مردويه الحافظ. وإبراهيم بن منصور الفتال، الحنفي الدمشقي، أخذ عن أيوب الخلوتي، وغيره، وعنه أبو المواهب الحنبلي، توفي سنة 1097 عن اثنتين وسبعين سنة بدمشق. وفتائل الرهبان: نبت ورقه كالسنا، وزهره أصفر. وابن فتيل، كأمير هو: هبة الله بن موسى بن الحسن الموصلي المحدث عن أبي يعلى الموصلي، وعنه أبو جعفر السمناني وغيره. وفتيلة: لقب بشر بن مبشر الواسطي، عن الحكم بن فصيل.

##### Türkçe

**فتله** **يفتله**، “**فتلا**” (şiddetli vurma)dan: büktü; ipi ve fitili bükmek gibi; **كفتله تفتيلا**; o hâlde o **فتيل** ve **مفتول**dur. Ebû Hanîfe şu beyti okudu:
  Rengi saf kırmızıdır                      ve o, misk gibi **الفتيل**dir
Dedi ki: ve o, **الفتيل** gibidir. Ebû’l-Hasen dedi ki: Bu, onun bilinmeyen bir şiir olduğuna delâlet eder; zira eğer bilinen olsaydı kafiyesinde ihtilâf edilmezdi; onu iyice anla. Ve **انفتل** ve **تفتل** etti. **فتل** yüzünü onlardan “**فتلا**”: onu çevirdi; onu döndürdü; ve o, ters çevrilmiştir; böylece **انفتل**: döndü; ve bu mecazdır. Ve **الفتيل**, **كأمير**: **خزم**dan yahut liften yahut sinirden yahut deriden ince bir ip; ve dizgine bağlanabilir; ve o, **الدجرين**in birleştiği yerdeki halkadır; ve o, yerinde zikredilmiştir. **الفتيل**: çekirdeğin yarığında bulunan **السحاة**; ve onunla Yüce Allah’ın sözü tefsir edilmiştir: **ولا يظلمون فتيلا**; yani çekirdeğin yarığındaki o **السحاة** miktarı. **الفتيل** ayrıca: parmakların arasında büktüğün kirden olan şey; ve onunla İbn Abbâs (Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun) âyeti tefsir etti. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **النقير**: çekirdeğin sırtındaki nokta; **الفتيل**: çekirdeğin yarığında olan şey; **القطمير**: çekirdeğin üzerindeki ince kabuk. el-Ezherî dedi ki: Bu şeyler, değersiz, hakir, az şeye misal olarak vurulur; **كالفتيلة** gibi. Denir: “Sana **فتيلا** da **فتلة** de (fetha ile) fayda vermedim”; bu Sa‘leb’dendir; ve harekelenir; bu da İbnü’l-A‘râbî’dendir: yani sana hiçbir şey fayda vermedim; çekirdeğin yarığındaki o **السحاة** miktarı. Ve **الفتلة**: özellikle **السلم** ve **السمر** tanesinin kabı; ve o, bakla boynuzlarına benzeyen şeydir; ve bu, ilk çıktığı zamandır; ve **أفتل** etti: **السلم** ve **السمر**. Denildi: **الفتلة**: **السمر** ve **العرفط**ın meyvesi; ve denildi: düğümlendiği zaman **العضاه**ın çiçeği; ve **أفتلت**: **الفتلة**yi çıkardığı zaman; ve denildi: özellikle **العرفط**ın küpü; ve harekelenir; Ebû Hanîfe bunu bazı râvilerden rivayet etti; dedi ki: çünkü onun püskülleri sanki pamuktur; ve o, gömlek düğmesi gibi yahut daha beyazdır. **الفتلة**, fetha ile: **الفتل**in bir tanesi; ve o, ağaç yaprağından bükülmüş olan şeydir; **الطرفاء** ve **الأثل** yaprağı gibi ve benzerleri. Yahut o, yaprak olmayan fakat onun yerini tutan şeydir; Ebû Hanîfe’den. Denildi: bitkiden yayılmamış olan fakat bükülür de püskül gibi olan şey. Mecazdan: **الفتل**, hareke ile: dişi devenin dirseğinde içe gömülme ve yanlardan ayrılma; ve o, **الوظيف** ve **الفرسن**de bir ayıptır; sıfat: **مرفق أفتل بين الفتل**; ve o **فتلاء**dır. Ve **الصحاح**ta: o, devenin iki yanından dirseklerin arasındaki şeydir; ve “elleri **فتل** olan kavim”. Tarafe dedi ki:
  Onun iki dirseği **أفتلان**dır, sanki                      sıkılaşmış bir gece yürüyüşçüsü iki **سلمى** ile emrolunmuş gibidir

Ve **ناقة فتلاء**: kolunda yandan ayrılma vardır; yahut **الفتلاء**: bacakları çarpık ağır deve; sanki ikisi “**فتلا فتلا**”dır; ve bu mecazdır. **الفتال** **كشداد**: bülbül. Ve **الفتل**: onun ötüşü; bu yüzden o bir mastardır; İbnü’l-A‘râbî söyledi; ve bu mecazdır. Ve **يفتل** **كيجعل**: **د**; **بطخيرستان**’ın son taraflarından; es-Sâgânî nakletti. Mecazdan: **فتل** onun perçeminde: onu görüşünden uzaklaştırdığı zaman; ve bu, onu aldattığı zaman olur. Ve denir: “Geldi, hâlbuki onun perçemi **فتلت** edilmişti”: yani aldatıldı ve görüşünden çevrildi. Ve **الفتيلة**: fitil; ve **ذبال مفتل** **كمعظم**: çokluk için şeddelendi. İmru’ul-Kays dedi ki:
  Ve yağ, bükülmüş **الدمقس** püskülleri gibi
Mecazdan ayrıca: “Falan hakkında tepede ve hörgüçte **يفتل** etmeyi sürdürdü”; yani hilesinin arkasından dolaşır. Ve ondan, Zübeyr’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadisi: Âişe’ye (Allah Teâlâ ondan razı olsun) Basra’ya çıkmayı sordu da o ona karşı çıktı; derken tepede ve hörgüçte **يفتل** etmeyi sürdürdü, nihayet ona cevap verdi. es-Sâgânî dedi ki: ikisinde **الفتل**i, develerden inatçı olanı yularlayan yapar; onunla onu aldatır; böylece onu aldatmaya ve görüşten uzaklaştırmaya misal kıldı. Ve ona ilâve olarak: **رجل مفتول الساعد**; sanki kuvveti için “**فتلا**” bükülmüş gibidir. Ve **فتلت** dişi deve, **كفرح**: “**فتلا**”; koltuk altı derisi pürüzsüz oldu; onda ne sürtünme ne kıvrım ne de gevşeklik olmadı; ve bu, koltuk altı derisi gevşeyip yumuşadığı zaman olur. Ve Ebû’l-Hasen Ali b. el-Hasen b. Nâsır, **ابن مفتلة** diye bilinir, **كمرحلة**; Ömer b. İbrâhîm ez-Zeydî’den; ondan da ed-Dübeysî. Ve Ebû Bekr Muhammed b. Abdullah el-İsfahânî **المفتولي**; ondan Ebû Bekr b. Merdûye el-Hâfız rivayet etti. Ve İbrâhîm b. Mansûr **الفتال**, ed-Dımaşkî el-Hanefî; Eyyûb el-Halvetî’den ve başkalarından aldı; ondan Ebû’l-Mevâhib el-Hanbelî; 1097 yılında, yetmiş iki yaşında Şam’da vefat etti. Ve **فتائل الرهبان**: yaprağı **السنا** gibi, çiçeği sarı olan bir bitki. Ve **ابن فتيل**, **كأمير**: Ebû Ya‘lâ el-Mevsılî’den hadis rivayet eden muhaddis Hibetullâh b. Mûsâ b. el-Hasen el-Mevsılî; ondan Ebû Ca‘fer es-Semnânî ve başkaları. Ve **فتيلة**: Bişr b. Mubeşşir el-Vâsıtî’nin lakabı; el-Hakem b. Fudayl’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَتَلَهُ
1 فَتَلَهُ ذ , (S, M, O, Msb, K,) aor. فَتِلَ , (M, Msb, K,) inf. n. فَتْلٌ; (T, M, Msb;) and ↓ فتّلهُ, (M, K, TA,) [but this has teshdeed given to it to denote muchness of the action, or multiplicity of the objects, (see its pass. part. n. below,)] inf. n. تَفْتِيلٌ; (TA;) He twisted it, (T, M, K, TA,) i. e. a thing, (T, M,) like as one twists (T) a rope (T, S, O, Msb) &c., (S, O, Msb,) and like as one twists a wick. (T.) ― -b2- [Hence] one says رَجُلٌ مُحْكَمُ الفَتْلِ (tropical:) [A man firm, or compact, in respect of make; as though firmly twisted]. (K and TA voce مَجْدُولٌ. [See the pass. part. n. below.]) ― -b3- And فَتَلَ ذُؤَابَتَهُ, (K,) or فَتَلَ فِى ذُؤَابَتِهِ, (O, TA,) (tropical:) [lit. He twisted his pendent lock of hair;] meaning he made him to turn, or swerve, from his opinion, or judgment, or sentiment, (O, K, TA,) by deceiving, or deluding, him. (TA.) And جَآءَ وَقَدْ فُتِلَتْ ذُؤَابَتُهُ (tropical:) He came, having been deceived, or beguiled, and turned from his opinion, &c. (TA.) And مَا زَالَ يَفْتِلُ مِنْ فُلَانٍ فِى الذِّرْوَةِ وَالغَارِبِ, (tropical:) meaning, يَدُورُ مِنْ وَرَآءِ خَدِيعَتِهِ [i. e. He ceased not to be going about seeking, or endeavouring, after the deceiving, or beguiling, of such a one]: (S, O, K:) originating from a saying in a trad. of Ez-Zubeyr, cited and expl. voce غَارِبٌ [q. v.]. (O, TA. [See also Freytag's Arab. Prov. ii. 200.]) ― -b4- فَتَلَهُ عَنْ حَاجَتِهِ, (T,) or عَنْ وَجْهِهِ, (S, O,) means He turned him [from the object of his want, or from his way, or course], like لَفَتَهُ, (T, S, O,) from which it is [said to be] formed by transposition. (S, O.) And فَتَلَ وَجْهَهُ عَنْهُمْ [also] means He turned his face from them, (M, K,) like لَفَتَهُ. (M.) -A2- فَتِلَتِ النَّاقَةُ, [aor. فَتَلَ ,] inf. n. فَتَلٌ, (assumed tropical:) The she-camel was smooth, or sleek, and flaccid, in the skin of her armpit, it not having in it عَرْك nor حَازّ nor خَالِع [which words see in their proper arts.]. (T, TA.) [See also فَتَلٌ below.]

