# فتل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فتل

الفَتْل: لَيُّ الشيء كَلَيِّك الحبل وكفَتْل الفَتِيلة. يقال: انْفَتَل فلان عن صَلاته أَي انصرف، ولَفَت فلاناً عن رأْيه وفَتَله أَي صرَفه ولَوَاه، وفَتَله عن وجهه فانْفَتل أَي صرفه فانصرف، وهو قلب لَفَت. وفَتَل وجهه عن القوم: صرَفه كلَفته. وفَتَلْت الحبل وغيره وفَتَل الشيء يَفْتِله فَتْلاً، فهو مفْتول وفَتِيل، وفَتَله: لَواه؛ أَنشد أَبو حنيفة:لونُها أَحمر صافٍ،
وهي كالمسك الفَتِيل
قال أَبو حنيفة: ويروى كالمسك الفَتِيت، قال: وهو كالفَتِيل؛ قال أَبو الحسن: وهذا يدل على أَنه شعر غير معروف إِذ لو كان معروفاً لما اختلف في قافيته، فتفهَّمه جدّاً. وقد انْفَتل وتَفَتَّل. والفَتِيل: حبل دقيق من خَزَم أَو لِيف أَو عِرْق أَو قِدٍّ يشدُّ على العنان، وهي الحلقة التي عند ملتقَى الدُّجْزَيْن، وهو مذكور في موضعه. والفَتِيل والفَتِيلة: ما فتلْته بين أَصابعك، وقيل: الفَتِيل ما يخرج من بين الإِصبعين إِذا فتلْتهما. والفَتِيل: السَّحَاة في شَقِّ النَّواة. وما أَغنى عنه فَتِيلاً ولا فَتْلة ولا فَتَلة؛ الإِسكان عن ثعلب، والفتح عن ابن الأَعرابي، أَي ما أَغنى عنه مقدار تلك السَّحَاة التي في شَق النواة. وفي التنزيل العزيز: ولا يُظلَمون فَتِيلاً؛ قال ابن السكيت: القِطْمير القشرة الرقيقة على النواة، والفَتِيل ما كان في شَق النواة، وبه سميت فَتِيلة، وقيل: هو ما يفتَل بين الإِصبعين من الوسخ، والنَّقير النُّكْتة في ظهر النَّواة؛ قال أَبو منصور: وهذه الأَشياء تضرَب كلّها أَمثالاً للشيء التافِه الحقير القليل أَي لا يُظْلمون قدرَها. والفتِيلة: الذُّبَالة. وذُبَال مفتَّل: شدد للكثرة. وما زال فلان يَفْتِل من فلان في الذِّرْوة والغارِب أَي يَدُور من وراءِ خديعته. وفي حديث الزبير وعائشة: فلم يزل يَفْتِل في الذِّرْوة والغارب، وهو مثل في المُخادَعة. وورد في حديث حُيَي بن أَخْطب أَيضاً: لم يزل يَقتِل في الذِّرْوة والغارِب؛ والفَتْلة: وِعاء حَبِّ السَّلَم والسَّمُر خاصة، وهو الذي يشبه قُرون الباقِلاَّ، وذلك أَول ما يطلع، وقد أَفْتَلت السَّلَمة والسَّمُرة. وفي حديث عثمان: أَلسْت ترعَى مَعْوَتَها وفَتْلَتَها؟ الفَتْلة: واحدة الفَتْل، وهو ما يكون مَفْتولاً من ورق الشجر كورَق الطَّرْقاء والأَثْل ونحوهما، وقيل: الفَتْلة حمل السمرُ والعُرْفُط، وقيل: نَوْر العِضاه إِذا تَعقّد، وقد أَفْتَلت إِفْتالاً إِذا أَخرجت الفَتْلة. والفَتْلَة: شدّة عصَب الذراع. والفَتَل أَيضاً: اندِماج في مِرْفق الناقة وبُيُون عن الجنب، وهو في الوَظيف والفِرْسِن عيب، ومرفق أَفْتَل بيِّن الفتل. الجوهري: الفَتَل، بالتحريك، ما بين المِرْفقين عن جنبي البعير، وقوم فُتْل الأَيدي؛ قال طرفة:
لَها مِرْفَقان أَفْتَلان، كأَنما
أُمِرَّا بسَلْمَى دالِجٍ متَشدِّد
وفي الصحاح: كأَنما تمرّ بسَلْمَى
(* هذه الرواية هي كذلك رواية ديوان
طرفة) وناقة فَتْلاء: ثقيلة. وناقة فَتْلاء إِذا كان في ذراعها فَتَل وبُيُون عن الجنب؛ قال لبيد:
حَرَجٌ من مِرْفقيْها كالفَتَل
وفَتِلَت الناقة فَتَلاً إِذا امَّلَس جلد إِبْطها فلم يكن فيه عَرَك ولا حازّ ولا خالِعٌ وهذا إِذا استرخى جلد إِبْطها وتَبَخْبَخَ. والفَتْلة: نَوْرُ السَّمُرة. وقال أَبو حنيفة: الفَتَل ما ليس بورق إِلا أَنه يقوم مقام الورق، وقيل: الفَتَل ما لم ينبسط من النبات ولكن تَفَتَّل فكان كالهَدَب، وذلك كهَدَب الطَّرْفاء والأَثْل والأَرْطى. ابن الأَعرابي: الفَتَّال البُلْبُل، ويقال لِصياحه الفَتْل، فهو مصدر.