2 فَتَّلَ see the preceding paragraph, first sentence.

افتل
4 افتل ذ said of [trees of the species termed] سَلَم and سَمُر, (K,) or افتلت said of a سَمُرَة (M, O) and of a سَلَمَة, (M,) They, or it, put forth, or produced, the فَتْلَة [q. v.] thereof. (M, O, K.)

5 تَفَتَّلَ see the paragraph here following.

انفتل
7 انفتل ذ , and ↓ تفتّل, [but the latter, as quasipass. of 2, denotes, or implies, muchness, or multiplicity,] It [a rope, &c.,] became twisted. (M, K.) ― -b2- And the former, He turned away (T, S, Mgh) from his prayer, (T,) or from prayer, (Mgh,) or from his way, or course. (S.) And انفتل رَاجِعًا [He turned away, returning]. (S, O, K, in art. صوع.)

فَتْلٌ
فَتْلٌ ذ : see its n. un. فَتْلَةٌ: -A2- and see also فَتَلٌ. -A3- Also The cry, or crying, of the فَتَّال, i. e. بُلْبُل. (IAar, T, O, TA. [Said in the TA to be an inf. n.: but its verb, if it have one, is not mentioned.])

فَتَلٌ
فَتَلٌ ذ an inf. n. of فَتِلَت [q. v.] said of a she-camel. (T, TA.) [It is also expl. as signifying] (tropical:) Wideness between the elbows and sides of a she-camel: (S, O, TA:) or a state of firm, or concealed, insertion, (اِنْدِمَاجٌ,) in the elbow of a camel, (M, K, TA,) and its being apart from the side; (M, TA;) as also ↓ فَتْلٌ: (M: [thus in the TT as from the M; being there written فَتَْل:]) this [or rather the like of this] in the shank and foot of the camel is a fault. (M, TA.)

فَتْلَةٌ
فَتْلَةٌ ذ [as an inf. n. un., A twisting. ― -b2- And hence, app., (assumed tropical:) An intense firmness of compacture of the flesh of the fore arm: expl. in the TT, as from the M, by the words شِدة عَصْب الدِباغ; for which, I doubt not, we should read شِدَّةُ عَصْبِ الذِّرَاعِ: see مَفْتُولٌ. ― -b3- And A twist. ― -b4- And particularly A twisted slip, formed by slitting, of the ear of a she-camel. (See 4 in art. دبر, in the last quarter of the paragraph.) ― -b5- And, as used in the present day, A needleful of thread. ― -b6- Also] The seed-vessel of the سَلَم and of the سَمُر, peculiarly, (M, K,) resembling the pods of the bean, (M,) when they first come forth. (M, K.) And The blossom of the سَمُرَة: (M:) or the fruit of the سَمُر and of the عُرْفُط: (TA:) or the blossom of the [kind of trees called] عِضَاه, (O, TA,) when it has become compactly organized: (TA:) or it signifies also, (M, K,) and so does ↓ فَتَلَةٌ, (K,) or peculiarly this latter, بالتَّحْرِيكِ, as AHn says on the authority of some one or more of the relaters, (O,) the fruit (بَرَمَة) of the عُرْفُط, (M, O, K,) because its filaments, or fringe-like appertenances, are as though they were cotton, and it is white, like the button of the shirt, or somewhat larger: (AHn, M, O:) or it signifies one of what are termed ↓ فَتْلٌ, which means what are [as though they were] twisted, of the وَرَق [properly signifying leaves of simple and common kinds] of trees, such as the ورق of the [tamarisks called] طَرْفَآء and أَثْل and the like; (TA;) or, (M, K, TA,) as AHn says, (M, TA,) this word فَتْلٌ signifies what are not وَرَق, but are substitutes for these: (M, K, TA:) and, (K,) as some say, (M,) what do not expand, of [the appertenances of] plants, but are [as though they were] twisted; (M, K;) so that they are like هُدْب [thus in the TT as from the M, perhaps a mistranscription for هَدَب, q. v.]; being like the هدب [i. e. هَدَب] of the طَرْفَآء and أَثْل and أَرْطى. (M.) ― -b7- See also فَتِيلٌ, last sentence.

فِتْلَةٌ
فِتْلَةٌ ذ [A manner of twisting]. You say فِتْلَةٌ بَارِحَةٌ, meaning شَزْرَةٌ [i. e. A manner of twisting contrary to that which is usual]. (A in art. برح.)

فَتَلَةٌ
فَتَلَةٌ ذ : see فَتْلَةٌ, near the middle: ― -b2- and see the paragraph here following, last sentence.

فَتِيلٌ
فَتِيلٌ ذ Twisted; [applied to a rope, &c.;] as also ↓ مَفْتُولٌ. (M, K.) ― -b2- And A slender cord, of [the fibres called] لِيف, (M, K,) or of [the bark termed] خَزَم, or of عَرَق [meaning plaited palmleaves], or of thongs, (M,) which is bound upon the ring (M, K) called عِيَان which is at the end (مُنْتَهى), (M,) or which is at the place of meeting (مُلْتَقَى), (K,) of the دُجْرَانِ [two pieces of wood to which the share of the plough is attached]. (M, K.) ― -b3- [And A tent for a wound: a term used by surgeons: see دَسَمَ الجُرْحَ, in art. دسم.] ― -b4- And What one twists [or rolls] (S, M, O, K) between his fingers (M, K) or between the two fingers [meaning the thumb and fore finger], (S, O,) of dirt [that has collected upon the skin when it has not been recently washed]; (S, O, K;) as also ↓ فَتِيلَةٌ. (M, K.) So says I' Ab in explaining the saying in the Kur [iv. 52, and 79 also accord. to some readers, and xvii. 73], وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا [meaning (tropical:) And they shall not be wronged by their being deprived of the most paltry right; or they shall not be wronged a whit]: (O, TA:) or the [primary, or proper,] meaning in this phrase is what here follows. (TA; and in like manner Bd says in iv. 52.) ― -b5- And The سَحَاة [or integument, meaning the pellicle], (M, K, TA,) or the خَيْط [or thread, meaning the filament], (Bd in iv. 52,) that is in the شَقّ [or cleft, resembling a crease, which extends along one side] of the datestone: (M, K, TA: but for شَقّ, the CK has شِقّ:) ISk says, the قِطْمِير is the thin integument upon the date-stone, and, he adds, (T, TA, *) the فَتِيل is what is in the شَقّ of the date-stone. (T, S, O, Msb, TA.) Hence, (M,) one says, مَا أُغْنِى عَنْهُ فَتِيلًا, (M, and so in the K except that the latter has عَنْكَ instead of عَنْهُ,) meaning [I do not avail, or profit, him, (or accord. to the K, thee,) or I do not stand, or serve, him (or thee) in stead,] as much as that سَحَاة, (M,) or a whit; (K;) and in like manner, ↓ فَتْلَةً, (Th, M, K, [in the CK, erroneously, فَتِيلَةً,]) and ↓ فَتَلَةً. (IAar, M, K.)

فَتِيلَةٌ
فَتِيلَةٌ ذ A wick (S, O, K) of a lamp: (T, Msb:) pl. فَتَائِلُ and فَتِيلَاتٌ. (Msb.) [Hence, حَجَرُ الفَتِيلَةِ Amiantus, or flexible asbestus, of which wicks are sometimes made. ― -b2- And in the present day, فَتِيلَةٌ also signifies A hempen match. ― -b3- And A suppository.] ― -b4- فَتَائِلُ الرُّهْبَانِ is the name of A certain plant, the leaves of which are like [those of] the senna (السَّنَا), and its blossom is yellow. (TA.) ― -b5- See also فَتِيلٌ.

الفَتَّالٌ
الفَتَّالٌ ذ The [bird called] بُلْبُل [q. v.]. (T, O, K.)

أَفْتَلُ
أَفْتَلُ ذ , (S, M, O, K,) applied to the elbow, (S, M, O,) of a camel, (S, O,) or of a she-camel, (M,) [and app. to a he-camel,] Having what is termed فَتَلٌ [expl. above]: (S, M, O, K:) fem. فَتْلَآءُ, (T, M, K,) applied to a she-camel, meaning having, in her arm, a wide separation from the side: (T, * TA:) or, so applied, heavy, and curved in the kind legs: (M, K:) [the pl. is فُتْلٌ:] and one says قَوْمٌ فُتْلُ الأَيْدِى [app. meaning Persons having the arms widely separated from the sides]. (S, O.)

ذُبَالٌ مُفَتَّلٌ
ذُبَالٌ مُفَتَّلٌ ذ [Twisted wicks]: the epithet in this case is with teshdeed because applied to many things. (S, O, K.)

مَفْتُولٌ
مَفْتُولٌ ذ : see فَتِيلٌ. ― -b2- [It also signifies (tropical:) Compact, or firm, in make; as though twisted; like مَجْدُولٌ and مَعْصُوبٌ:] you say رَجُلٌ مَفْتُولُ السَّاعِدِ A man strong [or firm or compact] in the ساعد [or fore arm]; as though it were twisted. (TA.)