### Türkçe

**الفَتْل**: şeyin bükülmesi; senin ipi bükmen gibi ve **الفَتِيلة**’nin bükülmesi gibi. Denir ki:
Falanca namazından **انْفَتَل** etti; yani döndü (ayrıldı). Ve falancayı görüşünden **لَفَت** etti ve onu **فَتَله** etti; yani onu çevirdi ve büktü. Ve onu yüzünden **فَتَله** etti de o **انْفَتل** etti; yani onu çevirdi de o da döndü; ve bu, **لَفَت**’in kalbidir (ters çevrilmişidir). Ve kavimden yüzünü **فَتَل** etti: onu çevirdi; onu yükledi. Ve ipi ve başkasını **فَتَلْت**; ve şeyi **فَتَل** eder, onu **يَفْتِله** **فَتْلاً**; o hâlde o **مفْتول** ve **فَتِيل**’dir. Ve onu **فَتَله**: onu büktü. Ebû Hanîfe inşâd etti:
لونُها أَحمر صافٍ،
وهي كالمسك الفَتِيل

Ebû Hanîfe dedi: “Ve **كالمسك الفَتِيت** diye de rivayet olunur.” Dedi: “Ve o, **الفَتِيل** gibidir.” Ebû’l-Hasen dedi: “Bu, onun bilinmeyen bir şiir olduğuna delâlet eder; zira eğer bilinen olsaydı kafiyesinde ihtilâf edilmezdi; öyleyse onu cidden anla.” Ve o **انْفَتل** etti ve **تَفَتَّل** etti.

Ve **الفَتِيل**: **خَزَم**’dan yahut **لِيف**’ten yahut **عِرْق**’tan yahut **قِدّ**’den ince bir ip; dizgine bağlanır; ve o, **الدُّجْزَيْن**’in birleştiği yerde bulunan halkadır; ve o, yerinde zikredilmiştir. Ve **الفَتِيل** ve **الفَتِيلة**: parmaklarının arasında büktüğün şeydir. Ve denildi ki: **الفَتِيل**, iki parmağı büktüğünde ikisinin arasından çıkan şeydir. Ve **الفَتِيل**: çekirdeğin yarığındaki **السَّحَاة**’dır. Ve “Ona **فَتِيلاً** da, **فَتْلة** de, **فَتَلة** de fayda vermedi”; sükûnlu okunuş Sa‘leb’den, fethalı okunuş İbnü’l-A‘râbî’den; yani çekirdeğin yarığındaki o **السَّحَاة** miktarı kadar bile ona fayda vermedi. Aziz tenzilde: “Ve **فَتِيلاً** zulmedilmezler.” İbnü’s-Sikkît dedi: **القِطْمير**, çekirdeğin üzerindeki ince kabuktur; ve **الفَتِيل**, çekirdeğin yarığında olan şeydir; ve onunla **فَتِيلة** isimlendirildi. Ve denildi ki: o, parmakların arasında bükülen kirden olan şeydir. Ve **النَّقير**, çekirdeğin sırtındaki noktacıktır. Ebû Mansûr dedi: Bu şeylerin hepsi, değersiz, hakir, az şey için misaller olarak vurulur; yani onların miktarınca zulmedilmezler. Ve **الفتِيلة**: **الذُّبَالة**’dir. Ve **ذُبَال مفتَّل**: çokluktan dolayı sıkılaştırıldı. Ve falanca, falancadan **الذِّرْوة** ve **الغارِب**’de **يَفْتِل** etmeyi sürdürdü; yani hilesinin arkasından dolaşır. Zübeyr ve Âişe hadîsinde: “Derken **الذِّرْوة** ve **الغارب**’de **يَفْتِل** etmeyi sürdürdü”; ve o, aldatmada bir meseldir. Huyey b. Ahtab hadîsinde de geldi: “**الذِّرْوة** ve **الغارِب**’de **يَقتِل** etmeyi sürdürdü.”