##### Türkçe

**فَتَلَهُ**
1 **فَتَلَهُ** ذ, (S, M, O, Msb, K,) muzârîsi **فَتِلَ**, (M, Msb, K,) mastarı **فَتْلٌ**; (T, M, Msb;) ve ↓ **فتّلهُ**, (M, K, TA,) [fakat bunda, fiilin çokluğunu yahut mef‘ûllerin çokluğunu göstermek için şedde verilmiştir, (aşağıda onun ism-i mef‘ûlüne bak,)] mastarı **تَفْتِيلٌ**; (TA;) Onu büktü, (T, M, K, TA,) yani bir şeyi, (T, M,) tıpkı bir ipi (T, S, O, Msb) vb. büker gibi, (S, O, Msb,) ve tıpkı bir fitili büker gibi. (T.) ― -b2- [Bundan dolayı] **رَجُلٌ مُحْكَمُ الفَتْلِ** (mecaz:) [Yapılış bakımından sağlam yahut sıkı bir adam; sanki sıkıca bükülmüş gibi]. (K ve TA, **مَجْدُولٌ** maddesinde. [Aşağıda ism-i mef‘ûle bak.]) ― -b3- Ve **فَتَلَ ذُؤَابَتَهُ**, (K,) yahut **فَتَلَ فِى ذُؤَابَتِهِ**, (O, TA,) (mecaz:) [lafzen: Onun sarkık saç lülesini büktü;] mânâsı: onu, aldatmak yahut kandırmak suretiyle, (TA,) görüşünden yahut hükmünden yahut kanaatinden döndürdü yahut saptırdı. (O, K, TA.) Ve **جَآءَ وَقَدْ فُتِلَتْ ذُؤَابَتُهُ** (mecaz:) O, aldatılmış yahut kandırılmış ve görüşünden vb. döndürülmüş olarak geldi. (TA.) Ve **مَا زَالَ يَفْتِلُ مِنْ فُلَانٍ فِى الذِّرْوَةِ وَالغَارِبِ**, (mecaz:) mânâsı: **يَدُورُ مِنْ وَرَآءِ خَدِيعَتِهِ** [yani: falancayı aldatmanın yahut kandırmanın peşinde dolaşmayı, aramayı yahut buna çabalamayı sürdürdü]: (S, O, K:) Aslı, Ez-Zubeyr’in bir hadîsinde geçen bir sözden olup **غَارِبٌ** maddesinde nakledilmiş ve açıklanmıştır [ona bak]. (O, TA. [Freytag’ın Arab. Prov. ii. 200’e de bak.]) ― -b4- **فَتَلَهُ عَنْ حَاجَتِهِ**, (T,) yahut **عَنْ وَجْهِهِ**, (S, O,) mânâsı: Onu [ihtiyacının maksadından yahut yolundan yahut gidişinden] çevirdi; **لَفَتَهُ** gibi, (T, S, O,) ve bunun, yer değiştirme yoluyla ondan türetildiği [söylenir]. (S, O.) Ve **فَتَلَ وَجْهَهُ عَنْهُمْ** [dahi] mânâsı: Yüzünü onlardan çevirdi, (M, K,) **لَفَتَهُ** gibi. (M.) -A2- **فَتِلَتِ النَّاقَةُ**, [muzârîsi **فَتَلَ**,] mastarı **فَتَلٌ**, (varsayılan mecaz:) Dişi deve, koltuk altı derisinde yumuşak yahut kaygan ve gevşek oldu; onda **عَرْك** ne **حَازّ** ne de **خَالِع** bulunmadı [bu kelimelere kendi maddelerinde bak]. (T, TA.) [Aşağıda **فَتَلٌ**’e de bak.]

2 **فَتَّلَ**: önceki paragrafın ilk cümlesine bak.

**افتل**
4 **افتل** ذ, [**سَلَم** ve **سَمُر** diye adlandırılan türden] ağaçlar hakkında söylenir, (K,) yahut **افتلت** bir **سَمُرَة** hakkında (M, O) ve bir **سَلَمَة** hakkında, (M,) Onlar yahut o, kendisinin **فَتْلَة**’sını [ona bak] çıkardı yahut meydana getirdi. (M, O, K.)

5 **تَفَتَّلَ**: bundan sonraki paragrafa bak.

**انفتل**
7 **انفتل** ذ, ve ↓ **تفتّل**, [fakat ikincisi, 2’nin şibh-i meçhûlü olarak, fiilin çokluğunu yahut çokluğu ifade eder,] O [ip vb.], büküldü. (M, K.) ― -b2- Ve birincisi: Namazından, (T,) yahut namazdan, (Mgh,) yahut yolundan yahut gidişinden döndü. (T, S, Mgh.) Ve **انفتل رَاجِعًا** [dönerek geri döndü]. (S, O, K, **صوع** maddesinde.)

**فَتْلٌ**
**فَتْلٌ** ذ: onun ism-i merresine bak: **فَتْلَةٌ**: -A2- ve ayrıca **فَتَلٌ**’e de bak. -A3- Ayrıca **فَتَّال**’ın, yani **بُلْبُل**’ün, ötüşü yahut ötmesi. (IAar, T, O, TA. [TA’da bunun bir mastar olduğu söylenmiştir: fakat eğer bir fiili varsa, zikredilmemiştir.])

**فَتَلٌ**
**فَتَلٌ** ذ, dişi deve hakkında söylenen **فَتِلَت**’in [ona bak] mastarıdır. (T, TA.) [Ayrıca şu mânâda açıklanır:] (mecaz:) Dişi devenin dirsekleri ile yanları arasındaki genişlik: (S, O, TA:) yahut devenin dirseğinde sağlam yahut gizli bir yerleşme hâli (**اِنْدِمَاجٌ**), (M, K, TA,) ve onun yandan ayrı olması; (M, TA;) bunun gibi ↓ **فَتْلٌ** dahi: (M: [TT’de M’den naklen böyle; orada **فَتَْل** yazılmıştır:]) bunun [daha doğrusu bunun benzeri] devenin incik ve ayağında olması bir kusurdur. (M, TA.)

**فَتْلَةٌ**
**فَتْلَةٌ** ذ [ism-i merre olarak: bir bükme. ― -b2- Ve bundan dolayı, görünüşe göre, (varsayılan mecaz:) önkol etinin sıkı dokulu oluşunda şiddetli sağlamlık: TT’de M’den naklen **شِدة عَصْب الدِباغ** sözleriyle açıklanmıştır; bunun yerine, şüphem yok ki, **شِدَّةُ عَصْبِ الذِّرَاعِ** okunmalıdır: **مَفْتُولٌ**’a bak. ― -b3- Ve bir büküm. ― -b4- Ve özellikle, dişi devenin kulağının yarılarak oluşturulan bükülmüş şeridi. (Paragrafın son çeyreğinde, **دبر** maddesinde 4’e bak.) ― -b5- Ve günümüzde kullanıldığı üzere, iplikten bir iğnelik. ― -b6- Ayrıca] **سَلَم**’in ve özellikle **سَمُر**’un tohum kabı, (M, K,) ilk çıktıklarında fasulye baklalarına benzeyen, (M,) (M, K.) Ve **سَمُرَة**’nin çiçeği: (M:) yahut **سَمُر**’un ve **عُرْفُط**’un meyvesi: (TA:) yahut [**عِضَاه** denilen ağaç türünün] çiçeği, (O, TA,) sıkıca teşekkül etmiş olduğunda: (TA:) yahut ayrıca şu mânâya gelir, (M, K,) ve ↓ **فَتَلَةٌ** da böyledir, (K,) yahut özellikle bu ikincisi, harekeli olarak (**بالتَّحْرِيكِ**), AHn’in, râvilerden birinin yahut birkaçının rivayetine dayanarak söylediğine göre, (O,) **عُرْفُط**’un meyvesi (**بَرَمَة**), (M, O, K,) çünkü onun lifleri yahut püskül benzeri eklentileri sanki pamuk gibidir ve o beyazdır; gömlek düğmesi gibi yahut biraz daha büyüktür: (AHn, M, O:) yahut **وَرَق**’tan [aslında basit ve yaygın türlerin yaprakları mânâsına gelen] ağaçların, **طَرْفَآء** ve **أَثْل** ve benzerlerinin **ورق**’ı gibi, bükülmüş gibi olan şeyler demek olan ↓ **فَتْلٌ** denilenlerden birini ifade eder; (TA;) yahut, (M, K, TA,) AHn’in dediğine göre, (M, TA,) bu kelime **فَتْلٌ**, **وَرَق** olmayan fakat bunların yerine geçen şeyleri ifade eder: (M, K, TA:) ve, (K,) bazılarının dediğine göre, (M,) bitkilerin açılmayan fakat bükülmüş gibi olan [eklentileri]; (M, K;) öyle ki onlar **هُدْب** gibidir [TT’de M’den naklen böyle; belki **هَدَب** için yanlış yazımdır; ona bak]; **طَرْفَآء** ve **أَثْل** ve **أَرْطى**’nın **هدب**’i [yani **هَدَب**’i] gibi. (M.) ― -b7- **فَتِيلٌ**’e de bak, son cümle.

**فِتْلَةٌ**
**فِتْلَةٌ** ذ [bükmenin bir tarzı]. **فِتْلَةٌ بَارِحَةٌ** dersin; mânâsı **شَزْرَةٌ** [yani: alışılmış olana aykırı bir bükme tarzı]. (A, **برح** maddesinde.)

**فَتَلَةٌ**
**فَتَلَةٌ** ذ: ortalara yakın yerde **فَتْلَةٌ**’ye bak: ― -b2- ve bundan sonraki paragrafın son cümlesine de bak.

**فَتِيلٌ**
**فَتِيلٌ** ذ Bükülmüş; [ip vb. için kullanılır;] bunun gibi ↓ **مَفْتُولٌ**. (M, K.) ― -b2- Ve **لِيف**’ten, (M, K,) yahut **خَزَم**’dan, yahut **عَرَق**’tan [örgülü hurma yaprakları mânâsında], yahut kayışlardan, (M,) yapılmış ince bir ip; (M, K,) sabanın demirinin bağlandığı **دُجْرَانِ**’ın [iki tahta parçasının] ucunda (M,) yahut birleşme yerinde (K,) bulunan **عِيَان** denilen halkaya bağlanır. (M, K.) ― -b3- [Ve bir yara için çadır: cerrahların kullandığı bir terim: **دَسَمَ الجُرْحَ**, **دسم** maddesinde, bak.] ― -b4- Ve kişinin parmakları arasında (M, K) yahut iki parmak arasında [başparmak ve işaret parmağı kastedilir], (S, O,) (S, M, O, K) deriden, yakın zamanda yıkanmamışken üzerinde birikmiş kirden, (S, O, K,) büktüğü [yahut yuvarladığı] şey; bunun gibi ↓ **فَتِيلَةٌ**. (M, K.) I’ Ab, Kur’ân’daki [iv. 52, ve bazı okuyuşlara göre 79 da, ve xvii. 73] **وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا** sözünü açıklarken bunu söyler [mânâsı (mecaz:) En değersiz bir haktan mahrum bırakılmak suretiyle haksızlığa uğratılmayacaklardır; yahut zerrece haksızlığa uğratılmayacaklardır]: (O, TA:) yahut bu ibarede [asıl yahut hakikî] mânâ, aşağıda gelen şeydir. (TA; ve iv. 52’de Bd de aynı şekilde söyler.) ― -b5- Ve hurma çekirdeğinin **شَقّ**’ında [bir yan boyunca uzanan, kırışıklığa benzeyen yarığında] bulunan **سَحَاة** [yahut örtü; yani zar], (M, K, TA,) yahut **خَيْط** [yahut iplik; yani lif], (Bd, iv. 52’de,) (M, K, TA: fakat **شَقّ** yerine CK’da **شِقّ** vardır:) ISk der ki: **قِطْمِير**, hurma çekirdeğinin üzerindeki ince zardır; ve ekler ki, (T, TA, *) **فَتِيل**, hurma çekirdeğinin **شَقّ**’ında olandır. (T, S, O, Msb, TA.) Bundan dolayı, (M,) **مَا أُغْنِى عَنْهُ فَتِيلًا**, (M, ve K’da da böyledir; yalnız K’da **عَنْهُ** yerine **عَنْكَ** vardır,) denir; mânâsı: [Ona (yahut K’ya göre sana) o **سَحَاة** kadar bile fayda vermem; yahut] zerrece. (K;) ve bunun gibi, ↓ **فَتْلَةً**, (Th, M, K, [CK’da yanlışlıkla **فَتِيلَةً**,]) ve ↓ **فَتَلَةً**. (IAar, M, K.)

**فَتِيلَةٌ**
**فَتِيلَةٌ** ذ Bir kandilin fitili: (T, Msb:) (S, O, K) çoğulu **فَتَائِلُ** ve **فَتِيلَاتٌ**. (Msb.) [Bundan dolayı, **حَجَرُ الفَتِيلَةِ**: Amiantus yahut esnek asbest; bazen fitiller ondan yapılır. ― -b2- Ve günümüzde, **فَتِيلَةٌ** ayrıca kenevirden bir fitil (kibrit fitili) mânâsına gelir. ― -b3- Ve bir fitil (supozituvar).] ― -b4- **فَتَائِلُ الرُّهْبَانِ**, yaprakları **السَّنَا** gibi olan ve çiçeği sarı olan belirli bir bitkinin adıdır. (TA.) ― -b5- **فَتِيلٌ**’e de bak.

**الفَتَّالٌ**
**الفَتَّالٌ** ذ [**بُلْبُل** denilen] kuş. (T, O, K.)

**أَفْتَلُ**
**أَفْتَلُ** ذ, (S, M, O, K,) devenin, (S, O,) yahut dişi devenin, (M,) [ve görünüşe göre erkek devenin de,] dirseğine (S, M, O) nispetle: Yukarıda açıklanan **فَتَلٌ** denilen şeye sahip olan: (S, M, O, K:) müennesi **فَتْلَآءُ**, (T, M, K,) dişi deveye uygulanır; mânâsı: kolunda yandan geniş bir ayrılık bulunan: (T, * TA:) yahut, ona uygulanınca, ağır ve bacakların türünde eğri olan: (M, K:) [çoğulu **فُتْلٌ**’dür:] ve **قَوْمٌ فُتْلُ الأَيْدِى** denir [görünüşe göre: kolları yanlardan geniş ayrık olan kimseler]. (S, O.)

**ذُبَالٌ مُفَتَّلٌ**
**ذُبَالٌ مُفَتَّلٌ** ذ [Bükülmüş fitiller]: bu durumda sıfat şeddelidir; çünkü birçok şeye uygulanmıştır. (S, O, K.)

**مَفْتُولٌ**
**مَفْتُولٌ** ذ: **فَتِيلٌ**’e bak. ― -b2- [Ayrıca (mecaz:) yapılışta sıkı yahut sağlam; sanki bükülmüş gibi; **مَجْدُولٌ** ve **مَعْصُوبٌ** gibi:] **رَجُلٌ مَفْتُولُ السَّاعِدِ** dersin: **سَاعِد**’de [yahut önkolda] güçlü [yahut sağlam yahut sıkı] bir adam; sanki o bükülmüş gibi. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَتَلَ
فَتَلَ I ( n. ac. فَتْل 1 ),
a.  Turned, twisted.

b.  [ acc. &  'An ], Turned from.

c.  [ coll. ], Turned ( the head ).

فَتَّلَ
فَتَّلَ II ,
a.  Plaited, twisted.

تَفَتَّلَ
تَفَتَّلَ V ,
a.  Was twisted.

b.  [ 'An ], Turned away from.

اِنْفَتَلَ
اِنْفَتَلَ VII ,
a.  see V .

فَتْلَة
فَتْلَة 1t , ( pl. فَتْل 1 ),
a.  A twisting, twist.

b.  Seed-vessel, pod.

أَفْتَلُ
أَفْتَلُ 14 ,)
a.  Deformed ( camel ),

فَتِيْل
فَتِيْل 25 , ( pl. فَتَاْئِلُ 46 ),
a.  Twisted.

b.  see 25t (a) , ( b ).

فَتِيْلَة
فَتِيْلَة 25t , ( pl. فَتَاْئِلُ 46 &  reg. ),
a.  Cord.

b.  Wick.

c.  Suppository.

d.  Asbestos; hempen-match.

فَتَّاْل
فَتَّاْل 28 ,
a.  Rope-maker, cordwainer.

b.  [ art. ], Nightingale.

فَتڤلَ
N. P. فَتڤلَ I ,
a.  see 25 (a) .

مُفْتُوْل السَّاعِد
مُفْتُوْل السَّاعِد
a.  Strong, sturdy.

لَا يُغْنِي عَنْكَ فَتْلَةً
لَا يُغْنِي عَنْكَ فَتْلَةً
a.  That will not avail thee a whit.

##### Türkçe

**فَتَلَ**
**فَتَلَ** I (isim mastar: **فَتْل** 1),
a. Çevirdi, büktü.

b. [mef‘ûl ve **عَنْ** ile], -den çevirdi.

c. [topluca], (başı) çevirdi.

**فَتَّلَ**
**فَتَّلَ** II,
a. Ördü, büktü.

**تَفَتَّلَ**
**تَفَتَّلَ** V,
a. Büküldü.

b. [**عَنْ** ile], -den yüz çevirdi.

**اِنْفَتَلَ**
**اِنْفَتَلَ** VII,
a. V’e bak.

**فَتْلَة**
**فَتْلَة** 1t, (çoğulu **فَتْل** 1),
a. Bir bükme, büküm.

b. Tohum kabı, bakla.

**أَفْتَلُ**
**أَفْتَلُ** 14,)
a. Deforme (deve).

**فَتِيْل**
**فَتِيْل** 25, (çoğulu **فَتَاْئِلُ** 46),
a. Bükülmüş.

b. 25t (a), (b)’ye bak.

**فَتِيْلَة**
**فَتِيْلَة** 25t, (çoğulu **فَتَاْئِلُ** 46 ve kıyasî),
a. İp.

b. Fitil.

c. Fitil (supozituvar).

d. Asbest; kenevir fitili.

**فَتَّاْل**
**فَتَّاْل** 28,
a. Halat yapıcı, ipçi.

b. [edat], bülbül.