Ve **الفَتْلة**: özellikle **السَّلَم** ve **السَّمُر**’un tanesinin kabıdır; ve o, baklanın boynuzlarına benzeyen şeydir; ve bu, ilk çıktığı zamandır; ve **السَّلَمة** ve **السَّمُرة** **أَفْتَلت** etti. Osman hadîsinde: “Onun **مَعْوَتَها**’sını ve **فَتْلَتَها**’sını gütmüyor musun?” **الفَتْلة**: **الفَتْل**’in bir tanesidir; ve o, ağaç yaprağından bükülmüş olan şeydir; **الطَّرْقاء** yaprağı ve **الأَثْل** ve benzerleri gibi. Ve denildi ki: **الفَتْلة**, **السمرُ** ve **العُرْفُط**’un meyvesidir. Ve denildi ki: **العِضاه**’ın çiçeğidir; düğümlendiği zaman; ve **أَفْتَلت** **إِفْتالاً** etti; yani **الفَتْلة**’yi çıkardığı zaman.

Ve **الفَتْلَة**: kol sinirinin şiddetidir. Ve **الفَتَل** de: devenin dirseğinde içe gömülme ve yandan ayrıklık (dışa açıklık)tır; ve o, **الوَظيف** ve **الفِرْسِن**’de bir ayıptır; ve **مرفق أَفْتَل**: fəteli açıkça belli olan (dirsek). Cevherî: **الفَتَل**, harekeli olarak, devenin iki yanından dirseklerin arasındaki şeydir. Ve “elleri **فُتْل** olan bir kavim”; Tarafe dedi:
لَها مِرْفَقان أَفْتَلان، كأَنما
أُمِرَّا بسَلْمَى دالِجٍ متَشدِّد

Ve **الصحاح**’ta: “كأَنما تمرّ بسَلْمَى”
(* bu rivayet, Tarafe divanının rivayeti de böyledir). Ve **ناقة فَتْلاء**: ağır (dişi deve). Ve dişi deve **فَتْلاء** olur; eğer kolunda **فَتَل** ve yandan ayrıklık varsa. Lebîd dedi:
حَرَجٌ من مِرْفقيْها كالفَتَل

Ve dişi deve **فَتِلَت** eder, **فَتَلاً**; eğer koltuk altı derisi kayganlaşır da onda ne sürtünme, ne keskinlik, ne de çıkıklık bulunmazsa; ve bu, koltuk altı derisi gevşediği ve sarktığı zaman olur.

Ve **الفَتْلة**: **السَّمُرة**’nin çiçeğidir. Ebû Hanîfe dedi: **الفَتَل**, yaprak olmayan şeydir; ancak yaprak makamında durur. Ve denildi ki: **الفَتَل**, bitkiden yayılmamış olan şeydir; fakat **تَفَتَّل** eder de püskül gibi olur; ve bu, **الطَّرْفاء** ve **الأَثْل** ve **الأَرْطى**’nın püskülü gibidir. İbnü’l-A‘râbî: **الفَتَّال** bülbüldür; ve onun ötüşüne **الفَتْل** denir; o hâlde o, bir mastardır.