**فَتڤلَ**
Özel isim. **فَتڤلَ** I,
a. 25 (a)’ya bak.

**مُفْتُوْل السَّاعِد**
**مُفْتُوْل السَّاعِد**
a. Güçlü, sağlam.

**لَا يُغْنِي عَنْكَ فَتْلَةً**
**لَا يُغْنِي عَنْكَ فَتْلَةً**
a. Bu sana zerrece fayda vermez.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فتل
فَتَلَ- يَفْتِلُ - فَتِيْل - فَتِيْلاً
فَتَلَ- يَفْتِلُ + كائن + شيئاً: يلوي الشيء ويبرمه ليجتمع على بعضه كالخيوط وما شابه: يبرمه ويدوره حول نفسه بتعريضه لضغط وعصر أثناء  التدوير، فيزيد تماسكه وطوله وينقص سمكه، وتصنع الخيوط من القطن والصوف وما شابه بهذه الطريقة
فَتِيْل - فَتِيْلاً: على وزن " فعيل " اسم مفعول مبالغة من " فَتَلَ- يَفْتِلُ ": الخيط الرفيع من القطن والصوف الذي صنع بالفتل: بالتدوير والبرم والعصر والضغط
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقوية وزيادة التماسك وخاصة بالنسج أو بالبرم وفتل وغزل الحبل أو الخيط لتقويته وشده"، وهي:
بَرَمَ - يَبْرِمُ (بَرَمَ - يَبْرُمُ)، مَسَدَ - يَمْسُدُ، فَتَلَ- يَفْتِلُ، جَدَلَ - يَجْدُلُ (جَدَلَ - يَجْدِلُ)، حَبَكَ - يَحْبِكُ (حَبَكَ - يَحْبُكُ)، غَزَل - يَغْزِلُ
فتيل - فتيلاً
 	﴿ألم تر إلى الذين يزكون أنفسهم بل الله يزكي من يشاء ولا يظلمون فتيلا(49)﴾ النساء ﴿ألم تر إلى الذين قيل لهم كفوا أيديكم وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة فلما كتب عليهم القتال إذا فريق منهم يخشون الناس كخشية الله أو أشد خشية وقالوا ربنا لم كتبت علينا القتال لولا أخرتنا إلى أجل قريب قل متاع الدنيا قليل والآخرة خير لمن اتقى ولا تظلمون فتيلا (77)﴾ النساء ﴿يوم ندعو كل أناس بإمامهم فمن أوتي كتابه بيمينه فأولئك يقرءون كتابهم ولا يظلمون فتيلا(71)﴾ الإسراء
مختار الصحاح
● [فتل] ف ت ل: الفَتِيلَةُ الذُّبالة و الفَتِيلُ ما يكون في شق النواة وقيل هو ما يُفتل بين الإصبعين من الوسخ و فَتَل الحبل وغيره من باب ضرب
الراغب
فتل
- فتلت الحبل فتلا، والفتيل: المفتول، وسمي ما يكون في شق النواة فتيلا لكونه على هيئته. قال تعالى: }ولا يظلمون فتيلا{ [النساء/49]، وهو ما تفتله بين أصابعك من خيط أو وسخ، ويضرب به المثل في الشيء الحقير. وناقة فتلاء الذراعين: محكمة.
ملخص اللسان:
1.    فتل: الفَتْل: لَيُّ الشيء كَلَيِّك الحبل وكفَتْل الفَتِيلة. وفَتَل الشيء يَفْتِله فَتْلاً، فهو مفْتول وفَتِيل، وفَتَله: لَواه؛
2.    يقال: انْفَتَل فلان عن صَلاته أَي انصرف، ولَفَت فلاناً عن رأْيه وفَتَله أَي صرَفه ولَوَاه،
3.     والفَتِيل: حبل دقيق من خَزَم أَو لِيف أَو عِرْق أَو قِدٍّ يشدُّ على العنان،
4.     والفَتِيل والفَتِيلة: ما فتلْته بين أَصابعك، وقيل: هو ما يفتَل بين الإِصبعين من الوسخ
5.    والفَتِيل: السَّحَاة في شَقِّ النَّواة.
6.    والفتِيلة: الذُّبَالة. والفَتْلَة: شدّة عصَب الذراع.
لسان العرب
● - فتل: الفَتْل: لَيُّ الشيء كَلَيِّك الحبل وكفَتْل الفَتِيلة. يقال:     انْفَتَل فلان عن صَلاته أَي انصرف، ولَفَت فلاناً عن رأْيه وفَتَله أَي     صرَفه ولَوَاه، وفَتَله عن وجهه فانْفَتل أَي صرفه فانصرف، وهو قلب لَفَت.     وفَتَل وجهه عن القوم: صرَفه كلَفته. وفَتَلْت الحبل وغيره وفَتَل الشيء     يَفْتِله فَتْلاً، فهو مفْتول وفَتِيل، وفَتَله: لَواه؛ أَنشد أَبو     حنيفة:لونُها أَحمر صافٍ،     وهي كالمسك الفَتِيل     قال أَبو حنيفة: ويروى كالمسك الفَتِيت، قال: وهو كالفَتِيل؛ قال أَبو     الحسن: وهذا يدل على أَنه شعر غير معروف إِذ لو كان معروفاً لما اختلف في     قافيته، فتفهَّمه جدّاً. وقد انْفَتل وتَفَتَّل. والفَتِيل: حبل دقيق من     خَزَم أَو لِيف أَو عِرْق أَو قِدٍّ يشدُّ على العنان، وهي الحلقة التي     عند ملتقَى الدُّجْزَيْن، وهو مذكور في موضعه. والفَتِيل والفَتِيلة: ما     فتلْته بين أَصابعك، وقيل: الفَتِيل ما يخرج من بين الإِصبعين إِذا     فتلْتهما. والفَتِيل: السَّحَاة في شَقِّ النَّواة. وما أَغنى عنه فَتِيلاً ولا     فَتْلة ولا فَتَلة؛ الإِسكان عن ثعلب، والفتح عن ابن الأَعرابي، أَي ما     أَغنى عنه مقدار تلك السَّحَاة التي في شَق النواة. وفي التنزيل العزيز:     ولا يُظلَمون فَتِيلاً؛ قال ابن السكيت: القِطْمير القشرة الرقيقة على     النواة، والفَتِيل ما كان في شَق النواة، وبه سميت فَتِيلة، وقيل: هو ما     يفتَل بين الإِصبعين من الوسخ، والنَّقير النُّكْتة في ظهر النَّواة؛ قال     أَبو منصور: وهذه الأَشياء تضرَب كلّها أَمثالاً للشيء التافِه الحقير     القليل أَي لا يُظْلمون قدرَها. والفتِيلة: الذُّبَالة. وذُبَال مفتَّل: شدد     للكثرة. وما زال فلان يَفْتِل من فلان في الذِّرْوة والغارِب أَي يَدُور     من وراءِ خديعته. وفي حديث الزبير وعائشة: فلم يزل يَفْتِل في الذِّرْوة     والغارب، وهو مثل في المُخادَعة. وورد في حديث حُيَي بن أَخْطب أَيضاً:     لم يزل يَقتِل في الذِّرْوة والغارِب؛ والفَتْلة: وِعاء حَبِّ السَّلَم     والسَّمُر خاصة، وهو الذي يشبه قُرون الباقِلاَّ، وذلك أَول ما يطلع، وقد     أَفْتَلت السَّلَمة والسَّمُرة. وفي حديث عثمان: أَلسْت ترعَى مَعْوَتَها     وفَتْلَتَها؟ الفَتْلة: واحدة الفَتْل، وهو ما يكون مَفْتولاً من ورق     الشجر كورَق الطَّرْقاء والأَثْل ونحوهما، وقيل: الفَتْلة حمل السمرُ     والعُرْفُط، وقيل: نَوْر العِضاه إِذا تَعقّد، وقد أَفْتَلت إِفْتالاً إِذا     أَخرجت الفَتْلة. والفَتْلَة: شدّة عصَب الذراع. والفَتَل أَيضاً: اندِماج     في مِرْفق الناقة وبُيُون عن الجنب، وهو في الوَظيف والفِرْسِن عيب،     ومرفق أَفْتَل بيِّن الفتل. الجوهري: الفَتَل، بالتحريك، ما بين المِرْفقين     عن جنبي البعير، وقوم فُتْل الأَيدي؛ قال طرفة:     لَها مِرْفَقان أَفْتَلان، كأَنما     أُمِرَّا بسَلْمَى دالِجٍ متَشدِّد     وفي الصحاح: كأَنما تمرّ بسَلْمَى     (* هذه الرواية هي كذلك رواية ديوان     طرفة) وناقة فَتْلاء: ثقيلة. وناقة فَتْلاء إِذا كان في ذراعها فَتَل     وبُيُون عن الجنب؛ قال لبيد:     حَرَجٌ من مِرْفقيْها كالفَتَل     وفَتِلَت الناقة فَتَلاً إِذا امَّلَس جلد إِبْطها فلم يكن فيه عَرَك     ولا حازّ ولا خالِعٌ وهذا إِذا استرخى جلد إِبْطها وتَبَخْبَخَ.     والفَتْلة: نَوْرُ السَّمُرة. وقال أَبو حنيفة: الفَتَل ما ليس بورق     إِلا أَنه يقوم مقام الورق، وقيل: الفَتَل ما لم ينبسط من النبات ولكن     تَفَتَّل فكان كالهَدَب، وذلك كهَدَب الطَّرْفاء والأَثْل والأَرْطى. ابن     الأَعرابي: الفَتَّال البُلْبُل، ويقال لِصياحه الفَتْل، فهو مصدر.
مقاييس اللغة:
(فتل) الفاء والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ليِّ شيء. من ذلك: فتَلت الحبلَ وغيرَه. والفَتيل: ما يكون في شِقِّ النَّواة كأنّه قد فتِل. قال:
يَجمع الجَيش ذا الألوفِ ويَغزُو  *** ثمَّ لا يرزَأ العدوَّ فَتِيلا([11])
ويقال: بل الفَتيل ما يُفتَل بين الإصبَعَين. والفَتَل: تباعُد الذِّراعين عن جنْبَيِ البعير، كأنَّهما لُوِيا لَيّا وفُتِلا حتى لُوِيا. قال طَرَفة:
لها عضُدانِ أفْتَلاَنِ كأنَّها  *** تمرُّ بسَلْمَىْ دالجٍ متشدِّدِ([12])
ومن أمثالهم: "فلان يَفْتِل في ذِرْوةِ فُلانٍ"، أي يدور من وراء خَديعته.
القاموس المحيط:
فَتَلَهُ يَفْتِلُهُ لَواهُ، كفَتَّلَه، فهو فَتيلٌ ومَفْتولٌ، وقد انْفَتَلَ وتَفَتَّلَ. و وجْهَهُ عنهم صَرَفَهُ. والفَتيلُ حَبْلٌ دقيقٌ من ليفٍ، وقد يُشَدُّ على الحَلْقَةِ التي عندَ مُلْتَقَى الدُّجْرَيْنِ، والسَّحاةُ التي في شَقِّ النَّواةِ، وما فَتَلْتَه بين أصابِعِكَ من الوَسَخِ، كالفَتيلَةِ. وما أُغْنِي عنكَ فَتيلاً ولا فَتْلَةً، ويُحركُ شيئاً. والفَتْلَةُ وِعاءُ حَبِّ السَّلَمِ والسَّمُرِ خاصَّةً، وذلك أوَّلَ ما يَطْلُعُ وقد أفْتَلَ، وبَرمَةُ العُرْفُطِ، ويُحَرَّكُ، أَو الفَتْلُ ما ليس بوَرَقٍ، ولكن يقومُ مَقامَه، وما لم يَنْبَسِطْ من النباتِ، لكنَّهُ يُفْتَلُ، وبالتحريكِ انْدِماجٌ في مِرْفَقِ الناقةِ. والنَّعْتُ أفْتَلُ وفَتْلاءُ. أَو الفَتْلاءُ الناقةُ الثقيلةُ المُتَأطِّرَةُ الرِّجْلَيْنِ. وكشَدَّادٍ البُلْبُلُ، والفَتْلُ صِياحُه. ويَفْتَلُ، كيَجْعَلُ د بطُخَيْرِسْتان. وفَتَلَ ذُؤابَتَه أزالَهُ عن رأيهِ. والفَتيلَةُ الذُّبالَةُ. وذُبالٌ مُفَتَّلٌ شُدِّدَ للكَثْرَةِ. وما زالَ يَفْتِلُ من فلانٍ في الذِرْوَةِ والغارِبِ، أَي يَدورُ من وراءِ خَديعَتِه.
تاج العروس:
فتل
فتلَهُ يَفتِلُه من حَدِّ ضَرَبَ فَتْلاً : لَواهُ كلَيِّ الحَبْلِ والفَتيلَةِ كفَتَّلَهُ تَفتيلاً فهو فَتيلٌ ومَفتولٌ وأَنشدَ أَبو حنيفَةَ :
لَونُها أَحْمَرُ صافٍ ... وَهْيَ كالمِسْكِ الفَتيلِ قال : وهو كالفَتيلِ قال أَبو الحَسَنِ : وهذا يدلُّ على أَنَّه شِعْرٌ غيرُ مَعروفٍ إذ لو كانَ مَعروفاً لما اخْتُلِفَ في قافِيَتِه فتَفَّهَمْهُ جَيِّداً . وقد انْفَتَلَ وتَفَتَّلَ . فتَلَ وجهَهُ عنهُم فَتلاً : صرَفَهُ كلَفَتَه وهو مَقلوبٌ فانْفَتَلَ : انْصَرَفَ وهو مَجاز . والفَتيلُ كأَميرٍ : حَبْلٌ دَقيقٌ من خَزَم أَو لِيفٍ أَو عِرْقٍ أَو قِدٍّ وقد يُشَدُّ على العِنانِ وهي الحلْقَةُ التي عندَ مُلْتَقى الدُّجْرَيْنِ وهو مَذْكورٌ في مَوضِعِه . الفَتيلُ : السَّحاةُ التي تكونُ في شَقِّ النَّواةِ وبه فُسِّرَ قولُه تعالى : " ولا يُظلَمونَ فَتيلاً " أَي مِقدارَ تلكَ السَّحاةِ التي في شَقِّ النَّواةِ . الفتيلُ أَيضاً : ما فتَلْتَهُ بينَ أَصابِعِكَ من الوَسَخِ وبه فسَّرَ ابنُ عَبّاسٍ رضي الله تعالى عنهما الآيةَ وقال ابنُ السِّكِّيتِ : النَّقيرُ : النُّكْتَةُ في ظَهرِ النَّواةِ والفتيلُ : ما كانَ في شَقِّ النَّواةِ والقِطْميرُ : القِشْرَةُ الرَّقيقَةُ على النَّواةِ قال الأَزْهَرِيّ : وهذه الأَشياءُ يُضْرَبُ بها مَثلاً للشيءِ التّافِهِ الحَقيرِ القليلِ كالفَتيلَةِ . يُقال : ما أُغني عنكَ فَتيلاً ولا فَتْلَةً بالفتح هذه عن ثعلَب ويُحَرَّكُ وهذه عن ابْن الأَعْرابِيِّ : أَي ما أُغْني عنكَ شيئاً مِقدارَ تلكَ السَّحاةِ التي بشِقِّ النَّواةِ . والفَتْلَةُ : وِعاءُ حَبِّ السَّلَمِ والسَّمُرِ خاصَّةً وهو الذي يشبِهُ قرونَ الباقِلاّ وذلكَ أَوّلَ ما يَطلُع وقد أَفْتَلَ السَّلَمُ والسَّمُرُ . قيل : الفَتْلَةُ : حَمْلُ السَّمُرِ والعُرْفُطِ وقيل : نَوْرُ العِضاهِ إذا انْعَقَدَ وقد أَفْتَلَتْ : إذا أَخرَجَتْ الفَتْلَةَ وقيل : بَرَمَةُ العُرْفُطِ خاصَّةً ويُحَرَّكُ رواه أَبو حنيفة عن بعضِ الرُّواةِ قال : لأَنَّ هَيادِبَها كأَنَّها قُطْنٌ وهي بَيضاءُ مثلُ زِرِّ القميصِ أَو أَشَفَّ . الفَتْلَةُ بالفتح : واحِد الفَتْلِ وهو ما يكونُ مَفتولاً من ورَقِ الشَّجَرِ كورَقِ الطَّرْفاءِ والأَثْلِ ونَحوِهما . أَو هو ما ليسَ بوَرَقٍ ولكن يَقومُ مَقامَهُ عن أَبي حنيفَةَ . قيل : ما لَمْ يَنْبَسِطْ من النَّباتِ لكنَّهُ يُفتَلُ فكانَ كالهُدبِ . منَ المَجاز : الفَتَلُ بالتَّحريكِ : انْدِماجُ في مِرْفَقِ النّاقةِ وبُيونٌ عن الجَنْبِ وهو الوَظيفِ والفِرْسِنِ عَيْبٌ والنَّعْتُ مِرْفَقٌ أَفْتَلُ بَيِّنُ الفَتْلِ وهي فَتْلاءُ وفي الصِّحاحِ : هو ما بينَ المِرْفَقَيْنِ عن جَنبَي البَعيرِ وقَوْمٌ فُتْلُ الأَيدي قال طرَفَةُ :
لها مِرْفَقانِ أَفْتَلانِ كأَنَّما ... أُمِرَّا بسَلْمَيْ دالِجٍ مُتَشَدِّدِ
وناقةٌ فَتْلاء : في ذِراعِها بُيُونٌ عن الجَنْبِ أو الفَتْلاء : الناقةُ الثَّقيلةُ المُتَأَطِّرَةُ الرِّجلَيْن كأنّهما فُتِلا فَتْلاً وهو مَجاز . الفَتّالُ كشَدّادٍ : البُلْبُل . والفَتْل : صِياحُه ولهذا فهو مصدرٌ قاله ابْن الأَعْرابِيّ وهو مَجاز . ويَفْتَلُ كَيَجْعَل : د بطُخَيْرِسْتان من أواخرِها نقله الصَّاغانِيّ . منَ المَجاز : فَتَلَ في ذُؤابَتِه : إذا أزالَه عن رَأْيِه وذلك إذا خَدَعَه ويقال : جاءَ وقد فُتِلَتْ ذُؤابَتِه : أي خُدِعَ وصُرِفَ عن رَأْيِه . والفَتيلَة : الذُّبالَة وذُبالٌ مُفَتَّلٌ كمُعَظَّمٍ : شُدِّدَ للكثرةِ قال امرؤُ القيس :
" وشَحْمٍ كهُدّابِ الدِّمَقْسِ المُفَتَّلِ منَ المَجاز أيضاً : ما زالَ يَفْتِلُ من فلانٍ في الذِّرْوَةِ والغارِبِ أي يدورُ من وراءِ خَديعتِه . ومنه حديثُ الزُّبَيْرِ رَضِيَ الله تَعالى عنه أنّه سألَ عائشةَ رَضِيَ الله تَعالى عنها الخروجَ إلى البَصرةِ فَأَبَتْ عليه : فما زالَ يَفْتِلُ في الذِّرْوَةِ والغارِبِ حتى أجابَتْه قال الصَّاغانِيّ : الفَتْلُ فيهما يَفْعَله خاطِمُ الصَّعْبِ من الإبلِ يخْتِلُه بذلك فجعله مثَلاً للمُخادَعةِ والإزالَةِ عن الرأي . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : رجلٌ مَفْتُولُ الساعِدِ كأنّه فُتِلَ فَتْلاً لقُوَّتِه . وفَتِلَت الناقةُ كفَرِحَ فَتَلاً : امَّلَسَ جِلدُ إبِطِها فلم يكن فيه عَرَكٌ ولا حازٌ ولا خالِعٌ وهذا إذا اسْترخى جلدُ إبطِها وَتَبَخْبَخَ . وأبو الحسنِ عليُّ بن الحسَنِ بن ناصِرٍ يُعرفُ بابنِ مَفْتَلة كَمَرْحَلَةٍ عن عمر بن إبراهيمَ الزَّيْديّ وعنه الدَّبِيثيُّ . وأبو بكرٍ محمد بن عَبْد الله الأصْبَهانيُّ المَفْتوليُّ روى عنه أبو بَكْرِ بنُ مَرْدُوَيْه الحافظُ . وإبراهيمُ بن مَنْصُورٍ الفَتّال الحنَفِيُّ الدِّمشقيُّ أَخَذَ عن أيُّوبَ الخَلْوَتِيّ وغيرِه وعنه أبو المواهبِ الحَنبَليُّ تُوفيَّ سنة 1097 عن اثنتين وسبعينَ سنةً بدمشق . وفتائِلُ الرُّهْبانِ : نبتٌ ورَقُه كالسَّنا وَزَهْرُه أَصْفَرُ . وابنُ فَتيلٍ كأميرٍ هو : هِبَةُ اللهِ بنُ موسى بن الحسَنِ المَوْصِليّ المُحدِّث عن أبي يَعْلَى المَوْصِليِّ وعنه أبو جَعْفَرٍ السِّمْنانيُّ وغيرُه . وفَتيلَةُ : لقَبُ بِشْرِ بنِ مُبَشَّرٍ الواسِطيِّ عن الحكَمِ بنِ فَصيل

##### Türkçe

فتل
**فَتَلَ- يَفْتِلُ - فَتِيْل - فَتِيْلاً**
**فَتَلَ- يَفْتِلُ** + bir varlık + bir şeyi: şeyi büker ve onu büküp sarar ki iplikler ve benzeri gibi bir kısmı bir kısmı üzerine toplansın: onu büküp sarar ve döndürme sırasında onu basınç ve sıkmaya maruz bırakarak kendi etrafında döndürür; böylece onun tutarlılığını ve uzunluğunu artırır ve kalınlığını azaltır; iplikler pamuktan ve yünden ve benzerinden bu yöntemle yapılır.

**فَتِيْل - فَتِيْلاً**: “فعيل” vezninde, **" فَتَلَ- يَفْتِلُ "**’den mübalağa ism-i mef’ûl: bükme ile yapılmış pamuk ve yünden ince iplik: döndürme, bükme, sıkma ve basınç ile.

Ve lafız, “güçlendirme ve tutarlılığı artırma, özellikle dokuma ile yahut bükme ile; ipi veya ipliği güçlendirmek ve germek için bükmek ve burmak ve eğirmek” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**بَرَمَ - يَبْرِمُ** (**بَرَمَ - يَبْرُمُ**), **مَسَدَ - يَمْسُدُ**, **فَتَلَ- يَفْتِلُ**, **جَدَلَ - يَجْدُلُ** (**جَدَلَ - يَجْدِلُ**), **حَبَكَ - يَحْبِكُ** (**حَبَكَ - يَحْبُكُ**), **غَزَل - يَغْزِلُ**

**فتيل - فتيلاً**
	﴿Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Bilakis Allah dilediğini temize çıkarır ve onlar **فتيلا** kadar zulme uğratılmazlar (49)﴾ النساء ﴿Kendilerine “ellerinizi tutun, namazı kılın, zekâtı verin” denilenleri görmedin mi? Sonra üzerlerine savaş yazılınca, bir de bakarsın onlardan bir grup insanlardan, Allah’tan korkar gibi yahut daha şiddetli bir korkuyla korkarlar ve derler ki: “Rabbimiz, niçin üzerimize savaşı yazdın; bizi yakın bir süreye kadar ertelemeli değil miydin?” De ki: “Dünya metaı azdır; âhiret takvâ sahibi için daha hayırlıdır ve siz **فتيلا** kadar zulme uğratılmazsınız” (77)﴾ النساء ﴿O gün her insan topluluğunu imamlarıyla çağırırız; kime kitabı sağından verilirse işte onlar kitaplarını okurlar ve **فتيلا** kadar zulme uğratılmazlar (71)﴾ الإسراء

مختار الصحاح
● [**فتل**] ف ت ل: **الفَتِيلَةُ** fitil (lamba fitili)dir; **و الفَتِيلُ** çekirdeğin yarığındaki şeydir; ve denildi ki: o, parmakların arasında kirden bükülen şeydir; ve **فَتَل** ipi ve başkasını **ضرب** bâbındandır.

الراغب
**فتل**
- **فتلت الحبل فتلا**: ipi büktüm, bükme; ve **والفتيل**: bükülmüş olan; ve çekirdeğin yarığında bulunan şeye, onun şekli üzere olduğundan dolayı **فتيلا** adı verildi. Yüce Allah dedi ki: ﴿ve onlar **فتيلا** kadar zulme uğratılmazlar﴾ [النساء/49]; ve o, parmaklarının arasında iplikten yahut kirden büktüğün şeydir; ve onunla değersiz şey hakkında misal vurulur. Ve **وناقة فتلاء الذراعين**: sağlam (muhkem).

ملخص اللسان:
1.    **فتل**: **الفَتْل**: şeyi bükmek; senin ipi bükmen gibi ve **فَتْل** fitili bükmek gibi. Ve **فَتَل** şeyi **يَفْتِله** **فَتْلاً**; o hâlde o **مفْتول** ve **فَتِيل**dir; ve **وفَتَله**: onu büktü;
2.    denir ki: **انْفَتَل** falan namazından, yani döndü/ayrıldı; ve falanı görüşünden çevirdi ve **فَتَله** yani onu çevirdi ve büktü,
3.     ve **الفَتِيل**: **خَزَم**dan yahut **لِيف**ten yahut **عِرْق**tan yahut **قِدّ**den ince bir ip; dizgine bağlanır,
4.     ve **الفَتِيل** ve **الفَتِيلة**: parmaklarının arasında büktüğün şey; ve denildi ki: o, iki parmak arasında kirden bükülen şeydir,
5.    ve **الفَتِيل**: çekirdeğin yarığındaki **السَّحَاة**dır.
6.    ve **الفتِيلة**: fitildir. Ve **الفَتْلَة**: kol sinirinin şiddeti/sıkılığıdır.

لسان العرب
● - **فتل**: **الفَتْل**: şeyi bükmek; senin ipi bükmen gibi ve fitili bükmek gibi. Denir ki: **انْفَتَل** falan namazından, yani döndü/ayrıldı; ve falanı görüşünden çevirdi ve **فَتَله** yani onu çevirdi ve büktü; ve onu yüzünden çevirdi de **انْفَتل** yani onu çevirdi de o da döndü/ayrıldı; ve bu, **لَفَت**’in kalbidir. Ve **فَتَل** yüzünü kavimden: onu çevirdi; onu zorladı. Ve ipi ve başkasını büktüm; ve **فَتَل** şeyi **يَفْتِله** **فَتْلاً**; o hâlde o **مفْتول** ve **فَتِيل**dir; ve **وفَتَله**: onu büktü; Ebû Hanîfe inşad etti:
لونُها أَحمر صافٍ،
وهي كالمسك الفَتِيل
Ebû Hanîfe dedi ki: “kalmisk **الفَتِيت**” diye de rivayet edilir; dedi ki: o, **الفَتِيل** gibidir; Ebû’l-Hasen dedi ki: bu, onun meşhur olmayan bir şiir olduğuna delâlet eder; zira meşhur olsaydı kafiyesinde ihtilaf edilmezdi; onu çok iyi anla. Ve **وقد انْفَتل** ve **تَفَتَّل**. Ve **فَتَل** yüzünü onlardan **فَتلاً**: onu çevirdi; onu zorladı; ve o ters çevrilmiştir; **فانْفَتل**: döndü/ayrıldı; ve bu mecazdır. Ve **الفَتِيل**: **خَزَم**dan yahut **لِيف**ten yahut **عِرْق**tan yahut **قِدّ**den ince bir ip; dizgine bağlanır; ve o, **الدُّجْزَيْن**’in birleştiği yerdeki halkadır; o, yerinde zikredilmiştir. Ve **الفَتِيل** ve **الفَتِيلة**: parmaklarının arasında büktüğün şey; ve denildi ki: **الفَتِيل** iki parmağın arasından çıkar, onları büktüğün zaman. Ve **الفَتِيل**: çekirdeğin yarığındaki **السَّحَاة**dır. Ve ona **فَتِيلاً** da **فَتْلة** de **فَتَلة** de fayda vermedi; sükûnlu okunuş ثعلب’den, fethli okunuş İbnü’l-A‘râbî’den; yani ona, çekirdeğin yarığındaki o **السَّحَاة** miktarı kadar bile fayda vermedi. Ve aziz tenzilde: “ve **فَتِيلاً** kadar zulme uğratılmazlar”; İbnü’s-Sikkît dedi ki: **القِطْمير** çekirdeğin üzerindeki ince kabuktur; **الفَتِيل** çekirdeğin yarığında olan şeydir; ve onunla **فَتِيلة** adlandırıldı; ve denildi ki: o, iki parmak arasında kirden bükülen şeydir; ve **النَّقير** çekirdeğin sırtındaki noktadır; Ebû Mansûr dedi ki: bu şeylerin hepsi, değersiz hakir az şey için misaller olarak vurulur; yani onlar, onun miktarı kadar zulme uğratılmazlar. Ve **الفتِيلة**: fitildir. Ve **ذُبَال مفتَّل**: çokluk için sıkılaştırıldı. Ve falan, falandan **الذِّرْوة** ve **الغارِب**de **يَفْتِل** etmeyi sürdürdü; yani onun hilesinin arkasından döner. Ve Zübeyr ile Âişe hadîsinde: “**فلم يزل يَفْتِل في الذِّرْوة والغارب**”; ve bu, aldatmada bir meseldir. Ve Huyey b. Ahtab hadîsinde de geldi: “**لم يزل يَقتِل في الذِّرْوة والغارِب**”; ve **الفَتْلة**: özellikle **السَّلَم** ve **السَّمُر** tanesinin kabıdır; o, bakla boynuzlarına benzeyen şeydir; bu, ilk çıktığı zamandır; ve **أَفْتَلت** **السَّلَمة** ve **السَّمُرة**. Ve عثمان hadîsinde: “Onun **مَعْوَتَها**sını ve **فَتْلَتَها**sını gütmüyor musun?” **الفَتْلة**: **الفَتْل**in bir tanesidir; o, ağaç yaprağından bükülmüş olan şeydir; **الطَّرْقاء** yaprağı ve **الأَثْل** ve benzerleri gibi; ve denildi ki: **الفَتْلة** **السمر** ve **العُرْفُط**un yükü/meyvesidir; ve denildi ki: **العِضاه**ın çiçeği düğümlendiği zaman; ve **وقد أَفْتَلت** **إِفْتالاً**: **الفَتْلة**yi çıkardığı zaman. Ve **الفَتْلَة**: kol sinirinin şiddeti/sıkılığıdır. Ve **الفَتَل** ayrıca: devenin dirseğinde içe gömülme ve yandan ayrıklık; ve o, **الوَظيف** ve **الفِرْسِن**de bir ayıptır; ve dirsek **أَفْتَل**: fتل’i açık. Cevherî: **الفَتَل** (harekeli): devenin iki yanından iki dirsek arasındaki şeydir; ve kavim **فُتْل الأَيدي**; Tarafe dedi ki:
لَها مِرْفَقان أَفْتَلان، كأَنما
أُمِرَّا بسَلْمَى دالِجٍ متَشدِّد
Ve الصحاح’ta: “كأَنما تمرّ بسَلْمَى” (Bu rivayet, Tarafe divanının rivayetidir). Ve **ناقة فَتْلاء**: ağır. Ve **ناقة فَتْلاء**: kolunda **فَتَل** ve yandan ayrıklık olduğu zaman; Lebîd dedi ki:
حَرَجٌ من مِرْفقيْها كالفَتَل
Ve **فَتِلَت** deve **فَتَلاً**: koltuk altı derisi pürüzsüzleştiği zaman; onda sürtünme, keskinlik ve çıkıklık olmaz; bu, koltuk altı derisi gevşeyip sarktığı zaman olur. Ve **الفَتْلة**: **السَّمُرة**nin çiçeğidir. Ebû Hanîfe dedi ki: **الفَتَل** yaprak olmayan şeydir; ancak yaprağın yerini tutar; ve denildi ki: **الفَتَل** bitkiden yayılmamış olan şeydir; fakat **تَفَتَّل** eder de püskül gibi olur; bu, **الطَّرْفاء** ve **الأَثْل** ve **الأَرْطى** püskülü gibidir. İbnü’l-A‘râbî: **الفَتَّال** bülbüldür; ve onun ötüşüne **الفَتْل** denir; o hâlde o, masdardır.

مقاييس اللغة:
(**فتل**) **الفاء** ve **التاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; bir şeyi bükmeye delâlet eder. Bundan: ipi ve başkasını büktüm. Ve **الفَتيل**: çekirdeğin yarığında olan şeydir; sanki bükülmüş gibidir. Dedi ki:
يَجمع الجَيش ذا الألوفِ ويَغزُو  *** ثمَّ لا يرزَأ العدوَّ فَتِيلا([11])
Ve denir ki: bilakis **الفَتيل** iki parmak arasında bükülen şeydir. Ve **الفَتَل**: devenin iki yanından kolların uzaklaşmasıdır; sanki ikisi bükülmüş, bükülerek burulmuş da bükülmüşlerdir. Tarafe dedi ki:
لها عضُدانِ أفْتَلاَنِ كأنَّها  *** تمرُّ بسَلْمَىْ دالجٍ متشدِّدِ([12])
Ve onların mesellerinden: “**فلان يَفْتِل في ذِرْوةِ فُلانٍ**”, yani onun hilesinin arkasından döner.

القاموس المحيط:
**فَتَلَهُ يَفْتِلُهُ**: onu büktü; **كفَتَّلَه**; o hâlde o **فَتيلٌ** ve **مَفْتولٌ**dur; ve **وقد انْفَتَلَ** ve **تَفَتَّلَ**. Ve yüzünü onlardan çevirdi: onu çevirdi. Ve **الفَتيلُ**: **ليف**ten ince bir ip; ve **الدُّجْرَيْنِ**in birleştiği yerdeki halkaya bağlanabilir; ve çekirdeğin yarığındaki **السَّحاة**; ve parmaklarının arasında kirden büktüğün şey; **كالفَتيلَةِ**. Ve “Sana **فَتيلاً** ve **فَتْلَةً** kadar fayda vermem”; ve bir şeyi harekeli kılınır. Ve **الفَتْلَةُ**: özellikle **السَّلَم** ve **السَّمُر** tanesinin kabı; o, ilk çıktığı zamandır; ve **وقد أفْتَلَ**; ve **بَرمَةُ العُرْفُطِ**; ve harekeli kılınır; yahut **الفَتْلُ** yaprak olmayan, fakat onun yerini tutan şeydir; ve bitkiden yayılmamış olan, fakat bükülen şeydir; ve (harekeli olarak) devenin dirseğinde içe gömülmedir. Ve sıfat: **أفْتَلُ** ve **فَتْلاءُ**. Yahut **الفَتْلاءُ**: ağır, iki bacağı çarpık deve. Ve **الفَتّالُ** (Şeddâd gibi): bülbül; ve **الفَتْلُ**: onun ötüşü. Ve **يَفْتَلُ** (يَجْعَلُ gibi): د بطُخَيْرِسْتان. Ve **فَتَلَ ذُؤابَتَه**: onu görüşünden uzaklaştırdı. Ve **الفَتيلَةُ**: fitildir. Ve **ذُبالٌ مُفَتَّلٌ**: çokluk için sıkılaştırıldı. Ve falandan **الذِرْوَةِ** ve **الغارِبِ**de **يَفْتِلُ** etmeyi sürdürdü; yani onun hilesinin arkasından döner.

تاج العروس:
**فتل**
**فتلَهُ يَفتِلُه** **ضَرَبَ** haddinden **فَتْلاً**: ipi ve fitili bükmen gibi onu büktü; **كفَتَّلَهُ تَفتيلاً**; o hâlde o **فَتيلٌ** ve **مَفتولٌ**dur. Ebû Hanîfe inşad etti:
لَونُها أَحْمَرُ صافٍ ... وَهْيَ كالمِسْكِ الفَتيلِ
dedi ki: o, **الفَتِيل** gibidir. Ebû’l-Hasen dedi ki: bu, onun meşhur olmayan bir şiir olduğuna delâlet eder; zira meşhur olsaydı kafiyesinde ihtilaf edilmezdi; onu çok iyi anla. Ve **وقد انْفَتَلَ** ve **تَفَتَّلَ**. **فتَلَ** yüzünü onlardan **فَتلاً**: onu çevirdi; onu zorladı; ve o ters çevrilmiştir; **فانْفَتَلَ**: döndü/ayrıldı; ve bu mecazdır. Ve **الفَتيلُ** (أمير gibi): **خَزَم**dan yahut **لِيف**ten yahut **عِرْق**tan yahut **قِدّ**den ince bir ip; ve dizgine bağlanabilir; ve o, **الدُّجْرَيْنِ**in birleştiği yerdeki halkadır; o, yerinde zikredilmiştir. **الفَتيلُ**: çekirdeğin yarığında bulunan **السَّحاة**dır; ve bununla Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: “**ولا يُظلَمونَ فَتيلاً**”, yani çekirdeğin yarığındaki o **السَّحاة** miktarı. **الفتيلُ** ayrıca: parmaklarının arasında kirden büktüğün şeydir; ve bununla İbn Abbâs رضي الله تعالى عنهما âyeti tefsir etti. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **النَّقيرُ**: çekirdeğin sırtındaki noktadır; **والفتيلُ**: çekirdeğin yarığında olan şeydir; **والقِطْميرُ**: çekirdeğin üzerindeki ince kabuktur. Ezherî dedi ki: bu şeylerle, **الفَتيلَةِ** gibi, değersiz hakir az şey için misal vurulur. Denir ki: “Sana **فَتيلاً** ve **فَتْلَةً** kadar fayda vermem”; feth ile olan bu, ثعلب’dendir; ve harekeli kılınır; ve bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir: yani sana, çekirdeğin yarığındaki o **السَّحاة** miktarı kadar bile fayda vermem. Ve **الفَتْلَةُ**: özellikle **السَّلَم** ve **السَّمُر** tanesinin kabıdır; o, bakla boynuzlarına benzeyen şeydir; bu, ilk çıktığı zamandır; ve **أَفْتَلَ** **السَّلَمُ** ve **السَّمُرُ**. Denildi ki: **الفَتْلَةُ** **السَّمُر** ve **العُرْفُط**un yükü/meyvesidir; ve denildi ki: **العِضاهِ**ın çiçeği düğümlendiği zaman; ve **وقد أَفْتَلتْ**: **الفَتْلَةَ**yi çıkardığı zaman; ve denildi ki: özellikle **بَرَمَةُ العُرْفُطِ**tur; ve harekeli kılınır; bunu Ebû Hanîfe bazı râvilerden rivayet etti; dedi ki: çünkü onun püskülleri sanki pamuk gibidir; ve o, gömlek düğmesi gibi beyazdır yahut daha şeffaftır. **الفَتْلَةُ** (feth ile): **الفَتْل**in bir tanesidir; o, ağaç yaprağından bükülmüş olan şeydir; **الطَّرْفاء** yaprağı ve **الأَثْل** ve benzerleri gibi. Yahut o, yaprak olmayan fakat onun yerini tutan şeydir; Ebû Hanîfe’den. Denildi ki: bitkiden yayılmamış olan şeydir; fakat bükülür de püskül gibi olur. Mecazdan: **الفَتَلُ** (harekeli): devenin dirseğinde içe gömülme ve yandan ayrıklık; ve o, **الوَظيف** ve **الفِرْسِن**de bir ayıptır; ve sıfat: dirsek **أَفْتَلُ** açık **الفَتْل**; ve o **فَتْلاءُ**dur. Ve الصحاح’ta: o, devenin iki yanından iki dirsek arasındaki şeydir; ve kavim **فُتْلُ الأَيدي**. Tarafe dedi ki:
لها مِرْفَقانِ أَفْتَلانِ كأَنَّما ... أُمِرَّا بسَلْمَيْ دالِجٍ مُتَشَدِّدِ
Ve **ناقةٌ فَتْلاء**: kolunda yandan ayrıklık vardır; yahut **الفَتْلاء**: ağır, iki bacağı çarpık deve; sanki ikisi **فُتِلا فَتْلاً**; ve bu mecazdır. **الفَتّالُ** (Şeddâd gibi): bülbül. Ve **الفَتْل**: onun ötüşü; bu yüzden o masdardır; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi; ve bu mecazdır. Ve **يَفْتَلُ** (يَجْعَلُ gibi): د بطُخَيْرِسْتان, onun sonlarındandır; bunu صاغاني nakletti. Mecazdan: **فَتَلَ في ذُؤابَتِه**: onu görüşünden uzaklaştırdığı zaman; bu, onu aldattığı zaman olur. Ve denir ki: “geldi ve onun **ذُؤابَتِه**si büküldü”; yani aldatıldı ve görüşünden çevrildi. Ve **الفَتيلَة**: fitildir. Ve **ذُبالٌ مُفَتَّلٌ** (مُعَظَّم gibi): çokluk için sıkılaştırıldı; İmru’ül-Kays dedi ki:
" وشَحْمٍ كهُدّابِ الدِّمَقْسِ المُفَتَّلِ
Mecazdan ayrıca: falandan **الذِّرْوَةِ** ve **الغارِبِ**de **يَفْتِلُ** etmeyi sürdürdü; yani onun hilesinin arkasından döner. Ve ondan, Zübeyr’in رضي الله تعالى عنه hadîsi: Âişe’ye رضي الله تعالى عنها Basra’ya çıkmayı sordu da o ona karşı çıktı; “**فما زالَ يَفْتِلُ في الذِّرْوةِ والغاربِ**” etmeyi sürdürdü, ta ki ona cevap verdi. صاغاني dedi ki: **الفَتْلُ** bu ikisinde, develerden zoru yularlayan kimsenin yaptığı şeydir; bununla onu aldatır; böylece onu aldatma ve görüşten uzaklaştırmaya misal kıldı. Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: **رجلٌ مَفْتُولُ الساعِدِ**: sanki kuvvetinden dolayı **فُتِلَ فَتْلاً**. Ve **فَتِلَت** deve (فَرِحَ gibi) **فَتَلاً**: koltuk altı derisi pürüzsüzleşti; onda sürtünme, keskinlik ve çıkıklık olmadı; bu, koltuk altı derisi gevşeyip sarktığı zaman olur. Ve Ebû’l-Hasen Ali b. Hasan b. Nâsır, **ابنِ مَفْتَلة** (مَرْحَلَة gibi) diye bilinir; Ömer b. İbrâhîm ez-Zeydî’den; ondan da ed-Debîsî. Ve Ebû Bekr Muhammed b. Abdullah el-İsfahânî **المَفْتوليُّ**, ondan Ebû Bekr b. Merdûye el-Hâfız rivayet etti. Ve İbrâhîm b. Mansûr **الفَتّال** el-Hanefî ed-Dımaşkî, Eyyûb el-Halvetî ve başkasından aldı; ondan Ebû’l-Mevâhib el-Hanbelî; 1097 yılında yetmiş iki yaşında Dımaşk’ta vefat etti. Ve **فتائِلُ الرُّهْبانِ**: yaprağı **السَّنا** gibi, çiçeği sarı olan bir bitkidir. Ve **ابنُ فَتيلٍ** (أمير gibi) odur: Ebû Ya‘lâ el-Mevsılî’den muhaddis Hibetullah b. Mûsâ b. Hasan el-Mevsılî; ondan Ebû Ca‘fer es-Simnânî ve başkası. Ve **فَتيلَةُ**: el-Vâsıtî Bişr b. Mubeşşir’in lakabıdır; el-Hakem b. Fasîl’den.
